9. ථෙරවග්ගො

1. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

83. ථෙරවග්ගස්ස පඨමෙ මන්තාණිපුත්තොති, මන්තාණියා නාම බ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. උපාදායාති ආගම්ම ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. අස්මීති හොතීති අස්මීති එවං පවත්තං තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චත්තයං හොති. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. මණ්ඩනකජාතිකොති මණ්ඩනකසභාවො මණ්ඩනකසීලො. මුඛනිමිත්තන්ති මුඛපටිබිම්බං. තඤ්හි පරිසුද්ධං ආදාසමණ්ඩලං පටිච්ච පඤ්ඤායති. කිං පන තං ඔලොකයතො සකමුඛං පඤ්ඤායති, පරමුඛන්ති? යදි සකං භවෙය්‍ය, පරම්මුඛං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍ය, අථ පරස්ස භවෙය්‍ය, වණ්ණාදීහි අසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මා න තං අත්තනො, න පරස්ස, ආදාසං පන නිස්සාය නිභාසරූපං නාම තං පඤ්ඤායතීති වදන්ති. අථ යං උදකෙ පඤ්ඤායති, තං කෙන කාරණෙනාති? මහාභූතානං විසුද්ධතාය. ධම්මො මෙ අභිසමිතොති මයා ඤාණෙන චතුසච්චධම්මො අභිසමාගතො, සොතාපන්නොස්මි ජාතොති කථෙසි. පඨමං.

2. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

84. දුතියෙ මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො විය අකම්මඤ්ඤො. දිසාපි මෙති අයං පුරත්ථිමා අයං දක්ඛිණාති එවං දිසාපි මය්හං න පක්ඛායන්ති, න පාකටා හොන්තීති වදති. ධම්මාපි මං න පටිභන්තීති පරියත්තිධම්මාපි මය්හං න උපට්ඨහන්ති, උග්ගහිතං සජ්ඣායිතං න දිස්සතීති වදති. විචිකිච්ඡාති නො මහාවිචිකිච්ඡා. න හි තස්ස ‘‘සාසනං නිය්‍යානිකං නු ඛො, න නු ඛො’’ති විමති උප්පජ්ජති. එවං පනස්ස හොති ‘‘සක්ඛිස්සාමි නු ඛො සමණධම්මං කාතුං, උදාහු පත්තචීවරධාරණමත්තමෙව කරිස්සාමී’’ති.

කාමානමෙතං අධිවචනන්ති යථා හි නින්නං පල්ලලං ඔලොකෙන්තස්ස දස්සනරාමණෙය්‍යකමත්තං අත්ථි, යො පනෙත්ථ ඔතරති, තං චණ්ඩමීනාකුලතාය ආකඩ්ඪිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙති, එවමෙවං පඤ්චසු කාමගුණෙසු චක්ඛුද්වාරාදීනං ආරම්මණෙ රාමණෙය්‍යකමත්තං අත්ථි, යො පනෙත්ථ ගෙධං ආපජ්ජති, තං ආකඩ්ඪිත්වා නිරයාදීසු එව පක්ඛිපන්ති. අප්පස්සාදා හි කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යොති ඉමං අත්ථවසං පටිච්ච ‘‘කාමානමෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. අහමනුග්ගහෙනාති අහං ධම්මාමිසානුග්ගහෙහි අනුග්ගණ්හාමි. අභිනන්දීති සම්පටිච්ඡි. න කෙවලඤ්ච අභිනන්දි, ඉමං පන සත්ථු සන්තිකා අස්සාසං ලභිත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො කතිපාහෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. දුතියං.

3. යමකසුත්තවණ්ණනා

85. තතියෙ දිට්ඨිගතන්ති සචෙ හිස්ස එවං භවෙය්‍ය ‘‘සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති ච, සඞ්ඛාරප්පවත්තමෙව අප්පවත්තං හොතී’’ති, දිට්ඨිගතං නාම න භවෙය්‍ය, සාසනාවචරිකං ඤාණං භවෙය්‍ය. යස්මා පනස්ස ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’ති අහොසි, තස්මා දිට්ඨිගතං නාම ජාතං. ථාමසා පරාමාසාති දිට්ඨිථාමෙන චෙව දිට්ඨිපරාමාසෙන ච.

යෙනායස්මා සාරිපුත්තොති යථා නාම පච්චන්තෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා රාජපුරිසා සෙනාපතිස්ස වා රඤ්ඤො වා සන්තිකං ගච්ඡන්ති, එවං දිට්ඨිගතවසෙන තස්මිං ථෙරෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා තෙ භික්ඛූ යෙන ධම්මරාජස්ස ධම්මසෙනාපති ආයස්මා සාරිපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමිංසු. එවංබ්‍යාඛොති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සම්මුඛා පග්ගය්හ වත්තුං අසක්කොන්තො ඔලම්බන්තෙන හදයෙන ‘‘එවංබ්‍යාඛො’’ති ආහ. තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොති? ඉදං ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, ‘‘නායං අත්තනො ලද්ධියං දොසං පස්සති, ධම්මදෙසනාය අස්ස තං පාකටං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තිපරිවට්ටං දෙසනං දෙසෙතුං ආරභි.

තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං තථාගතොති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? අනුයොගවත්තං දාපනත්ථං. තිපරිවට්ටදෙසනාවසානස්මිඤ්හි ථෙරො සොතාපන්නො ජාතො. අථ නං අනුයොගවත්තං දාපෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ? තථාගතොති සත්තො. රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘තථාගතො’’ති සමනුපස්සසීති පුච්ඡති. එත්ථ ච තෙ, ආවුසොති ඉදං ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – එත්ථ ච තෙ එත්තකෙ ඨානෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්චතො ථිරතො සත්තෙ අනුපලබ්භියමානෙති. සචෙ තං, ආවුසොති ඉදමෙතං අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුකාමො පුච්ඡති. යං දුක්ඛං තං නිරුද්ධන්ති යං දුක්ඛං, තදෙව නිරුද්ධං, අඤ්ඤො සත්තො නිරුජ්ඣනකො නාම නත්ථි, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අත්ථො.

එතස්සෙව අත්ථස්සාති එතස්ස පඨමමග්ගස්ස. භිය්‍යොසොමත්තාය ඤාණායාති අතිරෙකප්පමාණස්ස ඤාණස්ස අත්ථාය, සහවිපස්සනකානං උපරි ච තිණ්ණං මග්ගානං ආවිභාවත්ථායාති අත්ථො. ආරක්ඛසම්පන්නොති අන්තොආරක්ඛෙන චෙව බහිආරක්ඛෙන ච සමන්නාගතො. අයොගක්ඛෙමකාමොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමභාවං අනිච්ඡන්තො. පසය්හාති පසය්හිත්වා අභිභවිත්වා. අනුපඛජ්ජාති අනුපවිසිත්වා.

පුබ්බුට්ඨායීතිආදීසු දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ආසනතො පඨමතරං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. තස්ස ආසනං දත්වා තස්මිං නිසින්නෙ පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති, පච්ඡානිපාතී. පාතොව වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා කසිතුං ගච්ඡථ, එත්තකා වපිතු’’න්ති වා සබ්බපඨමං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. සායං සබ්බෙසු අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගතෙසු ගෙහස්ස සමන්තතො ආරක්ඛං සංවිධාය ද්වාරානි ථකෙත්වා සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනතොපි පච්ඡානිපාතී. ‘‘කිං කරොමි, අය්‍යපුත්ත? කිං කරොමි අය්‍යපුත්තා’’ති? මුඛං ඔලොකෙන්තො කිංකාරං පටිසාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවී. මනාපං චරතීති මනාපචාරී. පියං වදතීති පියවාදී. මිත්තතොපි නං සද්දහෙය්‍යාති මිත්තො මෙ අයන්ති සද්දහෙය්‍ය. විස්සාසං ආපජ්ජෙය්‍යාති එකතො පානභොජනාදිං කරොන්තො විස්සාසිකො භවෙය්‍ය. සංවිස්සත්ථොති සුට්ඨු විස්සත්ථො.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – බාලගහපතිපුත්තො විය හි වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො, වධකපච්චාමිත්තො විය අබලදුබ්බලා පඤ්චක්ඛන්ධා, වධකපච්චාමිත්තස්ස ‘‘බාලගහපතිපුත්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති උපගතකාලො විය පටිසන්ධික්ඛණෙ උපගතා පඤ්චක්ඛන්ධා, තස්ස හි ‘‘න මෙ අයං සහායො, වධකපච්චත්ථිකො අය’’න්ති අජානනකාලො විය වට්ටනිස්සිතපුථුජ්ජනස්ස පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘‘න ඉමෙ මය්හ’’න්ති අගහෙත්වා ‘‘මම රූපං, මම වෙදනා, මම සඤ්ඤා, මම සඞ්ඛාරා, මම විඤ්ඤාණ’’න්ති ගහිතකාලො, වධකපච්චත්ථිකස්ස ‘‘මිත්තො මෙ අය’’න්ති ගහෙත්වා සක්කාරකරණකාලො විය ‘‘මම ඉමෙ’’ති ගහෙත්වා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං න්හාපනභොජනාදීහි සක්කාරකරණකාලො, ‘‘අතිවිස්සත්ථො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා සක්කාරං කරොන්තස්සෙව අසිනා සීසච්ඡින්දනං විය විස්සත්ථස්ස බාලපුථුජ්ජනස්ස තිඛිණෙහි භිජ්ජමානෙහි ඛන්ධෙහි ජීවිතපරියාදානං වෙදිතබ්බං.

උපෙතීති උපගච්ඡති. උපාදියතීති ගණ්හාති. අධිට්ඨාතීති අධිතිට්ඨති. අත්තා මෙති අයං මෙ අත්තාති. සුතවා ච ඛො, ආවුසො, අරියසාවකොති යථා පන පණ්ඩිතො ගහපතිපුත්තො එවං උපගතං පච්චත්ථිකං ‘‘පච්චත්ථිකො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා අප්පමත්තො තානි තානි කම්මානි කාරෙත්වා අනත්ථං පරිහරති, අත්ථං පාපුණාති, එවං සුතවා අරියසාවකොපි ‘‘න රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ අහන්ති වා මමන්ති වා අගහෙත්වා, ‘‘පච්චත්ථිකා මෙ එතෙ’’ති ඤත්වා රූපසත්තකඅරූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනාය යොජෙත්වාව තතොනිදානං දුක්ඛං පරිවජ්ජෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තතියං.

4. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා

86. චතුත්ථෙ අරඤ්ඤකුටිකායන්ති තස්සෙව විහාරස්ස පච්චන්තෙ පණ්ණසාලායං. තං තථාගතොති තුම්හාකං සත්ථා තථාගතො තං සත්තං තථාගතං. අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහීති තස්ස කිර එවං අහොසි ‘‘ඉමෙ සාසනස්ස පටිපක්ඛා පටිවිලොමා, යථා ඉමෙ භණන්ති, න එවං සත්ථා පඤ්ඤාපෙස්සති, අඤ්ඤථා පඤ්ඤාපෙස්සතී’’ති. තස්මා එවමාහ. එවං වුත්තෙ තෙ අඤ්ඤතිත්ථියාති එවං ථෙරෙන අත්තනො ච පරෙසඤ්ච සමයං අජානිත්වා වුත්තෙ එකදෙසෙන සාසනසමයං ජානන්තා ථෙරස්ස වාදෙ දොසං දාතුකාමා තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා ආයස්මන්තං අනුරාධං එතදවොචුං.

තං කිං මඤ්ඤසි අනුරාධාති සත්ථා තස්ස කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං භික්ඛු අත්තනො ලද්ධියං දොසං න ජානාති, කාරකො පනෙස යුත්තයොගො, ධම්මදෙසනාය එව නං ජානාපෙස්සාමී’’ති තිපරිවට්ටං දෙසනං දෙසෙතුකාමො ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධා’’තිආදිමාහ. අථස්ස තාය දෙසනාය අරහත්තප්පත්තස්ස අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ? රූපං තථාගතොතිආදිමාහ. දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධන්ති වට්ටදුක්ඛඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛස්ස ච නිරොධං නිබ්බානං පඤ්ඤපෙමි. දුක්ඛන්ති වා වචනෙන දුක්ඛසච්චං ගහිතං. තස්මිං ගහිතෙ සමුදයසච්චං ගහිතමෙව හොති, තස්ස මූලත්තා. නිරොධන්ති වචනෙන නිරොධසච්චං ගහිතං. තස්මිං ගහිතෙ මග්ගසච්චං ගහිතමෙව හොති තස්ස උපායත්තා. ඉති පුබ්බෙ චාහං, අනුරාධ, එතරහි ච චතුසච්චමෙව පඤ්ඤපෙමීති දස්සෙති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. චතුත්ථං.

5. වක්කලිසුත්තවණ්ණනා

87. පඤ්චමෙ කුම්භකාරනිවෙසනෙති කුම්භකාරසාලායං. ථෙරො කිර වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා භගවන්තං දස්සනාය ආගච්ඡති. තස්ස නගරමජ්ඣෙ මහාආබාධො උප්පජ්ජි, පාදා න වහන්ති. අථ නං මඤ්චකසිවිකාය කුම්භකාරසාලං ආහරිංසු. සා ච සාලා තෙසං කම්මසාලා, න නිවෙසනසාලා. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කුම්භකාරනිවෙසනෙ විහරතී’’ති. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. සමධොසීති සමන්තතො අධොසි, චලනාකාරෙන අපචිතිං දස්සෙසි. වත්තං කිරෙතං බාළ්හගිලානෙනපි බුඩ්ඪතරං දිස්වා උට්ඨානාකාරෙන අපචිති දස්සෙතබ්බා. තෙන පන ‘‘මා චලි මා චලී’’ති වත්තබ්බො. සන්තිමානි ආසනානීති බුද්ධකාලස්මිඤ්හි එකස්සපි භික්ඛුනො වසනට්ඨානෙ ‘‘සචෙ සත්ථා ආගච්ඡිස්සති, ඉධ නිසීදිස්සතී’’ති ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති අන්තමසො ඵලකමත්තම්පි පණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි. ඛමනීයං යාපනීයන්ති කච්චි දුක්ඛං ඛමිතුං ඉරියාපථං වා යාපෙතුං සක්කාති පුච්ඡති. පටික්කමන්තීති නිවත්තන්ති. අභික්කමන්තීති අධිගච්ඡන්ති. පටික්කමොසානන්ති පටික්කමො එතාසං. සීලතො න උපවදතීති සීලං ආරබ්භ සීලභාවෙන න උපවදති. චිරපටිකාහන්ති චිරපටිකො අහං, චිරතො පට්ඨාය අහන්ති අත්ථො. පූතිකායෙනාති අත්තනො සුවණ්ණවණ්ණම්පි කායං භගවා ධුවපග්ඝරණට්ඨෙන එවමාහ. යො ඛො, වක්කලි, ධම්මන්ති ඉධ භගවා ‘‘ධම්මකායො ඛො, මහාරාජ, තථාගතො’’ති වුත්තං ධම්මකායතං දස්සෙති. නවවිධො හි ලොකුත්තරධම්මො තථාගතස්ස කායො නාම.

ඉදානි ථෙරස්ස තිපරිවට්ටධම්මදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසීතිආදිමාහ. කාළසිලාති කාළසිලාවිහාරො. විමොක්ඛායාති මග්ගවිමොක්ඛත්ථාය. සුවිමුත්තො විමුච්චිස්සතීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තො හුත්වා විමුච්චිස්සති. තා කිර දෙවතා ‘‘යෙන නීහාරෙන ඉමිනා විපස්සනා ආරද්ධා, අනන්තරායෙන අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ඤත්වා එවමාහංසු. අපාපකන්ති අලාමකං. සත්ථං ආහරෙසීති ථෙරො කිර අධිමානිකො අහොසි. සො සමාධිවිපස්සනාහි වික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං සමුදාචාරං අපස්සන්තො ‘‘ඛීණාසවොම්හී’’ති සඤ්ඤී හුත්වා ‘‘කිං මෙ ඉමිනා දුක්ඛෙන ජීවිතෙන? සත්ථං ආහරිත්වා මරිස්සාමී’’ති තිඛිණෙන සත්ථෙන කණ්ඨනාළං ඡින්දි. අථස්ස දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජි. සො තස්මිං ඛණෙ අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා අවිස්සට්ඨකම්මට්ඨානත්තා සීඝං මූලකම්මට්ඨානං ආදාය සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණිත්වාව කාලමකාසි. පච්චවෙක්ඛණා පනස්ස ච කථං අහොසීති? ඛීණාසවස්ස එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණා න සබ්බාව අවස්සං ලද්ධබ්බා, තිඛිණෙනාපි පන අසිනා සීසෙ ඡිජ්ජන්තෙ එකං ද්වෙ ඤාණානි අවස්සං උප්පජ්ජන්ති.

විවත්තක්ඛන්ධන්ති පරිවත්තක්ඛන්ධං. සෙමානන්ති සයමානං. ථෙරො කිර උත්තානකො නිපන්නො සත්ථං ආහරි. තස්ස සරීරං යථාඨිතමෙව අහොසි. සීසං පන දක්ඛිණපස්සෙන පරිවත්තිත්වා අට්ඨාසි. අරියසාවකා හි යෙභුය්‍යෙන දක්ඛිණපස්සෙනෙව කාලං කරොන්ති. තෙනස්ස සරීරං යථාඨිතංයෙව අහොසි. සීසං පන දක්ඛිණපස්සෙන පරිවත්තිත්වා ඨිතං. තං සන්ධාය විවත්තක්ඛන්ධො නාම ජාතොතිපි වදන්ති. ධූමායිතත්තන්ති ධූමායනභාවං. තිමිරායිතත්තන්ති තිමිරායනභාවං. ධූමවලාහකං විය තිමිරවලාහකං විය චාති අත්ථො. පඤ්චමං.

6. අස්සජිසුත්තවණ්ණනා

88. ඡට්ඨෙ කස්සපකාරාමෙති කස්සපසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. කායසඞ්ඛාරෙති අස්සාසපස්සාසෙ. සො හි තෙ චතුත්ථජ්ඣානෙන පස්සම්භිත්වා පස්සම්භිත්වා විහාසි. එවං හොතීති ඉදානි තං සමාධිං අප්පටිලභන්තස්ස එවං හොති. නො චස්සාහං පරිහායාමීති කච්චි නු ඛො අහං සාසනතො න පරිහායාමි? තස්ස කිර ආබාධදොසෙන අප්පිතප්පිතා සමාපත්ති පරිහායි, තස්මා එවං චින්තෙසි. සමාධිසාරකා සමාධිසාමඤ්ඤාති සමාධිංයෙව සාරඤ්ච සාමඤ්ඤඤ්ච මඤ්ඤන්ති. මය්හං පන සාසනෙ න එතං සාරං, විපස්සනාමග්ගඵලානි සාරං. සො ත්වං සමාධිතො පරිහායන්තො කස්මා චින්තෙසි ‘‘සාසනතො පරිහායාමී’’ති. එවං ථෙරං අස්සාසෙත්වා ඉදානිස්ස තිපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසීතිආදිමාහ. අථස්ස තිපරිවට්ටදෙසනාවසානෙ අරහත්තං පත්තස්ස සතතවිහාරං දස්සෙන්තො සො සුඛං චෙ වෙදනං වෙදයතීතිආදිමාහ. තත්ථ අනභිනන්දිතාති පජානාතීති සුඛවෙදනාය තාව අභිනන්දනා හොතු, දුක්ඛවෙදනාය කථං හොතීති? දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථෙති, යදග්ගෙන සුඛං පත්ථෙති, තදග්ගෙන දුක්ඛං පත්ථෙතියෙව. සුඛවිපරිණාමෙන හි දුක්ඛං ආගතමෙව හොතීති එවං දුක්ඛෙ අභිනන්දනා වෙදිතබ්බා. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙවාති. ඡට්ඨං.

7. ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා

89. සත්තමෙ අත්තනියන්ති අත්තනො පරික්ඛාරජාතං. අස්මීති අධිගතන්ති අස්මීති එවං පවත්තා තණ්හාමානා අධිගතා. සන්ධාවනිකායාති පුනප්පුනං ගමනාගමනෙන. උපසඞ්කමීති බදරිකාරාමතො ගාවුතමත්තං ඝොසිතාරාමං අගමාසි. දාසකත්ථෙරො පන චතුක්ඛත්තුං ගමනාගමනෙන තංදිවසං ද්වියොජනං අද්ධානං ආහිණ්ඩි. කස්මා පන තං ථෙරා පහිණිංසු? විස්සුතස්ස ධම්මකථිකස්ස සන්තිකා ධම්මං සුණිස්සාමාති. සයං කස්මා න ගතාති? ථෙරස්ස වසනට්ඨානං අරඤ්ඤං සම්බාධං, තත්ථ සට්ඨිමත්තානං ථෙරානං ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා ඔකාසො නත්ථීති න ගතා. ‘‘ඉධාගන්ත්වා අම්හාකං ධම්මං කථෙතූ’’තිපි කස්මා පන න පහිණිංසූති? ථෙරස්ස ආබාධිකත්තා. අථ කස්මා පුනප්පුනං පහිණිංසූති? සයමෙව ඤත්වා අම්හාකං කථෙතුං ආගමිස්සතීති. ථෙරොපි තෙසං අජ්ඣාසයං ඤත්වාව අගමාසීති.

න ඛ්වාහං, ආවුසො, රූපන්ති යො හි රූපමෙව අස්මීති වදති, තෙන ඉතරෙ චත්තාරො ඛන්ධා පච්චක්ඛාතා හොන්ති. යො අඤ්ඤත්‍ර රූපා වදති, තෙන රූපං පච්චක්ඛාතං හොති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ථෙරස්ස පන සමූහතො පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු අස්මීති අධිගතො, තස්මා එවමාහ. හොතෙවාති හොතියෙව. අනුසහගතොති සුඛුමො. ඌසෙති ඡාරිකාඛාරෙ. ඛාරෙති ඌසඛාරෙ. සම්මද්දිත්වාති තෙමෙත්වා ඛාදෙත්වා.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – කිලිට්ඨවත්ථං විය හි පුථුජ්ජනස්ස චිත්තාචාරො, තයො ඛාරා විය තිස්සො අනුපස්සනා, තීහි ඛාරෙහි ධොතවත්ථං විය දෙසනාය මද්දිත්වා ඨිතො අනාගාමිනො චිත්තාචාරො, අනුසහගතො ඌසාදිගන්ධො විය අරහත්තමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, ගන්ධකරණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං ගන්ධකරණ්ඩකං ආගම්ම අනුසහගතානං ඌසගන්ධාදීනං සමුග්ඝාතො විය අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසක්ඛයො, ගන්ධපරිභාවිතවත්ථං නිවාසෙත්වා ඡණදිවසෙ අන්තරවීථියං සුගන්ධගන්ධිනො විචරණං විය ඛීණාසවස්ස සීලගන්ධාදීහි දස දිසා උපවායන්තස්ස යථාකාමචාරො.

ආචික්ඛිතුන්ති කථෙතුං. දෙසෙතුන්ති පකාසෙතුං. පඤ්ඤාපෙතුන්ති ජානාපෙතුං. පට්ඨපෙතුන්ති පතිට්ඨාපෙතුං. විවරිතුන්ති විවටං කාතුං. විභජිතුන්ති සුවිභත්තං කාතුං. උත්තානීකාතුන්ති උත්තානකං කාතුං. සට්ඨිමත්තානං ථෙරානන්ති තෙ කිර ථෙරෙන කථිතකථිතට්ඨානෙ විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපරූපරි සම්මසන්තා දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. ථෙරොපි අඤ්ඤෙන නීහාරෙන අකථෙත්වා විපස්සනාසහගතචිත්තෙනෙව කථෙසි. තස්මා සොපි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං – ‘‘සට්ඨිමත්තානං ථෙරානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු ආයස්මතො ඛෙමකස්ස චා’’ති. සත්තමං.

8. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

90. අට්ඨමෙ ආයස්මා ඡන්නොති තථාගතෙන සද්ධිං එකදිවසෙ ජාතො මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පුන අපරභාගෙ සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ‘‘අම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං ධම්මො’’ති එවං මක්ඛී චෙව පළාසී ච හුත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනං ඵරුසවාචාය සඞ්ඝට්ටනං කරොන්තො ථෙරො. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. විහාරෙන විහාරං උපසඞ්කමිත්වාති එකං විහාරං පවිසිත්වා තතො අඤ්ඤං, තතො අඤ්ඤන්ති එවං තෙන තෙන විහාරෙන තං තං විහාරං උපසඞ්කමිත්වා. එතදවොච ඔවදන්තු මන්ති කස්මා එවං මහන්තෙන උස්සාහෙන තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එතං අවොචාති? උප්පන්නසංවෙගතාය. තස්ස හි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පෙසිතො ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බිං ගන්ත්වා බ්‍රහ්මදණ්ඩං අදාසි. සො දින්නෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩෙ සඤ්ජාතපරිළාහො විසඤ්ඤීභූතො පතිත්වා පුන සඤ්ඤං ලභිත්වා වුට්ඨාය එකස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගතො, සො තෙන සද්ධිං කිඤ්චි න කථෙසි. අඤ්ඤස්ස සන්තිකං අගමාසි, සොපි න කථෙසීති එවං සකලවිහාරං විචරිත්වා නිබ්බින්නො පත්තචීවරං ආදාය බාරාණසිං ගන්ත්වා උප්පන්නසංවෙගො තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එවං අවොච.

සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති සබ්බෙ තෙභූමකසඞ්ඛාරා අනිච්චා. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති සබ්බෙ චතුභූමකධම්මා අනත්තා. ඉති සබ්බෙපි තෙ භික්ඛූ ථෙරං ඔවදන්තා අනිච්චලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණන්ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථෙත්වා දුක්ඛලක්ඛණං න කථයිංසු. කස්මා? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘අයං භික්ඛු වාදී දුක්ඛලක්ඛණෙ පඤ්ඤාපියමානෙ රූපං දුක්ඛං…පෙ… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං, මග්ගො දුක්ඛො, ඵලං දුක්ඛන්ති ‘තුම්හෙ දුක්ඛප්පත්තා භික්ඛූ නාමා’ති ගහණං ගණ්හෙය්‍ය, යථා ගහණං ගහෙතුං න සක්කොති, එවං නිද්දොසමෙවස්ස කත්වා කථෙස්සාමා’’ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථයිංසු.

පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජතීති පරිතස්සනා ච උපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තාති යදි රූපාදීසු එකොපි අනත්තා, අථ කො නාම මෙ අත්තාති එවං පටිනිවත්තති ‘‘මය්හං මානස’’න්ති. අයං කිර ථෙරො පච්චයෙ අපරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි, සාස්ස දුබ්බලවිපස්සනා අත්තගාහං පරියාදාතුං අසක්කුණන්තී සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්තෙසු ‘‘උච්ඡිජ්ජිස්සාමි විනස්සිස්සාමී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨියා චෙව පරිතස්සනාය ච පච්චයො අහොසි. සො ච අත්තානං පාපතෙ පපතන්තං විය දිස්වා, ‘‘පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජති, පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තා’’ති ආහ. න ඛො පනෙවං ධම්මං පස්සතො හොතීති චතුසච්චධම්මං පස්සන්තස්ස එවං න හොති. තාවතිකා විස්සට්ඨීති තත්තකො විස්සාසො. සම්මුඛා මෙතන්ති ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, ‘‘කීදිසා නු ඛො ඉමස්ස ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති? චින්තෙන්තො තෙපිටකං බුද්ධවචනං විචිනිත්වා කච්චානසුත්තං (සං. නි. 2.15) අද්දස ‘‘ඉදං ආදිතොව දිට්ඨිවිනිවෙඨනං කත්වා මජ්ඣෙ බුද්ධබලං දීපෙත්වා සණ්හසුඛුමපච්චයාකාරං පකාසයමානං ගතං, ඉදමස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මුඛා මෙත’’න්තිආදිමාහ. අට්ඨමං.

9-10. රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා

91-92. නවමදසමානි රාහුලසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.188) වුත්තත්ථානෙව. කෙවලං හෙතානි අයං ථෙරවග්ගොති කත්වා ඉධාගතානීති. නවමදසමානි.

ථෙරවග්ගො නවමො.