1. ඛන්ධසංයුත්තං
1. නකුලපිතුවග්ගො
1. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා
1. ඛන්ධියවග්ගස්ස පඨමෙ භග්ගෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. සුසුමාරගිරෙති සුසුමාරගිරනගරෙ. තස්මිං කිර මාපියමානෙ සුසුමාරො සද්දමකාසි, තෙනස්ස ‘‘සුසුමාරගිර’’න්ත්වෙව නාමං අකංසු. භෙසකළාවනෙති භෙසකළාය නාම යක්ඛිනියා අධිවුත්ථත්තා එවංලද්ධනාමෙ වනෙ. තදෙව මිගගණස්ස අභයත්ථාය දින්නත්තා මිගදායොති වුච්චති. භගවා තස්මිං ජනපදෙ තං නගරං නිස්සාය තස්මිං වනසණ්ඩෙ විහරති. නකුලපිතාති නකුලස්ස නාම දාරකස්ස පිතා.
ජිණ්ණොති ජරාජිණ්ණො. වුඩ්ඪොති වයොවුඩ්ඪො. මහල්ලකොති ජාතිමහල්ලකො. අද්ධගතොති තියද්ධගතො. වයොඅනුප්පත්තොති තෙසු තීසු අද්ධෙසු පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො. ආතුරකායොති ගිලානකායො. ඉදඤ්හි සරීරං සුවණ්ණවණ්ණම්පි නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙන ආතුරංයෙව නාම. විසෙසෙන පනස්ස ජරාතුරතා බ්‍යාධාතුරතා මරණාතුරතාති තිස්සො ආතුරතා හොන්ති. තාසු කිඤ්චාපි එසො මහල්ලකත්තා ජරාතුරොව, අභිණ්හරොගතාය පනස්ස බ්‍යාධාතුරතා ඉධ අධිප්පෙතා. අභික්ඛණාතඞ්කොති අභිණ්හරොගො නිරන්තරරොගො. අනිච්චදස්සාවීති තාය ආතුරතාය ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ආගන්තුං අසක්කොන්තො කදාචිදෙව දට්ඨුං ලභාමි, න සබ්බකාලන්ති අත්ථො. මනොභාවනීයානන්ති මනවඩ්ඪකානං. යෙසු හි දිට්ඨෙසු කුසලවසෙන චිත්තං වඩ්ඪති, තෙ සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාථෙරා මනොභාවනීයා නාම. අනුසාසතූති පුනප්පුනං සාසතු. පුරිමඤ්හි වචනං ඔවාදො නාම, අපරාපරං අනුසාසනී නාම. ඔතිණ්ණෙ වා වත්ථුස්මිං වචනං ඔවාදො නාම, අනොතිණ්ණෙ තන්තිවසෙන වා පවෙණිවසෙන වා වුත්තං අනුසාසනී නාම. අපිච ඔවාදොති වා අනුසාසනීති වා අත්ථතො එකමෙව, බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව නානං.
ආතුරො හායන්ති ආතුරො හි අයං, සුවණ්ණවණ්ණො පියඞ්ගුසාමොපි සමානො නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙන ආතුරොයෙව. අණ්ඩභූතොති අණ්ඩං විය භූතො දුබ්බලො. යථා කුක්කුටණ්ඩං වා මයූරණ්ඩං වා ගෙණ්ඩුකං විය ගහෙත්වා ඛිපන්තෙන වා පහරන්තෙන වා න සක්කා කීළිතුං, තාවදෙව භිජ්ජති, එවමයම්පි කායො කණ්ටකෙපි ඛාණුකෙපි පක්ඛලිතස්ස භිජ්ජතීති අණ්ඩං විය භූතොති අණ්ඩභූතො. පරියොනද්ධොති සුඛුමෙන ඡවිමත්තෙන පරියොනද්ධො. අණ්ඩඤ්හි සාරතචෙන පරියොනද්ධං, තෙන ඩංසමකසාදයො නිලීයිත්වාපි ඡවිං ඡින්දිත්වා යූසං පග්ඝරාපෙතුං න සක්කොන්ති. ඉමස්මිං පන ඡවිං ඡින්දිත්වා යං ඉච්ඡන්ති, තං කරොන්ති. එවං සුඛුමාය ඡවියා පරියොනද්ධො. කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යාති බාලභාවතො අඤ්ඤං කිමත්ථි? බාලොයෙව අයන්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා අයං කායො එවරූපො, තස්මා.
තෙනුපසඞ්කමීති රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා අනන්තරං පරිණායකරතනස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්තො රාජපුරිසො විය, සද්ධම්මචක්කවත්තිස්ස භගවතො උපට්ඨානං ගන්ත්වා, අනන්තරං ධම්මසෙනාපතිස්ස අපචිතිං කාතුකාමො යෙනායස්මා සාරිපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමි. විප්පසන්නානීති සුට්ඨු පසන්නානි. ඉන්ද්‍රියානීති මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි. පරිසුද්ධොති නිද්දොසො. පරියොදාතොති තස්සෙව වෙවචනං. නිරුපක්කිලෙසතායෙව හි එස පරියොදාතොති වුත්තො, න සෙතභාවෙන. එතස්ස ච පරියොදාතතං දිස්වාව ඉන්ද්‍රියානං විප්පසන්නතං අඤ්ඤාසි. නයග්ගාහපඤ්ඤා කිරෙසා ථෙරස්ස.
කථඤ්හි නො සියාති කෙන කාරණෙන න ලද්ධා භවිස්සති? ලද්ධායෙවාති අත්ථො. ඉමිනා කිං දීපෙති? සත්ථුවිස්සාසිකභාවං. අයං කිර සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පිතිපෙමං, උපාසිකා චස්ස මාතිපෙමං පටිලභති. උභොපි ‘‘මම පුත්තො’’ති සත්ථාරං වදන්ති. භවන්තරගතො හි නෙසං සිනෙහො. සා කිර උපාසිකා පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස මාතාව, සො ච, ගහපති, පිතාව අහොසි. පුන පඤ්ච ජාතිසතානි උපාසිකා මහාමාතා, උපාසකො මහාපිතා, තථා චූළාමාතා චූළපිතාති. එවං සත්ථා දියඩ්ඪඅත්තභාවසහස්සං තෙසංයෙව හත්ථෙ වඩ්ඪිතො. තෙනෙව තෙ යං නෙව පුත්තස්ස, න පිතු සන්තිකෙ කථෙතුං සක්කා, තං සත්ථු සන්තිකෙ නිසින්නා කථෙන්ති. ඉමිනායෙව ච කාරණෙන භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං උපාසකානං විස්සාසිකානං යදිදං නකුලපිතා ගහපති, යදිදං නකුලමාතා ගහපතානී’’ති (අ. නි. 1.257) තෙ එතදග්ගෙ ඨපෙසි. ඉති සො ඉමං විස්සාසිකභාවං පකාසෙන්තො කථඤ්හි නො සියාති ආහ. අමතෙන අභිසිත්තොති නස්සිධ අඤ්ඤං කිඤ්චි ඣානං වා විපස්සනා වා මග්ගො වා ඵලං වා ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති දට්ඨබ්බො, මධුරධම්මදෙසනායෙව පන ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති වෙදිතබ්බො. දූරතොපීති තිරොරට්ඨාපි තිරොජනපදාපි.
අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති ඉදං වුත්තත්ථමෙව. අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති. බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියො’’ති වුච්චතීති (සං. නි. 5.1098). සප්පුරිසානන්ති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙව වා එතෙ ද්වෙධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච, පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –
‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො,
කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;
දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං,
තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ජා. 2.17.78);
‘‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො, කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධබුද්ධාති. ඉදානි යො තෙසං අරියානං අදස්සනසීලො, න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච චක්ඛුනා අදස්සාවී, ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො. තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධ අධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති තෙසං චක්ඛූනං වණ්ණමත්තග්ගහණතො න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න චෙතෙ අරියානං දස්සාවිනො නාම.
තත්‍රිදං වත්ථු – චිත්තලපබ්බතවාසිනො කිර ඛීණාසවත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො එකදිවසං ථෙරෙන සද්ධිං පිණ්ඩාය චරිත්වා, ථෙරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා, පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘අරියා නාම, භන්තෙ, කීදිසා’’ති? ථෙරො ආහ – ‘‘ඉධෙකච්චො මහල්ලකො අරියානං පත්තචීවරං ගහෙත්වා වත්තපටිවත්තං කත්වා සහචරන්තොපි නෙව අරියෙ ජානාති, එවං දුජ්ජානාවුසො, අරියා’’ති. එවං වුත්තෙපි සො නෙව අඤ්ඤාසි. තස්මා න චක්ඛුනා දස්සනං දස්සනං, ඤාණෙන දස්සනමෙව දස්සනං. යථාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති. යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො, අරියාධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො.
අරියධම්මස්ස අකොවිදොති, සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථ පන –
‘‘දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;
අභාවතො තස්ස අයං, අවිනීතොති වුච්චති’’.
අයඤ්හි සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.
තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති අයං (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) සතිසංවරො.
‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)
සති තෙසං නිවාරණං;
සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,
පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස.4) –
අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො ‘‘සංවරො’’ විනයනතො ‘‘විනයො’’ති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.
තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙනෙව තමස්ස, තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකාමතාය. උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.
යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස, තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා නයෙන (ධ. ස. 277; විභ. 628) වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම.
යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.
එවමයං සඞ්ඛෙපතො දුවිධො, භෙදතො ච දසවිධො විනයො භින්නසංවරත්තා පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චතීති. එස නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථාපි. නින්නානාකරණඤ්හි එතං අත්ථතො. යථාහ –
‘‘යෙව තෙ අරියා, තෙව තෙ සප්පුරිසා. යෙව තෙ සප්පුරිසා, තෙව තෙ අරියා. යො එව සො අරියානං ධම්මො, සො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො. යො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, සො එව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා, තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා. යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා, තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.
රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, ‘‘යං රූපං, සො අහං, යො අහං, තං රූප’’න්ති රූපඤ්ච අත්තඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම තෙලප්පදීපස්ස ඣායතො යා අච්චි, සො වණ්ණො. යො වණ්ණො, සා අච්චීති අච්චිඤ්ච වණ්ණඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති, එවමෙව ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… අද්වයං සමනුපස්සතීති එවං රූපං ‘‘අත්තා’’ති දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති අරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා ඡායාවන්තං රුක්ඛං විය තං රූපවන්තං සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පුප්ඵස්මිං ගන්ධං විය අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා කරණ්ඩකෙ මණිං විය තං අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති. පරියුට්ඨට්ඨායීති පරියුට්ඨානාකාරෙන අභිභවනාකාරෙන ඨිතො, ‘‘අහං රූපං, මම රූප’’න්ති එවං තණ්හාදිට්ඨීහි ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හනකො නාම හොතීති අත්ථො. තස්ස තං රූපන්ති තස්ස තං එවං ගහිතං රූපං. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො.
තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති සුද්ධරූපමෙව අත්තාති කථිතං. ‘‘රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං අත්තතො…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු අරූපං අත්තාති කථිතං. ‘‘වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තාන’’න්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො. තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා, අවසෙසෙසු සස්සතදිට්ඨීති එවමෙත්ථ පන්නරස භවදිට්ඨියො පඤ්ච විභවදිට්ඨියො හොන්ති, තා සබ්බාපි මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, පඨමමග්ගවජ්ඣාති වෙදිතබ්බා.
එවං ඛො, ගහපති, ආතුරකායො චෙව හොති ආතුරචිත්තො චාති කායො නාම බුද්ධානම්පි ආතුරොයෙව. චිත්තං පන රාගදොසමොහානුගතං ආතුරං නාම, තං ඉධ දස්සිතං. නො ච ආතුරචිත්තොති ඉධ නික්කිලෙසතාය චිත්තස්ස අනාතුරභාවො දස්සිතො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ලොකියමහාජනො ආතුරකායො චෙව ආතුරචිත්තො චාති දස්සිතො, ඛීණාසවා ආතුරකායා අනාතුරචිත්තා, සත්ත සෙඛා නෙව ආතුරචිත්තා, න අනාතුරචිත්තාති වෙදිතබ්බා. භජමානා පන අනාතුරචිත්තතංයෙව භජන්තීති. පඨමං.
2. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා
2. දුතියෙ දෙවදහන්ති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තෙසං මඞ්ගලදහො, සයංජාතො වා සො දහොති, තස්මා ‘‘දෙවදහො’’ති වුත්තො. තස්ස අවිදූරෙ නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව නපුංසකලිඞ්ගවසෙන සඞ්ඛං ගතො. පච්ඡාභූමගමිකාති පච්ඡාභූමං අපරදිසායං නිවිට්ඨං ජනපදං ගන්තුකාමා. නිවාසන්ති තෙමාසං වස්සාවාසං. අපලොකිතොති ආපුච්ඡිතො. අපලොකෙථාති ආපුච්ඡථ. කස්මා ථෙරං ආපුච්ඡාපෙති? තෙ සභාරෙ කාතුකාමතාය. යො හි එකවිහාරෙ වසන්තොපි සන්තිකං න ගච්ඡති පක්කමන්තො අනාපුච්ඡා පක්කමති, අයං නිබ්භාරො නාම. යො එකවිහාරෙ වසන්තොපි ආගන්ත්වා පස්සති, පක්කමන්තො ආපුච්ඡති, අයං සභාරො නාම. ඉමෙපි භික්ඛූ භගවා ‘‘එවමිමෙ සීලාදීහි වඩ්ඪිස්සන්තී’’ති සභාරෙ කාතුකාමො ආපුච්ඡාපෙති.
පණ්ඩිතොති ධාතුකොසල්ලාදිනා චතුබ්බිධෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. අනුග්ගාහකොති ආමිසානුග්ගහෙන ච ධම්මානුග්ගහෙන චාති ද්වීහිපි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගාහකො. ථෙරො කිර අඤ්ඤෙ භික්ඛූ විය පාතොව පිණ්ඩාය අගන්ත්වා සබ්බභික්ඛූසු ගතෙසු සකලං සඞ්ඝාරාමං අනුවිචරන්තො අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජති, අඡඩ්ඩිතං කචවරං ඡඩ්ඩෙති, සඞ්ඝාරාමෙ දුන්නික්ඛිත්තානි මඤ්චපීඨදාරුභණ්ඩමත්තිකාභණ්ඩානි පටිසාමෙති. කිං කාරණා? ‘‘මා අඤ්ඤතිත්ථියා විහාරං පවිට්ඨා දිස්වා පරිභවං අකංසූ’’ති. තතො ගිලානසාලං ගන්ත්වා ගිලානෙ අස්සාසෙත්වා ‘‘කෙනත්ථො’’ති පුච්ඡිත්වා යෙන අත්ථො හොති, තදත්ථං තෙසං දහරසාමණෙරෙ ආදාය භික්ඛාචාරවත්තෙන වා සභාගට්ඨානෙ වා භෙසජ්ජං පරියෙසිත්වා තෙසං දත්වා, ‘‘ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධෙහි වණ්ණිතං, ගච්ඡථ සප්පුරිසා අප්පමත්තා හොථා’’ති තෙ පෙසෙත්වා සයං පිණ්ඩාය චරිත්වා උපට්ඨාකකුලෙ වා භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගච්ඡති. ඉදං තාවස්ස නිබද්ධවාසට්ඨානෙ ආචිණ්ණං.
භගවති පන චාරිකං චරමානෙ ‘‘අහං අග්ගසාවකො’’ති උපාහනං ආරුය්හ ඡත්තං ගහෙත්වා පුරතො පුරතො න ගච්ඡති. යෙ පන තත්ථ මහල්ලකා වා ආබාධිකා වා අතිදහරා වා, තෙසං රුජ්ජනට්ඨානානි තෙලෙන මක්ඛාපෙත්වා පත්තචීවරං අත්තනො දහරසාමණෙරෙහි ගාහාපෙත්වා තංදිවසං වා දුතියදිවසං වා තෙ ගණ්හිත්වාව ගච්ඡති. එකදිවසඤ්හි තඤ්ඤෙව ආයස්මන්තං අතිවිකාලෙ සම්පත්තත්තා සෙනාසනං අලභිත්වා, චීවරකුටියං නිසින්නං දිස්වා, සත්ථා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා, හත්ථිවානරතිත්තිරවත්ථුං කථෙත්වා, ‘‘යථාවුඩ්ඪං සෙනාසනං දාතබ්බ’’න්ති සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. එවං තාවෙස ආමිසානුග්ගහෙන අනුග්ගණ්හාති. ඔවදන්තො පනෙස සතවාරම්පි සහස්සවාරම්පි තාව ඔවදති, යාව සො පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, අථ නං විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ඤං ඔවදති. ඉමිනා නයෙන ඔවදතො චස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා අරහත්තං පත්තා ගණනපථං අතික්කන්තා. එවං ධම්මානුග්ගහෙන අනුග්ගණ්හාති.
පච්චස්සොසුන්ති තෙ භික්ඛූ ‘‘අම්හාකං නෙව උපජ්ඣායො, න ආචරියො න සන්දිට්ඨසම්භත්තො. කිං තස්ස සන්තිකෙ කරිස්සාමා’’ති? තුණ්හීභාවං අනාපජ්ජිත්වා ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිංසු. එළගලාගුම්බෙති ගච්ඡමණ්ඩපකෙ. සො කිර එළගලාගුම්බො ධුවසලිලට්ඨානෙ ජාතො. අථෙත්ථ චතූහි පාදෙහි මණ්ඩපං කත්වා තස්ස උපරි තං ගුම්බං ආරොපෙසුං, සො තං මණ්ඩපං ඡාදෙසි. අථස්ස හෙට්ඨා ඉට්ඨකාහි පරිචිනිත්වා වාලිකං ඔකිරිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. සීතලං දිවාට්ඨානං උදකවාතො වායති. ථෙරො තස්මිං නිසීදි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එළගලාගුම්බෙ’’ති.
නානාවෙරජ්ජගතන්ති එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජතො නානාවිධං රජ්ජගතං. විරජ්ජන්ති අඤ්ඤං රජ්ජං. යථා හි සදෙසතො අඤ්ඤො විදෙසො, එවං නිවුත්ථරජ්ජතො අඤ්ඤං රජ්ජං විරජ්ජං නාම, තං වෙරජ්ජන්ති වුත්තං. ඛත්තියපණ්ඩිතාති බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො පණ්ඩිතරාජානො. බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාති චඞ්කීතාරුක්ඛාදයො පණ්ඩිතබ්‍රාහ්මණා. ගහපතිපණ්ඩිතාති චිත්තසුදත්තාදයො පණ්ඩිතගහපතයො. සමණපණ්ඩිතාති සභියපිලොතිකාදයො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකා. වීමංසකාති අත්ථගවෙසිනො. කිංවාදීති කිං අත්තනො දස්සනං වදති, කිං ලද්ධිකොති අත්ථො. කිමක්ඛායීති කිං සාවකානං ඔවාදානුසාසනිං ආචික්ඛති? ධම්මස්ස චානුධම්මන්ති භගවතා වුත්තබ්‍යාකරණස්ස අනුබ්‍යාකරණං. සහධම්මිකොති සකාරණො. වාදානුවාදොති භගවතා වුත්තවාදස්ස අනුවාදො. ‘‘වාදානුපාතො’’තිපි පාඨො, සත්ථු වාදස්ස අනුපාතො අනුපතනං, අනුගමනන්ති අත්ථො. ඉමිනාපි වාදං අනුගතො වාදොයෙව දීපිතො හොති.
අවිගතරාගස්සාතිආදීසු තණ්හාවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තණ්හා හි රජ්ජනතො රාගො, ඡන්දියනතො ඡන්දො, පියායනට්ඨෙන පෙමං, පිවිතුකාමට්ඨෙන පිපාසා, අනුදහනට්ඨෙන පරිළාහොති වුච්චති. අකුසලෙ චාවුසො, ධම්මෙතිආදි කස්මා ආරද්ධං? පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අවීතරාගස්ස ආදීනවං, වීතරාගස්ස ච ආනිසංසං දස්සෙතුං. තත්‍ර අවිඝාතොති නිද්දුක්ඛො. අනුපායාසොති නිරුපතාපො. අපරිළාහොති නිද්දාහො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියං.
3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා
3. තතියෙ අවන්තීසූති අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ අවන්තිරට්ඨෙ. කුරරඝරෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. පපාතෙති එකතො පපාතෙ. තස්ස කිර පබ්බතස්ස එකං පස්සං ඡින්දිත්වා පාතිතං විය අහොසි. ‘‘පවත්තෙ’’තිපි පාඨො, නානාතිත්ථියානං ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙති අත්ථො. ඉති ථෙරො තස්මිං රට්ඨෙ තං නගරං නිස්සාය තස්මිං පබ්බතෙ විහරති. හාලිද්දිකානීති එවංනාමකො. අට්ඨකවග්ගියෙ මාගණ්ඩියපඤ්හෙති අට්ඨකවග්ගිකම්හි මාගණ්ඩියපඤ්හො නාම අත්ථි, තස්මිං පඤ්හෙ. රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො අධිප්පෙතො. රූපධාතුරාගවිනිබද්ධන්ති රූපධාතුම්හි රාගෙන විනිබද්ධං. විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති ගෙහසාරී ආලයසාරී.
කස්මා පනෙත්ථ ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති න වුත්තන්ති? සම්මොහවිඝාතත්ථං. ‘‘ඔකො’’ති හි අත්ථතො පච්චයො වුච්චති, පුරෙජාතඤ්ච කම්මවිඤ්ඤාණං පච්ඡාජාතස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්සපි විපාකවිඤ්ඤාණස්සපි විපාකවිඤ්ඤාණඤ්ච විපාකවිඤ්ඤාණස්සපි කම්මවිඤ්ඤාණස්සපි පච්චයො හොති, තස්මා ‘‘කතරං නු ඛො ඉධ විඤ්ඤාණ’’න්ති? සම්මොහො භවෙය්‍ය, තස්ස විඝාතත්ථං තං අගහෙත්වා අසම්භින්නාව දෙසනා කතා. අපිච ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තාති තා දස්සෙතුම්පි ඉධ විඤ්ඤාණං න ගහිතං.
උපයුපාදානාති තණ්හූපයදිට්ඨූපයවසෙන ද්වෙ උපයා, කාමුපාදානාදීනි චත්තාරි උපාදානානි ච. චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයාති අකුසලචිත්තස්ස අධිට්ඨානභූතා චෙව අභිනිවෙසභූතා ච අනුසයභූතා ච. තථාගතස්සාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං එතෙ පහීනාව, සත්ථු පන ඛීණාසවභාවො ලොකෙ අතිපාකටොති උපරිමකොටියා එවං වුත්තං. විඤ්ඤාණධාතුයාති ඉධ විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිතං? කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථං. කිලෙසා හි න කෙවලං චතූසුයෙව ඛන්ධෙසු පහීනා පහීයන්ති, පඤ්චසුපි පහීයන්තියෙවාති කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථං ගහිතං. එවං ඛො, ගහපති, අනොකසාරී හොතීති එවං කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙන අනොකසාරී නාම හොති.
රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධාති රූපමෙව කිලෙසානං පච්චයට්ඨෙන නිමිත්තං, ආරම්මණකිරියසඞ්ඛාතනිවාසනට්ඨානට්ඨෙන නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං. විසාරො ච විනිබන්ධො ච විසාරවිනිබන්ධා. උභයෙනපි හි කිලෙසානං පත්ථටභාවො ච විනිබන්ධනභාවො ච වුත්තො, රූපනිමිත්තනිකෙතෙ විසාරවිනිබන්ධාති රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා, තස්මා රූපනිමිත්තනිකෙතම්හි උප්පන්නෙන කිලෙසවිසාරෙන චෙව කිලෙසබන්ධනෙන චාති අත්ථො. නිකෙතසාරීති වුච්චතීති ආරම්මණකරණවසෙන නිවාසනට්ඨානං සාරීති වුච්චති. පහීනාති තෙ රූපනිමිත්තනිකෙතකිලෙසවිසාරවිනිබන්ධා පහීනා.
කස්මා පනෙත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා ‘‘ඔකා’’ති වුත්තා, ඡ ආරම්මණානි ‘‘නිකෙත’’න්ති? ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතාය. සමානෙපි හි එතෙසං ආලයට්ඨෙන විසයභාවෙ ඔකොති නිච්චනිවාසනට්ඨානගෙහමෙව වුච්චති, නිකෙතන්ති ‘‘අජ්ජ අසුකට්ඨානෙ කීළිස්සාමා’’ති කතසඞ්කෙතට්ඨානං නිවාසට්ඨානං උය්‍යානාදි. තත්ථ යථා පුත්තදාරධනධඤ්ඤපුණ්ණගෙහෙ ඡන්දරාගො බලවා හොති, එවං අජ්ඣත්තිකෙසු ඛන්ධෙසු. යථා පන උය්‍යානට්ඨානාදීසු තතො දුබ්බලතරො හොති, එවං බාහිරෙසු ඡසු ආරම්මණෙසූති ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතාය එවං දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බො.
සුඛිතෙසු සුඛිතොති උපට්ඨාකෙසු ධනධඤ්ඤලාභාදිවසෙන සුඛිතෙසු ‘‘ඉදානාහං මනාපං භොජනං ලභිස්සාමී’’ති ගෙහසිතසුඛෙන සුඛිතො හොති, තෙහි පත්තසම්පත්තිං අනුභවමානො විය චරති. දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතොති තෙසං කෙනචිදෙව කාරණෙන දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ සයං ද්විගුණෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති කිච්චසඞ්ඛාතෙසු කරණීයෙසු. තෙසු යොගං ආපජ්ජතීති උපයොගං සයං තෙසං කිච්චානං කත්තබ්බතං ආපජ්ජති. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. එවං ඛො, ගහපති, කාමෙහි අරිත්තො හොතීති එවං කිලෙසකාමෙහි අරිත්තො හොති අන්තො කාමානං භාවෙන අතුච්ඡො. සුක්කපක්ඛො තෙසං අභාවෙන රිත්තො තුච්ඡොති වෙදිතබ්බො.
පුරක්ඛරානොති වට්ටං පුරතො කුරුමානො. එවංරූපො සියන්තිආදීසු දීඝරස්සකාළොදාතාදීසු රූපෙසු ‘‘එවංරූපො නාම භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති. සුඛාදීසු වෙදනාසු එවංවෙදනො නාම; නීලසඤ්ඤාදීසු සඤ්ඤාසු එවං සඤ්ඤො නාම; පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීසු සඞ්ඛාරෙසු එවංසඞ්ඛාරො නාම; චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු විඤ්ඤාණෙසු ‘‘එවං විඤ්ඤාණො නාම භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති.
අපුරක්ඛරානොති වට්ටං පුරතො අකුරුමානො. සහිතං මෙ, අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං, මය්හං සහිතං සිලිට්ඨං මධුරපානසදිසං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝෙන කාලෙන පරිචිතං සුප්පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම සබ්බං ඛණෙන විපරාවත්තං නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං දොසො මයා ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති තං තං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා උත්තරි පරියෙසන්තො ඉමස්ස වාදස්ස මොක්ඛාය චර ආහිණ්ඩාහි. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයමෙව පහොසි, ඉධෙව නිබ්බෙඨෙහීති. තතියං.
4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා
4. චතුත්ථෙ සක්කපඤ්හෙති චූළසක්කපඤ්හෙ, මහාසක්කපඤ්හෙපෙතං වුත්තමෙව. තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තාති තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තා. අච්චන්තනිට්ඨාති අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨා සතතනිට්ඨා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථං.
5. සමාධිසුත්තවණ්ණනා
5. පඤ්චමෙ සමාධින්ති ඉදං භගවා තෙ භික්ඛූ චිත්තෙකග්ගතාය පරිහායන්තෙ දිස්වා, ‘‘චිත්තෙකග්ගතං ලභන්තානං ඉමෙසං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා ආහ. අභිනන්දතීති පත්ථෙති. අභිවදතීති තාය අභිනන්දනාය ‘‘අහො පියං ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති වදති. වාචං අභිනන්දන්තොපි ච තං ආරම්මණං නිස්සාය එවං ලොභං උප්පාදෙන්තො අභිවදතියෙව නාම. අජ්ඣොසාය තිට්ඨතීති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හාති. යා රූපෙ නන්දීති යා සා රූපෙ බලවපත්ථනාසඞ්ඛාතා නන්දී. තදුපාදානන්ති තං ගහණට්ඨෙන උපාදානං. නාභිනන්දතීති න පත්ථෙති. නාභිවදතීති පත්ථනාවසෙන න ‘‘ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති වදති. විපස්සනාචිත්තෙන චෙතසා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛ’’න්ති වචීභෙදං කරොන්තොපි නාභිවදතියෙව. පඤ්චමං.
6. පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා
6. ඡට්ඨෙ පටිසල්ලාණෙති ඉදං භගවා තෙ භික්ඛූ කායවිවෙකෙන පරිහායන්තෙ දිස්වා ‘‘කායවිවෙකං ලභන්තානං ඉමෙසං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා ආහ. ඡට්ඨං.
7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා
7. සත්තමෙ උපාදාපරිතස්සනන්ති ගහණෙන උප්පන්නං පරිතස්සනං. අනුපාදාඅපරිතස්සනන්ති අග්ගහණෙන අපරිතස්සනං. රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තිවිඤ්ඤාණං හොතීති ‘‘මම රූපං විපරිණත’’න්ති වා ‘‘අහු වත මෙතං, දානි වත මෙ නත්ථී’’ති වා ආදිනා නයෙන කම්මවිඤ්ඤාණං රූපස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමානුපරිවත්තිජාති විපරිණාමස්ස අනුපරිවත්තිතො විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො ජාතා. පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාපරිතස්සනා ච අකුසලධම්මසමුප්පාදා ච. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. පරියාදාය තිට්ඨන්තීති පරියාදියිත්වා තිට්ඨන්ති. උත්තාසවාති සඋත්තාසො. විඝාතවාති සවිඝාතො සදුක්ඛො. අපෙක්ඛවාති සාලයො. උපාදාය ච පරිතස්සතීති ගණ්හිත්වා පරිතස්සකො නාම හොති. න රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ඛීණාසවස්ස කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි, තස්මා රූපභෙදානුපරිවත්ති න හොතීති වත්තුං වට්ටති. සත්තමං.
8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා
8. අට්ඨමෙ තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන දෙසනා කතා. ඉති පටිපාටියා චතූසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. අට්ඨමං.
9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා
9. නවමෙ කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්සාති පච්චුප්පන්නම්හි කථාව කා, අනිච්චමෙව තං. තෙ කිර භික්ඛූ අතීතානාගතං අනිච්චන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කිලමිංසු, අථ නෙසං ඉතො අතීතානාගතෙපි ‘‘පච්චුප්පන්නං අනිච්ච’’න්ති වුච්චමානෙ බුජ්ඣිස්සන්තීති අජ්ඣාසයං විදිත්වා සත්ථා පුග්ගලජ්ඣාසයෙන ඉමං දෙසනං දෙසෙසි. නවමං.
10-11. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා
10-11. දසමෙකාදසමානි දුක්ඛං අනත්තාති පදෙහි විසෙසෙත්වා තථාරූපෙනෙව පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කථිතානීති. දසමෙකාදසමානි.
නකුලපිතුවග්ගො පඨමො.
2. අනිච්චවග්ගො
1-10. අනිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා
12-21. අනිච්චවග්ගෙ පරියොසානසුත්තං පුච්ඡාවසිකං, සෙසානි තථා තථා බුජ්ඣනකානඤ්ච වසෙන දෙසිතානීති. පඨමාදීනි.
අනිච්චවග්ගො දුතියො.
3. භාරවග්ගො
1. භාරසුත්තවණ්ණනා
22. භාරවග්ගස්ස පඨමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ඉති අස්ස වචනීයං, එවං වත්තබ්බං භවෙය්‍යාති අත්ථො. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරොති යෙ ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, අයං භාරොති වුච්චති. කෙනට්ඨෙනාති? පරිහාරභාරියට්ඨෙන. එතෙසඤ්හි ඨාපනගමනනිසීදාපනනිපජ්ජාපනන්හාපනමණ්ඩනඛාදාපනභුඤ්ජාපනාදිපරිහාරො භාරියොති පරිහාරභාරියට්ඨෙන භාරොති වුච්චති. එවංනාමොති තිස්සො දත්තොතිආදිනාමො. එවංගොත්තොති කණ්හායනො වච්ඡායනොතිආදිගොත්තො. ඉති වොහාරමත්තසිද්ධං පුග්ගලං ‘‘භාරහාරො’’ති කත්වා දස්සෙති. පුග්ගලො හි පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව ඛන්ධභාරං උක්ඛිපිත්වා දසපි වස්සානි වීසතිපි වස්සසතම්පීති යාවජීවං ඉමං ඛන්ධභාරං න්හාපෙන්තො භොජෙන්තො මුදුසම්ඵස්සමඤ්චපීඨෙසු නිසීදාපෙන්තො නිපජ්ජාපෙන්තො පරිහරිත්වා චුතික්ඛණෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පුන පටිසන්ධික්ඛණෙ අපරං ඛන්ධභාරං ආදියති, තස්මා භාරහාරොති ජාතො.
පොනොභවිකාති පුනබ්භවනිබ්බත්තිකා. නන්දීරාගසහගතාති නන්දිරාගෙන සහ එකත්තමෙව ගතා. තබ්භාවසහගතඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතං. තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනීති උපපත්තිට්ඨානෙ වා රූපාදීසු වා ආරම්මණෙසු තත්ථ තත්ථ අභිනන්දනසීලාව. කාමතණ්හාදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා නාම, රූපාරූපභවරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගොති අයං භවතණ්හා නාම, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා නාම. භාරාදානන්ති භාරගහණං. තණ්හාය හි එස භාරං ආදියති. අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදි සබ්බං නිබ්බානස්සෙව වෙවචනං. තඤ්හි ආගම්ම තණ්හා අසෙසතො විරජ්ජති නිරුජ්ඣති චජියති පටිනිස්සජ්ජියති විමුච්චති, නත්ථි චෙත්ථ කාමාලයො වා දිට්ඨාලයො වාති නිබ්බානං එතානි නාමානි ලභති. සමූලං තණ්හන්ති තණ්හාය අවිජ්ජා මූලං නාම. අබ්බුය්හාති අරහත්තමග්ගෙන තං සමූලකං උද්ධරිත්වා. නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතොති නිත්තණ්හො පරිනිබ්බුතො නාමාති වත්තුං වට්ටතීති. පඨමං.
2. පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා
23. දුතියෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යෙති පරිජානිතබ්බෙ, සමතික්කමිතබ්බෙති අත්ථො. පරිඤ්ඤන්ති අච්චන්තපරිඤ්ඤං, සමතික්කමන්ති අත්ථො. රාගක්ඛයොතිආදි නිබ්බානස්ස නාමං. තඤ්හි අච්චන්තපරිඤ්ඤා නාම. දුතියං.
3. අභිජානසුත්තවණ්ණනා
24. තතියෙ අභිජානන්ති අභිජානන්තො. ඉමිනා ඤාතපරිඤ්ඤා කථිතා, දුතියපදෙන තීරණපරිඤ්ඤා, තතියචතුත්ථෙහි පහානපරිඤ්ඤාති ඉමස්මිං සුත්තෙ තිස්සො පරිඤ්ඤා කථිතාති. තතියං.
4-9. ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා
25-30. චතුත්ථාදීනි ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. පටිපාටියා පනෙත්ථ පඤ්චමඡට්ඨසත්තමෙසු චත්තාරි සච්චානි කථිතානි, අට්ඨමනවමෙසු වට්ටවිවට්ටං. චතුත්ථාදීනි.
10. අඝමූලසුත්තවණ්ණනා
31. දසමෙ අඝන්ති දුක්ඛං. එවමෙත්ථ දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං. දසමං.
11. පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා
32. එකාදසමෙ පභඞ්ගුන්ති පභිජ්ජනසභාවං. එවමිධ අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතන්ති. එකාදසමං.
භාරවග්ගො තතියො.
4. නතුම්හාකවග්ගො
1. නතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා
33. නතුම්හාකවග්ගස්ස පඨමෙ පජහථාති ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහථ. තිණාදීසු තිණං නාම අන්තොඵෙග්ගු බහිසාරං තාලනාළිකෙරාදි. කට්ඨං නාම අන්තොසාරං බහිඵෙග්ගු ඛදිරසාලසාකපනසාදි. සාඛා නාම රුක්ඛස්ස බාහා විය නික්ඛන්තා. පලාසං නාම තාලනාළිකෙරපණ්ණාදි. පඨමං.
2. දුතියනතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා
34. දුතියං විනා උපමාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. දුතියං.
3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා
35. තතියෙ රූපඤ්චෙ, භන්තෙ, අනුසෙතීති යදි රූපං අනුසෙති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති කාමරාගාදීසු යෙන අනුසයෙන තං රූපං අනුසෙති, තෙනෙව අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති පණ්ණත්තිං ගච්ඡති. න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අභූතෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති. තතියං.
4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා
36. චතුත්ථෙ තං අනුමීයතීති තං අනුසයිතං රූපං මරන්තෙන අනුසයෙන අනුමරති. න හි ආරම්මණෙ භිජ්ජමානෙ තදාරම්මණා ධම්මා තිට්ඨන්ති. යං අනුමීයතීති යං රූපං යෙන අනුසයෙන අනුමරති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. අථ වා යන්ති කරණවචනමෙතං, යෙන අනුසයෙන අනුමීයති, තෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අත්ථො. චතුත්ථං.
5-6. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා
37-38. පඤ්චමෙ ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති ධරමානස්ස ජීවමානස්ස ජරා පඤ්ඤායති. ඨිතීති හි ජීවිතින්ද්‍රියසඞ්ඛාතාය අනුපාලනාය නාමං. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාය. තෙනාහු පොරාණා –
‘‘උප්පාදො ජාති අක්ඛාතො, භඞ්ගො වුත්තො වයොති ච;
අඤ්ඤථත්තං ජරා වුත්තා, ඨිතී ච අනුපාලනා’’ති.
එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදජරාභඞ්ගසඞ්ඛාතානි තීණි ලක්ඛණානි හොන්ති යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.47).
තත්ථ සඞ්ඛතං නාම පච්චයනිබ්බත්තො යො කොචි සඞ්ඛාරො. සඞ්ඛාරො ච න ලක්ඛණං, ලක්ඛණං න සඞ්ඛාරො, න ච සඞ්ඛාරෙන විනා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛාරො, ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛාරො පාකටො හොති. යථා හි න ච ගාවීයෙව ලක්ඛණං, ලක්ඛණමෙව න ගාවී, නාපි ගාවිං මුඤ්චිත්වා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං මුඤ්චිත්වා ගාවිං, ලක්ඛණෙන පන ගාවී පාකටා හොති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.
තත්ථ සඞ්ඛාරානං උප්පාදක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි උප්පාදලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. ‘‘උප්පාදොපී’’ති වුත්තෙ සඞ්ඛාරොපි ජරාලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි තංලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘අරූපධම්මානං ජරාඛණො නාම න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං, සම්මාසම්බුද්ධො ච ‘වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති වදන්තො අරූපධම්මානම්පි තීණි ලක්ඛණානි පඤ්ඤාපෙති, තානි අත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තී’’ති වත්වා –
‘‘අත්ථිතා සබ්බධම්මානං, ඨිති නාම පවුච්චති;
තස්සෙව භෙදො මරණං, සබ්බදා සබ්බපාණින’’න්ති. –
ඉමාය ආචරියගාථාය තමත්ථං සාධෙන්ති. අථ වා සන්තතිවසෙන ඨානං ඨිතීති වෙදිතබ්බන්ති ච වදන්ති. යස්මා පන සුත්තෙ අයං විසෙසො නත්ථි, තස්මා ආචරියමතියා සුත්තං අපටිබාහෙත්වා සුත්තමෙව පමාණං කත්තබ්බං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. පඤ්චමඡට්ඨානි.
7-10. අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා
39-42. සත්තමෙ ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්සාති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නස්ස. අයමනුධම්මොති අයං අනුලොමධම්මො හොති. නිබ්බිදාබහුලොති උක්කණ්ඨනබහුලො හුත්වා. පරිජානාතීති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. පරිමුච්චතීති මග්ගක්ඛණෙ උප්පන්නාය පහානපරිඤ්ඤාය පරිමුච්චති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ මග්ගොව කථිතො හොති, තථා ඉතො පරෙසු තීසු. ඉධ පන අනුපස්සනා අනියමිතා, තෙසු නියමිතා. තස්මා ඉධාපි සා තත්ථ නියමිතවසෙනෙව නියමෙතබ්බා. න හි සක්කා තීසු අඤ්ඤතරං අනුපස්සනං විනා නිබ්බින්දිතුං පරිජානිතුං වාති. සත්තමාදීනි.
නතුම්හාකවග්ගො චතුත්ථො.
5. අත්තදීපවග්ගො
1. අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා
43. අත්තදීපවග්ගස්ස පඨමෙ අත්තදීපාති අත්තානං දීපං තාණං ලෙණං ගතිං පරායණං පතිට්ඨං කත්වා විහරථාති අත්ථො. අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. අනඤ්ඤසරණාති ඉදං අඤ්ඤස්ස සරණපටික්ඛෙපවචනං. න හි අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස සරණං හොති අඤ්ඤස්ස වායාමෙන අඤ්ඤස්ස අසිජ්ඣනතො, වුත්තම්පි චෙතං –
‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො,
කො හි නාථො පරො සියා’’ති. (ධ. ප. 160);
තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤසරණා’’ති. කො පනෙත්ථ අත්තා නාම? ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො. තෙනෙවාහ – ‘‘ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා’’ති. යොනීති කාරණං – ‘‘යොනි හෙසා, භූමිජ, ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.227) විය. කිංපහොතිකාති කිංපභුතිකා, කුතො පභවන්තීති අත්ථො? රූපස්ස ත්වෙවාති ඉදං තෙසංයෙව සොකාදීනං පහානදස්සනත්ථං ආරද්ධං. න පරිතස්සතීති න ගණ්හාති න ගහති. තදඞ්ගනිබ්බුතොති තෙන විපස්සනඞ්ගෙන කිලෙසානං නිබ්බුතත්තා තදඞ්ගනිබ්බුතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාව කථිතා. පඨමං.
2. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා
44. දුතියෙ දුක්ඛසමුදයගාමිනී සමනුපස්සනාති යස්මා සක්කායො දුක්ඛං, තස්ස ච සමුදයගාමිනී පටිපදා නාම ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං දිට්ඨිසමනුපස්සනා වුත්තා, තස්මා දුක්ඛසමුදයගාමිනී සමනුපස්සනාති අයමෙත්ථ අත්ථො හොති. දුක්ඛනිරොධගාමිනී සමනුපස්සනාති එත්ථ සහ විපස්සනාය චතුමග්ගඤාණං ‘‘සමනුපස්සනා’’ති වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දුතියං.
3. අනිච්චසුත්තවණ්ණනා
45. තතියෙ සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. විරජ්ජති විමුච්චතීති මග්ගක්ඛණෙ විරජ්ජති, ඵලක්ඛණෙ විමුච්චති. අනුපාදාය ආසවෙහීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අගහෙත්වා ඉති විමුච්චති. රූපධාතුයාතිආදි පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථං වුත්තං. සහ ඵලෙන පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථන්තිපි වදන්තියෙව. ඨිතන්ති උපරි කත්තබ්බකිච්චාභාවෙන ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුස්සිතන්ති පත්තබ්බං පත්තභාවෙන සන්තුට්ඨං. පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතීති සයමෙව පරිනිබ්බායති. තතියං.
4. දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා
46. චතුත්ථෙ පුබ්බන්තානුදිට්ඨියොති පුබ්බන්තං අනුගතා අට්ඨාරස දිට්ඨියො න හොන්ති. අපරන්තානුදිට්ඨියොති අපරන්තං අනුගතා චතුචත්තාලීස දිට්ඨියො න හොන්ති. ථාමසො පරාමාසොති දිට්ඨිථාමසො චෙව දිට්ඨිපරාමාසො ච න හොති. එත්තාවතා පඨමමග්ගො දස්සිතො. ඉදානි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගෙ ච ඵලානි ච දස්සෙතුං රූපස්මින්තිආදි ආරද්ධං. අථ වා දිට්ඨියො නාම විපස්සනාය එව පහීනා, ඉදං පන උපරි සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගෙ දස්සෙතුං ආරද්ධං. චතුත්ථං.
5. සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා
47. පඤ්චමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ සමනුපස්සන්ති එතෙසං වා අඤ්ඤතරන්ති පරිපුණ්ණගාහවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ සමනුපස්සන්ති, අපරිපුණ්ණගාහවසෙන එතෙසං අඤ්ඤතරං. ඉති අයඤ්චෙව සමනුපස්සනාති ඉති අයඤ්ච දිට්ඨිසමනුපස්සනා. අස්මීති චස්ස අවිගතං හොතීති යස්ස අයං සමනුපස්සනා අත්ථි, තස්මිං අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතං පපඤ්චත්තයං අවිගතමෙව හොති. පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං අවක්කන්ති හොතීති තස්මිං කිලෙසජාතෙ සති කම්මකිලෙසපච්චයානං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බත්ති හොති.
අත්ථි, භික්ඛවෙ, මනොති ඉදං කම්මමනං සන්ධාය වුත්තං. ධම්මාති ආරම්මණං. අවිජ්ජාධාතූති ජවනක්ඛණෙ අවිජ්ජා. අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙනාති අවිජ්ජාසම්පයුත්තඵස්සතො ජාතෙන. අපිච මනොති භවඞ්ගක්ඛණෙ විපාකමනොධාතු, ආවජ්ජනක්ඛණෙ කිරියමනොධාතු. ධම්මාදයො වුත්තප්පකාරාව. අස්මීතිපිස්ස හොතීති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අස්මීති එවම්පිස්ස හොති. ඉතො පරෙසු අයමහමස්මීති රූපාදීසු කිඤ්චිදෙව ධම්මං ගහෙත්වා ‘‘අයං අහමස්මී’’ති අත්තදිට්ඨිවසෙන වුත්තං. භවිස්සන්ති සස්සතදිට්ඨිවසෙන. න භවිස්සන්ති උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන. රූපී භවිස්සන්තිආදීනි සබ්බානි සස්සතමෙව භජන්ති. අථෙත්ථාති අථ තෙනෙවාකාරෙන ඨිතෙසු එතෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු. අවිජ්ජා පහීයතීති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණභූතා අවිජ්ජා පහීයති. විජ්ජා උප්පජ්ජතීති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. එවමෙත්ථ අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨියො. කම්මස්ස පඤ්චන්නඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකමනං පඤ්චින්ද්‍රියපක්ඛිකං කත්වා පඤ්චන්නඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං කම්මස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති. ඉති තයො පපඤ්චා අතීතො අද්ධා, ඉන්ද්‍රියාදීනි පච්චුප්පන්නො අද්ධා, තත්ථ කම්මමනං ආදිං කත්වා අනාගතස්ස පච්චයො දස්සිතොති. පඤ්චමං.
6. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා
48. ඡට්ඨෙ රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, චත්තාරො ඛන්ධා චතුභූමකා. සාසවන්ති ආසවානං ආරම්මණභාවෙන පච්චයභූතං. උපාදානියන්ති තථෙව ච උපාදානානං පච්චයභූතං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙහි සහ ආසවෙහීති සාසවං. උපාදාතබ්බන්ති උපාදානියං. ඉධාපි රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, අවසෙසා තෙභූමකා විපස්සනාචාරවසෙන වුත්තා. එවමෙත්ථ රූපං රාසට්ඨෙන ඛන්ධෙසු පවිට්ඨං, සාසවරාසට්ඨෙන උපාදානක්ඛන්ධෙසු. වෙදනාදයො සාසවාපි අත්ථි, අනාසවාපි අත්ථි. තෙ රාසට්ඨෙන සබ්බෙපි ඛන්ධෙසු පවිට්ඨා, තෙභූමකා පනෙත්ථ සාසවට්ඨෙන උපාදානක්ඛන්ධෙසු පවිට්ඨාති. ඡට්ඨං.
7-8. සොණසුත්තාදිවණ්ණනා
49-50. සත්තමෙ සෙය්‍යොහමස්මීති විසිට්ඨො උත්තමො අහමස්මි. කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනාති යථාභූතස්ස අදස්සනතො අඤ්ඤං කිං භවෙය්‍ය? අදස්සනං අඤ්ඤාණමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඉදානිස්ස තෙ පරිවට්ටං වජිරභෙදදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසි සොණොතිආදිමාහ. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සත්තමඅට්ඨමානි.
9-10. නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා
51-52. නවමදසමෙසු නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයොති ඉදං නන්දීති වා රාගොති වා ඉමෙසං අත්ථතො නින්නානාකරණතාය වුත්තං. නිබ්බිදානුපස්සනාය වා නිබ්බින්දන්තො නන්දිං පජහති, විරාගානුපස්සනාය විරජ්ජන්තො රාගං පජහති. එත්තාවතා විපස්සනං නිට්ඨපෙත්වා ‘‘රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො’’ති ඉධ මග්ගං දස්සෙත්වා ‘‘නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්ත’’න්ති ඵලං දස්සිතන්ති. නවමදසමානි.
අත්තදීපවග්ගො පඤ්චමො.
මූලපණ්ණාසකො සමත්තො.
6. උපයවග්ගො
1. උපයසුත්තවණ්ණනා
53. උපයවග්ගස්ස පඨමෙ උපයොති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ උපගතො. විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං. ආපජ්ජෙය්‍යාති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය වුද්ධිආදීනි ආපජ්ජෙය්‍ය. විඤ්ඤාණුපයන්ති පදස්ස අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව. වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණන්ති පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අභාවෙන ආරම්මණං වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා න හොති. තදප්පතිට්ඨිතන්ති තං අප්පතිට්ඨිතං. අනභිසඞ්ඛච්ච විමුත්තන්ති පටිසන්ධිං අනභිසඞ්ඛරිත්වා විමුත්තං. පඨමං.
2. බීජසුත්තවණ්ණනා
54. දුතියෙ බීජජාතානීති බීජානි. මූලබීජන්ති වචං වචත්තං හලිද්දං සිඞ්ගිවෙරන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජන්ති අස්සත්ථො නිග්‍රොධොති එවමාදි. ඵලුබීජන්ති උච්ඡු වෙළු නළොති එවමාදි. අග්ගබීජන්ති අජ්ජුකං ඵණිජ්ජකන්ති එවමාදි. බීජබීජන්ති සාලිවීහිආදි පුබ්බණ්ණඤ්චෙව මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණඤ්ච. අඛණ්ඩානීති අභින්නානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අපූතිකානීති උදකතෙමනෙන අපූතිකානි. පූතිබීජඤ්හි බීජත්ථාය න උපකප්පති. අවාතාතපහතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි, නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටං බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සාරාදානීති ගහිතසාරානි පතිට්ඨිතසාරානි. නිස්සාරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සුඛසයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨෙ පක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛං සයිතානි. පථවීති හෙට්ඨා පතිට්ඨානපථවී. ආපොති උපරිස්නෙහනආපො. චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණභූතා රූපාදයො චත්තාරො ඛන්ධා. තෙ හි ආරම්මණවසෙන පතිට්ඨාභූතත්තා පථවීධාතුසදිසා. නන්දිරාගො සිනෙහනට්ඨෙන ආපොධාතුසදිසො. විඤ්ඤාණං සාහාරන්ති සප්පච්චයං කම්මවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි බීජං විය පථවියං ආරම්මණපථවියං විරුහති. දුතියං.
3. උදානසුත්තවණ්ණනා
55. තතියෙ උදානං උදානෙසීති බලවසොමනස්සසමුට්ඨානං උදානං උදාහරි. කිං නිස්සාය පනෙස භගවතො උප්පන්නොති. සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං. කථං? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘තයොමෙ උපනිස්සයා – දානූපනිස්සයො සීලූපනිස්සයො භාවනූපනිස්සයො චා’’ති. තෙසු දානසීලූපනිස්සයා දුබ්බලා, භාවනූපනිස්සයො බලවා. දානසීලූපනිස්සයා හි තයො මග්ගෙ ච ඵලානි ච පාපෙන්ති, භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙති. ඉති දුබ්බලූපනිස්සයෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි බන්ධනානි ඡෙත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති, ‘‘අහො සාසනං නිය්‍යානික’’න්ති ආවජ්ජෙන්තස්ස අයං උදපාදි.
තත්ථ ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨත්වා ඝටමානො තීණි මග්ගඵලානි පාපුණාතී’’ති ඉමස්සත්ථස්සාවිභාවනත්ථං මිලකත්ථෙරස්ස වත්ථු වෙදිතබ්බං – සො කිර ගිහිකාලෙ පාණාතිපාතකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො අරඤ්ඤෙ පාසසතඤ්චෙව අදූහලසතඤ්ච යොජෙසි. අථෙකදිවසං අඞ්ගාරපක්කමංසං ඛාදිත්වා පාසට්ඨානෙසු විචරන්තො පිපාසාභිභූතො එකස්ස අරඤ්ඤවාසිත්ථෙරස්ස විහාරං ගන්ත්වා ථෙරස්ස චඞ්කමන්තස්ස අවිදූරෙ ඨිතං පානීයඝටං විවරි, හත්ථතෙමනමත්තම්පි උදකං නාද්දස. සො කුජ්ඣිත්වා ආහ – ‘‘භික්ඛු, භික්ඛු තුම්හෙ ගහපතිකෙහි දින්නං භුඤ්ජිත්වා භුඤ්ජිත්වා සුපථ, පානීයඝටෙ අඤ්ජලිමත්තම්පි උදකං න ඨපෙථ, න යුත්තමෙත’’න්ති. ථෙරො ‘‘මයා පානීයඝටො පූරෙත්වා ඨපිතො, කිං නු ඛො එත’’න්ති? ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො පරිපුණ්ණඝටං දිස්වා පානීයසඞ්ඛං පූරෙත්වා අදාසි. සො ද්වත්තිසඞ්ඛපූරං පිවිත්වා චින්තෙසි – ‘‘එවං පූරිතඝටො නාම මම කම්මං ආගම්ම තත්තකපාලො විය ජාතො. කිං නු ඛො අනාගතෙ අත්තභාවෙ භවිස්සතී’’ති? සංවිග්ගචිත්තො ධනුං ඡඩ්ඩෙත්වා, ‘‘පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා තං පබ්බාජෙසි.
තස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස බහූනං මිගසූකරානං මාරිතට්ඨානං පාසඅදූහලානඤ්ච යොජිතට්ඨානං උපට්ඨාති. තං අනුස්සරතො සරීරෙ දාහො උප්පජ්ජති, කූටගොණො විය කම්මට්ඨානම්පි වීථිං න පටිපජ්ජති. සො ‘‘කිං කරිස්සාමි භික්ඛුභාවෙනා’’ති? අනභිරතියා පීළිතො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘න සක්කොමි, භන්තෙ, සමණධම්මං කාතු’’න්ති. අථ නං ථෙරො ‘‘හත්ථකම්මං කරොහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති වත්වා උදුම්බරාදයො අල්ලරුක්ඛෙ ඡින්දිත්වා මහන්තං රාසිං කත්වා, ‘‘ඉදානි කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි? ඣාපෙහි නන්ති. සො චතූසු දිසාසු අග්ගිං දත්වා ඣාපෙතුං අසක්කොන්තො, ‘‘භන්තෙ, න සක්කොමී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘තෙන හි අපෙහී’’ති පථවිං ද්විධා කත්වා අවීචිතො ඛජ්ජොපනකමත්තං අග්ගිං නීහරිත්වා තත්ථ පක්ඛිපි. සො තාව මහන්තං රාසිං සුක්ඛපණ්ණං විය ඛණෙන ඣාපෙසි. අථස්ස ථෙරො අවීචිං දස්සෙත්වා, ‘‘සචෙ විබ්භමිස්සසි, එත්ථ පච්චිස්සසී’’ති සංවෙගං ජනෙසි. සො අවීචිදස්සනතො පට්ඨාය පවෙධමානො ‘‘නිය්‍යානිකං, භන්තෙ, බුද්ධසාසන’’න්ති පුච්ඡි, ආමාවුසොති. භන්තෙ, බුද්ධසාසනස්ස නිය්‍යානිකත්තෙ සති මිලකො අත්තමොක්ඛං කරිස්සති, මා චින්තයිත්ථාති. තතො පට්ඨාය සමණධම්මං කරොති ඝටෙති, තස්ස වත්තපටිවත්තං පූරෙති, නිද්දාය බාධයමානාය තින්තං පලාලං සීසෙ ඨපෙත්වා පාදෙ සොණ්ඩියං ඔතාරෙත්වා නිසීදති. සො එකදිවසං පානීයං පරිස්සාවෙත්වා ඝටං ඌරුම්හි ඨපෙත්වා උදකමණිකානං පච්ඡෙදං ආගමයමානො අට්ඨාසි. අථ ඛො ථෙරො සාමණෙරස්ස ඉමං උද්දෙසං දෙති –
‘‘උට්ඨානවතො සතීමතො,
සුචිකම්මස්ස නිසම්මකාරිනො;
සඤ්ඤතස්ස ධම්මජීවිනො,
අප්පමත්තස්ස යසොභිවඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 24);
සො චතුප්පදිකම්පි තං ගාථං අත්තනියෙව උපනෙසි – ‘‘උට්ඨානවතා නාම මාදිසෙන භවිතබ්බං. සතිමතාපි මාදිසෙනෙව…පෙ… අප්පමත්තෙනපි මාදිසෙනෙව භවිතබ්බ’’න්ති. එවං තං ගාථං අත්තනි උපනෙත්වා තස්මිංයෙව පදවාරෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය හට්ඨතුට්ඨො –
‘‘අල්ලං පලාලපුඤ්ජාහං, සීසෙනාදාය චඞ්කමිං;
පත්තොස්මි තතියං ඨානං, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’ති. –
ඉමං උදානගාථං ආහ. එවං දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ භගවා – ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති.
තත්ථ නො චස්සං, නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං න භවෙය්‍යං, මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍ය. සචෙ වා පන මෙ අතීතෙ කම්මාභිසඞ්ඛාරො නාභවිස්ස, ඉදං මෙ එතරහි ඛන්ධපඤ්චකං න භවෙය්‍ය. නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති ඉදානි පන තථා පරක්කමිස්සාමි, යථා මෙ ආයතිං ඛන්ධාභිනිබ්බත්තකො කම්මසඞ්ඛාරො න භවිස්සති, තස්මිං අසති ආයතිං පටිසන්ධි නාම න මෙ භවිස්සති. එවං අධිමුච්චමානොති එවං අධිමුච්චන්තො භික්ඛු දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දෙය්‍ය. එවං වුත්තෙති එවං සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං ආවජ්ජෙන්තෙන භගවතා ඉමස්මිං උදානෙ වුත්තෙ. රූපං විභවිස්සතීති රූපං භිජ්ජිස්සති. රූපස්ස විභවාති විභවදස්සනෙන සහවිපස්සනෙන. සහවිපස්සනකා හි චත්තාරො මග්ගා රූපාදීනං විභවදස්සනං නාම. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං අධිමුච්චමානො, භන්තෙ, භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යාති, භන්තෙ, එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යෙව පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි. කස්මා න ඡින්දිස්සතීති?
ඉදානි උපරි මග්ගඵලං පුච්ඡන්තො කථං පන, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනන්තරාති ද්වෙ අනන්තරානි ආසන්නානන්තරඤ්ච දූරානන්තරඤ්ච. විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාම, ඵලස්ස දූරානන්තරං නාම. තං සන්ධාය ‘‘කථං පන, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො විපස්සනානන්තරා ‘ආසවානං ඛයො’ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තඵලං හොතී’’ති පුච්ඡති. අතසිතායෙති අතසිතබ්බෙ අභායිතබ්බෙ ඨානම්හි. තාසං ආපජ්ජතීති භයං ආපජ්ජති. තාසො හෙසොති යා එසා ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා’’ති එවං පවත්තා දුබ්බලවිපස්සනා, සා යස්මා අත්තසිනෙහං පරියාදාතුං න සක්කොති, තස්මා අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස තාසො නාම හොති. සො හි ‘‘ඉදානාහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමි, න දානි කිඤ්චි භවිස්සාමී’’ති අත්තානං පපාතෙ පතන්තං විය පස්සති අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො විය. ලොහපාසාදස්ස කිර හෙට්ඨා තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො තිලක්ඛණාහතං ධම්මං පරිවත්තෙති. අථ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එකමන්තෙ ඨත්වා ධම්මං සුණන්තස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො පපාතෙ පතන්තො විය හුත්වා විවටද්වාරෙන තතො පලායිත්වා ගෙහං පවිසිත්වා, පුත්තං උරෙ සයාපෙත්වා, ‘‘තාත, සක්‍යසමයං ආවජ්ජෙන්තො මනම්හි නට්ඨො’’ති ආහ. න හෙසො භික්ඛු තාසොති එසා එවං පවත්තා බලවවිපස්සනා සුතවතො අරියසාවකස්ස න තාසො නාම හොති. න හි තස්ස එවං හොති ‘‘අහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමී’’ති වා ‘‘විනස්සිස්සාමී’’ති වාති. එවං පන හොති ‘‘සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති, සඞ්ඛාරාව නිරුජ්ඣන්තී’’ති. තතියං.
4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා
56. චතුත්ථෙ චතුපරිවට්ටන්ති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති රූපං දුක්ඛසච්චන්ති අභිඤ්ඤාසිං. එවං සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආහාරසමුදයාති එත්ථ සච්ඡන්දරාගො කබළීකාරාහාරො ආහාරො නාම. පටිපන්නාති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නා හොන්ති. ගාධන්තීති පතිට්ඨහන්ති. එත්තාවතා සෙක්ඛභූමිං කථෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං කථෙන්තො යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. සුවිමුත්තාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තා. කෙවලිනොති සකලිනො කතසබ්බකිච්චා. වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනායාති යෙන තෙ අවසිට්ඨෙන වට්ටෙන පඤ්ඤාපෙය්‍යුං, තං නෙසං වට්ටං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. අථ වා වට්ටන්ති කාරණං, පඤ්ඤාපනාය කාරණං නත්ථීති. එත්තාවතා අසෙක්ඛභූමිවාරො කථිතො. චතුත්ථං.