10. පුප්ඵවග්ගො

1. නදීසුත්තවණ්ණනා

93. පුප්ඵවග්ගස්ස පඨමෙ පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතෙ පවත්තා. ඔහාරිනීති සොතෙ පතිතපතිතානි තිණපණ්ණකට්ඨාදීනි හෙට්ඨාහාරිනී. දූරඞ්ගමාති නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය චතුපඤ්චයොජනසතගාමිනී. සීඝසොතාති චණ්ඩසොතා. කාසාතිආදීනි සබ්බානි තිණජාතානි. රුක්ඛාති එරණ්ඩාදයො දුබ්බලරුක්ඛා. තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුන්ති තෙ තීරෙ ජාතාපි ඔනමිත්වා අග්ගෙහි උදකං ඵුසන්තෙහි අධිඔලම්බෙය්‍යුං, උපරි ලම්බෙය්‍යුන්ති අත්ථො. පලුජ්ජෙය්‍යුන්ති සමූලමත්තිකාය සද්ධිං සීසෙ පතෙය්‍යුං. සො තෙහි අජ්ඣොත්ථටො වාලුකමත්තිකොදකෙහි මුඛං පවිසන්තෙහි මහාවිනාසං පාපුණෙය්‍ය.

එවමෙව ඛොති එත්ථ සොතෙ පතිතපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො දට්ඨබ්බො, උභතොතීරෙ කාසාදයො විය දුබ්බලපඤ්චක්ඛන්ධා, ‘‘ඉමෙ ගහිතාපි මං තාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති තස්ස පුරිසස්ස අජානිත්වා ගහණං විය ඉමෙ ඛන්ධා ‘‘න මය්හං සහායා’’ති බාලපුථුජ්ජනස්ස අජානිත්වා චතූහි ගාහෙහි ගහණං, ගහිතගහිතානං පලුජ්ජනත්තා පුරිසස්ස බ්‍යසනප්පත්ති විය චතූහි ගාහෙහි ගහිතානං ඛන්ධානං විපරිණාමෙ බාලපුථුජ්ජනස්ස සොකාදිබ්‍යසනප්පත්ති වෙදිතබ්බා. පඨමං.

2. පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා

94. දුතියෙ විවදතීති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා අසුභ’’න්ති යථාසභාවෙන වදන්තෙන සද්ධිං ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා සුභ’’න්ති වදන්තො විවදති. ලොකධම්මොති ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි ලුජ්ජනසභාවත්තා ලොකධම්මොති වුච්චති. කින්ති කරොමීති කථං කරොමි? මය්හඤ්හි පටිපත්තිකථනමෙව භාරො, පටිපත්තිපූරණං පන කුලපුත්තානං භාරොති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ තයො ලොකා කථිතා. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, ලොකෙනා’’ති එත්ථ හි සත්තලොකො කථිතො, ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො’’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො, ‘‘තථාගතො ලොකෙ ජාතො ලොකෙ සංවඩ්ඪො’’ති එත්ථ ඔකාසලොකො කථිතො. දුතියං.

3. ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා

95. තතියෙ ගඞ්ගාය නදියා තීරෙති අයුජ්ඣපුරවාසිනො අපරිමාණභික්ඛුපරිවාරං චාරිකං චරමානං තථාගතං අත්තනො නගරං සම්පත්තං දිස්වා එකස්මිං ගඞ්ගාය නිවත්තනට්ඨානෙ මහාවනසණ්ඩමණ්ඩිතප්පදෙසෙ සත්ථු විහාරං කත්වා අදංසු. භගවා තත්ථ විහරති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගඞ්ගාය නදියා තීරෙ’’ති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති තස්මිං විහාරෙ වසන්තො භගවා සායන්හසමයං ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා ගඞ්ගාතීරෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො ගඞ්ගාය නදියා ආගච්ඡන්තං මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩං දිස්වා, ‘‘මම සාසනෙ පඤ්චක්ඛන්ධනිස්සිතං එකං ධම්මං කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩන්ති උට්ඨානුට්ඨානෙ බදරපක්කප්පමාණතො පට්ඨාය අනුසොතාගමනෙන අනුපුබ්බෙන පවඩ්ඪිත්වා පබ්බතකූටමත්තං ජාතං, යත්ථ උදකසප්පාදයො අනෙකපාණයො නිවසන්ති, එවරූපං මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩං. ආවහෙය්‍යාති ආහරෙය්‍ය. සො පනායං ඵෙණපිණ්ඩො උට්ඨිතට්ඨානෙපි භිජ්ජති, ථොකං ගන්ත්වාපි, එකද්වියොජනාදිවසෙන දූරං ගන්ත්වාපි, අන්තරා පන අභිජ්ජන්තොපි මහාසමුද්දං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති. නිජ්ඣායෙය්‍යාති ඔලොකෙය්‍ය. යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍යාති කාරණෙන උපපරික්ඛෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, ඵෙණපිණ්ඩෙ සාරොති, භික්ඛවෙ, ඵෙණපිණ්ඩම්හි සාරො නාම කිං භවෙය්‍ය? විලීයිත්වා විද්ධංසෙය්‍යෙව.

එවමෙව ඛොති යථා ඵෙණපිණ්ඩො නිස්සාරො, එවං රූපම්පි නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහෙන නිස්සාරමෙව. යථා ච සො ‘‘ඉමිනා පත්තං වා ථාලකං වා කරිස්සාමී’’ති ගහෙතුං න සක්කා, ගහිතොපි තමත්ථං න සාධෙති, භිජ්ජති එව, එවං රූපම්පි නිච්චන්ති වා ධුවන්ති වා අහන්ති වා මමන්ති වා ගහෙතුං න සක්කා, ගහිතම්පි න තථා තිට්ඨති, අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා අසුභඤ්ඤෙව හොතීති එවං ඵෙණපිණ්ඩසදිසමෙව හොති. යථා වා පන ඵෙණපිණ්ඩො ඡිද්දාවඡිද්දො අනෙකසන්ධිඝටිතො බහූනං උදකසප්පාදීනං පාණානං ආවාසො, එවං රූපම්පි ඡිද්දාවඡිද්දං අනෙකසන්ධිඝටිතං, කුලවසෙනෙවෙත්ථ අසීති කිමිකුලානි වසන්ති, තදෙව තෙසං සූතිඝරම්පි වච්චකුටිපි ගිලානසාලාපි සුසානම්පි, න තෙ අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා ගබ්භවුට්ඨානාදීනි කරොන්ති, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං.

යථා ච ඵෙණපිණ්ඩො ආදිතො බදරපක්කමත්තො හුත්වා අනුපුබ්බෙන පබ්බතකූටමත්තොපි හොති, එවං රූපම්පි ආදිතො කලලමත්තං හුත්වා අනුපුබ්බෙන බ්‍යාමමත්තම්පි ගොමහිංසහත්ථිආදීනං වසෙන පබ්බතකූටාදිමත්තං හොති මච්ඡකච්ඡපාදීනං වසෙන අනෙකයොජනසතපමාණම්පි, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං. යථා ච ඵෙණපිණ්ඩො උට්ඨිතමත්තොපි භිජ්ජති, ථොකං ගන්ත්වාපි, දූරං ගන්ත්වාපි, සමුද්දං පත්වා පන අවස්සමෙව භිජ්ජති, එවමෙවං රූපම්පි කලලභාවෙපි භිජ්ජති අබ්බුදාදිභාවෙපි, අන්තරා පන අභිජ්ජමානම්පි වස්සසතායුකානං වස්සසතං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති, මරණමුඛෙ චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං.

කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, වෙදනාය සාරොතිආදීසු වෙදනාදීනං පුබ්බුළාදීහි එවං සදිසතා වෙදිතබ්බා. යථා හි පුබ්බුළො අසාරො එවං වෙදනාපි. යථා ච සො අබලො අගය්හූපගො, න සක්කා තං ගහෙත්වා ඵලකං වා ආසනං වා කාතුං, ගහිතොපි භිජ්ජතෙව, එවං වෙදනාපි අබලා අගය්හූපගා, න සක්කා නිච්චාති වා ධුවාති වා ගහෙතුං, ගහිතාපි න තථා තිට්ඨති, එවං අගය්හූපගතායපි වෙදනා පුබ්බුළසදිසා. යථා පන තස්මිං තස්මිං උදකබින්දුම්හි පුබ්බුළො උප්පජ්ජති චෙව භිජ්ජති ච, න චිරට්ඨිතිකො හොති, එවං වෙදනාපි උප්පජ්ජති චෙව භිජ්ජති ච, න චිරට්ඨිතිකා හොති. එකච්ඡරක්ඛණෙ කොටිසතසහස්සසඞ්ඛා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. යථා ච පුබ්බුළො උදකතලං, උදකබින්දුං, උදකජල්ලං, සඞ්කඩ්ඪිත්වා පුටං කත්වා ගහණවාතඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජති, එවං වෙදනාපි වත්ථුං ආරම්මණං කිලෙසජල්ලං ඵස්සසඞ්ඝට්ටනඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජති. එවම්පි වෙදනා පුබ්බුළසදිසා.

සඤ්ඤාපි අසාරකට්ඨෙන මරීචිසදිසා. තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. න හි සක්කා තං ගහෙත්වා පිවිතුං වා න්හායිතුං වා භාජනං වා පූරෙතුං. අපිච යථා මරීචි විප්ඵන්දති, සඤ්ජාතූමිවෙගා විය ඛායති, එවං නීලසඤ්ඤාදිභෙදා සඤ්ඤාපි නීලාදිඅනුභවනත්ථාය ඵන්දති විප්ඵන්දති. යථා ච මරීචි මහාජනං විප්පලම්භෙති ‘‘පුණ්ණවාපි විය පුණ්ණනදී විය දිස්සතී’’ති වදාපෙති, එවං සඤ්ඤාපි විප්පලම්භෙති, ‘‘ඉදං නීලකං සුභං සුඛං නිච්ච’’න්ති වදාපෙති. පීතකාදීසුපි එසෙව නයො. එවං සඤ්ඤා විප්පලම්භනෙනාපි මරීචිසදිසා.

අකුක්කුකජාතන්ති අන්තො අසඤ්ජාතඝනදණ්ඩකං. සඞ්ඛාරාපි අසාරකට්ඨෙන කදලික්ඛන්ධසදිසා, තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. යථෙව හි කදලික්ඛන්ධතො කිඤ්චි ගහෙත්වා න සක්කා ගොපානසිආදීනං අත්ථාය උපනෙතුං, උපනීතම්පි න තථා හොති, එවං සඞ්ඛාරාපි න සක්කා නිච්චාදිවසෙන ගහෙතුං, ගහිතාපි න තථා හොන්ති. යථා ච කදලික්ඛන්ධො බහුපත්තවට්ටිසමොධානො හොති, එවං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො බහුධම්මසමොධානො. යථා ච කදලික්ඛන්ධො නානාලක්ඛණො. අඤ්ඤොයෙව හි බාහිරාය පත්තවට්ටියා වණ්ණො, අඤ්ඤො තතො අබ්භන්තරඅබ්භන්තරානං, එවමෙව සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙපි අඤ්ඤදෙව ඵස්සස්ස ලක්ඛණං, අඤ්ඤා චෙතනාදීනං, සමොධානෙත්වා පන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොව වුච්චතීති එවම්පි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො කදලික්ඛන්ධසදිසො.

චක්ඛුමා පුරිසොති මංසචක්ඛුනා චෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා චාති ද්වීහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. මංසචක්ඛුම්පි හිස්ස පරිසුද්ධං වට්ටති අපගතපටලපිළකං, පඤ්ඤාචක්ඛුම්පි අසාරභාවදස්සනසමත්ථං. විඤ්ඤාණම්පි අසාරකට්ඨෙන මායාසදිසං, තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. යථා ච මායා ඉත්තරා ලහුපච්චුපට්ඨානා, එවං විඤ්ඤාණං. තඤ්හි තතොපි ඉත්තරතරඤ්චෙව ලහුපච්චුපට්ඨානතරඤ්ච. තෙනෙව හි චිත්තෙන පුරිසො ආගතො විය ගතො විය ඨිතො විය නිසින්නො විය හොති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනකාලෙ චිත්තං, අඤ්ඤං ගමනකාලාදීසු. එවම්පි විඤ්ඤාණං මායාසදිසං. මායා ච මහාජනං වඤ්චෙති, යංකිඤ්චිදෙව ‘‘ඉදං සුවණ්ණං රජතං මුත්තා’’ති ගාහාපෙති, විඤ්ඤාණම්පි මහාජනං වඤ්චෙති. තෙනෙව හි චිත්තෙන ආගච්ඡන්තං විය ගච්ඡන්තං විය ඨිතං විය නිසින්නං විය කත්වා ගාහාපෙති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනෙ චිත්තං, අඤ්ඤං ගමනාදීසු. එවම්පි විඤ්ඤාණං මායාසදිසං.

භූරිපඤ්ඤෙනාති සණ්හපඤ්ඤෙන චෙව විපුලවිත්ථතපඤ්ඤෙන ච. ආයූති ජීවිතින්ද්‍රියං. උස්මාති කම්මජතෙජොධාතු. පරභත්තන්ති නානාවිධානං කිමිගණාදීනං භත්තං හුත්වා. එතාදිසායං සන්තානොති එතාදිසී අයං පවෙණී මතකස්ස යාව සුසානා ඝට්ටීයතීති. මායායං බාලලාපිනීති ය්වායං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම, අයං බාලමහාජනලපාපනිකමායා නාම. වධකොති ද්වීහි කාරණෙහි අයං ඛන්ධසඞ්ඛාතො වධකො අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතනෙනපි, ඛන්ධෙසු සති වධො පඤ්ඤායතීතිපි. එකා හි පථවීධාතු භිජ්ජමානා සෙසධාතුයො ගහෙත්වාව භිජ්ජති, තථා ආපොධාතුආදයො. රූපක්ඛන්ධො ච භිජ්ජමානො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති, තථා අරූපක්ඛන්ධෙසු වෙදනාදයො සඤ්ඤාදිකෙ. චත්තාරොපි චෙතෙ වත්ථුරූපන්ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤවධනෙනෙත්ථ වධකතා වෙදිතබ්බා. ඛන්ධෙසු පන සති වධබන්ධනච්ඡෙදාදීනි සම්භවන්ති, එවං එතෙසු සති වධභාවතොපි වධකතා වෙදිතබ්බා. සබ්බසංයොගන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං. අච්චුතං පදන්ති නිබ්බානං. තතියං.

4-6. ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

96-98. චතුත්ථෙ සස්සතිසමන්ති සිනෙරුමහාපථවීචන්දිමසූරියාදීහි සස්සතීහි සමං. පරිත්තං ගොමයපිණ්ඩන්ති අප්පමත්තකං මධුකපුප්ඵප්පමාණං ගොමයඛණ්ඩං. කුතො පනානෙනෙතං ලද්ධන්ති. පරිභණ්ඩකරණත්ථාය ආභතතො ගහිතන්ති එකෙ. අත්ථස්ස පන විඤ්ඤාපනත්ථං ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා හත්ථාරුළ්හං කතන්ති වෙදිතබ්බන්ති. අත්තභාවපටිලාභොති පටිලද්ධඅත්තභාවො. න යිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථාති අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො නාම න පඤ්ඤායෙය්‍ය. මග්ගො හි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ විවට්ටෙන්තො උප්පජ්ජති. යදි ච එත්තකො අත්තභාවො නිච්චො භවෙය්‍ය, මග්ගො උප්පජ්ජිත්වාපි සඞ්ඛාරවට්ටං විවට්ටෙතුං න සක්කුණෙය්‍යාති බ්‍රහ්මචරියවාසො න පඤ්ඤායෙථ.

ඉදානි සචෙ කොචි සඞ්ඛාරො නිච්චො භවෙය්‍ය, මයා මහාසුදස්සනරාජකාලෙ අනුභූතා සම්පත්ති නිච්චා භවෙය්‍ය, සාපි ච අනිච්චාති තං දස්සෙතුං භූතපුබ්බාහං භික්ඛු රාජා අහොසින්තිආදිමාහ. තත්ථ කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානීති කුසාවතීරාජධානී තෙසං නගරානං පමුඛා, සබ්බසෙට්ඨාති අත්ථො. සාරමයානීති රත්තචන්දනසාරමයානි. උපධානං පන සබ්බෙසං සුත්තමයමෙව. ගොණකත්ථතානීති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමෙන කාළකොජවෙන අත්ථතානි, යං මහාපිට්ඨියකොජවොති වදන්ති. පටකත්ථතානීති උභතොලොමෙන උණ්ණාමයෙන සෙතකම්බලෙන අත්ථතානි. පටලිකත්ථතානීති ඝනපුප්ඵෙන උණ්ණාමයඅත්ථරණෙන අත්ථතානි. කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානීති කදලිමිගචම්මමයෙන උත්තමපච්චත්ථරණෙන අත්ථතානි. තං කිර පච්චත්ථරණං සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලිමිගචම්මං අත්ථරිත්වා සිබ්බෙත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදානීති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරි බද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. උභතොලොහිතකූපධානීති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති පල්ලඞ්කානං උභතොලොහිතකූපධානානි. වෙජයන්තරථප්පමුඛානීති එත්ථ වෙජයන්තො නාම තස්ස රඤ්ඤො රථො, යස්ස චක්කානං ඉන්දනීලමණිමයා නාභි, සත්තරතනමයා අරා, පවාළමයා නෙමි, රජතමයො අක්ඛො, ඉන්දනීලමණිමයං උපක්ඛරං, රජතමයං කුබ්බරං. සො තෙසං රථානං පමුඛො අග්ගො. දුකූලසන්දානානීති දුකූලසන්ථරානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයදොහභාජනානි. වත්ථකොටිසහස්සානීති යථාරුචිතං පරිභුඤ්ජිස්සතීති න්හත්වා ඨිතකාලෙ උපනීතවත්ථානෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. භත්තාභිහාරොති අභිහරිතබ්බභත්තං.

යමහං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමීති යත්ථ වසාමි, තං එකඤ්ඤෙව නගරං හොති, අවසෙසෙසු පුත්තධීතාදයො චෙව දාසමනුස්සා ච වසිංසු. පාසාදකූටාගාරාදීසුපි එසෙව නයො. පල්ලඞ්කාදීසු එකංයෙව සයං පරිභුඤ්ජති, සෙසා පුත්තාදීනං පරිභොගා හොන්ති. ඉත්ථීසු එකාව පච්චුපට්ඨාති, සෙසා පරිවාරමත්තා හොන්ති. වෙලාමිකාති ඛත්තියස්ස වා බ්‍රාහ්මණියා, බ්‍රාහ්මණස්ස වා ඛත්තියානියා කුච්ඡිස්මිං ජාතා. පරිදහාමීති එකංයෙව දුස්සයුගං නිවාසෙමි, සෙසානි පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං අසීතිසහස්සාධිකානං සොළසන්නං පුරිසසතසහස්සානං හොන්තීති දස්සෙති. භුඤ්ජාමීති පරමප්පමාණෙන නාළිකොදනමත්තං භුඤ්ජාමි, සෙසං පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං චත්තාලීසසහස්සාධිකානං අට්ඨන්නං පුරිසසතසහස්සානං හොතීති දස්සෙති. එකථාලිපාකො හි දසන්නං ජනානං පහොති.

ඉති ඉමං මහාසුදස්සනකාලෙ සම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සා අනිච්චතං දස්සෙන්තො ඉති ඛො භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ විපරිණතාති පකතිජහනෙන නිබ්බුතපදීපො විය අපණ්ණත්තිකභාවං ගතා. එවං අනිච්චා ඛො භික්ඛු සඞ්ඛාරාති එවං හුත්වාඅභාවට්ඨෙන අනිච්චා. එත්තාවතා භගවා යථා නාම පුරිසො සතහත්ථුබ්බෙධෙ චම්පකරුක්ඛෙ නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා අභිරුහිත්වා චම්පකපුප්ඵං ආදාය නිස්සෙණිං මුඤ්චන්තො ඔතරෙය්‍ය, එවමෙවං නිස්සෙණිං බන්ධන්තො විය අනෙකවස්සකොටිසතසහස්සුබ්බෙධං මහාසුදස්සනසම්පත්තිං ආරුය්හ සම්පත්තිමත්ථකෙ ඨිතං අනිච්චලක්ඛණං ආදාය නිස්සෙණිං මුඤ්චන්තො විය ඔතිණ්ණො. එවං අද්ධුවාති එවං උදකපුබ්බුළාදයො විය ධුවභාවරහිතා. එවං අනස්සාසිකාති එවං සුපිනකෙ පීතපානීයං විය අනුලිත්තචන්දනං විය ච අස්සාසවිරහිතා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනිච්චලක්ඛණං කථිතං. පඤ්චමෙ සබ්බං වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨං තථා බුජ්ඣනකස්ස අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. චතුත්ථාදීනි.

7. ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

99. සත්තමෙ යං මහාසමුද්දොති යස්මිං සමයෙ පඤ්චමෙ සූරියෙ උට්ඨිතෙ මහාසමුද්දො උස්සුස්සති. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියන්ති චත්තාරි සච්චානි අප්පටිවිජ්ඣිත්වා අවිජ්ජාය නිවුතානංයෙව සතං වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියං පරිච්ඡෙදං න වදාමි. සා ගද්දුලබද්ධොති ගද්දුලෙන බද්ධසුනඛො. ඛීලෙති පථවියං ආකොටිතෙ මහාඛීලෙ. ථම්භෙති නිඛණිත්වා ඨපිතෙ ථම්භෙ. එවමෙව ඛොති එත්ථ සුනඛො විය වට්ටනිස්සිතො බාලො, ගද්දුලො විය දිට්ඨි, ථම්භො විය සක්කායො, ගද්දුලරජ්ජුයා ථම්භෙ උපනිබද්ධසුනඛස්ස ථම්භානුපරිවත්තනං විය දිට්ඨිතණ්හාය සක්කායෙ බද්ධස්ස පුථුජ්ජනස්ස සක්කායානුපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං. සත්තමං.

8. දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

100. අට්ඨමෙ තස්මාති යස්මා දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතාය තණ්හාරජ්ජුයා සක්කායථම්භෙ උපනිබද්ධො වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො සබ්බිරියාපථෙසු ඛන්ධපඤ්චකං නිස්සායෙව පවත්තති, යස්මා වා දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙන, තස්මා. චිත්තසංකිලෙසාති සුන්හාතාපි හි සත්තා චිත්තසංකිලෙසෙනෙව සංකිලිස්සන්ති, මලග්ගහිතසරීරාපි චිත්තස්ස වොදානත්තා විසුජ්ඣන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘රූපම්හි සංකිලිට්ඨම්හි, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

රූපෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, අනක්ඛාතං මහෙසිනා.

‘‘චිත්තම්හි සංකිලිට්ඨම්හි, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

චිත්තෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති.

චරණං නාම චිත්තන්ති විචරණචිත්තං. සඞ්ඛා නාම බ්‍රාහ්මණපාසණ්ඩිකා හොන්ති, තෙ පටකොට්ඨකං කත්වා තත්ථ නානප්පකාරා සුගතිදුග්ගතිවසෙන සම්පත්තිවිපත්තියො ලෙඛාපෙත්වා, ‘‘ඉමං කම්මං කත්වා ඉදං පටිලභති, ඉදං කත්වා ඉද’’න්ති දස්සෙන්තා තං චිත්තං ගහෙත්වා විචරන්ති. චිත්තෙනෙව චිත්තිතන්ති චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා කතත්තා චිත්තෙන චින්තිතං නාම. චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරන්ති තස්ස චිත්තස්ස උපායපරියෙසනචිත්තං තතොපි චිත්තතරං. තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිතාති කම්මචිත්තෙනෙව චිත්තිතා. තං පන කම්මචිත්තං ඉමෙ වට්ටකතිත්තිරාදයො ‘‘එවං චිත්තා භවිස්සාමා’’ති ආයූහන්තා නාම නත්ථි. කම්මං පන යොනිං උපනෙති, යොනිමූලකො තෙසං චිත්තභාවො. යොනිඋපගතා හි සත්තා තංතංයොනිකෙහි සදිසචිත්තාව හොන්ති. ඉති යොනිසිද්ධො චිත්තභාවො, කම්මසිද්ධා යොනීති වෙදිතබ්බා.

අපිච චිත්තං නාමෙතං සහජාතං සහජාතධම්මචිත්තතාය භූමිචිත්තතාය වත්ථුචිත්තතාය ද්වාරචිත්තතාය ආරම්මණචිත්තතාය කම්මනානත්තමූලකානං ලිඞ්ගනානත්තසඤ්ඤානානත්තවොහාරනානත්තාදීනං අනෙකවිධානං චිත්තානං නිප්ඵාදනතායපි තිරච්ඡානගතචිත්තතො චිත්තතරමෙව වෙදිතබ්බං.

රජකොති වත්ථෙසු රඞ්ගෙන රූපසමුට්ඨාපනකො. සො පන අඡෙකො අමනාපං රූපං කරොති, ඡෙකො මනාපං දස්සනීයං, එවමෙව පුථුජ්ජනො අකුසලචිත්තෙන වා ඤාණවිප්පයුත්තකුසලෙන වා චක්ඛුසම්පදාදිවිරහිතං විරූපං සමුට්ඨාපෙති, ඤාණසම්පයුත්තකුසලෙන චක්ඛුසම්පදාදිසම්පන්නං අභිරූපං. අට්ඨමං.

9. වාසිජටසුත්තවණ්ණනා

101. නවමෙ සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛඋපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති. සුක්කපක්ඛඋපමාය එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො – සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො, අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්‍යථා නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පන එවං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, තානි භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ච ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි උස්මීකතානි. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො. කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමිනා තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උපජ්ජෙය්‍ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති, යො නෙසං අල්ලසිනෙහො, සොපි පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡන්ති, කපාලස්ස තනුත්තා බහි ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘චිරං වත මයං සඞ්කුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හා, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව, නික්ඛමිත්වා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.

එවමෙව ඛොති ඉදං ඔපම්මසම්පටිපාදනං. තං එවං අත්ථෙන සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බං – තස්සා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු තිවිධකිරියාකරණං විය හි ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවානුයොගං අනුයුත්තකාලො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය භාවනානුයොගමනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි, තස්සා තිවිධකිරියාකරණෙන අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං, අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය තස්ස භික්ඛුනො අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛමුඛතුණ්ඩකානං ථද්ධඛරභාවො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්න සූරභාවො, කුක්කුටපොතකානං පරිණාමකාලො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිතකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය තස්ස භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා විචරන්තස්ස තජ්ජාතිකං උතුසප්පායං වා භොජනසප්පායං වා පුග්ගලසප්පායං වා ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අරහත්තපත්තකාලො වෙදිතබ්බො. යථා පන කුක්කුටපොතකානං පරිණතභාවං ඤත්වා මාතාපි අණ්ඩකොසං භින්දති, එවං තථාරූපස්ස භික්ඛුනො ඤාණපරිපාකං ඤත්වා සත්ථාපි –

‘‘උච්ඡින්ද සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285) –

ආදිනා නයෙන ඔභාසං ඵරිත්වා ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති. සො ගාථාපරියොසානෙ අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තතො පට්ඨාය යථා තෙ කුක්කුටපොතකා ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා තත්ථ විචරන්ති, එවං අයම්පි මහාඛීණාසවො නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා සඞ්ඝාරාමං උපසොභයමානො විචරති.

පලගණ්ඩස්සාති වඩ්ඪකිස්ස. සො හි ඔලම්බකසඞ්ඛාතං පලං ධාරෙත්වා දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති වුච්චති. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකස්ස ගහණට්ඨානෙ. එත්තකං වත මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණන්ති පබ්බජිතස්ස හි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය යොනිසො මනසිකාරෙන වත්තපටිපත්තියා ච නිච්චකාලං ආසවා ඛීයන්ති. එවං ඛීයමානානං පන තෙසං ‘‘එත්තකං අජ්ජ ඛීණං, එත්තකං හිය්‍යො’’ති එවමස්ස ඤාණං න හොතීති අත්ථො. ඉමාය උපමාය විපස්සනායානිසංසො දීපිතො. හෙමන්තිකෙනාති හෙමන්තසමයෙන. පටිප්පස්සම්භන්තීති ථිරභාවෙන පරිහායන්ති.

එවමෙව ඛොති එත්ථ මහාසමුද්දො විය සාසනං දට්ඨබ්බං, නාවා විය යොගාවචරො, නාවාය මහාසමුද්දෙ පරියාදානං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ විචරණං, නාවාය මහාසමුද්දොදකෙන ඛජ්ජමානානං බන්ධනානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි චෙව සංයොජනානං තනුභාවො, නාවාය ථලෙ උක්ඛිත්තකාලො විය භික්ඛුනො නිස්සයමුච්චකස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසනකාලො, දිවා වාතාතපෙන සංසුස්සනං විය විපස්සනාඤාණෙන තණ්හාස්නෙහසංසුස්සනං, රත්තිං හිමොදකෙන තෙමනං විය කම්මට්ඨානං නිස්සාය උප්පන්නෙන පීතිපාමොජ්ජෙන චිත්තතෙමනං, රත්තින්දිවං වාතාතපෙන චෙව හිමොදකෙන ච පරිසුක්ඛපරිතින්තානං බන්ධනානං දුබ්බලභාවො විය එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහි සංයොජනානං භිය්‍යොසොමත්තාය දුබ්බලභාවො, පාවුස්සකමෙඝො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, මෙඝවුට්ඨිඋදකෙන නාවාය බන්ධෙ පූතිභාවො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙ කම්මට්ඨානෙ එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පූතිබන්ධනාවාය කඤ්චි කාලං ඨානං විය ඛීණසංයොජනස්ස අරහතො මහාජනං අනුග්ගණ්හන්තස්ස යාවතායුකං ඨානං, පූතිබන්ධනාවාය අනුපුබ්බෙන භිජ්ජිත්වා අපණ්ණත්තිකභාවූපගමො විය ඛීණාසවස්ස උපාදිණ්ණක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොති ඉමාය උපමාය සංයොජනානං දුබ්බලතා දීපිතා. නවමං.

10. අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

102. දසමෙ අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චං අනිච්චන්ති භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. පරියාදියතීති ඛෙපයති. සබ්බං අස්මිමානන්ති නවවිධං අස්මිමානං. මූලසන්තානකානීති සන්තානෙත්වා ඨිතමූලානි. මහානඞ්ගලං විය හි අනිච්චසඤ්ඤා, ඛුද්දානුඛුද්දකානි මූලසන්තානකානි විය කිලෙසා, යථා කස්සකො කසන්තො නඞ්ගලෙන තානි පදාලෙති, එවං යොගී අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙන්තො අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙන කිලෙසෙ පදාලෙතීති ඉදමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං.

ඔධුනාතීති හෙට්ඨා ධුනාති. නිද්ධුනාතීති පප්ඵොටෙති. නිච්ඡොටෙතීති පප්ඵොටෙත්වා ඡඩ්ඩෙති. ඉධාපි පබ්බජානි විය කිලෙසා, ලායනං නිච්ඡොටනං විය අනිච්චසඤ්ඤාඤාණන්ති ඉමිනා අත්ථෙන උපමා සංසන්දෙතබ්බා.

වණ්ටච්ඡින්නායාති තිණ්හෙන ඛුරප්පෙන වණ්ටච්ඡින්නාය. තදන්වයානි භවන්තීති තං අම්බපිණ්ඩිං අනුගච්ඡන්ති, තස්සා පතමානාය අම්බානි භූමියං පතන්ති. ඉධාපි අම්බපිණ්ඩි විය කිලෙසා, තිණ්හඛුරප්පො විය අනිච්චසඤ්ඤා, යථා ඛුරප්පෙන ඡින්නාය අම්බපිණ්ඩියා සබ්බානි අම්බානි භූමියං පතන්ති, එවං අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙන කිලෙසානං මූලභූතාය අවිජ්ජාය ඡින්නාය සබ්බකිලෙසා සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්තීති, ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං.

කූටඞ්ගමාති කූටං ගච්ඡන්ති. කූටනින්නාති කූටං පවිසනභාවෙන කූටෙ නින්නා. කූටසමොසරණාති කූටෙ සමොසරිත්වා ඨිතා. ඉධාපි කූටං විය අනිච්චසඤ්ඤා, ගොපානසියො විය චතුභූමකකුසලධම්මා, යථා සබ්බගොපානසීනං කූටං අග්ගං, එවං කුසලධම්මානං අනිච්චසඤ්ඤා අග්ගා. නනු ච අනිච්චසඤ්ඤා ලොකියා, සා ලොකියකුසලානං තාව අග්ගං හොතු, ලොකුත්තරානං කථං අග්ගන්ති? තෙසම්පි පටිලාභකරණත්ථෙන අග්ගන්ති වෙදිතබ්බා. ඉමිනා උපායෙන සබ්බාසු උපමාසු ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. පුරිමාහි පනෙත්ථ තීහි අනිච්චසඤ්ඤාය කිච්චං, පච්ඡිමාහි බලන්ති. දසමං.

පුප්ඵවග්ගො දසමො.

මජ්ඣිමපණ්ණාසකො සමත්තො.