7. අරූපධම්මවවත්තනවග්ගො

1. සතිඋප්පජ්ජනපඤ්හො

1. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතිහාකාරෙහි සති උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘සත්තරසහාකාරෙහි, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජතී’’ති. ‘‘කතමෙහි සත්තරසහාකාරෙහී’’ති? ‘‘අභිජානතොපි, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජති, කටුමිකායපි සති උප්පජ්ජති, ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, හිතවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, අහිතවිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, සභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති, විසභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති, කථාභිඤ්ඤාණතොපි සති උප්පජ්ජති, ලක්ඛණතොපි සති උප්පජ්ජති, සාරණතොපි සති උප්පජ්ජති, මුද්දාතොපි සති උප්පජ්ජති, ගණනාතොපි සති උප්පජ්ජති, ධාරණතොපි සති උප්පජ්ජති, භාවනතොපි සති උප්පජ්ජති, පොත්ථකනිබන්ධනතොපි සති උප්පජ්ජති, උපනික්ඛෙපතොපි සති උප්පජ්ජති, අනුභූතතොපි සති උප්පජ්ජතීති.

‘‘කථං අභිජානතො සති උප්පජ්ජති? යථා, මහාරාජ, ආයස්මා ච ආනන්දො ඛුජ්ජුත්තරා ච උපාසිකා, යෙ වා පන අඤ්ඤෙපි කෙචි ජාතිස්සරා ජාතිං සරන්ති, එවං අභිජානතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං කටුමිකාය සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො, පරෙ ච තං සරාපනත්ථං නිබන්ධන්ති, එවං කටුමිකාය සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යදා රජ්ජෙ වා අභිසිත්තො හොති, සොතාපත්තිඵලං වා පත්තො හොති, එවං ඔළාරිකවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං හිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යම්හි සුඛාපිතො, ‘අමුකස්මිං එවං සුඛාපිතො’ති සරති, එවං හිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං අහිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යම්හි දුක්ඛාපිතො, ‘අමුකස්මිං එවං දුක්ඛාපිතො’ති සරති, එවං අහිතවිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං සභාගනිමිත්තතො සති උප්පජ්ජති? සදිසං පුග්ගලං දිස්වා මාතරං වා පිතරං වා භාතරං වා භගිනිං වා සරති, ඔට්ඨං වා ගොණං වා ගද්‍රභං වා දිස්වා අඤ්ඤං තාදිසං ඔට්ඨං වා ගොණං වා ගද්‍රභං වා සරති, එවං සභාගනිමිත්තතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං විසභාගනිමත්තතො සති උප්පජ්ජති? අසුකස්ස නාම වණ්ණො එදිසො, සද්දො එදිසො, ගන්ධො එදිසො, රසො එදිසො, ඵොට්ඨබ්බො එදිසොති සරති, එවම්පි විසභාගනිමිත්තතොපි සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං කථාභිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො හොති, තං පරෙ සරාපෙන්ති, තෙන සො සරති, එවං කථාභිඤ්ඤාණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ලක්ඛණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා බලීබද්දානං අඞ්ගෙන ජානාති, ලක්ඛණෙන ජානාති, එවං ලක්ඛණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං සාරණතො සති උප්පජ්ජති? යො පකතියා මුට්ඨස්සතිකො හොති, යො තං ‘සරාහි භො, සරාහි භො’ති පුනප්පුනං සරාපෙති, එවං සාරණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං මුද්දාතො සති උප්පජ්ජති? ලිපියා සික්ඛිතත්තා ජානාති ‘ඉමස්ස අක්ඛරස්ස අනන්තරං ඉමං අක්ඛරං කාතබ්බ’න්ති එවං මුද්දාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ගණනාතො සති උප්පජ්ජති? ගණනාය සික්ඛිතත්තා ගණකා බහුම්පි ගණෙන්ති, එවං ගණනාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං ධාරණතො සති උප්පජ්ජති? ධාරණාය සික්ඛිතත්තා ධාරණකා බහුම්පි ධාරෙන්ති, එවං ධාරණතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං භාවනාතො සති උප්පජ්ජති? ඉධ භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සෙය්‍යථීදං, එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො…පෙ… ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, එවං භාවනාතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං පොත්ථකනිබන්ධනතො සති උප්පජ්ජති? රාජානො අනුසාසනියං අස්සරන්තා [අනුස්සරන්තා (සබ්බත්ථ)] එතං පොත්ථකං ආහරථාති, තෙන පොත්ථකෙන අනුස්සරන්ති, එවං පොත්ථකනිබන්ධනතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං උපනික්ඛෙපතො සති උප්පජ්ජති? උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං දිස්වා සරති, එවං උපනික්ඛෙපතො සති උප්පජ්ජති.

‘‘කථං අනුභූතතො සති උප්පජ්ජති? දිට්ඨත්තා රූපං සරති, සුතත්තා සද්දං සරති, ඝායිතත්තා ගන්ධං සරති, සායිතත්තා රසං සරති, ඵුට්ඨත්තා ඵොට්ඨබ්බං සරති, විඤ්ඤාතත්තා ධම්මං සරති, එවං අනුභූතතො සති උප්පජ්ජති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, සත්තරසහාකාරෙහි සති උප්පජ්ජතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සතිඋප්පජ්ජනපඤ්හො පඨමො.

2. බුද්ධගුණසතිපටිලාභපඤ්හො

2. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ එතං භණථ ‘යො වස්සසතං අකුසලං කරෙය්‍ය, මරණකාලෙ ච එකං බුද්ධගුණං සතිං පටිලභෙය්‍ය, සො දෙවෙසු උප්පජ්ජෙය්‍යා’ති එතං න සද්දහාමි, එවඤ්ච පන වදෙථ ‘එතෙන පාණාතිපාතෙන නිරයෙ උප්පජ්ජෙය්‍යා’ති එතම්පි න සද්දහාමී’’ති.

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඛුද්දකොපි පාසාණො විනා නාවාය උදකෙ උප්පිලවෙය්‍යා’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, වාහසතම්පි පාසාණානං නාවාය ආරොපිතං උදකෙ උප්පිලවෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා, එවං කුසලානි කම්මානි දට්ඨබ්බානී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බුද්ධගුණසතිපටිලාභපඤ්හො දුතියො.

3. දුක්ඛප්පහානවායමපඤ්හො

3. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිං තුම්හෙ අතීතස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථා’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, අනාගතස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථා’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන පච්චුප්පන්නස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථා’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘යදි තුම්හෙ න අතීතස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථ, න අනාගතස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථ, න පච්චුප්පන්නස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය වායමථ, අථ කිමත්ථාය වායමථා’’ති. ථෙරො ආහ ‘කින්ති, මහාරාජ, ඉදඤ්ච දුක්ඛං නිරුජ්ඣෙය්‍ය, අඤ්ඤඤ්ච දුක්ඛං නුප්පජ්ජෙය්‍යා’ති එතදත්ථාය වායමාමා’’ති.

‘‘අත්ථි පන තෙ, භන්තෙ නාගසෙන, අනාගතං දුක්ඛ’’න්ති? ‘‘නත්ථි [කථා. 828, 829 පස්සිතබ්බං], මහාරාජා’’ති ‘‘තුම්හෙ ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිපණ්ඩිතා, යෙ තුම්හෙ අසන්තානං අනාගතානං දුක්ඛානං පහානාය වායමථා’’ති? ‘‘අත්ථි පන තෙ, මහාරාජ, කෙචි පටිරාජානො පච්චත්ථිකා පච්චාමිත්තා පච්චුපට්ඨිතා හොන්තී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථී’’ති. ‘‘කිංනු ඛො, මහාරාජ, තදා තුම්හෙ පරිඛං ඛණාපෙය්‍යාථ, පාකාරං චිනාපෙය්‍යාථ ගොපුරං කාරාපෙය්‍යාථ, අට්ටාලකං කාරාපෙය්‍යාථ, ධඤ්ඤං අතිහරාපෙය්‍යාථා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පටිකච්චෙව තං පටියත්තං හොතී’’ති. ‘‘කිං තුම්හෙ, මහාරාජ, තදා හත්ථිස්මිං සික්ඛෙය්‍යාථ, අස්සස්මිං සික්ඛෙය්‍යාථ, රථස්මිං සික්ඛෙය්‍යාථ, ධනුස්මිං සික්ඛෙය්‍යාථ, ථරුස්මිං සික්ඛෙය්‍යාථා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පටිකච්චෙව තං සික්ඛිතං හොතී’’ති. ‘‘කිස්සත්ථායා’’ති? ‘‘අනාගතානං, භන්තෙ, භයානං පටිබාහනත්ථායා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, අත්ථි අනාගතං භය’’න්ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තුම්හෙ ච ඛො, මහාරාජ, අතිපණ්ඩිතා, යෙ තුම්හෙ අසන්තානං අනාගතානං භයානං පටිබාහනත්ථාය පටියාදෙථා’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහීති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යදා ත්වං පිපාසිතො භවෙය්‍යාසි, තදා ත්වං උදපානං ඛණාපෙය්‍යාසි, පොක්ඛරණිං ඛණාපෙය්‍යාසි, තළාකං ඛණාපෙය්‍යාසි ‘පානීයං පිවිස්සාමී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පටිකච්චෙව තං පටියත්තං හොතී’’ති. ‘‘කිස්සත්ථායා’’ති? ‘‘අනාගතානං, භන්තෙ, පිපාසානං පටිබාහනත්ථාය පටියත්තං හොතී’’ති. ‘‘අත්ථි පන, මහාරාජ, අනාගතා පිපාසා’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තුම්හෙ ඛො, මහාරාජ, අතිපණ්ඩිතා, යෙ තුම්හෙ අසන්තානං අනාගතානං පිපාසානං පටිබාහනත්ථාය තං පටියාදෙථා’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යදා ත්වං බුභුක්ඛිතො භවෙය්‍යාසි, තදා ත්වං ඛෙත්තං කසාපෙය්‍යාසි, සාලිං වපාපෙය්‍යාසි ‘භත්තං භුඤ්ජිස්සාමී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පටිකච්චෙව තං පටියත්තං හොතී’’ති. ‘‘කිස්සත්ථායා’’ති. ‘‘අනාගතානං, භන්තෙ, බුභුක්ඛානං පටිබාහනත්ථායා’’ති. ‘‘අත්ථි පන, මහාරාජ, අනාගතා බුභුක්ඛා’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තුම්හෙ ඛො, මහාරාජ, අතිපණ්ඩිතා, යෙ තුම්හෙ අසන්තානං අනාගතානං බුභුක්ඛානං පටිබාහනත්ථාය පටියාදෙථා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

දුක්ඛප්පහානවායමපඤ්හො තතියො.

4. බ්‍රහ්මලොකපඤ්හො

4. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කීවදූරො ඉතො බ්‍රහ්මලොකො’’ති? ‘‘දූරො ඛො, මහාරාජ, ඉතො බ්‍රහ්මලොකො කූටාගාරමත්තා සිලා තම්හා පතිතා අහොරත්තෙන අට්ඨචත්තාලීසයොජනසහස්සානි භස්සමානා චතූහි මාසෙහි පථවියං පතිට්ඨහෙය්‍යා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ එවං භණථ ‘සෙය්‍යථාපි බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව ඉද්ධිමා භික්ඛු චෙතොවසිප්පත්තො ජම්බුදීපෙ අන්තරහිතො බ්‍රහ්මලොකෙ පාතුභවෙය්‍යා’ති එතං වචනං න සද්දහාමි, එවං අතිසීඝං තාව බහූනි යොජනසතානි ගච්ඡිස්සතී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘කුහිං පන, මහාරාජ, තව ජාතභූමී’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, අලසන්දො නාම දීපො, තත්ථාහං ජාතො’’ති. ‘‘කීව දූරො, මහාරාජ, ඉතො අලසන්දො හොතී’’ති? ‘‘ද්විමත්තානි, භන්තෙ, යොජනසතානී’’ති. ‘‘අභිජානාසි නු ත්වං, මහාරාජ, තත්ථ කිඤ්චිදෙව කරණීයං කරිත්වා සරිතා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සරාමී’’ති. ‘‘ලහුං ඛො ත්වං, මහාරාජ, ගතොසි ද්විමත්තානි යොජනසතානී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බ්‍රහ්මලොකපඤ්හො චතුත්ථො.

5. ද්වින්නං ලොකුප්පන්නානං සමකභාවපඤ්හො

5. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො ඉධ කාලඞ්කතො බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, යො ච ඉධ කාලඞ්කතො කස්මීරෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, කො චිරතරං කො සීඝතර’’න්ති? ‘‘සමකං, මහාරාජා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘කුහිං පන, මහාරාජ, තව ජාතනගර’’න්ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, කලසිගාමො නාම, තත්ථාහං ජාතො’’ති. ‘‘කීව දූරො, මහාරාජ, ඉතො කලසිගාමො හොතී’’ති. ‘‘ද්විමත්තානි, භන්තෙ, යොජනසතානී’’ති. ‘‘කීව දූරං, මහාරාජ, ඉතො කස්මීරං හොතී’’ති? ‘‘ද්වාදස, භන්තෙ, යොජනානී’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, ත්වං මහාරාජ, කලසිගාමං චින්තෙහී’’ති. ‘‘චින්තිතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, ත්වං මහාරාජ, කස්මීරං චින්තෙහී’’ති. ‘‘චින්තිතං භන්තෙ’’ති. ‘‘කතමං නු ඛො, මහාරාජ, චිරෙන චින්තිතං, කතමං සීඝතර’’න්ති? ‘‘සමකං භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො ඉධ කාලඞ්කතො බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, යො ච ඉධ කාලඞ්කතො කස්මීරෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, සමකං යෙව උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ද්වෙ සකුණා ආකාසෙන ගච්ඡෙය්‍යුං, තෙසු එකො උච්චෙ රුක්ඛෙ නිසීදෙය්‍ය, එකො නීචෙ රුක්ඛෙ නිසීදෙය්‍ය, තෙසං සමකං පතිට්ඨිතානං කතමස්ස ඡායා පඨමතරං පථවියං පතිට්ඨහෙය්‍ය, කතමස්ස ඡායා චිරෙන පථවියං පතිට්ඨහෙය්‍යා’’ති? ‘‘සමකං, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො ඉධ කාලඞ්කතො බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, යො ච ඉධ කාලඞ්කතො කස්මීරෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය, සමකං යෙව උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ද්වින්නං ලොකුප්පන්නානං සමකභාවපඤ්හො පඤ්චමො.

6. බොජ්ඣඞ්ගපඤ්හො

6. රාජා ආහ ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, බොජ්ඣඞ්ගා’’ති? ‘‘සත්ත ඛො, මහාරාජ, බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. ‘‘කතිහි පන, භන්තෙ, බොජ්ඣඞ්ගෙහි බුජ්ඣතී’’ති? ‘‘එකෙන ඛො, මහාරාජ, බොජ්ඣඞ්ගෙන බුජ්ඣති ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගෙනා’’ති. ‘‘අථ කිස්ස නු ඛො, භන්තෙ, වුච්චන්ති ‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා’’’ති? ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, අසි කොසියා පක්ඛිත්තො අග්ගහිතො හත්ථෙන උස්සහති ඡෙජ්ජං ඡින්දිතු’’න්ති. ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගෙන විනා ඡහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි න බුජ්ඣතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

බොජ්ඣඞ්ගපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. පාපපුඤ්ඤානං අප්පානප්පභාවපඤ්හො

7. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතරං නු ඛො බහුතරං පුඤ්ඤං වා අපුඤ්ඤං වා’’ති? ‘‘පුඤ්ඤං ඛො, මහාරාජ, බහුතරං, අපුඤ්ඤං ථොක’’න්ති. ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති? ‘‘අපුඤ්ඤං ඛො, මහාරාජ, කරොන්තො විප්පටිසාරී හොති ‘පාපකම්මං මයා කත’න්ති, තෙන පාපං න වඩ්ඪති. පුඤ්ඤං ඛො, මහාරාජ, කරොන්තො අවිප්පටිසාරී හොති, අවිප්පටිසාරිනො පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, තෙන කාරණෙන පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. පුරිසො ඛො, මහාරාජ, ඡින්නහත්ථපාදො භගවතො එකං උප්පලහත්ථං දත්වා එකනවුතිකප්පානි විනිපාතං න ගච්ඡිස්සති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන භණාමි ‘පුඤ්ඤං බහුතරං, අපුඤ්ඤං ථොක’’’න්ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පාපපුඤ්ඤානං අප්පානප්පභාවපඤ්හො සත්තමො.

8. ජානන්තාජානන්තපාපකරණපඤ්හො

8. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො ජානන්තො පාපකම්මං කරොති, යො අජානන්තො පාපකම්මං කරොති, කස්ස බහුතරං අපුඤ්ඤ’’න්ති? ථෙරො ආහ ‘‘යො ඛො, මහාරාජ, අජානන්තො පාපකම්මං කරොති, තස්ස බහුතරං අපුඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, යො අම්හාකං රාජපුත්තො වා රාජමහාමත්තො වා අජානන්තො පාපකම්මං කරොති, තං මයං දිගුණං දණ්ඩෙමා’’ති? ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, තත්තං අයොගුළං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං එකො ජානන්තො ගණ්හෙය්‍ය, එකො අජානන්තො ගණ්හෙය්‍ය, කතමො [කස්ස (ක.)] බලවතරං ඩය්හෙය්‍යා’’ති. ‘‘යො ඛො, භන්තෙ, අජානන්තො ගණ්හෙය්‍ය, සො [තස්ස (පී. ක.)] බලවතරං ඩය්හෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො අජානන්තො පාපකම්මං කරොති, තස්ස බහුතරං අපුඤ්ඤ’’න්ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ජානන්තාජානන්තපාපකරණපඤ්හො අට්ඨමො.

9. උත්තරකුරුකාදිගමනපඤ්හො

9. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි කොචි, යො ඉමිනා සරීරෙන උත්තරකුරුං වා ගච්ඡෙය්‍ය, බ්‍රහ්මලොකං වා, අඤ්ඤං වා පන දීප’’න්ති? ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, යො ඉමිනා චාතුම්මහාභූතිකෙන කායෙන උත්තරකුරුං වා ගච්ඡෙය්‍ය, බ්‍රහ්මලොකං වා, අඤ්ඤං වා පන දීප’’න්ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, ඉමිනා චාතුම්මහාභූතිකෙන කායෙන උත්තරකුරුං වා ගච්ඡෙය්‍ය, බ්‍රහ්මලොකං වා, අඤ්ඤං වා පන දීප’’න්ති? ‘‘අභිජානාසි නු, ත්වං මහාරාජ, ඉමිස්සා පථවියා විදත්ථිං වා රතනං වා ලඞ්ඝිතා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අභිජානාමි ‘අහං, භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨපි රතනියො ලඞ්ඝෙමී’’’ති. ‘‘කථං, ත්වං මහාරාජ, අට්ඨපි රතනියො ලඞ්ඝෙසී’’ති? ‘‘අහඤ්හි, භන්තෙ, චිත්තං උප්පාදෙමි ‘එත්ථ නිපතිස්සාමී’ති සහ චිත්තුප්පාදෙන කායො මෙ ලහුකො හොතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉද්ධිමා භික්ඛු චෙතොවසිප්පත්තො කායං චිත්තෙ සමාරොපෙත්වා චිත්තවසෙන වෙහාසං ගච්ඡතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

උත්තරකුරුකාදිගමනපඤ්හො නවමො.

10. දීඝට්ඨිපඤ්හො

10. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ එවං භණථ ‘අට්ඨිකානි දීඝානි යොජනසතිකානිපී’ති, රුක්ඛොපි තාව නත්ථි යොජනසතිකො, කුතො පන අට්ඨිකානි දීඝානි යොජනසතිකානි භවිස්සන්තී’’ති?

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, සුතං තෙ ‘මහාසමුද්දෙ පඤ්චයොජනසතිකාපි මච්ඡා අත්ථී’’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුත’’න්ති. ‘‘නනු මහාරාජ, පඤ්චයොජනසතිකස්ස මච්ඡස්ස අට්ඨිකානි දීඝානි භවිස්සන්ති යොජනසතිකානිපී’’ති?

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

දීඝට්ඨිපඤ්හො දසමො.

11. අස්සාසපස්සාසනිරොධපඤ්හො

11. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ එවං භණථ ‘සක්කා අස්සාසපස්සාසෙ නිරොධෙතු’’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, සක්කා අස්සාසපස්සාසෙ නිරොධෙතු’’න්ති. ‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, සක්කා අස්සාසපස්සාසෙ නිරොධෙතු’’න්ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, සුතපුබ්බො තෙ කොචි කාකච්ඡමානො’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, සුතපුබ්බො’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, සො සද්දො කායෙ නමිතෙ විරමෙය්‍යා’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, විරමෙය්‍යා’’ති. ‘‘සො හි නාම, මහාරාජ, සද්දො අභාවිතකායස්ස අභාවිතසීලස්ස අභාවිතචිත්තස්ස අභාවිතපඤ්ඤස්ස කායෙ නමිතෙ විරමිස්සති, කිං පන භාවිතකායස්ස භාවිතසීලස්ස භාවිතචිත්තස්ස භාවිතපඤ්ඤස්ස චතුත්ථජ්ඣානං සමාපන්නස්ස අස්සාසපස්සාසා න නිරුජ්ඣිස්සන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

අස්සාසපස්සාසනිරොධපඤ්හො එකාදසමො.

12. සමුද්දපඤ්හො

12. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘සමුද්දො සමුද්දො’ති වුච්චති, කෙන කාරණෙන උදකං ‘සමුද්දො’ති වුච්චතී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘යත්තකං, මහාරාජ, උදකං, තත්තකං ලොණං. යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං. තස්මා ‘සමුද්දො’ති වුච්චතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සමුද්දපඤ්හො ද්වාදසමො.

13. සමුද්දඑකරසපඤ්හො

13. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන සමුද්දො එකරසො ලොණරසො’’ති? ‘‘චිරසණ්ඨිතත්තා ඛො, මහාරාජ, උදකස්ස සමුද්දො එකරසො ලොණරසො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සමුද්දඑකරසපඤ්හො තෙරසමො.

14. සුඛුමපඤ්හො

14. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සක්කා සබ්බං සුඛුමං ඡින්දිතු’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, සක්කා සබ්බං සුඛුමං ඡින්දිතු’’න්ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, සබ්බං සුඛුම’’න්ති? ‘‘ධම්මො ඛො, මහාරාජ, සබ්බසුඛුමො, න ඛො, මහාරාජ, ධම්මා සබ්බෙ සුඛුමා, ‘සුඛුම’න්ති වා ‘ථූල’න්ති වා ධම්මානමෙතමධිවචනං. යං කිඤ්චි ඡින්දිතබ්බං, සබ්බං තං පඤ්ඤාය ඡින්දති, නත්ථි දුතියං පඤ්ඤාය ඡෙදන’’න්ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සුඛුමපඤ්හො චුද්දසමො.

15. විඤ්ඤාණනානත්ථපඤ්හො

15. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘විඤ්ඤාණ’න්ති වා ‘පඤ්ඤා’ති වා ‘භූතස්මිං ජීවො’ති වා ඉමෙ ධම්මා නානත්ථා චෙව නානාබ්‍යඤ්ජනා ච, උදාහු එකත්ථා බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති? ‘‘විජානනලක්ඛණං, මහාරාජ, විඤ්ඤාණං, පජානනලක්ඛණා පඤ්ඤා, භූතස්මිං ජීවො නුපලබ්භතී’’ති. ‘‘යදි ජීවො නුපලබ්භති, අථ කො චරහි චක්ඛුනා රූපං පස්සති, සොතෙන සද්දං සුණාති, ඝානෙන ගන්ධං ඝායති, ජිව්හාය රසං සායති, කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, මනසා ධම්මං විජානාතී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘යදි ජීවො චක්ඛුනා රූපං පස්සති…පෙ… මනසා ධම්මං විජානාති, සො ජීවො චක්ඛුද්වාරෙසු උප්පාටිතෙසු මහන්තෙන ආකාසෙන බහිමුඛො සුට්ඨුතරං රූපං පස්සෙය්‍ය, සොතෙසු උප්පාටිතෙසු, ඝානෙ උප්පාටිතෙ, ජිව්හාය උප්පාටිතාය, කායෙ උප්පාටිතෙ මහන්තෙන ආකාසෙන සුට්ඨුතරං සද්දං සුණෙය්‍ය, ගන්ධං ඝායෙය්‍ය, රසං සායෙය්‍ය, ඵොට්ඨබ්බං ඵුසෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, භූතස්මිං ජීවො නුපලබ්භතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

විඤ්ඤාණනානත්ථපඤ්හො පන්නරසමො.

16. අරූපධම්මවවත්ථානදුක්කරපඤ්හො

16. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දුක්කරං නු ඛො භගවතා කත’’න්ති? ථෙරො ආහ ‘‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කත’’න්ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා දුක්කරං කත’’න්ති. ‘‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතං ඉමෙසං අරූපීනං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අක්ඛාතං ‘අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා, අයං සඤ්ඤා, අයං චෙතනා, ඉදං චිත්ත’’’න්ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො නාවාය මහාසමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා හත්ථපුටෙන උදකං ගහෙත්වා ජිව්හාය සායිත්වා ජානෙය්‍ය නු ඛො, මහාරාජ, සො පුරිසො ‘‘ඉදං ගඞ්ගාය උදකං, ඉදං යමුනාය උදකං, ඉදං අචිරවතියා උදකං, ඉදං සරභුයා උදකං, ඉදං මහියා උදක’’’න්ති? ‘‘දුක්කරං, භන්තෙ, ජානිතු’’න්ති. ‘‘ඉතො දුක්කරතරං ඛො, මහාරාජ, භගවතා කතං ඉමෙසං අරූපීනං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අක්ඛාතං ‘අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා, අයං සඤ්ඤා, අයං චෙතනා, ඉදං චිත්ත’’’න්ති. ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති රාජා අබ්භානුමොදීති.

අරූපධම්මවවත්ථානදුක්කරපඤ්හො සොළසමො.

අරූපධම්මවවත්ථානවග්ගො සත්තමො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ සොළස පඤ්හා.

මිලින්දපඤ්හපුච්ඡාවිසජ්ජනා

ථෙරො ආහ ‘‘ජානාසි ඛො, මහාරාජ, සම්පති කා වෙලා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමි ‘සම්පති පඨමො යාමො අතික්කන්තො, මජ්ඣිමො යාමො පවත්තති, උක්කා පදීපීයන්ති, චත්තාරි පටාකානි ආණත්තානි ගමිස්සන්ති භණ්ඩතො රාජදෙය්‍යානී’’’ති.

යොනකා එවමාහංසු ‘‘කල්ලොසි, මහාරාජ, පණ්ඩිතො ථෙරො’’ති. ‘‘ආම, භණෙ, පණ්ඩිතො ථෙරො, එදිසො ආචරියො භවෙය්‍ය මාදිසො ච අන්තෙවාසී, නචිරස්සෙව පණ්ඩිතො ධම්මං ආජානෙය්‍යා’’ති. තස්ස පඤ්හවෙය්‍යාකරණෙන තුට්ඨො රාජා ථෙරං නාගසෙනං සතසහස්සග්ඝනකෙන කම්බලෙන අච්ඡාදෙත්වා ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අජ්ජතග්ගෙ තෙ අට්ඨසතං භත්තං පඤ්ඤපෙමි, යං කිඤ්චි අන්තෙපුරෙ කප්පියං, තෙන ච පවාරෙමී’’ති ආහ. අලං මහාරාජ ජීවාමී’’ති. ‘‘ජානාමි, භන්තෙ නාගසෙන, ජීවසි, අපි ච අත්තානඤ්ච රක්ඛ, මමඤ්ච රක්ඛාහී’’ති. ‘‘කථං අත්තානං රක්ඛසි, ‘නාගසෙනො මිලින්දං රාජානං පසාදෙති, න ච කිඤ්චි අලභී’ති පරාපවාදො [පරප්පවාදො (ක.)] ආගච්ඡෙය්‍යාති, එවං අත්තානං රක්ඛ. කථං මමං රක්ඛසි, ‘මිලින්දො රාජා පසන්නො පසන්නාකාරං න කරොතී’ති පරාපවාදො ආගච්ඡෙය්‍යාති, එවං මමං රක්ඛාහී’’ති. ‘‘තථා හොතු, මහාරාජා’’ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, සීහො මිගරාජා සුවණ්ණපඤ්ජරෙ පක්ඛිත්තොපි බහිමුඛො යෙව හොති, එවමෙව ඛො අහං, භන්තෙ, කිඤ්චාපි අගාරං අජ්ඣාවසාමි බහිමුඛො යෙව පන අච්ඡාමි. සචෙ අහං, භන්තෙ, අගාරස්මා අනාගාරියං පබ්බජෙය්‍යං, න චිරං ජීවෙය්‍යං, බහූ මෙ පච්චත්ථිකා’’ති.

අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො මිලින්දස්ස රඤ්ඤො පඤ්හං විසජ්ජෙත්වා උට්ඨායාසනා සඞ්ඝාරාමං අගමාසි. අචිරපක්කන්තෙ ච ආයස්මන්තෙ නාගසෙනෙ මිලින්දස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි ‘‘කිං මයා පුච්ඡිතං, කිං භදන්තෙන නාගසෙනෙන විසජ්ජිත’’න්ති? අථ ඛො මිලින්දස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි ‘‘සබ්බං මයා සුපුච්ඡිතං, සබ්බං භදන්තෙන නාගසෙනෙන සුවිසජ්ජිත’’න්ති. ආයස්මතොපි නාගසෙනස්ස සඞ්ඝාරාමගතස්ස එතදහොසි ‘‘කිං මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුච්ඡිතං, කිං මයා විසජ්ජිත’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මතො නාගසෙනස්ස එතදහොසි ‘‘සබ්බං මිලින්දෙන රඤ්ඤා සුපුච්ඡිතං, සබ්බං මයා සුවිසජ්ජිත’’න්ති.

අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන මිලින්දස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච –

‘‘මා ඛො භදන්තස්ස එවං අහොසි ‘නාගසෙනො මයා පඤ්හං පුච්ඡිතො’ති තෙනෙව සොමනස්සෙන තං රත්තාවසෙසං වීතිනාමෙසීති න තෙ එවං දට්ඨබ්බං. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, තං රත්තාවසෙසං එතදහොසි ‘කිං මයා පුච්ඡිතං, කිං භදන්තෙන විසජ්ජිත’න්ති, ‘සබ්බං මයා සුපුච්ඡිතං, සබ්බං භදන්තෙන සුවිසජ්ජිත’’’න්ති.

ථෙරොපි එවමාහ – ‘‘මා ඛො මහාරාජස්ස එවං අහොසි ‘මිලින්දස්ස රඤ්ඤො මයා පඤ්හො විසජ්ජිතො’ති තෙනෙව සොමනස්සෙන තං රත්තාවසෙසං වීතිනාමෙසීති න තෙ එවං දට්ඨබ්බං. තස්ස මය්හං, මහාරාජ, තං රත්තාවසෙසං එතදහොසි ‘කිං මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුච්ඡිතං, කිං මයා විසජ්ජිත’න්ති, ‘සබ්බං මිලින්දෙන රඤ්ඤා සුපුච්ඡිතං, සබ්බං මයා සුවිසජ්ජිත’’’න්ති ඉතිහ තෙ මහානාගා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුභාසිතං සමනුමොදිංසූති.

මිලින්දපඤ්හපුච්ඡාවිසජ්ජනා නිට්ඨිතා.

මෙණ්ඩකපඤ්හාරම්භකථා

අට්ඨමන්තපරිවජ්ජනීයට්ඨානානි

භස්සප්පවාදො [භස්සප්පවෙදී (සී. පී.)] වෙතණ්ඩී, අතිබුද්ධි විචක්ඛණො;

මිලින්දො ඤාණභෙදාය, නාගසෙනමුපාගමි.

වසන්තො තස්ස ඡායාය, පරිපුච්ඡං පුනප්පුනං;

පභින්නබුද්ධි හුත්වාන, සොපි ආසි තිපෙටකො.

නවඞ්ගං අනුමජ්ජන්තො, රත්තිභාගෙ රහොගතො;

අද්දක්ඛි මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ, දුන්නිවෙඨෙ සනිග්ගහෙ.

‘‘පරියායභාසිතං අත්ථි, අත්ථි සන්ධායභාසිතං;

සභාවභාසිතං අත්ථි, ධම්මරාජස්ස සාසනෙ.

‘‘තෙසමත්ථං අවිඤ්ඤාය, මෙණ්ඩකෙ ජිනභාසිතෙ;

අනාගතම්හි අද්ධානෙ, විග්ගහො තත්ථ හෙස්සති.

‘‘හන්ද කථිං පසාදෙත්වා, ඡෙජ්ජාපෙස්සාමි මෙණ්ඩකෙ;

තස්ස නිද්දිට්ඨමග්ගෙන, නිද්දිසිස්සන්ත්‍යනාගතෙ’’ති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා පභාතාය රත්තියා උද්ධස්තෙ [උට්ඨිතෙ (ස්‍යා.), උග්ගතෙ (සී. පී.)] අරුණෙ සීසං න්හත්වා සිරසි අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අනුස්සරිත්වා අට්ඨ වත්තපදානි සමාදියි ‘‘ඉතො මෙ අනාගතානි සත්ත දිවසානි අට්ඨ ගුණෙ සමාදියිත්වා තපො චරිතබ්බො භවිස්සති, සොහං චිණ්ණතපො සමානො ආචරියං ආරාධෙත්වා මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ පුච්ඡිස්සාමී’’ති. අථ ඛො මිලින්දො රාජා පකතිදුස්සයුගං අපනෙත්වා ආභරණානි ච ඔමුඤ්චිත්වා කාසාවං නිවාසෙත්වා මුණ්ඩකපටිසීසකං සීසෙ පටිමුඤ්චිත්වා මුනිභාවමුපගන්ත්වා අට්ඨ ගුණෙ සමාදියි ‘‘ඉමං සත්තාහං මයා න රාජත්ථො අනුසාසිතබ්බො, න රාගූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, න දොසූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, න මොහූපසඤ්හිතං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, දාසකම්මකරපොරිසෙ ජනෙපි නිවාතවුත්තිනා භවිතබ්බං, කායිකං වාචසිකං අනුරක්ඛිතබ්බං, ඡපි ආයතනානි නිරවසෙසතො අනුරක්ඛිතබ්බානි, මෙත්තාභාවනාය මානසං පක්ඛිපිතබ්බ’’න්ති. ඉමෙ අට්ඨ ගුණෙ සමාදියිත්වා තෙස්වෙව අට්ඨසු ගුණෙසු මානසං පතිට්ඨපෙත්වා බහි අනික්ඛමිත්වා සත්තාහං වීතිනාමෙත්වා අට්ඨමෙ දිවසෙ පභාතාය රත්තියා පගෙව පාතරාසං කත්වා ඔක්ඛිත්තචක්ඛු මිතභාණී සුසණ්ඨිතෙන ඉරියාපථෙන අවික්ඛිත්තෙන චිත්තෙන හට්ඨෙන උදග්ගෙන විප්පසන්නෙන ථෙරං නාගසෙනං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරස්ස පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ඉදමවොච –

‘‘අත්ථි මෙ, භන්තෙ නාගසෙන, කොචි අත්ථො තුම්හෙහි සද්ධිං මන්තයිතබ්බො, න තත්ථ අඤ්ඤො කොචි තතියො ඉච්ඡිතබ්බො, සුඤ්ඤෙ ඔකාසෙ පවිවිත්තෙ අරඤ්ඤෙ අට්ඨඞ්ගුපාගතෙ සමණසාරුප්පෙ. තත්ථ සො පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො භවිස්සති, තත්ථ මෙ ගුය්හං න කාතබ්බං න රහස්සකං, අරහාමහං රහස්සකං සුණිතුං සුමන්තනෙ උපගතෙ, උපමායපි සො අත්ථො උපපරික්ඛිතබ්බො, යථා කිං විය, යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, මහාපථවී නික්ඛෙපං අරහති නික්ඛෙපෙ උපගතෙ. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අරහාමහං රහස්සකං සුණිතුං සුමන්තනෙ උපගතෙ’’ති. ගරුනා සහ පවිවිත්තපවනං පවිසිත්වා ඉදමවොච – ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉධ පුරිසෙන මන්තයිතුකාමෙන අට්ඨ ඨානානි පරිවජ්ජයිතබ්බානි භවන්ති, න තෙසු ඨානෙසු විඤ්ඤූ පුරිසො අත්ථං මන්තෙති, මන්තිතොපි අත්ථො පරිපතති න සම්භවති. කතමානි අට්ඨ ඨානානි? විසමට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, සභයං පරිවජ්ජනීයං, අතිවාතට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, පටිච්ඡන්නට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, දෙවට්ඨානං පරිවජ්ජනීයං, පන්ථො පරිවජ්ජනීයො, සඞ්ගාමො [සඞ්කමො (සී. පී.)] පරිවජ්ජනීයො, උදකතිත්ථං පරිවජ්ජනීයං. ඉමානි අට්ඨ ඨානානි පරිවජ්ජනීයානී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘කො දොසො විසමට්ඨානෙ, සභයෙ, අතිවාතෙ, පටිච්ඡන්නෙ, දෙවට්ඨානෙ, පන්ථෙ, සඞ්ගාමෙ, උදකතිත්ථෙ’’ති? ‘‘විසමෙ, භන්තෙ නාගසෙන, මන්තිතො අත්ථො විකිරති විධමති පග්ඝරති න සම්භවති, සභයෙ මනො සන්තස්සති, සන්තස්සිතො න සම්මා අත්ථං සමනුපස්සති, අතිවාතෙ සද්දො අවිභූතො හොති, පටිච්ඡන්නෙ උපස්සුතිං තිට්ඨන්ති, දෙවට්ඨානෙ මන්තිතො අත්ථො ගරුකං පරිණමති, පන්ථෙ මන්තිතො අත්ථො තුච්ඡො භවති, සඞ්ගාමෙ චඤ්චලො භවති, උදකතිත්ථෙ පාකටො භවති. භවතීහ –

‘‘‘විසමං සභයං අතිවාතො, පටිච්ඡන්නං දෙවනිස්සිතං;

පන්ථො ච සඞ්ගාමො තිත්ථං, අට්ඨෙතෙ පරිවජ්ජියා’’’ති.

අට්ඨ මන්තනස්ස පරිවජ්ජනීයට්ඨානානි.

අට්ඨමන්තවිනාසකපුග්ගලා

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨිමෙ පුග්ගලා මන්තියමානා මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙන්ති. කතමෙ අට්ඨ? රාගචරිතො දොසචරිතො මොහචරිතො මානචරිතො ලුද්ධො අලසො එකචින්තී බාලොති. ඉමෙ අට්ඨ පුග්ගලා මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙන්තී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘තෙසං කො දොසො’’ති? ‘‘රාගචරිතො, භන්තෙ නාගසෙන, රාගවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, දොසචරිතො දොසවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, මොහචරිතො මොහවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, මානචරිතො මානවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, ලුද්ධො ලොභවසෙන මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, අලසො අලසතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, එකචින්තී එකචින්තිතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති, බාලො බාලතාය මන්තිතං අත්ථං බ්‍යාපාදෙති. භවතීහ –

‘‘‘රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, මානී ලුද්ධො තථාලසො;

එකචින්තී ච බාලො ච, එතෙ අත්ථවිනාසකා’’’ති.

අට්ඨ මන්තවිනාසකපුග්ගලා.

නවගුය්හමන්තවිධංසකං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, නවිමෙ පුග්ගලා මන්තිතං ගුය්හං විවරන්ති න ධාරෙන්ති. කතමෙ නව? රාගචරිතො දොසචරිතො මොහචරිතො භීරුකො ආමිසගරුකො ඉත්ථී සොණ්ඩො පණ්ඩකො දාරකො’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘තෙසං කො දොසො’’ති? ‘‘රාගචරිතො, භන්තෙ නාගසෙන, රාගවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, දොසචරිතො, භන්තෙ, දොසවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, මූළ්හො මොහවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, භීරුකො භයවසෙන මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, ආමිසගරුකො ආමිසහෙතු මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, ඉත්ථී පඤ්ඤාය ඉත්තරතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, සොණ්ඩිකො සුරාලොලතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, පණ්ඩකො අනෙකංසිකතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති, දාරකො චපලතාය මන්තිතං ගුය්හං විවරති න ධාරෙති. භවතීහ –

‘‘‘රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, භීරු ආමිසගරුකො [ආමිසචක්ඛුකො (සී. පී.)];

ඉත්ථී සොණ්ඩො පණ්ඩකො ච, නවමො භවති දාරකො.

‘‘නවෙතෙ පුග්ගලා ලොකෙ, ඉත්තරා චලිතා චලා;

එතෙහි මන්තිතං ගුය්හං, ඛිප්පං භවති පාකට’’’න්ති.

නව ගුය්හමන්තවිධංසකා පුග්ගලා.

අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභකාරණං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති. කතමෙහි අට්ඨහි? වයපරිණාමෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, යසපරිණාමෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, පරිපුච්ඡාය බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, තිත්ථසංවාසෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, යොනිසො මනසිකාරෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, සාකච්ඡාය බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, ස්නෙහූපසෙවනෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති, පතිරූපදෙසවාසෙන බුද්ධි පරිණමති පරිපාකං ගච්ඡති. භවතීහ –

‘‘‘වයෙන යසපුච්ඡාහි, තිත්ථවාසෙන යොනිසො;

සාකච්ඡා ස්නෙහසංසෙවා, පතිරූපවසෙන ච.

‘‘එතානි අට්ඨ ඨානානි, බුද්ධිවිසදකාරණා;

යෙසං එතානි සම්භොන්ති, තෙසං බුද්ධි පභිජ්ජතී’’’ති.

අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභකාරණානි.

ආචරියගුණං

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අයං භූමිභාගො අට්ඨ මන්තදොසවිවජ්ජිතො, අහඤ්ච ලොකෙ පරමො මන්තිසහායො [මන්තසහායො (සී.)], ගුය්හමනුරක්ඛී චාහං යාවාහං ජීවිස්සාමි තාව ගුය්හමනුරක්ඛිස්සාමි, අට්ඨහි ච මෙ කාරණෙහි බුද්ධි පරිණාමං ගතා, දුල්ලභො එතරහි මාදිසො අන්තෙවාසී, සම්මා පටිපන්නෙ අන්තෙවාසිකෙ යෙ ආචරියානං පඤ්චවීසති ආචරියගුණා, තෙහි ගුණෙහි ආචරියෙන සම්මා පටිපජ්ජිතබ්බං. කතමෙ පඤ්චවීසති ගුණා?

‘‘ඉධ, භන්තෙ නාගසෙන, ආචරියෙන අන්තෙවාසිම්හි සතතං සමිතං ආරක්ඛා උපට්ඨපෙතබ්බා, අසෙවනසෙවනා ජානිතබ්බා, පමත්තාප්පමත්තා ජානිතබ්බා, සෙය්‍යවකාසො ජානිතබ්බො, ගෙලඤ්ඤං ජානිතබ්බං, භොජනස්ස [භොජනීයං (ස්‍යා.)] ලද්ධාලද්ධං ජානිතබ්බං, විසෙසො ජානිතබ්බො, පත්තගතං සංවිභජිතබ්බං, අස්සාසිතබ්බො ‘මා භායි, අත්ථො තෙ අභික්කමතී’ති, ‘ඉමිනා පුග්ගලෙන පටිචරතී’ති [පටිචරාහීති (ක.)] පටිචාරො ජානිතබ්බො, ගාමෙ පටිචාරො ජානිතබ්බො, විහාරෙ පටිචාරො ජානිතබ්බො, න තෙන හාසො දවො කාතබ්බො [න තෙන සහ සල්ලාපො කාතබ්බො (සී. පී.)], තෙන සහ ආලාපො කාතබ්බො, ඡිද්දං දිස්වා අධිවාසෙතබ්බං, සක්කච්චකාරිනා භවිතබ්බං, අඛණ්ඩකාරිනා භවිතබ්බං, අරහස්සකාරිනා භවිතබ්බං, නිරවසෙසකාරිනා භවිතබ්බං, ‘ජනෙමිමං [ජානෙමිමං (ස්‍යා.)] සිප්පෙසූ’ති ජනකචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ‘කථං අයං න පරිහායෙය්‍යා’ති වඩ්ඪිචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ‘බලවං ඉමං කරොමි සික්ඛාබලෙනා’ති චිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙතබ්බං, ආපදාසු න විජහිතබ්බං, කරණීයෙ නප්පමජ්ජිතබ්බං, ඛලිතෙ ධම්මෙන පග්ගහෙතබ්බොති. ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, පඤ්චවීසති ආචරියස්ස ආචරියගුණා, තෙහි ගුණෙහි මයි සම්මා පටිපජ්ජස්සු, සංසයො මෙ, භන්තෙ, උප්පන්නො, අත්ථි මෙණ්ඩකපඤ්හා ජිනභාසිතා, අනාගතෙ අද්ධානෙ තත්ථ විග්ගහො උප්පජ්ජිස්සති, අනාගතෙ ච අද්ධානෙ දුල්ලභා භවිස්සන්ති තුම්හාදිසා බුද්ධිමන්තො, තෙසු මෙ පඤ්හෙසු චක්ඛුං දෙහි පරවාදානං නිග්ගහායා’’ති.

උපාසකගුණං

ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා දස උපාසකස්ස උපාසකගුණෙ පරිදීපෙසි. ‘‘දස ඉමෙ, මහාරාජ, උපාසකස්ස උපාසකගුණා. කතමෙ දස, ඉධ, මහාරාජ, උපාසකො සඞ්ඝෙන සමානසුඛදුක්ඛො හොති, ධම්මාධිපතෙය්‍යො හොති, යථාබලං සංවිභාගරතො හොති, ජිනසාසනපරිහානිං දිස්වා අභිවඩ්ඪියා වායමති. සම්මාදිට්ඨිකො හොති, අපගතකොතූහලමඞ්ගලිකො ජීවිතහෙතුපි න අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසති, කායිකවාචසිකඤ්චස්ස රක්ඛිතං හොති, සමග්ගාරාමො හොති සමග්ගරතො, අනුසූයකො හොති, න ච කුහනවසෙන සාසනෙ චරති, බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො හොති, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස උපාසකස්ස උපාසකගුණා, තෙ සබ්බෙ ගුණා තයි සංවිජ්ජන්ති, තං තෙ යුත්තං පත්තං අනුච්ඡවිකං පතිරූපං යං ත්වං ජිනසාසනපරිහානිං දිස්වා අභිවඩ්ඪිං ඉච්ඡසි, කරොමි තෙ ඔකාසං, පුච්ඡ මං ත්වං යථාසුඛ’’න්ති.

මෙණ්ඩකපඤ්හාරම්භකථා නිට්ඨිතා.