3. යමකසුත්තවණ්ණනා
85. තතියෙ දිට්ඨිගතන්ති සචෙ හිස්ස එවං භවෙය්‍ය ‘‘සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති ච, සඞ්ඛාරප්පවත්තමෙව අප්පවත්තං හොතී’’ති, දිට්ඨිගතං නාම න භවෙය්‍ය, සාසනාවචරිකං ඤාණං භවෙය්‍ය. යස්මා පනස්ස ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’ති අහොසි, තස්මා දිට්ඨිගතං නාම ජාතං. ථාමසා පරාමාසාති දිට්ඨිථාමෙන චෙව දිට්ඨිපරාමාසෙන ච.
යෙනායස්මා සාරිපුත්තොති යථා නාම පච්චන්තෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා රාජපුරිසා සෙනාපතිස්ස වා රඤ්ඤො වා සන්තිකං ගච්ඡන්ති, එවං දිට්ඨිගතවසෙන තස්මිං ථෙරෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා තෙ භික්ඛූ යෙන ධම්මරාජස්ස ධම්මසෙනාපති ආයස්මා සාරිපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමිංසු. එවංබ්‍යාඛොති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සම්මුඛා පග්ගය්හ වත්තුං අසක්කොන්තො ඔලම්බන්තෙන හදයෙන ‘‘එවංබ්‍යාඛො’’ති ආහ. තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොති? ඉදං ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, ‘‘නායං අත්තනො ලද්ධියං දොසං පස්සති, ධම්මදෙසනාය අස්ස තං පාකටං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තිපරිවට්ටං දෙසනං දෙසෙතුං ආරභි.
තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං තථාගතොති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? අනුයොගවත්තං දාපනත්ථං. තිපරිවට්ටදෙසනාවසානස්මිඤ්හි ථෙරො සොතාපන්නො ජාතො. අථ නං අනුයොගවත්තං දාපෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ? තථාගතොති සත්තො. රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘තථාගතො’’ති සමනුපස්සසීති පුච්ඡති. එත්ථ ච තෙ, ආවුසොති ඉදං ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – එත්ථ ච තෙ එත්තකෙ ඨානෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්චතො ථිරතො සත්තෙ අනුපලබ්භියමානෙති. සචෙ තං, ආවුසොති ඉදමෙතං අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුකාමො පුච්ඡති. යං දුක්ඛං තං නිරුද්ධන්ති යං දුක්ඛං, තදෙව නිරුද්ධං, අඤ්ඤො සත්තො නිරුජ්ඣනකො නාම නත්ථි, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අත්ථො.
එතස්සෙව අත්ථස්සාති එතස්ස පඨමමග්ගස්ස. භිය්‍යොසොමත්තාය ඤාණායාති අතිරෙකප්පමාණස්ස ඤාණස්ස අත්ථාය, සහවිපස්සනකානං උපරි ච තිණ්ණං මග්ගානං ආවිභාවත්ථායාති අත්ථො. ආරක්ඛසම්පන්නොති අන්තොආරක්ඛෙන චෙව බහිආරක්ඛෙන ච සමන්නාගතො. අයොගක්ඛෙමකාමොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමභාවං අනිච්ඡන්තො. පසය්හාති පසය්හිත්වා අභිභවිත්වා. අනුපඛජ්ජාති අනුපවිසිත්වා.
පුබ්බුට්ඨායීතිආදීසු දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ආසනතො පඨමතරං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. තස්ස ආසනං දත්වා තස්මිං නිසින්නෙ පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති, පච්ඡානිපාතී. පාතොව වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා කසිතුං ගච්ඡථ, එත්තකා වපිතු’’න්ති වා සබ්බපඨමං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. සායං සබ්බෙසු අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගතෙසු ගෙහස්ස සමන්තතො ආරක්ඛං සංවිධාය ද්වාරානි ථකෙත්වා සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනතොපි පච්ඡානිපාතී. ‘‘කිං කරොමි, අය්‍යපුත්ත? කිං කරොමි අය්‍යපුත්තා’’ති? මුඛං ඔලොකෙන්තො කිංකාරං පටිසාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවී. මනාපං චරතීති මනාපචාරී. පියං වදතීති පියවාදී. මිත්තතොපි නං සද්දහෙය්‍යාති මිත්තො මෙ අයන්ති සද්දහෙය්‍ය. විස්සාසං ආපජ්ජෙය්‍යාති එකතො පානභොජනාදිං කරොන්තො විස්සාසිකො භවෙය්‍ය. සංවිස්සත්ථොති සුට්ඨු විස්සත්ථො.
එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – බාලගහපතිපුත්තො විය හි වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො, වධකපච්චාමිත්තො විය අබලදුබ්බලා පඤ්චක්ඛන්ධා, වධකපච්චාමිත්තස්ස ‘‘බාලගහපතිපුත්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති උපගතකාලො විය පටිසන්ධික්ඛණෙ උපගතා පඤ්චක්ඛන්ධා, තස්ස හි ‘‘න මෙ අයං සහායො, වධකපච්චත්ථිකො අය’’න්ති අජානනකාලො විය වට්ටනිස්සිතපුථුජ්ජනස්ස පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘‘න ඉමෙ මය්හ’’න්ති අගහෙත්වා ‘‘මම රූපං, මම වෙදනා, මම සඤ්ඤා, මම සඞ්ඛාරා, මම විඤ්ඤාණ’’න්ති ගහිතකාලො, වධකපච්චත්ථිකස්ස ‘‘මිත්තො මෙ අය’’න්ති ගහෙත්වා සක්කාරකරණකාලො විය ‘‘මම ඉමෙ’’ති ගහෙත්වා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං න්හාපනභොජනාදීහි සක්කාරකරණකාලො, ‘‘අතිවිස්සත්ථො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා සක්කාරං කරොන්තස්සෙව අසිනා සීසච්ඡින්දනං විය විස්සත්ථස්ස බාලපුථුජ්ජනස්ස තිඛිණෙහි භිජ්ජමානෙහි ඛන්ධෙහි ජීවිතපරියාදානං වෙදිතබ්බං.
උපෙතීති උපගච්ඡති. උපාදියතීති ගණ්හාති. අධිට්ඨාතීති අධිතිට්ඨති. අත්තා මෙති අයං මෙ අත්තාති. සුතවා ච ඛො, ආවුසො, අරියසාවකොති යථා පන පණ්ඩිතො ගහපතිපුත්තො එවං උපගතං පච්චත්ථිකං ‘‘පච්චත්ථිකො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා අප්පමත්තො තානි තානි කම්මානි කාරෙත්වා අනත්ථං පරිහරති, අත්ථං පාපුණාති, එවං සුතවා අරියසාවකොපි ‘‘න රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ අහන්ති වා මමන්ති වා අගහෙත්වා, ‘‘පච්චත්ථිකා මෙ එතෙ’’ති ඤත්වා රූපසත්තකඅරූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනාය යොජෙත්වාව තතොනිදානං දුක්ඛං පරිවජ්ජෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තතියං.