මෙණ්ඩකපඤ්හාරම්භකථා

අට්ඨමන්තපරිවජ්ජනීයට්ඨානානි

භස්සප්පවාදො [භස්සප්පවෙදී (සී. පී.)] වෙතණ්ඩී, අතිබුද්ධි විචක්ඛණො;

මිලින්දො ඤාණභෙදාය, නාගසෙනමුපාගමි.

වසන්තො තස්ස ඡායාය, පරිපුච්ඡං පුනප්පුනං;

පභින්නබුද්ධි හුත්වාන, සොපි ආසි තිපෙටකො.

නවඞ්ගං අනුමජ්ජන්තො, රත්තිභාගෙ රහොගතො;

අද්දක්ඛි මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ, දුන්නිවෙඨෙ සනිග්ගහෙ.

‘‘පරියායභාසිතං අත්ථි, අත්ථි සන්ධායභාසිතං;

සභාවභාසිතං අත්ථි, ධම්මරාජස්ස සාසනෙ.

‘‘තෙසමත්ථං අවිඤ්ඤාය, මෙණ්ඩකෙ ජිනභාසිතෙ;

අනාගතම්හි අද්ධානෙ, විග්ගහො තත්ථ හෙස්සති.

‘‘හන්ද කථිං පසාදෙත්වා, ඡෙජ්ජාපෙස්සාමි මෙණ්ඩකෙ;

තස්ස නිද්දිට්ඨමග්ගෙන, නිද්දිසිස්සන්ත්‍යනාගතෙ’’ති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා පභාතාය රත්තියා උද්ධස්තෙ [උට්ඨිතෙ (ස්‍යා.), උග්ගතෙ (සී. පී.)] අරුණෙ සීසං න්හත්වා සිරසි අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අනුස්සරිත්වා අට්ඨ වත්තපදානි සමාදියි ‘‘ඉතො මෙ අනාගතානි සත්ත දිවසානි අට්ඨ ගුණෙ සමාදියිත්වා තපො චරිතබ්බො භවිස්සති, සොහං චිණ්ණතපො සමානො ආචරියං ආරාධෙත්වා මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ පුච්ඡිස්සාමී’’ති. අථ ඛො මිලින්දො රාජා පකතිදුස්සයුගං අපනෙත්වා ආභරණානි ච ඔමුඤ්චිත්වා කාසාවං නිවාසෙත්වා මුණ්ඩකපටිසීසකං සීසෙ පටිමුඤ්චිත්වා මුනිභාවමුපගන්ත්වා අට්ඨ ගුණෙ සමාදියි ‘‘ඉමං සත්තාහං මයා න රාජත්ථො අනුසාසිතබ්බො, න රාගූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, න දොසූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, න මොහූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, දාසකම්මකරපොරිසෙ ජනෙපි නිවාතවුත්තිනා භවිතබ්බං, කායිකං වාචසිකං අනුරක්ඛිතබ්බං, ඡපි ආයතනානි නිරවසෙසතො අනුරක්ඛිතබ්බානි, මෙත්තාභාවනාය මානසං පක්ඛිපිතබ්බ’’න්ති. ඉමෙ අට්ඨ ගුණෙ සමාදියිත්වා තෙස්වෙව අට්ඨසු ගුණෙසු මානසං පතිට්ඨපෙත්වා බහි අනික්ඛමිත්වා සත්තාහං වීතිනාමෙත්වා අට්ඨමෙ දිවසෙ පභාතාය රත්තියා පගෙව පාතරාසං කත්වා ඔක්ඛිත්තචක්ඛු මිතභාණී සුසණ්ඨිතෙන ඉරියාපථෙන අවික්ඛිත්තෙන චිත්තෙන හට්ඨෙන උදග්ගෙන විප්පසන්නෙන ථෙරං නාගසෙනං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරස්ස පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ඉදමවොච –

‘‘අත්ථි මෙ, භන්තෙ නාගසෙන, කොචි අත්ථො තුම්හෙහි සද්ධිං මන්තයිතබ්බො, න තත්ථ අඤ්ඤො කොචි තතියො ඉච්ඡිතබ්බො, සුඤ්ඤෙ ඔකාසෙ පවිවිත්තෙ අරඤ්ඤෙ අට්ඨඞ්ගුපාගතෙ සමණසාරුප්පෙ. තත්ථ සො පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො භවිස්සති, තත්ථ මෙ ගුය්හං න කාතබ්බං න රහස්සකං, අරහාමහං රහස්සකං සුණිතුං සුමන්තනෙ උපගතෙ, උපමායපි සො අත්ථො උපපරික්ඛිතබ්බො, යථා කිං විය, යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, මහාපථවී නික්ඛෙපං අරහති නික්ඛෙපෙ උපගතෙ. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අරහාමහං රහස්සකං සුණිතුං සුමන්තනෙ උපගතෙ’’ති. ගරුනා සහ පවිවිත්තපවනං පවිසිත්වා ඉදමවොච – ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉධ පුරිසෙන මන්තයිතුකාමෙන අට්ඨ ඨානානි පරිවජ්ජයිතබ්බානි භවන්ති, න තෙසු ඨානෙසු විඤ්ඤූ පුරිසො අත්ථං මන්තෙති, මන්තිතොපි අත්ථො පරිපතති න සම්භවති. කතමානි අට්ඨ ඨානානි? විසමට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, සභයං පරිවජ්ජනීයං, අතිවාතට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, පටිච්ඡන්නට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, දෙවට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, පන්ථො පරිවජ්ජනීයො, සඞ්ගාමො [සඞ්කමො (සී. පී.)] පරිවජ්ජනීයො, උදකතිත්ථං පරිවජ්ජනීයං. ඉමානි අට්ඨ ඨානානි පරිවජ්ජනීයානී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘කො දොසො විසමට්ඨානෙ, සභයෙ, අතිවාතෙ, පටිච්ඡන්නෙ, දෙවට්ඨානෙ, පන්ථෙ, සඞ්ගාමෙ, උදකතිත්ථෙ’’ති? ‘‘විසමෙ, භන්තෙ නාගසෙන, මන්තිතො අත්ථො විකිරති විධමති පග්ඝරති න සම්භවති, සභයෙ මනො සන්තස්සති, සන්තස්සිතො න සම්මා අත්ථං සමනුපස්සති, අතිවාතෙ සද්දො අවිභූතො හොති, පටිච්ඡන්නෙ උපස්සුතිං තිට්ඨන්ති, දෙවට්ඨානෙ මන්තිතො අත්ථො ගරුකං පරිණමති, පන්ථෙ මන්තිතො අත්ථො තුච්ඡො භවති, සඞ්ගාමෙ චඤ්චලො භවති, උදකතිත්ථෙ පාකටො භවති. භවතීහ –

‘‘‘විසමං සභයං අතිවාතො, පටිච්ඡන්නං දෙවනිස්සිතං;

පන්ථො ච සඞ්ගාමො තිත්ථං, අට්ඨෙතෙ පරිවජ්ජියා’’’ති.

අට්ඨ මන්තනස්ස පරිවජ්ජනීයට්ඨානානි.

අට්ඨමන්තවිනාසකපුග්ගලා

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨිමෙ පුග්ගලා මන්තියමානා මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙන්ති. කතමෙ අට්ඨ? රාගචරිතො දොසචරිතො මොහචරිතො මානචරිතො ලුද්ධො අලසො එකචින්තී බාලොති. ඉමෙ අට්ඨ පුග්ගලා මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙන්තී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘තෙසං කො දොසො’’ති? ‘‘රාගචරිතො, භන්තෙ නාගසෙන, රාගවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, දොසචරිතො දොසවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, මොහචරිතො මොහවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, මානචරිතො මානවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, ලුද්ධො ලොභවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, අලසො අලසතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, එකචින්තී එකචින්තිතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, බාලො බාලතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති. භවතීහ –

‘‘‘රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, මානී ලුද්ධො තථාලසො;

එකචින්තී ච බාලො ච, එතෙ අත්ථවිනාසකා’’’ති.

අට්ඨ මන්තවිනාසකපුග්ගලා.

නවගුය්හමන්තවිධංසකං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, නවිමෙ පුග්ගලා මන්තිතං ගුය්හං විවරන්ති න ධාරෙන්ති. කතමෙ නව? රාගචරිතො දොසචරිතො මොහචරිතො භීරුකො ආමිසගරුකො ඉත්ථී සොණ්ඩො පණ්ඩකො දාරකො’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘තෙසං කො දොසො’’ති? ‘‘රාගචරිතො, භන්තෙ නාගසෙන, රාගවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, දොසචරිතො, භන්තෙ, දොසවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, මූළ්හො මොහවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, භීරුකො භයවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, ආමිසගරුකො ආමිසහෙතු මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, ඉත්ථී පඤ්ඤාය ඉත්තරතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, සොණ්ඩිකො සුරාලොලතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, පණ්ඩකො අනෙකංසිකතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, දාරකො චපලතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති. භවතීහ –

‘‘‘රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, භීරු ආමිසගරුකො [ආමිසචක්ඛුකො (සී. පී.)];

ඉත්ථී සොණ්ඩො පණ්ඩකො ච, නවමො භවති දාරකො.

‘‘නවෙතෙ පුග්ගලා ලොකෙ, ඉත්තරා චලිතා චලා;

එතෙහි මන්තිතං ගුය්හං, ඛිප්පං භවති පාකට’’’න්ති.

නව ගුය්හමන්තවිධංසකා පුග්ගලා.

අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභකාරණං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති. කතමෙහි අට්ඨහි? වයපරිණාමෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, යසපරිණාමෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, පරිපුච්ඡාය බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, තිත්ථසංවාසෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, යොනිසො මනසිකාරෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, සාකච්ඡාය බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, ස්නෙහූපසෙවනෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, පතිරූපදෙසවාසෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති. භවතීහ –

‘‘‘වයෙන යසපුච්ඡාහි, තිත්ථවාසෙන යොනිසො;

සාකච්ඡා ස්නෙහසංසෙවා, පතිරූපවසෙන ච.

‘‘එතානි අට්ඨ ඨානානි, බුද්ධිවිසදකාරණා;

යෙසං එතානි සම්භොන්ති, තෙසං බුද්ධි පභිජ්ජතී’’’ති.

අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභකාරණානි.

ආචරියගුණං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අයං භූමිභාගො අට්ඨ මන්තදොසවිවජ්ජිතො, අහඤ්ච ලොකෙ පරමො මන්තිසහායො [මන්තසහායො (සී.)], ගුය්හමනුරක්ඛී චාහං යාවාහං ජීවිස්සාමි තාව ගුය්හමනුරක්ඛිස්සාමි, අට්ඨහි ච මෙ කාරණෙහි බුද්ධි පරිණාමං ගතා, දුල්ලභො එතරහි මාදිසො අන්තෙවාසී, සම්මා පටිපන්නෙ අන්තෙවාසිකෙ යෙ ආචරියානං පඤ්චවීසති ආචරියගුණා, තෙහි ගුණෙහි ආචරියෙන සම්මා පටිපජ්ජිතබ්බං. කතමෙ පඤ්චවීසති ගුණා?

‘‘ඉධ, භන්තෙ නාගසෙන, ආචරියෙන අන්තෙවාසිම්හි සතතං සමිතං ආරක්ඛා උපට්ඨපෙතබ්බා, අසෙවනසෙවනා ජානිතබ්බා, පමත්තාප්පමත්තා ජානිතබ්බා, සෙය්‍යවකාසො ජානිතබ්බො, ගෙලඤ්ඤං ජානිතබ්බං, භොජනස්ස [භොජනීයං (ස්‍යා.)] ලද්ධාලද්ධං ජානිතබ්බං, විසෙසො ජානිතබ්බො, පත්තගතං සංවිභජිතබ්බං, අස්සාසිතබ්බො ‘මා භායි, අත්ථො තෙ අභික්කමතී’ති, ‘ඉමිනා පුග්ගලෙන පටිචරතී’ති [පටිචරාහීති (ක.)] පටිචාරො ජානිතබ්බො, ගාමෙ පටිචාරො ජානිතබ්බො, විහාරෙ පටිචාරො ජානිතබ්බො, න තෙන හාසො දවො කාතබ්බො [න තෙන සහ සල්ලාපො කාතබ්බො (සී. පී.)], තෙන සහ ආලාපො කාතබ්බො, ඡිද්දං දිස්වා අධිවාසෙතබ්බං, සක්කච්චකාරිනා භවිතබ්බං, අඛණ්ඩකාරිනා භවිතබ්බං, අරහස්සකාරිනා භවිතබ්බං, නිරවසෙසකාරිනා භවිතබ්බං, ‘ජනෙමිමං [ජානෙමිමං (ස්‍යා.)] සිප්පෙසූ’ති ජනකචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ‘කථං අයං න පරිහායෙය්‍යා’ති වඩ්ඪිචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ‘බලවං ඉමං කරොමි සික්ඛාබලෙනා’ති චිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ආපදාසු න විජහිතබ්බං, කරණීයෙ නප්පමජ්ජිතබ්බං, ඛලිතෙ ධම්මෙන පග්ගහෙතබ්බොති. ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, පඤ්චවීසති ආචරියස්ස ආචරියගුණා, තෙහි ගුණෙහි මයි සම්මා පටිපජ්ජස්සු, සංසයො මෙ, භන්තෙ, උප්පන්නො, අත්ථි මෙණ්ඩකපඤ්හා ජිනභාසිතා, අනාගතෙ අද්ධානෙ තත්ථ විග්ගහො උප්පජ්ජිස්සති, අනාගතෙ ච අද්ධානෙ දුල්ලභා භවිස්සන්ති තුම්හාදිසා බුද්ධිමන්තො, තෙසු මෙ පඤ්හෙසු චක්ඛුං දෙහි පරවාදානං නිග්ගහායා’’ති.

උපාසකගුණං

ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා දස උපාසකස්ස උපාසකගුණෙ පරිදීපෙසි. ‘‘දස ඉමෙ, මහාරාජ, උපාසකස්ස උපාසකගුණා. කතමෙ දස, ඉධ, මහාරාජ, උපාසකො සඞ්ඝෙන සමානසුඛදුක්ඛො හොති, ධම්මාධිපතෙය්‍යො හොති, යථාබලං සංවිභාගරතො හොති, ජිනසාසනපරිහානිං දිස්වා අභිවඩ්ඪියා වායමති. සම්මාදිට්ඨිකො හොති, අපගතකොතූහලමඞ්ගලිකො ජීවිතහෙතුපි න අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසති, කායිකවාචසිකඤ්චස්ස රක්ඛිතං හොති, සමග්ගාරාමො හොති සමග්ගරතො, අනුසූයකො හොති, න ච කුහනවසෙන සාසනෙ චරති, බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො හොති, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස උපාසකස්ස උපාසකගුණා, තෙ සබ්බෙ ගුණා තයි සංවිජ්ජන්ති, තං තෙ යුත්තං පත්තං අනුච්ඡවිකං පතිරූපං යං ත්වං ජිනසාසනපරිහානිං දිස්වා අභිවඩ්ඪිං ඉච්ඡසි, කරොමි තෙ ඔකාසං, පුච්ඡ මං ත්වං යථාසුඛ’’න්ති.

මෙණ්ඩකපඤ්හාරම්භකථා නිට්ඨිතා.