2-3. මිලින්දපඤ්හො

1. මහාවග්ගො

1. පඤ්ඤත්තිපඤ්හො

1. අථ ඛො මිලින්දො රාජා යෙනායස්මා නාගසෙනො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා නාගසෙනෙන සද්ධිං සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ආයස්මාපි ඛො නාගසෙනො පටිසම්මොදනීයෙනෙව [පටිසම්මොදි, තෙනෙව (සී.)] මිලින්දස්ස රඤ්ඤො චිත්තං ආරාධෙසි. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘කථං භදන්තො ඤායති, කින්නාමොසි භන්තෙ’’ති? ‘‘නාගසෙනො’’ති ඛො අහං, මහාරාජ, ඤායාමි, ‘‘නාගසෙනො’’ති ඛො මං, මහාරාජ, සබ්‍රහ්මචාරී සමුදාචරන්ති, අපි ච මාතාපිතරො නාමං කරොන්ති ‘‘නාගසෙනො’’ති වා ‘‘සූරසෙනො’’ති වා ‘‘වීරසෙනො’’ති වා ‘‘සීහසෙනො’’ති වා, අපි ච ඛො, මහාරාජ, සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං යදිදං නාගසෙනොති, න හෙත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතීති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා එවමාහ ‘‘සුණන්තු මෙ භොන්තො පඤ්චසතා යොනකා අසීතිසහස්සා ච භික්ඛූ, අයං නාගසෙනො එවමාහ ‘න හෙත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතී’ති, කල්ලං නු ඛො තදභිනන්දිතු’’න්ති. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘සචෙ, භන්තෙ නාගසෙන, පුග්ගලො නූපලබ්භති, කො චරහි තුම්හාකං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං දෙති, කො තං පරිභුඤ්ජති, කො සීලං රක්ඛති, කො භාවනමනුයුඤ්ජති, කො මග්ගඵලනිබ්බානානි සච්ඡිකරොති, කො පාණං හනති, කො අදින්නං ආදියති, කො කාමෙසුමිච්ඡාචාරං චරති, කො මුසා භණති, කො මජ්ජං පිවති, කො පඤ්චානන්තරියකම්මං කරොති, තස්මා නත්ථි කුසලං, නත්ථි අකුසලං, නත්ථි කුසලාකුසලානං කම්මානං කත්තා වා කාරෙතා වා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, සචෙ, භන්තෙ නාගසෙන, යො තුම්හෙ මාරෙති, නත්ථි තස්සාපි පාණාතිපාතො, තුම්හාකම්පි, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථි ආචරියො, නත්ථි උපජ්ඣායො, නත්ථි උපසම්පදා. ‘නාගසෙනොති මං, මහාරාජ, සබ්‍රහ්මචාරී සමුදාචරන්තී’ති යං වදෙසි, ‘කතමො එත්ථ නාගසෙනො? කින්නු ඛො, භන්තෙ, කෙසා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘ලොමා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘නඛා…පෙ… දන්තා…පෙ… තචො…පෙ… මංසං…පෙ… න්හාරු…පෙ… අට්ඨි…පෙ… අට්ඨිමිඤ්ජං…පෙ… වක්කං…පෙ… හදයං…පෙ… යකනං…පෙ… කිලොමකං…පෙ… පිහකං…පෙ… පප්ඵාසං…පෙ… අන්තං…පෙ… අන්තගුණං…පෙ… උදරියං…පෙ… කරීසං…පෙ… පිත්තං…පෙ… සෙම්හං…පෙ… පුබ්බො…පෙ… ලොහිතං…පෙ… සෙදො…පෙ… මෙදො…පෙ… අස්සු…පෙ… වසා…පෙ… ඛෙළො…පෙ… සිඞ්ඝාණිකා…පෙ… ලසිකා…පෙ… මුත්තං…පෙ… මත්ථකෙ මත්ථලුඞ්ගං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හිමහාරාජා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, රූපං නාගසෙනො’’ති? ‘‘නහි මහාරාජා’’ති. ‘‘වෙදනා නාගසෙනො’’ති?‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘සඤ්ඤා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘සඞ්ඛාරා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘විඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, අඤ්ඤත්‍ර රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘තමහං භන්තෙ, පුච්ඡන්තො පුච්ඡන්තො න පස්සාමි නාගසෙනං. නාගසෙනසද්දො යෙව නු ඛො, භන්තෙ, නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කො පනෙත්ථ නාගසෙනො, අලිකං ත්වං, භන්තෙ, භාසසි මුසාවාදං, නත්ථි නාගසෙනො’’ති.

අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො මිලින්දං රාජානං එතදවොච ‘‘ත්වං ඛොසි, මහාරාජ, ඛත්තියසුඛුමාලො අච්චන්තසුඛුමාලො, තස්ස තෙ, මහාරාජ, මජ්ඣන්හිකසමයං තත්තාය භූමියා උණ්හාය වාලිකාය ඛරාය සක්ඛරකථලිකාය [ඛරා සක්ඛරකඨලවාලිකා (සී. පී.)] මද්දිත්වා පාදෙනාගච්ඡන්තස්ස පාදා රුජ්ජන්ති, කායො කිලමති, චිත්තං උපහඤ්ඤති, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, කිං නු ඛො ත්වං පාදෙනාගතොසි, උදාහු වාහනෙනා’’ති? ‘‘නාහං, භන්තෙ, පාදෙනාගච්ඡාමි, රථෙනාහං ආගතොස්මී’’ති. ‘‘සචෙ, ත්වං මහාරාජ, රථෙනාගතොසි, රථං මෙ ආරොචෙහි, කිං නු ඛො, මහාරාජ, ඊසා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘අක්ඛො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘චක්කානි රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රථපඤ්ජරං රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රථදණ්ඩකො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යුගං රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රස්මියො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘පතොදලට්ඨි රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, ඊසාඅක්ඛචක්කරථපඤ්ජරරථදණ්ඩයුගරස්මිපතොදා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන, මහාරාජ, අඤ්ඤත්‍ර ඊසාඅක්ඛචක්කරථපඤ්ජරරථදණ්ඩයුගරස්මිපතොදා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තමහං, මහාරාජ, පුච්ඡන්තො පුච්ඡන්තො න පස්සාමි රථං. රථසද්දොයෙව නු ඛො, මහාරාජ, රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කො පනෙත්ථ රථො, අලිකං, ත්වං මහාරාජ, භාසසි මුසාවාදං, නත්ථි රථො, ත්වංසි, මහාරාජ, සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා, කස්ස පන ත්වං භායිත්වා මුසාවාදං භාසසි, සුණන්තු මෙ භොන්තො පඤ්චසතා යොනකා අසීතිසහස්සා ච භික්ඛූ, අයං මිලින්දො රාජා එවමාහ ‘රථෙනාහං ආගතොස්මී’ති, සචෙ ත්වං, මහාරාජ, රථෙනාගතො‘සි, රථං මෙ ආරොචෙහී’ති වුත්තො සමානො රථං න සම්පාදෙති, කල්ලං නු ඛො තදභිනන්දිතු’’න්ති. එවං වුත්තෙ පඤ්චසතා යොනකා ආයස්මතො නාගසෙනස්ස සාධුකාරං දත්වා මිලින්දං රාජානං එතදවොචුං ‘‘ඉදානි ඛො ත්වං, මහාරාජ, සක්කොන්තො භාසස්සූ’’ති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘නාහං, භන්තෙ නාගසෙන, මුසා භණාමි, ඊසඤ්ච පටිච්ච අක්ඛඤ්ච පටිච්ච චක්කානි ච පටිච්ච රථපඤ්ජරඤ්ච පටිච්ච රථදණ්ඩකඤ්ච පටිච්ච ‘රථො’ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං පවත්තතී’’ති.

‘‘සාධු ඛො, ත්වං මහාරාජ, රථං ජානාසි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මය්හම්පි කෙසෙ ච පටිච්ච ලොමෙ ච පටිච්ච…පෙ… මත්ථකෙ මත්ථලුඞ්ගඤ්ච පටිච්ච රූපඤ්ච පටිච්ච වෙදනඤ්ච පටිච්ච සඤ්ඤඤ්ච පටිච්ච සඞ්ඛාරෙ ච පටිච්ච විඤ්ඤාණඤ්ච පටිච්ච ‘නාගසෙනො’ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං පවත්තති, පරමත්ථතො පනෙත්ථ පුග්ගලො නූපලබ්භති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, වජිරාය භික්ඛුනියා භගවතො සම්මුඛා –

‘‘‘යථා හි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති ‘‘සත්තො’’ති සම්මුතී’’’ති [පස්ස සං. නි. 1.171].

‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, අතිචිත්‍රානි පඤ්හපටිභානානි විසජ්ජිතානි, යදි බුද්ධො තිට්ඨෙය්‍ය සාධුකාරං දදෙය්‍ය, සාධු සාධු නාගසෙන, අතිචිත්‍රානි පඤ්හපටිභානානි විසජ්ජිතානී’’ති.

පඤ්ඤත්තිපඤ්හො පඨමො.

2. වස්සගණනපඤ්හො

2. ‘‘කතිවස්සොසි ත්වං, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති? ‘‘සත්තවස්සොහං, මහාරාජා’’ති. ‘‘කෙ තෙ, භන්තෙ, සත්ත, ත්වං වා සත්ත, ගණනා වා සත්තා’’ති?

තෙන ඛො පන සමයෙන මිලින්දස්ස රඤ්ඤො සබ්බාභරණපටිමණ්ඩිතස්ස අලඞ්කතපටියත්තස්ස පථවියං ඡායා දිස්සති, උදකමණිකෙ ච ඡායා දිස්සති. අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො මිලින්දං රාජානං එතදවොච ‘‘අයං තෙ, මහාරාජ, ඡායා පථවියං උදකමණිකෙ ච දිස්සති, කිං පන, මහාරාජ, ත්වං වා රාජා, ඡායා වා රාජා’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ නාගසෙන, රාජා, නායං ඡායා රාජා, මං පන නිස්සාය ඡායා පවත්තතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වස්සානං ගණනා සත්ත, න පනාහං සත්ත, මං පන නිස්සාය සත්ත පවත්තති, ඡායූපමං මහාරාජා’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, අතිචිත්‍රානි පඤ්හපටිභානානි විසජ්ජිතානී’’ති.

වස්සගණනපඤ්හො දුතියො.

3. වීමංසනපඤ්හො

3. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සල්ලපිස්සසි මයා සද්ධි’’න්ති? ‘‘සචෙ, ත්වං මහාරාජ, පණ්ඩිතවාදං [පණ්ඩිතවාදා (සී. පී.)] සල්ලපිස්සසි සල්ලපිස්සාමි, සචෙ පන රාජවාදං සල්ලපිස්සසි න සල්ලපිස්සාමී’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, පණ්ඩිතා සල්ලපන්තී’’ති? ‘‘පණ්ඩිතානං ඛො, මහාරාජ, සල්ලාපෙ ආවෙඨනම්පි කයිරති, නිබ්බෙඨනම්පි කයිරති, නිග්ගහොපි කයිරති, පටිකම්මම්පි කයිරති, විස්සාසොපි [විසෙසොපි (සී. පී.)] කයිරති, පටිවිස්සාසොපි කයිරති, න ච තෙන පණ්ඩිතා කුප්පන්ති, එවං ඛො, මහාරාජ, පණ්ඩිතා සල්ලපන්තී’’ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, රාජානො සල්ලපන්තී’’ති? ‘‘රාජානො ඛො, මහාරාජ, සල්ලාපෙ එකං වත්ථුං පටිජානන්ති, යො තං වත්ථුං විලොමෙති, තස්ස දණ්ඩං ආණාපෙන්ති ‘ඉමස්ස දණ්ඩං පණෙථා’ති, එවං ඛො, මහාරාජ, රාජානො සල්ලපන්තී’’ති. ‘‘පණ්ඩිතවාදාහං, භන්තෙ, සල්ලපිස්සාමි, නො රාජවාදං, විස්සට්ඨො භදන්තො සල්ලපතු යථා භික්ඛුනා වා සාමණෙරෙන වා උපාසකෙන වා ආරාමිකෙන වා සද්ධිං සල්ලපති, එවං විස්සට්ඨො භදන්තො සල්ලපතු මා භායතූ’’ති. ‘‘සුට්ඨු මහාරාජා’’ති ථෙරො අබ්භානුමොදි.

රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, පුච්ඡිස්සාමී’’ති. ‘‘පුච්ඡ මහාරාජා’’ති. ‘‘පුච්ඡිතොසි මෙ භන්තෙ’’ති. ‘‘විසජ්ජිතං මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, තයා විසජ්ජිත’’න්ති? ‘‘කිං පන, මහාරාජ, තයා පුච්ඡිත’’න්ති.

වීමංසනපඤ්හො තතියො.

4. අනන්තකායපඤ්හො

4. අථ ඛො මිලින්දස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි ‘‘පණ්ඩිතො ඛො අයං භික්ඛු පටිබලො මයා සද්ධිං සල්ලපිතුං, බහුකානි ච මෙ ඨානානි පුච්ඡිතබ්බානි භවිස්සන්ති, යාව අපුච්ඡිතානි යෙව තානි ඨානානි භවිස්සන්ති, අථ සූරියො අත්ථං ගමිස්සති, යංනූනාහං ස්වෙ අන්තෙපුරෙ සල්ලපෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො රාජා දෙවමන්තියං එතදවොච ‘‘තෙන හි, ත්වං දෙවමන්තිය, භදන්තස්ස ආරොචෙය්‍යාසි ‘ස්වෙ අන්තෙපුරෙ රඤ්ඤා සද්ධිං සල්ලාපො භවිස්සතී’’’ති. ඉදං වත්වා මිලින්දො රාජා උට්ඨායාසනා ථෙරං නාගසෙනං ආපුච්ඡිත්වා රථං අභිරූහිත්වා ‘‘නාගසෙනො නාගසෙනො’’ති සජ්ඣායං කරොන්තො පක්කාමි.

අථ ඛො දෙවමන්තියො ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘රාජා, භන්තෙ, මිලින්දො එවමාහ ‘ස්වෙ අන්තෙපුරෙ රඤ්ඤා සද්ධිං සල්ලාපො භවිස්සතී’’’ති. ‘‘සුට්ඨූ’’ති ථෙරො අබ්භානුමොදි. අථ ඛො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන දෙවමන්තියො ච අනන්තකායො ච මඞ්කුරො ච සබ්බදින්නො ච යෙන මිලින්දො රාජා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා රාජානං මිලින්දං එතදවොචුං ‘‘ආගච්ඡතු, මහාරාජ, භදන්තො නාගසෙනො’’ති? ‘‘ආම ආගච්ඡතූ’’ති. ‘‘කිත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’’ති? ‘‘යත්තකෙ භික්ඛූ ඉච්ඡති, තත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’’ති.

අථ ඛො සබ්බදින්නො ආහ ‘‘ආගච්ඡතු, මහාරාජ, දසහි භික්ඛූහි සද්ධි’’න්ති, දුතියම්පි ඛො රාජා ආහ ‘‘යත්තකෙ භික්ඛූ ඉච්ඡති, තත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’’ති. දුතියම්පි ඛො සබ්බදින්නො ආහ ‘‘ආගච්ඡතු, මහාරාජ, දසහි භික්ඛූහි සද්ධි’’න්ති. තතියම්පි ඛො රාජා ආහ ‘‘යත්තකෙ භික්ඛූ ඉච්ඡති, තත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’’ති. තතියම්පි ඛො සබ්බදින්නො ආහ ‘‘ආගච්ඡතු, මහාරාජ, දසහි භික්ඛූහි සද්ධි’’න්ති. ‘‘සබ්බො පනායං සක්කාරො පටියාදිතො, අහං භණාමි ‘යත්තකෙ භික්ඛූ ඉච්ඡති, තත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’ති. අයං, භණෙ සබ්බදින්නො, අඤ්ඤථා භණති, කිං නු මයං නප්පටිබලා භික්ඛූනං භොජනං දාතු’’න්ති? එවං වුත්තෙ සබ්බදින්නො මඞ්කු අහොසි.

අථ ඛො දෙවමන්තියො ච අනන්තකායො ච මඞ්කුරො ච යෙනායස්මා නාගසෙනො තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොචුං ‘‘රාජා, භන්තෙ, මිලින්දො එවමාහ ‘යත්තකෙ භික්ඛූ ඉච්ඡති, තත්තකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගච්ඡතූ’’’ති. අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අසීතියා භික්ඛුසහස්සෙහි සද්ධිං සාගලං පාවිසි.

අථ ඛො අනන්තකායො ආයස්මන්තං නාගසෙනං නිස්සාය ගච්ඡන්තො ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘නාගසෙනො’ති, කතමො එත්ථ, නාගසෙනො’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘කො පනෙත්ථ ‘නාගසෙනො’ති මඤ්ඤසී’’ති? ‘‘යො සො, භන්තෙ, අබ්භන්තරෙ වාතො ජීවො පවිසති ච නික්ඛමති ච, සො ‘නාගසෙනො’ති මඤ්ඤාමී’’ති. ‘‘යදි පනෙසො වාතො නික්ඛමිත්වා නප්පවිසෙය්‍ය, පවිසිත්වා න නික්ඛමෙය්‍ය, ජීවෙය්‍ය නු ඛො සො පුරිසො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යෙ පනිමෙ සඞ්ඛධමකා සඞ්ඛං ධමෙන්ති, තෙසං වාතො පුන පවිසතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යෙ පනිමෙ වංසධමකා වංසං ධමෙන්ති, තෙසං වාතො පුන පවිසතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යෙ පනිමෙ සිඞ්ගධමකා සිඞ්ගං ධමෙන්ති, තෙසං වාතො පුන පවිසතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘අථ කිස්ස පන තෙන න මරන්තී’’ති. ‘‘නාහං පටිබලො තයා වාදිනා සද්ධිං සල්ලපිතුං, සාධු, භන්තෙ, අත්ථං ජප්පෙහී’’ති. ‘‘නෙසො ජීවො, අස්සාසපස්සාසා නාමෙතෙ කායසඞ්ඛාරා’’ති ථෙරො අභිධම්මකථං කථෙසි. අථ අනන්තකායො උපාසකත්තං පටිවෙදෙසීති.

අනන්තකායපඤ්හො චතුත්ථො.

5. පබ්බජ්ජපඤ්හො

5. අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො යෙන මිලින්දස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං සපරිසං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා සම්පවාරෙත්වා එකමෙකං භික්ඛුං එකමෙකෙන දුස්සයුගෙන අච්ඡාදෙත්වා ආයස්මන්තං නාගසෙනං තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘භන්තෙ නාගසෙන දසහි, භික්ඛූහි සද්ධිං ඉධ නිසීදථ, අවසෙසා ගච්ඡන්තූ’’ති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං විදිත්වා අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිම්හි හොති කථාසල්ලාපො’’ති? ‘‘අත්ථෙන මයං, මහාරාජ, අත්ථිකා, අත්ථෙ හොතු කථාසල්ලාපො’’ති.

රාජා ආහ ‘‘කිමත්ථියා, භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හාකං පබ්බජ්ජා, කො ච තුම්හාකං පරමත්ථො’’ති. ථෙරො ආහ ‘‘කින්ති, මහාරාජ, ඉදං දුක්ඛං නිරුජ්ඣෙය්‍ය, අඤ්ඤඤ්ච දුක්ඛං න උප්පජ්ජෙය්‍යාති. එතදත්ථා, මහාරාජ, අම්හාකං පබ්බජ්ජා, අනුපාදා පරිනිබ්බානං ඛො පන අම්හාකං පරමත්ථො’’ති.

‘‘කිං පන, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙ එතදත්ථාය පබ්බජන්තී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, කෙචි එතදත්ථාය පබ්බජන්ති, කෙචි රාජාභිනීතා [රාජභීතිතා (සී.)] පබ්බජන්ති, කෙචි චොරාභිනීතා [චොරභීතිතා (සී.)] පබ්බජන්ති, කෙචි ඉණට්ටා පබ්බජන්ති, කෙචි ආජීවිකත්ථාය පබ්බජන්ති, යෙ පන සම්මා පබ්බජන්ති, තෙ එතදත්ථාය පබ්බජන්තී’’ති.

‘‘ත්වං පන, භන්තෙ, එතදත්ථාය පබ්බජිතොසී’’ති? ‘‘අහං ඛො, මහාරාජ, දහරකො සන්තො පබ්බජිතො, න ජානාමි ඉමස්ස නාමත්ථාය පබ්බජාමීති, අපි ච ඛො මෙ එවං අහොසි ‘පණ්ඩිතා ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා, තෙ මං සික්ඛාපෙස්සන්තී’ති, ස්වාහං තෙහි සික්ඛාපිතො ජානාමි ච පස්සාමි ච ‘ඉමස්ස නාමත්ථාය පබ්බජ්ජා’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පබ්බජ්ජපඤ්හො පඤ්චමො.

6. පටිසන්ධිපඤ්හො

6. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි කොචි මතො න පටිසන්දහතී’’ති. ථෙරො ආහ ‘‘කොචි පටිසන්දහති, කොචි න පටිසන්දහතී’’ති. ‘‘කො පටිසන්දහති, කො න පටිසන්දහතී’’ති? ‘‘සකිලෙසො, මහාරාජ, පටිසන්දහති, නික්කිලෙසො න පටිසන්දහතී’’ති. ‘‘ත්වං පන, භන්තෙ නාගසෙන, පටිසන්දහිස්සසී’’ති? ‘‘සචෙ, මහාරාජ, සඋපාදානො භවිස්සාමි පටිසන්දහිස්සාමි, සචෙ අනුපාදානො භවිස්සාමි න පටිසන්දහිස්සාමී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පටිසන්ධිපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. යොනිසොමනසිකාරපඤ්හො

7. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො න පටිසන්දහති, නනු සො යොනිසො මනසිකාරෙන න පටිසන්දහතී’’ති? ‘‘යොනිසො ච මහාරාජ, මනසිකාරෙන පඤ්ඤාය ච අඤ්ඤෙහි ච කුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති. ‘‘නනු, භන්තෙ, යොනිසො මනසිකාරො යෙව පඤ්ඤා’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, අඤ්ඤො මනසිකාරො, අඤ්ඤා පඤ්ඤා, ඉමෙසං ඛො, මහාරාජ, අජෙළකගොණමහිංසඔට්ඨගද්‍රභානම්පි මනසිකාරො අත්ථි, පඤ්ඤා පන තෙසං නත්ථී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

යොනිසොමනසිකාරපඤ්හො සත්තමො.

8. මනසිකාරලක්ඛණපඤ්හො

8. රාජා ආහ ‘‘කිංලක්ඛණො, භන්තෙ නාගසෙන, මනසිකාරො, කිංලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඌහනලක්ඛණො ඛො, මහාරාජ, මනසිකාරො, ඡෙදනලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති.

‘‘කථං ඌහනලක්ඛණො මනසිකාරො, කථං ඡෙදනලක්ඛණා පඤ්ඤා, ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘ජානාසි, ත්වං මහාරාජ, යවලාවකෙ’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමී’’ති. ‘‘කථං, මහාරාජ, යවලාවකා යවං ලුනන්තී’’ති? ‘‘වාමෙන, භන්තෙ, හත්ථෙන යවකලාපං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන දාත්තං ගහෙත්වා දාත්තෙන ඡින්දන්තී’’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, යවලාවකො වාමෙන හත්ථෙන යවකලාපං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන දාත්තං ගහෙත්වා යවං ඡින්දති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො මනසිකාරෙන මානසං ගහෙත්වා පඤ්ඤාය කිලෙසෙ ඡින්දති, එවං ඛො, මහාරාජ, ඌහනලක්ඛණො මනසිකාරො, එවං ඡෙදනලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

මනසිකාරලක්ඛණපඤ්හො අට්ඨමො.

9. සීලලක්ඛණපඤ්හො

9. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘අඤ්ඤෙහි ච කුසලෙහි ධම්මෙහී’ති, කතමෙ තෙ කුසලා ධම්මා’’ති? ‘‘සීලං, මහාරාජ, සද්ධා වීරියං සති සමාධි, ඉමෙ තෙ කුසලා ධම්මා’’ති. ‘‘කිංලක්ඛණං, භන්තෙ, සීල’’න්ති? ‘‘පතිට්ඨානලක්ඛණං, මහාරාජ, සීලං සබ්බෙසං කුසලානං ධම්මානං, ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඣානවිමොක්ඛස- මාධිසමාපත්තීනං සීලං පතිට්ඨං, සීලෙ පතිට්ඨිතො ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවෙති සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති, සබ්බෙ කුසලා ධම්මා න පරිහායන්තී’’ති. ‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි බීජගාමභූතගාමා වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති, සබ්බෙ තෙ පථවිං නිස්සාය පථවියං පතිට්ඨාය වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවෙති සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රිය’’න්ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි බලකරණීයා කම්මන්තා කයිරන්ති, සබ්බෙ තෙ පථවිං නිස්සාය පථවියං පතිට්ඨාය කයිරන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවෙති සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රිය’’න්ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, නගරවඩ්ඪකී නගරං මාපෙතුකාමො පඨමං නගරට්ඨානං සොධාපෙත්වා ඛාණුකණ්ටකං අපකඩ්ඪාපෙත්වා භූමිං සමං කාරාපෙත්වා තතො අපරභාගෙ වීථිචතුක්කසිඞ්ඝාටකාදිපරිච්ඡෙදෙන විභජිත්වා නගරං මාපෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවෙති සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රිය’’න්ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ලඞ්ඝකො සිප්පං දස්සෙතුකාමො පථවිං ඛණාපෙත්වා සක්ඛරකථලං අපකඩ්ඪාපෙත්වා භූමිං සමං කාරාපෙත්වා මුදුකාය භූමියා සිප්පං දස්සෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය පඤ්චින්ද්‍රියානි භාවෙති සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා –

‘‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජට’න්ති [පස්ස සං. නි. 1.23].

‘‘‘අයං පතිට්ඨා ධරණීව පාණිනං, ඉදඤ්ච මූලං කුසලාභිවුඩ්ඪියා;

මුඛඤ්චිදං සබ්බජිනානුසාසනෙ, යො සීලක්ඛන්ධො වරපාතිමොක්ඛියො’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සීලලක්ඛණපඤ්හො නවමො.

10. සම්පසාදනලක්ඛණසද්ධාපඤ්හො

10. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා සද්ධා’’ති? ‘‘සම්පසාදනලක්ඛණා ච, මහාරාජ, සද්ධා, සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා චා’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ, සම්පසාදනලක්ඛණා සද්ධා’’ති? ‘‘සද්ධා ඛො, මහාරාජ, උප්පජ්ජමානා නීවරණෙ වික්ඛම්භෙති, විනීවරණං චිත්තං හොති අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං. එවං ඛො, මහාරාජ, සම්පසාදනලක්ඛණා සද්ධා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, රාජා චක්කවත්තී චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො පරිත්තං උදකං තරෙය්‍ය, තං උදකං හත්ථීහි ච අස්සෙහි ච රථෙහි ච පත්තීහි ච ඛුභිතං භවෙය්‍ය ආවිලං ලුළිතං කලලීභූතං. උත්තිණ්ණො ච රාජා චක්කවත්තී මනුස්සෙ ආණාපෙය්‍ය ‘පානීයං, භණෙ, ආහරථ, පිවිස්සාමී’ති, රඤ්ඤො ච උදකප්පසාදකො මණි භවෙය්‍ය. ‘එවං දෙවා’ති ඛො තෙ මනුස්සා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිස්සුත්වා තං උදකප්පසාදකං මණිං උදකෙ පක්ඛිපෙය්‍යුං, තස්මිං උදකෙ පක්ඛිත්තමත්තෙ සඞ්ඛසෙවාලපණකං විගච්ඡෙය්‍ය, කද්දමො ච සන්නිසීදෙය්‍ය, අච්ඡං භවෙය්‍ය උදකං විප්පසන්නං අනාවිලං. තතො රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පානීයං උපනාමෙය්‍යුං ‘පිවතු, දෙව, පානීය’න්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, උදකං, එවං චිත්තං දට්ඨබ්බං, යථා තෙ මනුස්සා, එවං යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, යථා සඞ්ඛසෙවාලපණකං කද්දමො ච, එවං කිලෙසා දට්ඨබ්බා. යථා උදකප්පසාදකො මණි, එවං සද්ධා දට්ඨබ්බා, යථා උදකප්පසාදකෙ මණිම්හි උදකෙ පක්ඛිත්තමත්තෙ සඞ්ඛසෙවාලපණකං විගච්ඡෙය්‍ය, කද්දමො ච සන්නිසීදෙය්‍ය, අච්ඡං භවෙය්‍ය උදකං විප්පසන්නං අනාවිලං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සද්ධා උප්පජ්ජමානා නීවරණෙ වික්ඛම්භෙති, විනීවරණං චිත්තං හොති අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං, එවං ඛො, මහාරාජ, සම්පසාදනලක්ඛණා සද්ධා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සම්පසාදනලක්ඛණසද්ධාපඤ්හො දසමො.

11. සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණසද්ධාපඤ්හො

11. ‘‘කථං, භන්තෙ, සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා සද්ධා’’ති,? ‘‘යථා, මහාරාජ, යොගාවචරො අඤ්ඤෙසං චිත්තං විමුත්තං පස්සිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ වා සකදාගාමිඵලෙ වා අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තෙ වා සම්පක්ඛන්දති යොගං කරොති අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය. එවං ඛො, මහාරාජ, සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා සද්ධා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, උපරිපබ්බතෙ මහාමෙඝො අභිප්පවස්සෙය්‍ය, තං උදකං යථානින්නං පවත්තමානං පබ්බතකන්දරපදරසාඛා පරිපූරෙත්වා නදිං පරිපූරෙය්‍ය, සා උභතො කූලානි සංවිස්සන්දන්තී ගච්ඡෙය්‍ය, අථ මහාජනකායො ආගන්ත්වා තස්සා නදියා උත්තානතං වා ගම්භීරතං වා අජානන්තො භීතො විත්ථතො තීරෙ තිට්ඨෙය්‍ය, අථඤ්ඤතරො පුරිසො ආගන්ත්වා අත්තනො ථාමඤ්ච බලඤ්ච සම්පස්සන්තො ගාළ්හං කච්ඡං බන්ධිත්වා පක්ඛන්දිත්වා තරෙය්‍ය, තං තිණ්ණං පස්සිත්වා මහාජනකායොපි තරෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යොගාවචරො අඤ්ඤෙසං චිත්තං විමුත්තං පස්සිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ වා සකදාගාමිඵලෙ වා අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තෙ වා සම්පක්ඛන්දති යොගං කරොති අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය. එවං ඛො, මහාරාජ, සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා සද්ධාති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා සංයුත්තනිකායවරෙ –

‘‘‘සද්ධාය තරතී ඔඝං, අප්පමාදෙන අණ්ණවං;

වීරියෙන දුක්ඛමච්චෙති, පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී’’’ති [පස්ස සං. නි. 1.246].

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණසද්ධාපඤ්හො එකාදසමො.

12. වීරියලක්ඛණපඤ්හො

12. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණං වීරිය’’න්ති? ‘‘උපත්ථම්භනලක්ඛණං, මහාරාජ, වීරියං, වීරියූපත්ථම්භිතා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා න පරිහායන්තී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො ගෙහෙ පතන්තෙ අඤ්ඤෙන දාරුනා උපත්ථම්භෙය්‍ය, උපත්ථම්භිතං සන්තං එවං තං ගෙහං න පතෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, උපත්ථම්භනලක්ඛණං වීරියං, වීරියූපත්ථම්භිතා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා න පරිහායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පරිත්තකං සෙනං මහතී සෙනා භඤ්ජෙය්‍ය, තතො රාජා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනුස්සාරෙය්‍ය අනුපෙසෙය්‍ය අත්තනො පරිත්තකාය සෙනාය බලං අනුපදං දදෙය්‍ය, තාය සද්ධිං පරිත්තකා සෙනා මහතිං සෙනං භඤ්ජෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, උපත්ථම්භනලක්ඛණං වීරියං, වීරියූපත්ථම්භිතා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා න පරිහායන්ති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘වීරියවා ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති. සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති. සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

වීරියලක්ඛණපඤ්හො ද්වාදසමො.

13. සතිලක්ඛණපඤ්හො

13. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා සතී’’ති? ‘‘අපිලාපනලක්ඛණා, මහාරාජ, සති, උපග්ගණ්හනලක්ඛණා චා’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ, අපිලාපනලක්ඛණා සතී’’ති? ‘‘සති, මහාරාජ, උප්පජ්ජමානා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජහීනප්පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගධම්මෙ අපිලාපෙති ‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා, ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා, ඉමෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි, ඉමානි පඤ්ච බලානි, ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අයං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, අයං සමථො, අයං විපස්සනා, අයං විජ්ජා, අයං විමුත්තී’ති. තතො යොගාවචරො සෙවිතබ්බෙ ධම්මෙ සෙවති, අසෙවිතබ්බෙ ධම්මෙ න සෙවති. භජිතබ්බෙ ධම්මෙ භජති අභජිත්තබ්බෙ ධම්මෙ න භජති. එවං ඛො, මහාරාජ, අපිලාපනලක්ඛණා සතී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස භණ්ඩාගාරිකො රාජානං චක්කවත්තිං සායං පාතං යසං සරාපෙති ‘එත්තකා, දෙව, තෙ හත්ථී, එත්තකා අස්සා, එත්තකා රථා, එත්තකා පත්තී, එත්තකං හිරඤ්ඤං, එත්තකං සුවණ්ණං, එත්තකං සාපතෙය්‍යං, තං දෙවො සරතූ’ති රඤ්ඤො සාපතෙය්‍යං අපිලාපෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජමානා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජහීනප්පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගධම්මෙ අපිලාපෙති ‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා, ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා, ඉමෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි, ඉමානි පඤ්ච බලානි, ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අයං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, අයං සමථො, අයං විපස්සනා, අයං විජ්ජා, අයං විමුත්තී’ති. තතො යොගාවචරො සෙවිතබ්බෙ ධම්මෙ සෙවති, අසෙවිතබ්බෙ ධම්මෙ න සෙවති. භජිතබ්බෙ ධම්මෙ භජති, අභජිතබ්බෙ ධම්මෙ න භජති. එවං ඛො, මහාරාජ, අපිලාපනලක්ඛණා සතී’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ, උපග්ගණ්හනලක්ඛණා සතී’’ති? ‘‘සති, මහාරාජ, උප්පජ්ජමානා හිතාහිතානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙති ‘ඉමෙ ධම්මා හිතා, ඉමෙ ධම්මා අහිතා. ඉමෙ ධම්මා උපකාරා, ඉමෙ ධම්මා අනුපකාරා’ති. තතො යොගාවචරො අහිතෙ ධම්මෙ අපනුදෙති, හිතෙ ධම්මෙ උපග්ගණ්හාති. අනුපකාරෙ ධම්මෙ අපනුදෙති, උපකාරෙ ධම්මෙ උපග්ගණ්හාති. එවං ඛො, මහාරාජ, උපග්ගණ්හනලක්ඛණා සතී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පරිණායකරතනං රඤ්ඤො හිතාහිතෙ ජානාති ‘ඉමෙ රඤ්ඤො හිතා, ඉමෙ අහිතා. ඉමෙ උපකාරා, ඉමෙ අනුපකාරා’ති. තතො අහිතෙ අපනුදෙති, හිතෙ උපග්ගණ්හාති. අනුපකාරෙ අපනුදෙති, උපකාරෙ උපග්ගණ්හාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජමානා හිතාහිතානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙති ‘ඉමෙ ධම්මා හිතා, ඉමෙ ධම්මා අහිතා. ඉමෙ ධම්මා උපකාරා, ඉමෙ ධම්මා අනුපකාරා’ති. තතො යොගාවචරො අහිතෙ ධම්මෙ අපනුදෙති, හිතෙ ධම්මෙ උපග්ගණ්හා’ති. අනුපකාරෙ ධම්මෙ අපනුදෙති, උපකාරෙ දම්මෙ උපග්ගණ්හාති. එවං ඛො, මහාරාජ, උපග්ගණ්හනලක්ඛණා සති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සතිලක්ඛණපඤ්හො තෙරසමො.

14. සමාධිපඤ්හො

14. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණො සමාධී’’ති? ‘‘පමුඛලක්ඛණො, මහාරාජ, සමාධි, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ සමාධිපමුඛා හොන්ති සමාධිනින්නා සමාධිපොණා සමාධිපබ්භාරා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කූටාගාරස්ස යා යාචි ගොපානසියො, සබ්බා තා කූටඞ්ගමා හොන්ති කූටනින්නා කූටසමොසරණා, කූටං තාසං අග්ගමක්ඛායති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ සමාධිපමුඛා හොන්ති සමාධිනින්නා සමාධිපොණා සමාධිපබ්භාරාති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචි රාජා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සද්ධිං සඞ්ගාමං ඔතරෙය්‍ය, සබ්බාව සෙනා හත්ථී ච අස්සා ච රථා ච පත්තී ච තප්පමුඛා [තම්පමුඛා (ස්‍යා. ක.)] භවෙය්‍යුං තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා තං යෙව අනුපරියායෙය්‍යුං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ සමාධිපමුඛා හොන්ති සමාධිනින්නා සමාධිපොණා සමාධිපබ්භාරා. එවං ඛො, මහාරාජ, පමුඛලක්ඛණො සමාධි. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ, සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සමාධිපඤ්හො චුද්දසමො.

15. පඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො

15. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති? ‘‘පුබ්බෙව ඛො, මහාරාජ, මයා වුත්තං ‘ඡෙදනලක්ඛණා පඤ්ඤා’ති, අපි ච ඔභාසනලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ, ඔභාසනලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති? ‘‘පඤ්ඤා, මහාරාජ, උප්පජ්ජමානා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමෙති, විජ්ජොභාසං ජනෙති, ඤාණාලොකං විදංසෙති, අරියසච්චානි පාකටානි කරොති. තතො යොගාවචරො ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො අන්ධකාරෙ ගෙහෙ පදීපං පවෙසෙය්‍ය, පවිට්ඨො පදීපො අන්ධකාරං විධමෙති, ඔභාසං ජනෙති, ආලොකං විදංසෙති, රූපානි පාකටානි කරොති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පඤ්ඤා උප්පජ්ජමානා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමෙති, විජ්ජොභාසං ජනෙති, ඤාණාලොකං විදංසෙති, අරියසච්චානි පාකටානි කරොති. තතො යොගාවචරො ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. එවං ඛො, මහාරාජ, ඔභාසනලක්ඛණා පඤ්ඤා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො පන්නරසමො.

16. නානාධම්මානං එකකිච්චඅභිනිප්ඵාදනපඤ්හො

16. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමෙ ධම්මා නානා සන්තා එකං අත්ථං අභිනිප්ඵාදෙන්තී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, ඉමෙ ධම්මා නානා සන්තා එකං අත්ථං අභිනිප්ඵාදෙන්ති, කිලෙසෙ හනන්තී’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ, ඉමෙ ධම්මා නානා සන්තා එකං අත්ථං අභිනිප්ඵාදෙන්ති, කිලෙසෙ හනන්ති? ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, සෙනා නානා සන්තා හත්ථී ච අස්සා ච රථා ච පත්තී ච එකං අත්ථං අභිනිප්ඵාදෙන්ති, සඞ්ගාමෙ පරසෙනං අභිවිජිනන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමෙ ධම්මා නානා සන්තා එකං අත්ථං අභිනිප්ඵාදෙන්ති, කිලෙසෙ හනන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

නානාධම්මානං එකකිච්චඅභිනිප්ඵාදනපඤ්හො සොළසමො.

මහාවග්ගො පඨමො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ සොළස පඤ්හා.

2. අද්ධානවග්ගො

1. ධම්මසන්තතිපඤ්හො

1. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො උප්පජ්ජති, සො එව සො, උදාහු අඤ්ඤො’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘න ච සො, න ච අඤ්ඤො’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යදා ත්වං දහරො තරුණො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො අහොසි, සො යෙව ත්වං එතරහි මහන්තො’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අඤ්ඤො සො දහරො තරුණො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො අහොසි, අඤ්ඤො අහං එතරහි මහන්තො’’ති. ‘‘එවං සන්තෙ ඛො, මහාරාජ, මාතාතිපි න භවිස්සති, පිතාතිපි න භවිස්සති, ආචරියොතිපි න භවිස්සති, සිප්පවාතිපි න භවිස්සති, සීලවාතිපි න භවිස්සති, පඤ්ඤවාතිපි න භවිස්සති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අඤ්ඤා එව කලලස්ස මාතා, අඤ්ඤා අබ්බුදස්ස මාතා, අඤ්ඤා පෙසියා මාතා, අඤ්ඤා ඝනස්ස මාතා, අඤ්ඤා ඛුද්දකස්ස මාතා, අඤ්ඤා මහන්තස්ස මාතා, අඤ්ඤො සිප්පං සික්ඛති, අඤ්ඤො සික්ඛිතො භවති, අඤ්ඤො පාපකම්මං කරොති, අඤ්ඤස්ස හත්ථපාදා ඡිජ්ජන්තී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ. ත්වං පන, භන්තෙ, එවං වුත්තෙ කිං වදෙය්‍යාසී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘අහඤ්ඤෙව ඛො, මහාරාජ, දහරො අහොසිං තරුණො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො, අහඤ්ඤෙව එතරහි මහන්තො, ඉමමෙව කායං නිස්සාය සබ්බෙ තෙ එකසඞ්ගහිතා’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො පදීපං පදීපෙය්‍ය, කිං සො සබ්බරත්තිං පදීපෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සබ්බරත්තිං පදීපෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, යා පුරිමෙ යාමෙ අච්චි, සා මජ්ඣිමෙ යාමෙ අච්චී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යා මජ්ඣිමෙ යාමෙ අච්චි, සා පච්ඡිමෙ යාමෙ අච්චී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, අඤ්ඤො සො අහොසි පුරිමෙ යාමෙ පදීපො, අඤ්ඤො මජ්ඣිමෙ යාමෙ පදීපො, අඤ්ඤො පච්ඡිමෙ යාමෙ පදීපො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ, තං යෙව නිස්සාය සබ්බරත්තිං පදීපිතො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ධම්මසන්තති සන්දහති, අඤ්ඤො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣති, අපුබ්බං අචරිමං විය සන්දහති, තෙන න ච සො, න ච අඤ්ඤො, පුරිමවිඤ්ඤාණෙ පච්ඡිමවිඤ්ඤාණං සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ඛීරං දුය්හමානං කාලන්තරෙන දධි පරිවත්තෙය්‍ය, දධිතො නවනීතං, නවනීතතො ඝතං පරිවත්තෙය්‍ය, යො නු ඛො, මහාරාජ, එවං වදෙය්‍ය ‘යං යෙව ඛීරං තං යෙව දධි, යං යෙව දධි තං යෙව නවනීතං, යං යෙව නවනීතං තං යෙව ඝත’න්ති, සම්මා නු ඛො සො, මහාරාජ, වදමානො වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ, තංයෙව නිස්සාය සම්භූත’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ධම්මසන්තති සන්දහති, අඤ්ඤො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣති, අපුබ්බං අචරිමං විය සන්දහති, තෙන න ච සො, න ච අඤ්ඤො, පුරිමවිඤ්ඤාණෙ පච්ඡිමවිඤ්ඤාණං සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ධම්මසන්තතිපඤ්හො පඨමො.

2. පටිසන්දහනපඤ්හො

2. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො න පටිසන්දහති, ජානාති සො ‘න පටිසන්දහිස්සාමී’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යො න පටිසන්දහති, ජානාති සො ‘න පටිසන්දහිස්සාමී’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ, ජානාතී’’ති? ‘‘යො හෙතු යො පච්චයො, මහාරාජ, පටිසන්දහනාය, තස්ස හෙතුස්ස තස්ස පච්චයස්ස උපරමා ජානාති සො ‘න පටිසන්දහිස්සාමී’’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කස්සකො ගහපතිකො කසිත්වා ච වපිත්වා ච ධඤ්ඤාගාරං පරිපූරෙය්‍ය. සො අපරෙන සමයෙන නෙව කස්සෙය්‍ය න වප්පෙය්‍ය, යථාසම්භතඤ්ච ධඤ්ඤං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය වා විසජ්ජෙය්‍ය වා යථා පච්චයං වා කරෙය්‍ය, ජානෙය්‍ය සො, මහාරාජ, කස්සකො ගහපතිකො ‘න මෙ ධඤ්ඤාගාරං පරිපූරෙස්සතී’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානෙය්‍යා’’ති. ‘‘කථං ජානෙය්‍යා’’ති? ‘‘යො හෙතු යො පච්චයො ධඤ්ඤාගාරස්ස පරිපූරණාය, තස්ස හෙතුස්ස තස්ස පච්චයස්ස උපරමා ජානාති ‘න මෙ ධඤ්ඤාගාරං පරිපූරෙස්සතී’’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො හෙතු යො පච්චයො පටිසන්දහනාය, තස්ස හෙතුස්ස තස්ස පච්චයස්ස උපරමා ජානාති සො ‘න පටිසන්දහිස්සාමී’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පටිසන්දහනපඤ්හො දුතියො.

3. ඤාණපඤ්ඤාපඤ්හො

3. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යස්ස ඤාණං උප්පන්නං, තස්ස පඤ්ඤා උප්පන්නා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යස්ස ඤාණං උප්පන්නං, තස්ස පඤ්ඤා උප්පන්නා’’ති. ‘‘කිං, භන්තෙ, යඤ්ඤෙව ඤාණං සා යෙව පඤ්ඤා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යඤ්ඤෙව ඤාණං සා යෙව පඤ්ඤා’’ති. ‘‘යස්ස පන, භන්තෙ, තඤ්ඤෙව ඤාණං සා යෙව පඤ්ඤා උප්පන්නා, කිං සම්මුය්හෙය්‍ය සො, උදාහු න සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති? ‘‘කත්ථචි, මහාරාජ, සම්මුය්හෙය්‍ය, කත්ථචි න සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති. ‘‘කුහිං, භන්තෙ, සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති? ‘‘අඤ්ඤාතපුබ්බෙසු වා, මහාරාජ, සිප්පට්ඨානෙසු, අගතපුබ්බාය වා දිසාය, අස්සුතපුබ්බාය වා නාමපඤ්ඤත්තියා සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති. ‘‘කුහිං න සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති? ‘‘යං ඛො පන, මහාරාජ, තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තහිං න සම්මුය්හෙය්‍යා’’ති. ‘‘මොහො පනස්ස, භන්තෙ, කුහිං ගච්ඡතී’’ති? ‘‘මොහො ඛො, මහාරාජ, ඤාණෙ උප්පන්නමත්තෙ තත්ථෙව නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො අන්ධකාරගෙහෙ පදීපං ආරොපෙය්‍ය, තතො අන්ධකාරො නිරුජ්ඣෙය්‍ය, ආලොකො පාතුභවෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඤාණෙ උප්පන්නමත්තෙ මොහො තත්ථෙව නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘පඤ්ඤා පන, භන්තෙ, කුහිං ගච්ඡතී’’ති? ‘‘පඤ්ඤාපි ඛො, මහාරාජ, සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘පඤ්ඤා සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’ති, තස්ස ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, යො කොචි පුරිසො රත්තිං ලෙඛං පෙසෙතුකාමො ලෙඛකං පක්කොසාපෙත්වා පදීපං ආරොපෙත්වා ලෙඛං ලිඛාපෙය්‍ය, ලිඛිතෙ පන ලෙඛෙ පදීපං විජ්ඣාපෙය්‍ය, විජ්ඣාපිතෙපි පදීපෙ ලෙඛං න විනස්සෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පඤ්ඤා සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පුරත්ථිමෙසු ජනපදෙසු මනුස්සා අනුඝරං පඤ්ච පඤ්ච උදකඝටකානි ඨපෙන්ති ආලිම්පනං විජ්ඣාපෙතුං, ඝරෙ පදිත්තෙ තානි පඤ්ච උදකඝටකානි ඝරස්සූපරි ඛිපන්ති, තතො අග්ගි විජ්ඣායති, කිං නු ඛො, මහාරාජ, තෙසං මනුස්සානං එවං හොති ‘පුන තෙහි ඝටෙහි ඝටකිච්චං කරිස්සාමා’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අලං තෙහි ඝටෙහි, කිං තෙහි ඝටෙහී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, පඤ්ච උදකඝටකානි, එවං පඤ්චින්ද්‍රියානි දට්ඨබ්බානි සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. යථා තෙ මනුස්සා, එවං යොගාවචරො දට්ඨබ්බො. යථා අග්ගි, එවං කිලෙසා දට්ඨබ්බා. යථා පඤ්චහි උදකඝටකෙහි අග්ගි විජ්ඣාපීයති, එවං පඤ්චින්ද්‍රියෙහි කිලෙසා විජ්ඣාපියන්ති, විජ්ඣාපිතාපි කිලෙසා න පුන සම්භවන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පඤ්ඤා සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, වෙජ්ජො පඤ්චමූලභෙසජ්ජානි ගහෙත්වා ගිලානකං උපසඞ්කමිත්වා තානි පඤ්චමූලභෙසජ්ජානි පිසිත්වා [පිංසිත්වා (සී. පී.)] ගිලානකං පායෙය්‍ය, තෙහි ච දොසා නිද්ධමෙය්‍යුං, කිං නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස වෙජ්ජස්ස එවං හොති ‘පුන තෙහි පඤ්චමූලභෙසජ්ජෙහි භෙසජ්ජකිච්චං කරිස්සාමී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අලං තෙහි පඤ්චමූලභෙසජ්ජෙහි, කිං තෙහි පඤ්චමූලභෙසජ්ජෙහී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, පඤ්චමූලභෙසජ්ජානි, එවං පඤ්චින්ද්‍රියානි දට්ඨබ්බානි සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං, යථා වෙජ්ජො, එවං යොගාවචරො දට්ඨබ්බො. යථා බ්‍යාධි, එවං කිලෙසා දට්ඨබ්බා. යථා බ්‍යාධිතො පුරිසො, එවං පුථුජ්ජනො දට්ඨබ්බො. යථා පඤ්චමූලභෙසජ්ජෙහි ගිලානස්ස දොසා නිද්ධන්තා, දොසෙ නිද්ධන්තෙ ගිලානො අරොගො හොති, එවං පඤ්චින්ද්‍රියෙහි කිලෙසා නිද්ධමීයන්ති, නිද්ධමිතා ච කිලෙසා න පුන සම්භවන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පඤ්ඤා සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, සඞ්ගාමාවචරො යොධො පඤ්ච කණ්ඩානි ගහෙත්වා සඞ්ගාමං ඔතරෙය්‍ය පරසෙනං විජෙතුං, සො සඞ්ගාමගතො තානි පඤ්ච කණ්ඩානි ඛිපෙය්‍ය, තෙහි ච පරසෙනා භිජ්ජෙය්‍ය, කිං නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස සඞ්ගාමාවචරස්ස යොධස්ස එවං හොති ‘පුන තෙහි කණ්ඩෙහි කණ්ඩකිච්චං කරිස්සාමී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අලං තෙහි කණ්ඩෙහි, කිං තෙහි කණ්ඩෙහී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, පඤ්ච කණ්ඩානි, එවං පඤ්චින්ද්‍රියානි දට්ඨබ්බානි සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. යථා, මහාරාජ, සඞ්ගාමාවචරො යොධො, එවං යොගාවචරො දට්ඨබ්බො. යථා පරසෙනා, එවං කිලෙසා දට්ඨබ්බා. යථා පඤ්චහි කණ්ඩෙහි පරසෙනා භිජ්ජති, එවං පඤ්චින්ද්‍රියෙහි කිලෙසා භිජ්ජන්ති, භග්ගා ච කිලෙසා න පුන සම්භවන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පඤ්ඤා සකිච්චයං කත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, යං පන තාය පඤ්ඤාය කතං ‘අනිච්ච’න්ති වා ‘දුක්ඛ’න්ති වා ‘අනත්තා’ති වා, තං න නිරුජ්ඣතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ඤාණපඤ්ඤාපඤ්හො තතියො.

4. පටිසන්දහනපුග්ගලවෙදියනපඤ්හො

4. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො න පටිසන්දහති, වෙදෙති සො කිඤ්චි දුක්ඛං වෙදන’’න්ති? ථෙරො ආහ ‘‘කිඤ්චි වෙදෙති, කිඤ්චි න වෙදෙතී’’ති. ‘‘කිං වෙදෙති, කිං න වෙදෙතී’’ති? ‘‘කායිකං, මහාරාජ, වෙදනං වෙදෙති, චෙතසිකං වෙදනං න වෙදෙතී’’ති. ‘‘කථං, භන්තෙ, කායිකං වෙදනං වෙදෙති, කථං චෙතසිකං වෙදනං න වෙදෙතී’’ති? ‘‘යො හෙතු යො පච්චයො කායිකාය දුක්ඛවෙදනාය උප්පත්තියා, තස්ස හෙතුස්ස තස්ස පච්චයස්ස අනුපරමා කායිකං දුක්ඛවෙදනං වෙදෙති, යො හෙතු යො පච්චයො චෙතසිකාය දුක්ඛවෙදනාය උප්පත්තියා, තස්ස හෙතුස්ස තස්ස පච්චයස්ස උපරමා චෙතසිකං දුක්ඛවෙදනං න වෙදෙති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘සො එකං වෙදනං වෙදෙති කායිකං න චෙතසික’’’න්ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති, කස්මා සො න පරිනිබ්බායතී’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, අරහතො අනුනයො වා පටිඝො වා, න ච අරහන්තො අපක්කං පාතෙන්ති පරිපාකං ආගමෙන්ති පණ්ඩිතා. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘‘නාභිනන්දාමි මරණං, නාභිනන්දාමි ජීවිතං;

කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, නිබ්බිසං භතකො යථා.

‘‘‘නාභිනන්දාමි මරණං, නාභිනන්දාමි ජීවිතං;

කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, සම්පජානො පතිස්සතො’’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති [පස්ස ථෙරගා. 654].

පටිසන්දහනපුග්ගලවෙදියනපඤ්හො චතුත්ථො.

5. වෙදනාපඤ්හො

5. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සුඛා වෙදනා කුසලා වා අකුසලා වා අබ්‍යාකතා වා’’ති? ‘‘සියා, මහාරාජ, කුසලා, සියා අකුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ, කුසලා න දුක්ඛා, යදි දුක්ඛා න කුසලා, කුසලං දුක්ඛන්ති නුප්පජ්ජතී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඉධ පුරිසස්ස හත්ථෙ තත්තං අයොගුළං නික්ඛිපෙය්‍ය, දුතියෙ හත්ථෙ සීතං හිමපිණ්ඩං නික්ඛිපෙය්‍ය, කිං නු ඛො, මහාරාජ, උභොපි තෙ දහෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, උභොපි තෙ දහෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘කිං නු ඛො, තෙ මහාරාජ, උභොපි උණ්හා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන තෙ, මහාරාජ, උභොපි සීතලා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘ආජානාහි නිග්ගහං යදි තත්තං දහති, න ච තෙ උභොපි උණ්හා, තෙන නුප්පජ්ජති. යදි සීතලං දහති, න ච තෙ උභොපි සීතලා, තෙන නුප්පජ්ජති. කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, උභොපි දහන්ති, න ච තෙ උභොපි උණ්හා, න ච තෙ උභොපි සීතලා? එකං උණ්හං, එකං සීතලං, උභොපි තෙ දහන්ති, තෙන නුප්පජ්ජතී’’ති. ‘‘නාහං පටිබලො තයා වාදිනා සද්ධිං සල්ලපිතුං, සාධු අත්ථං ජප්පෙහී’’ති. තතො ථෙරො අභිධම්මසංයුත්තාය කථාය රාජානං මිලින්දං සඤ්ඤාපෙසි –

‘‘ඡයිමානි, මහාරාජ, ගෙහනිස්සිතානි සොමනස්සානි, ඡ නෙක්ඛම්මනිස්සිතානි සොමනස්සානි, ඡ ගෙහනිස්සිතානි දොමනස්සානි, ඡ නෙක්ඛම්මනිස්සිතානි දොමනස්සානි, ඡ ගෙහනිස්සිතා උපෙක්ඛා, ඡ නෙක්ඛම්මනිස්සිතා උපෙක්ඛාති, ඉමානි ඡ ඡක්කානි, අතීතාපි ඡත්තිංසවිධා වෙදනා, අනාගතාපි ඡත්තිංසවිධා වෙදනා, පච්චුප්පන්නාපි ඡත්තිංසවිධා වෙදනා, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤුහිත්වා අභිසම්පිණ්ඩෙත්වා අට්ඨසතං වෙදනා හොන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

වෙදනාපඤ්හො පඤ්චමො.

6. නාමරූපඑකත්තනානත්තපඤ්හො

6. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කො පටිසන්දහතී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘නාමරූපං ඛො, මහාරාජ, පටිසන්දහතී’’ති. ‘‘කිං ඉමං යෙව නාමරූපං පටිසන්දහතී’’ති? ‘‘න ඛො, මහාරාජ, ඉමං යෙව නාමරූපං පටිසන්දහති, ඉමිනා පන, මහාරාජ, නාමරූපෙන කම්මං කරොති සොභනං වා පාපකං වා, තෙන කම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං පටිසන්දහතී’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ, න ඉමං යෙව නාමරූපං පටිසන්දහති, නනු සො මුත්තො භවිස්සති පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති? ථෙරො ආහ ‘‘යදි න පටිසන්දහෙය්‍ය, මුත්තො භවෙය්‍ය පාපකෙහි කම්මෙහි. යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, පටිසන්දහති, තස්මා න මුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස අම්බං අවහරෙය්‍ය, තමෙනං අම්බසාමිකො ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙය්‍ය ‘ඉමිනා දෙව පුරිසෙන මය්හං අම්බා අවහටා’ති, සො එවං වදෙය්‍ය ‘නාහං, දෙව, ඉමස්ස අම්බෙ අවහරාමි, අඤ්ඤෙ තෙ අම්බා, යෙ ඉමිනා රොපිතා, අඤ්ඤෙ තෙ අම්බා, යෙ මයා අවහටා, නාහං දණ්ඩප්පත්තො’ති. කිං නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති? ‘‘කිඤ්චාපි සො එවං වදෙය්‍ය, පුරිමං, භන්තෙ, අම්බං අප්පච්චක්ඛාය පච්ඡිමෙන අම්බෙන සො පුරිසො දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමිනා නාමරූපෙන කම්මං කරොති සොභනං වා පාපකං වා, තෙන කම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං පටිසන්දහති, තස්මා න මුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස සාලිං අවහරෙය්‍ය…පෙ… උච්ඡුං අවහරෙය්‍ය…පෙ… යථා මහාරාජ කොචි පුරිසො හෙමන්තකාලෙ අග්ගිං ජාලෙත්වා විසිබ්බෙත්වා [විසීවෙත්වා (සී. පී.)] අවිජ්ඣාපෙත්වා පක්කමෙය්‍ය, අථ ඛො සො අග්ගි අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස ඛෙත්තං ඩහෙය්‍ය [උපඩහෙය්‍ය (ක.)], තමෙනං ඛෙත්තසාමිකො ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙය්‍ය ‘ඉමිනා, දෙව, පුරිසෙන මය්හං ඛෙත්තං දඩ්ඪ’න්ති. සො එවං වදෙය්‍ය ‘නාහං, දෙව, ඉමස්ස ඛෙත්තං ඣාපෙමි, අඤ්ඤො සො අග්ගි, යො මයා අවිජ්ඣාපිතො, අඤ්ඤො සො අග්ගි, යෙනිමස්ස ඛෙත්තං දඩ්ඪං, නාහං දණ්ඩප්පත්තො’ති. කිං නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති? ‘‘කිඤ්චාපි සො එවං වදෙය්‍ය, පුරිමං, භන්තෙ, අග්ගිං අප්පච්චක්ඛාය පච්ඡිමෙන අග්ගිනා සො පුරිසො දණ්ඩප්පත්තො භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමිනා නාමරූපෙන කම්මං කරොති සොභනං වා පාපකං වා, තෙන කම්මෙන අඤ්ඤං නාමරූපං පටිසන්දහති, තස්මා න මුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො පදීපං ආදාය පාසාදං අභිරූහිත්වා භුඤ්ජෙය්‍ය, පදීපො ඣායමානො තිණං ඣාපෙය්‍ය, තිණං ඣායමානං ඝරං ඣාපෙය්‍ය, ඝරං ඣායමානං ගාමං ඣාපෙය්‍ය, ගාමජනො තං පුරිසං ගහෙත්වා එවං වදෙය්‍ය ‘කිස්ස ත්වං, භො පුරිස, ගාමං ඣාපෙසී’ති, සො එවං වදෙය්‍ය ‘නාහං, භො, ගාමං ඣාපෙමි, අඤ්ඤො සො පදීපග්ගි, යස්සාහං ආලොකෙන භුඤ්ජිං, අඤ්ඤො සො අග්ගි, යෙන ගාමො ඣාපිතො’ති, තෙ විවදමානා තව සන්තිකෙ ආගච්ඡෙය්‍යුං, කස්ස ත්වං, මහාරාජ, අට්ටං [අත්ථං (සී. පී.)] ධාරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘ගාමජනස්ස භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං කාරණා’’ති? ‘‘කිඤ්චාපි සො එවං වදෙය්‍ය, අපි ච තතො එව සො අග්ගි නිබ්බත්තො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කිඤ්චාපි අඤ්ඤං මාරණන්තිකං නාමරූපං, අඤ්ඤං පටිසන්ධිස්මිං නාමරූපං, අපි ච තතො යෙව තං නිබ්බත්තං, තස්මා න මුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො දහරිං දාරිකං වාරෙත්වා සුඞ්කං දත්වා පක්කමෙය්‍ය. සා අපරෙන සමයෙන මහතී අස්ස වයප්පත්තා, තතො අඤ්ඤො පුරිසො සුඞ්කං දත්වා විවාහං කරෙය්‍ය, ඉතරො ආගන්ත්වා එවං වදෙය්‍ය ‘කිස්ස පන මෙ ත්වං, අම්භො පුරිස, භරියං නෙසී’ති? සො එවං වදෙය්‍ය ‘නාහං තව භරියං නෙමි, අඤ්ඤා සා දාරිකා දහරී තරුණී, යා තයා වාරිතා ච දින්නසුඞ්කා ච, අඤ්ඤායං දාරිකා මහතී වයප්පත්තා මයා වාරිතා ච දින්නසුඞ්කා චා’ති, තෙ විවදමානා තව සන්තිකෙ ආගච්ඡෙය්‍යුං. කස්ස ත්වං, මහාරාජ, අට්ටං ධාරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘පුරිමස්ස භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං කාරණා’’ති? ‘‘කිඤ්චාපි සො එවං වදෙය්‍ය, අපි ච තතො යෙව සා මහතී නිබ්බත්තා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කිඤ්චාපි අඤ්ඤං මාරණන්තිකං නාමරූපං, අඤ්ඤං පටිසන්ධිස්මිං නාමරූපං, අපි ච තතො යෙව තං නිබ්බත්තං, තස්මා නපරිමුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො ගොපාලකස්ස හත්ථතො ඛීරඝටං කිණිත්වා තස්සෙව හත්ථෙ නික්ඛිපිත්වා පක්කමෙය්‍ය ‘ස්වෙ ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’ති, තං අපරජ්ජු දධි සම්පජ්ජෙය්‍ය. සො ආගන්ත්වා එවං වදෙය්‍ය ‘දෙහි මෙ ඛීරඝට’න්ති. සො දධිං දස්සෙය්‍ය. ඉතරො එවං වදෙය්‍ය ‘නාහං තව හත්ථතො දධිං කිණාමි, දෙහි මෙ ඛීරඝට’න්ති. සො එවං වදෙය්‍ය ‘අජානතො තෙ ඛීරං දධිභූත’න්ති තෙ විවදමානා තව සන්තිකෙ ආගච්ඡෙය්‍යුං, කස්ස ත්වං මහාරාජ, අට්ටං ධාරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘ගොපාලකස්ස භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං කාරණා’’ති? ‘‘කිඤ්චාපි සො එවං වදෙය්‍ය, අපි ච තතො යෙව තං නිබ්බත්ත’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කිඤ්චාපි අඤ්ඤං මාරණන්තිකං නාමරූපං, අඤ්ඤං පටිසන්ධිස්මිං නාමරූපං, අපි ච තතො යෙව තං නිබ්බත්තං, තස්මා න පරිමුත්තො පාපකෙහි කම්මෙහී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

නාමරූපඑකත්තනානත්තපඤ්හො ඡට්ඨො.