9. (පඨම) දෙවසභත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

උත්තිණ්ණා පඞ්කපලිපාති ආයස්මතො දෙවසභත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ පාරාවතයොනියං නිබ්බත්තො එකදිවසං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො පියාලඵලං උපනෙසි. සත්ථා තස්ස පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං තං පරිභුඤ්ජි. සො තෙන අතිවිය පසන්නචිත්තො හුත්වා කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා චිත්තං පසාදෙති. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ අඤ්ඤතරස්ස මණ්ඩලිකරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තො තරුණකාලෙයෙව රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො රජ්ජසුඛමනුභවන්තො වුද්ධො සත්ථාරං උපසඞ්කමි, තස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සංවෙගජාතො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.66-72) –

‘‘පාරාවතො තදා ආසිං, පරං අනුපරොධකො;

පබ්භාරෙ සෙය්‍යං කප්පෙමි, අවිදූරෙ සිඛිසත්ථුනො.

‘‘සායං පාතඤ්ච පස්සාමි, බුද්ධං ලොකග්ගනායකං;

දෙය්‍යධම්මො ච මෙ නත්ථි, ද්විපදින්දස්ස තාදිනො.

‘‘පියාලඵලමාදාය, අගමං බුද්ධසන්තිකං;

පටිග්ගහෙසි භගවා, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො.

‘‘තතො පරං උපාදාය, පරිචාරිං විනායකං;

තෙන චිත්තප්පසාදෙන, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘එකත්තිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං ඵලං අදදිං අහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘ඉතො පන්නරසෙ කප්පෙ, තයො ආසුං පියාලිනො;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණවසෙන උප්පන්නසොමනස්සො උදානං උදානෙන්තො –

89. ‘‘උත්තිණ්ණා පඞ්කපලිපා, පාතාලා පරිවජ්ජිතා;

මුත්තො ඔඝා ච ගන්ථා ච, සබ්බෙ මානා විසංහතා’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ උත්තිණ්ණාති උත්තරිතා අතික්කන්තා. පඞ්කපලිපාති පඞ්කා ච පලිපා ච. පඞ්කො වුච්චති පකතිකද්දමො. ‘‘පලිපො’’ති ගම්භීරපුථුලො මහාකද්දමො. ඉධ පන පඞ්කො වියාති පඞ්කො, කාමරාගො අසුචිභාවාපාදනෙන චිත්තස්ස මක්ඛනතො. පලිපො වියාති පලිපො, පුත්තදාරාදිවිසයො බහලො ඡන්දරාගො වුත්තනයෙන සම්මක්ඛනතො දුරුත්තරණතො ච. තෙ මයා අනාගාමිමග්ගෙන සබ්බසො අතික්කන්තාති ආහ ‘‘උත්තිණ්ණා පඞ්කපලිපා’’ති. පාතාලාති පාතායාලන්ති පාතාලා, මහාසමුද්දෙ නින්නතරපදෙසා. කෙචි පන නාගභවනං ‘‘පාතාල’’න්ති වදන්ති. ඉධ පන අගාහදුරවග්ගාහදුරුත්තරණට්ඨෙන පාතාලා වියාති පාතාලා, දිට්ඨියො. තෙ ච මයා පඨමමග්ගාධිගමෙනෙව සබ්බථා වජ්ජිතා සමුච්ඡින්නාති ආහ ‘‘පාතාලා පරිවජ්ජිතා’’ති මුත්තො ඔඝා ච ගන්ථා චාති කාමොඝාදිඔඝතො අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිගන්ථතො ච තෙන තෙන මග්ගෙන මුත්තො පරිමුත්තො, පුන අනභිකිරණඅගන්ථනවසෙන අතික්කන්තොති අත්ථො. සබ්බෙ මානා විසංහතාති නවවිධාපි මානා අග්ගමග්ගාධිගමෙන විසෙසතො සඞ්ඝාතං විනාසං ආපාදිතා සමුච්ඡින්නා ‘‘මානවිධා හතා’’ති කෙචි පඨන්ති, මානකොට්ඨාසාති අත්ථො. ‘‘මානවිසා’’ති අපරෙ, තෙසං පන මානවිසස්ස දුක්ඛස්ස ඵලතො මානවිසාති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

(පඨම) දෙවසභත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.