1. එකකනිපාතො

1. පඨමවග්ගො

1. සුභූතිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ඉදානි ඡන්නා මෙ කුටිකාතිආදිනයප්පවත්තානං ථෙරගාථානං අත්ථවණ්ණනා හොති. සා පනායං අත්ථවණ්ණනා යස්මා තාසං තාසං ගාථානං අට්ඨුප්පත්තිං පකාසෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච. තස්මා තත්ථ තත්ථ අට්ඨුප්පත්තිං පකාසෙත්වා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමාති.

තත්ථ ඡන්නා මෙ කුටිකාතිගාථාය කා උප්පත්ති? වුච්චතෙ – ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ අනුප්පන්නෙයෙව පදුමුත්තරෙ භගවති ලොකනාථෙ හංසවතීනාමකෙ නගරෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස එකො පුත්තො උප්පජ්ජි. තස්ස ‘‘නන්දමාණවො’’ති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො අත්තනො පරිවාරභූතෙහි චතුචත්තාලීසාය මාණවකසහස්සෙහි සද්ධිං පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙසි. අන්තෙවාසිකානම්පි කම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. තෙපි න චිරෙනෙව ඣානලාභිනො අහෙසුං.

තෙන ච සමයෙන පදුමුත්තරො භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා හංසවතීනගරං උපනිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො නන්දතාපසස්ස අන්තෙවාසිකජටිලානං අරහත්තූපනිස්සයං නන්දතාපසස්ස ච ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස සාවකට්ඨානන්තරස්ස පත්ථනං දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුබ්බණ්හසමයෙ පත්තචීවරමාදාය අඤ්ඤං කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සීහො විය එකචරො නන්දතාපසස්ස අන්තෙවාසිකෙසු ඵලාඵලත්ථාය ගතෙසු ‘‘බුද්ධභාවං මෙ ජානාතූ’’ති පස්සන්තස්සෙව නන්දතාපසස්ස ආකාසතො ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨාසි. නන්දතාපසො බුද්ධානුභාවඤ්චෙව ලක්ඛණපාරිපූරිඤ්ච දිස්වා ලක්ඛණමන්තෙ සම්මසිත්වා ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො නාම අගාරං අජ්ඣාවසන්තො රාජා හොති චක්කවත්තී, පබ්බජන්තො ලොකෙ විවටච්ඡදො සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධො හොති. අයං පුරිසාජානීයො නිස්සංසයං බුද්ධොති ඤත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා, පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා, ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා, අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. නන්දතාපසොපි අත්තනො අනුච්ඡවිකං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

තස්මිං සමයෙ චතුචත්තාලීසසහස්සජටිලා පණීතපණීතානි ඔජවන්තානි ඵලාඵලානි ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං සම්පත්තා බුද්ධානඤ්චෙව ආචරියස්ස ච නිසින්නාසනං ඔලොකෙන්තා ආහංසු – ‘‘ආචරිය, මයං ‘ඉමස්මිං ලොකෙ තුම්හෙහි මහන්තතරො නත්ථී’ති විචරාම, අයං පන පුරිසො තුම්හෙහි මහන්තතරො මඤ්ඤෙ’’ති. නන්දතාපසො, ‘‘තාතා, කිං වදෙථ, සාසපෙන සද්ධිං අට්ඨසට්ඨිසතසහස්සයොජනුබ්බෙධං සිනෙරුං උපමෙතුං ඉච්ඡථ, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන සද්ධිං මා මං උපමිත්ථා’’ති ආහ. අථ තෙ තාපසා ‘‘සචෙ අයං ඔරකො අභවිස්ස, න අම්හාකං ආචරියො එවං උපමං ආහරෙය්‍ය, යාව මහා වතායං පුරිසාජානීයො’’ති පාදෙසු නිපතිත්වා සිරසා වන්දිංසු. අථ තෙ ආචරියො ආහ – ‘‘තාතා, අම්හාකං බුද්ධානං අනුච්ඡවිකො දෙය්‍යධම්මො නත්ථි, භගවා ච භික්ඛාචාරවෙලායං ඉධාගතො, තස්මා මයං යථාබලං දෙය්‍යධම්මං දස්සාම, තුම්හෙ යං යං පණීතං ඵලාඵලං ආනීතං, තං තං ආහරථා’’ති වත්වා ආහරාපෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා සයං තථාගතස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථාරා ඵලාඵලෙ පටිග්ගහිතමත්තෙ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. තාපසො උදකම්පි සයමෙව පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො භොජනකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා නිසින්නෙ සත්ථරි සබ්බෙ අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සාරණීයං කථං කථෙන්තො නිසීදි. සත්ථා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. භික්ඛූ සත්ථු චිත්තං ඤත්වා සතසහස්සමත්තා ඛීණාසවා ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

නන්දතාපසො අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, බුද්ධානං නිසින්නාසනම්පි නීචං, සමණසතසහස්සස්සපි ආසනං නත්ථි, තුම්හෙහි අජ්ජ උළාරං භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සක්කාරං කාතුං වට්ටති, පබ්බතපාදතො වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරථා’’ති. අචින්තෙය්‍යත්තා ඉද්ධිවිසයස්ස මුහුත්තෙනෙව වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා බුද්ධානං යොජනප්පමාණං පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං. අග්ගසාවකානං තිගාවුතං, සෙසභික්ඛූනං අඩ්ඪයොජනිකාදිභෙදං, සඞ්ඝනවකස්ස උසභමත්තං අහොසි. එවං පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු නන්දතාපසො තථාගතස්ස පුරතො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, මය්හං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය ඉමං පුප්ඵාසනං අභිරුහථා’’ති ආහ. නිසීදි භගවා පුප්ඵාසනෙ. එවං නිසින්නෙ සත්ථරි සත්ථු ආකාරං ඤත්වා භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදිංසු. නන්දතාපසො මහන්තං පුප්ඵඡත්තං ගහෙත්වා තථාගතස්ස මත්ථකෙ ධාරෙන්තො අට්ඨාසි. සත්ථා ‘‘තාපසානං අයං සක්කාරො මහප්ඵලො හොතූ’’ති නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. සත්ථු සමාපන්නභාවං ඤත්වා භික්ඛූපි සමාපජ්ජිංසු. තථාගතෙ සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ අන්තෙවාසිකා භික්ඛාචාරකාලෙ සම්පත්තෙ වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙසකාලෙ බුද්ධානං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති. නන්දතාපසො පන භික්ඛාචාරම්පි අගන්ත්වා පුප්ඵඡත්තං ධාරෙන්තො සත්තාහං පීතිසුඛෙනෙව වීතිනාමෙති.

සත්ථා නිරොධතො වුට්ඨාය අරණවිහාරිඅඞ්ගෙන දක්ඛිණෙය්‍යඞ්ගෙන චාති ද්වීහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං එකං සාවකං ‘‘ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති ආණාපෙසි. සො චක්කවත්තිරඤ්ඤො සන්තිකා පටිලද්ධමහාලාභො මහායොධො විය තුට්ඨමානසො අත්තනො විසයෙ ඨත්වා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා අනුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාවසානෙ සත්ථා සයං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ චතුචත්තාලීසසහස්සතාපසා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තෙසං තාවදෙව කෙසමස්සු අන්තරධායි. අට්ඨ පරික්ඛාරා කායෙ පටිමුක්කාව අහෙසුං සට්ඨිවස්සත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු. නන්දතාපසො පන වික්ඛිත්තචිත්තතාය විසෙසං නාධිගච්ඡි. තස්ස කිර අරණවිහාරිත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සොතුං ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය ‘‘අහො වතාහම්පි අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ ඉමිනා සාවකෙන ලද්ධධුරං ලභෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උදපාදි. සො තෙන පරිවිතක්කෙන මග්ගඵලපටිවෙධං කාතුං නාසක්ඛි. තථාගතං පන වන්දිත්වා සම්මුඛෙ ඨත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, යෙන භික්ඛුනා ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනා කතා, කො නාමායං තුම්හාකං සාසනෙ’’ති. ‘‘අරණවිහාරිඅඞ්ගෙ දක්ඛිණෙය්‍යඅඞ්ගෙ ච එතදග්ගං පත්තො එසො භික්ඛූ’’ති. ‘‘භන්තෙ, ය්වායං මයා සත්තාහං පුප්ඵඡත්තං ධාරෙන්තෙන සක්කාරො කතො, තෙන අධිකාරෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අයං ථෙරො විය ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සාවකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනමකාසි.

සත්ථා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති නු, ඛො ඉමස්ස තාපසස්ස පත්ථනා’’ති අනාගතංසඤාණං පෙසෙත්වා ඔලොකෙන්තො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා සමිජ්ඣනකභාවං දිස්වා නන්දතාපසං ආහ – ‘‘න තෙ අයං පත්ථනා මොඝා භවිස්සති, අනාගතෙ කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සන්තිකෙ සමිජ්ඣිස්සතී’’ති වත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ආකාසං පක්ඛන්දි. නන්දතාපසො යාව චක්ඛුපථසමතික්කමා සත්ථාරං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච උද්දිස්ස අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. සො අපරභාගෙ කාලෙන කාලං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණි. අපරිහීනජ්ඣානොව කාලඞ්කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. තතො පන චුතො අපරානිපි පඤ්ච ජාතිසතානි පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤකො අහොසි. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙපි පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤකො හුත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙසි. එතං කිර වත්තං අපරිපූරෙත්වා මහාසාවකභාවං පාපුණන්තා නාම නත්ථි. ගතපච්චාගතවත්තං පන ආගමට්ඨකථාසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සො වීසතිවස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා කාලඞ්කත්වා කාමාවචරදෙවලොකෙ තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.3.151) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, නිසභො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

‘‘කොසියො නාම නාමෙන, ජටිලො උග්ගතාපනො;

එකාකියො අදුතියො, වසාමි නිසභෙ තදා.

‘‘ඵලං මූලඤ්ච පණ්ණඤ්ච, න භුඤ්ජාමි අහං තදා;

පවත්තංව සුපාතාහං, උපජීවාමි තාවදෙ.

‘‘නාහං කොපෙමි ආජීවං, චජමානොපි ජීවිතං;

ආරාධෙමි සකං චිත්තං, විවජ්ජෙමි අනෙසනං.

‘‘රාගූපසංහිතං චිත්තං, යදා උප්පජ්ජතෙ මම;

සයංව පච්චවෙක්ඛාමි, එකග්ගො තං දමෙමහං.

‘‘රජ්ජසෙ රජ්ජනීයෙ ච, දුස්සනීයෙ ච දුස්සසෙ;

මුය්හසෙ මොහනීයෙ ච, නික්ඛමස්සු වනා තුවං.

‘‘විසුද්ධානං අයං වාසො, නිම්මලානං තපස්සිනං;

මා ඛො විසුද්ධං දූසෙසි, නික්ඛමස්සු වනා තුවං.

‘‘අගාරිකො භවිත්වාන, යදා පුත්තං ලභිස්සසි;

උභොපි මා විරාධෙසි, නික්ඛමස්සු වනා තුවං.

‘‘ඡවාලාතං යථා කට්ඨං, න ක්වචි කිච්චකාරකං;

නෙව ගාමෙ අරඤ්ඤෙ වා, න හි තං කට්ඨසම්මතං.

‘‘ඡවාලාතූපමො ත්වං සි, න ගිහී නාපි සඤ්ඤතො;

උභතො මුත්තකො අජ්ජ, නික්ඛමස්සු වනා තුවං.

‘‘සියා නු ඛො තව එතං, කො පජානාති තෙ ඉදං;

සද්ධාධුරං වහිසි මෙ, කොසජ්ජබහුලාය ච.

‘‘ජිගුච්ඡිස්සන්ති තං විඤ්ඤූ, අසුචිං නාගරිකො යථා;

ආකඩ්ඪිත්වාන ඉසයො, චොදයිස්සන්ති තං සදා.

‘‘තං විඤ්ඤූ පවදිස්සන්ති, සමතික්කන්තසාසනං;

සංවාසං අලභන්තො හි, කථං ජීවිහිසි තුවං.

‘‘තිධාපභින්නං මාතඞ්ගං, කුඤ්ජරං සට්ඨිහායනං;

බලී නාගො උපගන්ත්වා, යූථා නීහරතෙ ගජං.

‘‘යූථා විනිස්සටො සන්තො, සුඛං සාතං න වින්දති;

දුක්ඛිතො විමනො හොති, පජ්ඣායන්තො පවෙධති.

‘‘තථෙව ජටිලා තම්පි, නීහරිස්සන්ති දුම්මතිං;

තෙහි ත්වං නිස්සටො සන්තො, සුඛං සාතං න ලච්ඡසි.

‘‘දිවා වා යදි වා රත්තිං, සොකසල්ලසමප්පිතො;

දය්හති පරිළාහෙන, ගජො යූථාව නිස්සටො.

‘‘ජාතරූපං යථා කූටං, නෙව ඣායති කත්ථචි;

තථා සීලවීහිනො ත්වං, න ඣායිස්සසි කත්ථචි.

‘‘අගාරං වසමානොපි, කථං ජීවිහිසි තුවං;

මත්තිකං පෙත්තිකඤ්චාපි, නත්ථි තෙ නිහිතං ධනං.

‘‘සයං කම්මං කරිත්වාන, ගත්තෙ සෙදං පමොචයං;

එවං ජීවිහිසි ගෙහෙ, සාධු තෙ තං න රුච්චති.

‘‘එවාහං තත්ථ වාරෙමි, සංකිලෙසගතං මනං;

නානාධම්මකථං කත්වා, පාපා චිත්තං නිවාරයිං.

‘‘එවං මෙ විහරන්තස්ස, අප්පමාදවිහාරිනො;

තිංසවස්සසහස්සානි, විපිනෙ මෙ අතික්කමුං.

‘‘අප්පමාදරතං දිස්වා, උත්තමත්ථං ගවෙසකං;

පදුමුත්තරසම්බුද්ධො, ආගච්ඡි මම සන්තිකං.

‘‘තිම්බරූසකවණ්ණාභො, අප්පමෙය්‍යො අනූපමො;

රූපෙනාසදිසො බුද්ධො, ආකාසෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘සුඵුල්ලො සාලරාජාව, විජ්ජූවබ්භඝනන්තරෙ;

ඤාණෙනාසදිසො බුද්ධො, ආකාසෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘සීහරාජාවසම්භීතො, ගජරාජාව දප්පිතො;

ලාසීතො බ්‍යග්ඝරාජාව, ආකාසෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘සිඞ්ඝීනික්ඛසවණ්ණාභො, ඛදිරඞ්ගාරසන්නිභො;

මණි යථා ජොතිරසො, ආකාසෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘විසුද්ධකෙලාසනිභො, පුණ්ණමායෙව චන්දිමා;

මජ්ඣන්හිකෙව සූරියො, ආකාසෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘දිස්වා නභෙ චඞ්කමන්තං, එවං චින්තෙසහං තදා;

දෙවො නු ඛො අයං සත්තො, උදාහු මනුජො අයං.

‘‘න මෙ සුතො වා දිට්ඨො වා, මහියා එදිසො නරො;

අපි මන්තපදං අත්ථි, අයං සත්ථා භවිස්සති.

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, සකං චිත්තං පසාදයිං;

නානාපුප්ඵඤ්ච ගන්ධඤ්ච, සන්නිපාතෙසහං තදා.

‘‘පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා, සාධුචිත්තං මනොරමං;

නරසාරථිනං අග්ගං, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

‘‘ඉදං මෙ ආසනං වීර, පඤ්ඤත්තං තවනුච්ඡවං;

හාසයන්තො මමං චිත්තං, නිසීද කුසුමාසනෙ.

‘‘නිසීදි තත්ථ භගවා, අසම්භීතොව කෙසරී;

සත්තරත්තින්දිවං බුද්ධො, පවරෙ කුසුමාසනෙ.

‘‘නමස්සමානො අට්ඨාසිං, සත්තරත්තින්දිවං අහං;

වුට්ඨහිත්වා සමාධිම්හා, සත්ථා ලොකෙ අනුත්තරො;

මම කම්මං පකිත්තෙන්තො, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

‘‘භාවෙහි බුද්ධානුස්සතිං, භාවනානමනුත්තරං;

ඉමං සතිං භාවයිත්වා, පූරයිස්සසි මානසං.

‘‘තිංසකප්පසහස්සානි, දෙවලොකෙ රමිස්සසි;

අසීතික්ඛත්තුං දෙවින්දො, දෙවරජ්ජං කරිස්සසි;

සහස්සක්ඛත්තුං චක්කවත්තී, රාජා රට්ඨෙ භවිස්සසි.

‘‘පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං;

අනුභොස්සසි තං සබ්බං, බුද්ධානුස්සතියා ඵලං.

‘‘භවාභවෙ සංසරන්තො, මහාභොගං ලභිස්සසි;

භොගෙ තෙ ඌනතා නත්ථි, බුද්ධානුස්සතියා ඵලං.

‘‘කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘අසීතිකොටිං ඡඩ්ඩෙත්වා, දාසෙ කම්මකරෙ බහූ;

ගොතමස්ස භගවතො, සාසනෙ පබ්බජිස්සසි.

‘‘ආරාධයිත්වා සම්බුද්ධං, ගොතමං සක්‍යපුඞ්ගවං;

සුභූති නාම නාමෙන, හෙස්සසි සත්ථු සාවකො.

‘‘භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, දක්ඛිණෙය්‍යගුණම්හි තං;

තථාරණවිහාරෙ ච, ද්වීසු අග්ගෙ ඨපෙස්සසි.

‘‘ඉදං වත්වාන සම්බුද්ධො, ජලජුත්තමනාමකො;

නභං අබ්භුග්ගමී වීරො, හංසරාජාව අම්බරෙ.

‘‘සාසිතො ලොකනාථෙන, නමස්සිත්වා තථාගතං;

සදා භාවෙමි මුදිතො, බුද්ධානුස්සතිමුත්තමං.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසං අගච්ඡහං.

‘‘අසීතික්ඛත්තුං දෙවින්දො, දෙවරජ්ජමකාරයිං;

සහස්සක්ඛත්තුං රාජා ච, චක්කවත්තී අහොසහං.

‘‘පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං;

අනුභොමි සුසම්පත්තිං, බුද්ධානුස්සතියා ඵලං.

‘‘භවාභවෙ සංසරන්තො, මහාභොගං ලභාමහං;

භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, බුද්ධානුස්සතියා ඵලං.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධානුස්සතියා ඵලං.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො, විමොක්ඛාපි ච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. –

ඉත්ථං සුදං ආයස්මා සුභූතිත්ථෙරො ඉමා ගාථායො අභාසිත්ථාති.

එවං පන සො තාවතිංසභවනෙ අපරාපරං උප්පජ්ජනවසෙන දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චුතො මනුස්සලොකෙ අනෙකසතක්ඛත්තුං චක්කවත්තිරාජා ච පදෙසරාජා ච හුත්වා උළාරං මනුස්සසම්පත්තිං අනුභවිත්වා අථ අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථියං සුමනසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස කනිට්ඨො හුත්වා නිබ්බත්ති ‘‘සුභූතී’’තිස්ස නාමං අහොසි.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ වෙළුවනපටිග්ගහණාදිනා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං උපනිස්සාය සීතවනෙ විහරති. තදා අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා අත්තනො සහායස්ස රාජගහසෙට්ඨිනො ඝරං ගතො බුද්ධුප්පාදං සුත්වා සත්ථාරං සීතවනෙ විහරන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං සාවත්ථිං ආගමනත්ථාය යාචිත්වා තතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනෙ මග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ සතසහස්සපරිච්චාගෙන විහාරෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සාවත්ථියං රාජමානෙන අට්ඨකරීසප්පමාණං ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස උය්‍යානභූමිං කොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා තත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙත්වා අදාසි. විහාරපරිග්ගහණදිවසෙ අයං සුභූතිකුටුම්බිකො අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිනා සද්ධිං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සද්ධං පටිලභිත්වා පබ්බජි. සො උපසම්පජ්ජිත්වා ද්වෙ මාතිකා පගුණා කත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා අරඤ්ඤෙ සමණධම්මං කරොන්තො මෙත්තාඣානපාදකං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො ධම්මං දෙසෙන්තො යස්මා සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙන අනොදිස්සකං කත්වා ධම්මං දෙසෙති. තස්මා අරණවිහාරීනං අග්ගො නාම ජාතො. පිණ්ඩාය චරන්තො ඝරෙ ඝරෙ මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය භික්ඛං පටිග්ගණ්හාති ‘‘එවං දායකානං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති. තස්මා දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගො නාම ජාතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං අරණවිහාරීනං යදිදං සුභූති, දක්ඛිණෙය්‍යානං යදිදං සුභූතී’’ති (අ. නි. 1.198, 201). එවමයං මහාථෙරො අරහත්තෙ පතිට්ඨාය අත්තනා පූරිතපාරමීනං ඵලස්ස මත්ථකං පත්වා ලොකෙ අභිඤ්ඤාතො අභිලක්ඛිතො හුත්වා බහුජනහිතාය ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන රාජගහං අගමාසි.

රාජා බිම්බිසාරො ථෙරස්ස ආගමනං සුත්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, වසථා’’ති වත්වා ‘‘නිවාසනට්ඨානං කරිස්සාමී’’ති පක්කන්තො විස්සරි. ථෙරො සෙනාසනං අලභන්තො අබ්භොකාසෙ වීතිනාමෙසි. ථෙරස්ස ආනුභාවෙන දෙවො න වස්සති. මනුස්සා අවුට්ඨිතාය උපද්දුතා රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ උක්කුට්ඨිමකංසු. රාජා ‘‘කෙන නු ඛො කාරණෙන දෙවො න වස්සතී’’ති වීමංසන්තො ‘‘ථෙරස්ස අබ්භොකාසවාසෙන මඤ්ඤෙ න වස්සතී’’ති චින්තෙත්වා තස්ස පණ්ණකුටිං කාරාපෙත්වා ‘‘ඉමිස්සා, භන්තෙ, පණ්ණකුටියා වසථා’’ති වත්වා වන්දිත්වා පක්කාමි. ථෙරො කුටිකං පවිසිත්වා තිණසන්ථාරකෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. තදා පන දෙවො ථොකං ථොකං ඵුසායති, න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡති. අථ ථෙරො ලොකස්ස අවුට්ඨිකභයං විසමිතුකාමො අත්තනො අජ්ඣත්තිකබාහිරවත්ථුකස්ස පරිස්සයස්ස අභාවං පවෙදෙන්තො –

1. ‘‘ඡන්නා මෙ කුටිකා සුඛා නිවාතා, වස්ස දෙව යථාසුඛං;

චිත්තං මෙ සුසමාහිතං විමුත්තං, ආතාපී විහරාමි වස්ස දෙවා’’ති. –

ගාථමාහ.

තත්ථ ඡන්න-සද්දො තාව ‘‘ඡන්නා සා කුමාරිකා ඉමස්ස කුමාරකස්ස’’ (පාරා. 296) ‘‘නච්ඡන්නං නප්පතිරූප’’න්තිආදීසු (පාරා. 383) පතිරූපෙ ආගතො. ‘‘ඡන්නං ත්වෙව, ඵග්ගුණ, ඵස්සායතනාන’’න්තිආදීසු වචනවිසිට්ඨෙ සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙ. ‘‘ඡන්නමතිවස්සති, විවටං නාතිවස්සතී’’තිආදීසු (උදා. 45; චූළව. 385) ගහණෙ. ‘‘ක්‍යාහං තෙ නච්ඡන්නොපි කරිස්සාමී’’තිආදීසු නිවාසනපාරුපනෙ ‘‘ආයස්මා ඡන්නො අනාචාරං ආචරතී’’තිආදීසු (පාරා. 424) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සබ්බච්ඡන්නං සබ්බපරිච්ඡන්නං (පාචි. 52, 54), ඡන්නා කුටි ආහිතො ගිනී’’ති (සු. නි. 18) ච ආදීසු තිණාදීහි ඡාදනෙ. ඉධාපි තිණාදීහි ඡාදනෙයෙව දට්ඨබ්බො, තස්මා තිණෙන වා පණ්ණෙන වා ඡන්නා යථා න වස්සති වස්සොදකපතනං න හොති න ඔවස්සති, එවං සම්මදෙව ඡාදිතාති අත්ථො.

මෙ-සද්දො ‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතු’’න්තිආදීසු (මහාව. 8; දී. නි. 2.65; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172) කරණෙ ආගතො, මයාති අත්ථො. ‘‘තස්ස මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 3.182; අ. නි. 4.257) සම්පදානෙ, මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො’’ආදීසු (ම. නි. 1.206; සං. නි. 4.14) සාමිඅත්ථෙ ආගතො. ඉධාපි සාමිඅත්ථෙ එව දට්ඨබ්බො, මමාති අත්ථො. කිඤ්චාපි ඛීණාසවානං මමායිතබ්බං නාම කිඤ්චි නත්ථි ලොකධම්මෙහි අනුපලිත්තභාවතො, ලොකසමඤ්ඤාවසෙන පන තෙසම්පි ‘‘අහං මමා’’ති වොහාරමත්තං හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’ති (ම. නි. 1.29).

කුටිකාති පන මාතුකුච්ඡිපි කරජකායොපි තිණාදිච්ඡදනො පතිස්සයොපි වුච්චති. තථා හි –

‘‘මාතරං කුටිකං බ්‍රූසි, භරියං බ්‍රූසි කුලාවකං;

පුත්තෙ සන්තානකෙ බ්‍රූසි, තණ්හා මෙ බ්‍රූසි බන්ධන’’න්ති. (සං. නි. 1.19) –

ආදීසු මාතුකුච්ඡි ‘‘කුටිකා’’ති වුත්තා.

‘‘අට්ඨිකඞ්කලකුටිකෙ, මංසන්හාරුපසිබ්බිතෙ;

ධිරත්ථු පූරෙ දුග්ගන්ධෙ, පරගත්තෙ මමායසී’’ති. (ථෙරගා. 1153) –

ආදීසු කෙසාදිසමූහභූතො කරජකායො. ‘‘කස්සපස්ස භගවතො භගිනි කුටි ඔවස්සති’’ (ම. නි. 2.291) ‘‘කුටි නාම උල්ලිත්තා වා හොති අවලිත්තා වා’’තිආදීසු (පාරා. 349) තිණඡදනපතිස්සයො. ඉධාපි සො එව වෙදිතබ්බො පණ්ණසාලාය අධිප්පෙතත්තා. කුටි එව හි කුටිකා, අපාකටකුටි ‘‘කුටිකා’’ති වුත්තා.

සුඛ-සද්දො පන ‘‘විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුඛඤ්ච, පුබ්බෙව ච සොමනස්සදොමනස්ස’’න්තිආදීසු (සු. නි. 67) සුඛවෙදනායං ආගතො. ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො, සුඛා සද්ධම්මදෙසනා’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ. ‘‘සුඛස්සෙතං, භික්ඛවෙ, අධිවචනං යදිදං පුඤ්ඤානී’’තිආදීසු (අ. නි. 7.62; ඉතිවු. 22) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘යස්මා ච, ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ, ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ, චුන්ද, අරියස්ස විනයෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.215; ධ. ප. 203-204) නිබ්බානෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.225) සුඛප්පච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනික’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.163; සං. නි. 1.130) ඉට්ඨෙ, පියමනාපෙති අත්ථො. ඉධාපි ඉට්ඨෙ සුඛප්පච්චයෙ වා දට්ඨබ්බො. සා හි කුටි අන්තො බහි ච මනාපභාවෙන සම්පාදිතා නිවාසනඵාසුතාය ‘‘සුඛා’’ති වුත්තා. තථා නාතිසීතනාතිඋණ්හතාය උතුසුඛසම්පත්තියොගෙන කායිකචෙතසිකසුඛස්ස පච්චයභාවතො.

නිවාතාති අවාතා, ඵුසිතග්ගළපිහිතවාතපානත්තා වාතපරිස්සයරහිතාති අත්ථො. ඉදං තස්සා කුටිකා සුඛභාවවිභාවනං. සවාතෙ හි සෙනාසනෙ උතුසප්පායො න ලබ්භති, නිවාතෙ සො ලබ්භතීති. වස්සාති පවස්ස සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡ. දෙවාති අයං දෙව-සද්දො ‘‘ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසවතීරාජධානිප්පමුඛානි, එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.266) සම්මුතිදෙවෙ ඛත්තියෙ ආගතො. ‘‘චාතුමහාරාජිකා දෙවා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.337) උපපත්තිදෙවෙසු. ‘‘තස්ස දෙවාතිදෙවස්ස, සාසනං සබ්බදස්සිනො’’තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙසු. විසුද්ධිදෙවානඤ්හි භගවතො අතිදෙවභාවෙ වුත්තෙ ඉතරෙසං වුත්තො එව හොති. ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.486; සං. නි. 1.110; ඉතිවු. 27) ආකාසෙ. ‘‘දෙවො ච කාලෙන කාලං න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) මෙඝෙ පජ්ජුන්නෙ වා. ඉධාපි මෙඝෙ පජ්ජුන්නෙ වා දට්ඨබ්බො. වස්සාති හි තෙ ආණාපෙන්තො ථෙරො ආලපති. යථාසුඛන්ති යථාරුචිං. තව වස්සනෙන මය්හං බාහිරො පරිස්සයො නත්ථි, තස්මා යථාකාමං වස්සාති වස්සූපජීවිසත්තෙ අනුග්ගණ්හන්තො වදති.

ඉදානි අබ්භන්තරෙ පරිස්සයාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ චිත්තං මෙ සුසමාහිතන්ති මම චිත්තං සුට්ඨු අතිවිය සම්මා සම්මදෙව එකග්ගභාවෙන ආරම්මණෙ ඨපිතං. තඤ්ච ඛො න නීවරණාදිවික්ඛම්භනමත්තෙන; අපි ච ඛො විමුත්තං ඔරම්භාගියඋද්ධංභාගියසඞ්ගහෙහි සබ්බසංයොජනෙහි සබ්බකිලෙසධම්මතො ච විසෙසෙන විමුත්තං, සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන පටිපස්සද්ධිප්පහානවසෙන තෙ පජහිත්වා ඨිතන්ති අත්ථො. ආතාපීති වීරියවා. ඵලසමාපත්තිඅත්ථං විපස්සනාරම්භවසෙන දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ආරද්ධවීරියො හුත්වා විහරාමි, දිබ්බවිහාරාදීහි අත්තභාවං පවත්තෙමි, න පන කිලෙසප්පහානත්ථං, පහාතබ්බස්සෙව අභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘යථා පන බාහිරපරිස්සයාභාවෙන, දෙව, මයා ත්වං වස්සනෙ නියොජිතො, එවං අබ්භන්තරපරිස්සයාභාවෙනපී’’ති දස්සෙන්තො පුනපි ‘‘වස්ස, දෙවා’’ති ආහ.

අපරො නයො ඡන්නාති ඡාදිතා පිහිතා. කුටිකාති අත්තභාවො. සො හි ‘‘අනෙකාවයවස්ස සමුදායස්ස අවිජ්ජානීවරණස්ස, භික්ඛවෙ, පුග්ගලස්ස තණ්හාසංයුත්තස්ස අයඤ්චෙව කායො සමුදාගතො, බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.19) කායොති ආගතො. ‘‘සිඤ්ච, භික්ඛු, ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සතී’’තිආදීසු (ධ. ප. 66) නාවාති ආගතො. ‘‘ගහකාරක දිට්ඨොසි, ගහකූටං විසඞ්ඛත’’න්ති (ධ. ප. 154) ච ආදීසු ගහන්ති ආගතො. ‘‘සත්තො ගුහායං බහුනාභිඡන්නො, තිට්ඨං නරො මොහනස්මිං පගාළ්හො’’තිආදීසු (සු. නි. 778) ගුහාති ආගතො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො, එකාරො වත්තතී රථො’’තිආදීසු (උදා. 65) රථොති ආගතො. ‘‘පුන ගෙහං න කාහසී’’තිආදීසු (ධ. ප. 154) ගෙහන්ති ආගතො. ‘‘විවටා කුටි නිබ්බුතො ගිනී’’තිආදීසු (සු. නි. 19) කුටීති ආගතො. තස්මා ඉධාපි සො ‘‘කුටිකා’’ති වුත්තො. අත්තභාවො හි කට්ඨාදීනි පටිච්ච ලබ්භමානා ගෙහනාමිකා කුටිකා විය අට්ඨිආදිසඤ්ඤිතෙ පථවීධාතුආදිකෙ ඵස්සාදිකෙ ච පටිච්ච ලබ්භමානො ‘‘කුටිකා’’ති වුත්තො, චිත්තමක්කටස්ස නිවාසභාවතො ච. යථාහ –

‘‘අට්ඨිකඞ්කලකුටිවෙසා, මක්කටාවසථො ඉති;

මක්කටො පඤ්චද්වාරාය, කුටිකාය පසක්කිය;

ද්වාරෙනානුපරියාති, ඝට්ටයන්තො පුනප්පුන’’න්ති ච.

සා පනෙසා අත්තභාවකුටිකා ථෙරස්ස තිණ්ණං ඡන්නං අට්ඨන්නඤ්ච අසංවරද්වාරානං වසෙන සමති විජ්ඣනකස්ස රාගාදිඅවස්සුතස්ස පඤ්ඤාය සංවුතත්තා සම්මදෙව පිහිතත්තා ‘‘ඡන්නා’’ති වුත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති (සු. නි. 1041). වුත්තනයෙන ඡන්නත්තා එව කිලෙසදුක්ඛාභාවතො නිරාමිසසුඛසමඞ්ගිතාය ච සුඛා සුඛප්පත්තා, තතො එව ච නිවාතා නිහතමානමදථම්භසාරම්භතාය නිවාතවුත්තිකා. අයඤ්ච නයො ‘‘මය්හං න සංකිලෙසධම්මානං සංවරණමත්තෙන සිද්ධො, අථ ඛො අග්ගමග්ගසමාධිනා සුට්ඨු සමාහිතචිත්තතාය චෙව අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය සබ්බසංයොජනෙහි විප්පමුත්තචිත්තතාය චා’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිත්තං මෙ සුසමාහිතං විමුත්ත’’න්ති. එවංභූතො ච ‘‘ඉදානාහං කතකරණීයො’’ති න අප්පොස්සුක්කො හොමි, අථ ඛො ආතාපී විහරාමි, සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛූපසංහාරෙ උස්සාහජාතො භික්ඛාචාරකාලෙපි අනුඝරං බ්‍රහ්මවිහාරෙනෙව විහරාමි. තස්මා ත්වම්පි, දෙව, පජ්ජුන්න මය්හං පියං කාතුකාමතායපි වස්සූපජීවීනං සත්තානං අනුකම්පායපි වස්ස සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

එත්ථ ච ථෙරො ‘‘ඡන්නා මෙ කුටිකා සුඛා නිවාතා’’ති ඉමිනා ලොකියලොකුත්තරභෙදං අත්තනො අධිසීලසික්ඛං දස්සෙති. ‘‘චිත්තං මෙ සුසමාහිත’’න්ති ඉමිනා අධිචිත්තසික්ඛං. ‘‘විමුත්ත’’න්ති ඉමිනා අධිපඤ්ඤාසික්ඛං. ‘‘ආතාපී විහරාමී’’ති ඉමිනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං. අථ වා ‘‘ඡන්නා මෙ කුටිකා සුඛා නිවාතා’’ති ඉමිනා අනිමිත්තවිහාරං දස්සෙති කිලෙසවස්සපිධානමුඛෙන නිච්චාදිනිමිත්තුග්ඝාටනදීපනතො. ‘‘චිත්තං මෙ සුසමාහිත’’න්ති ඉමිනා අප්පණිහිතවිහාරං. ‘‘විමුත්ත’’න්ති ඉමිනා සුඤ්ඤතවිහාරං. ‘‘ආතාපී විහරාමී’’ති ඉමිනා තෙසං තිණ්ණං විහාරානං අධිගමූපායං. පඨමෙන වා දොසප්පහානං, දුතියෙන රාගප්පහානං, තතියෙන මොහප්පහානං. තථා දුතියෙන පඨමදුතියෙහි වා ධම්මවිහාරසම්පත්තියො දස්සෙති. තතියෙන විමුත්තිසම්පත්තියො. ‘‘ආතාපී විහරාමී’’ති ඉමිනා පරහිතපටිපත්තියං අතන්දිතභාවං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං.

එවං ‘‘යථානාමා’’ති ගාථාය වුත්තානං ධම්මවිහාරාදීනං ඉමාය ගාථාය දස්සිතත්තා තත්ථ අදස්සිතෙසු නාමගොත්තෙසු නාමං දස්සෙතුං ‘‘ඉත්ථං සුද’’න්තිආදි වුත්තං. යෙ හි ථෙරා නාමමත්තෙන පාකටා, තෙ නාමෙන, යෙ ගොත්තමත්තෙන පාකටා, තෙ ගොත්තෙන, යෙ උභයථා පාකටා, තෙ උභයෙනපි දස්සිස්ස’’න්ති. අයං පන ථෙරො නාමෙන අභිලක්ඛිතො, න තථා ගොත්තෙනාති ‘‘ඉත්ථං සුදං ආයස්මා සුභූතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉත්ථන්ති ඉදං පකාරං, ඉමිනා ආකාරෙනාති අත්ථො. සුදන්ති සු ඉදං, සන්ධිවසෙන ඉකාරලොපො. සූති ච නිපාතමත්තං, ඉදං ගාථන්ති යොජනා. ආයස්මාති පියවචනමෙතං ගරුගාරවසප්පතිස්සවචනමෙතං. සුභූතීති නාමකිත්තනං. සො හි සරීරසම්පත්තියාපි දස්සනීයො පාසාදිකො, ගුණසම්පත්තියාපි. ඉති සුන්දරාය සරීරාවයවවිභූතියා සීලසම්පත්තියාදිවිභූතියා ච සමන්නාගතත්තා සුභූතීති පඤ්ඤායිත්ථ සීලසාරාදිථිරගුණයොගතො ථෙරො. අභාසිත්ථාති කථෙසි. කස්මා පනෙතෙ මහාථෙරා අත්තනො ගුණෙ පකාසෙන්තීති? ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අනධිගතපුබ්බං පරමගම්භීරං අතිවිය සන්තං පණීතං අත්තනා අධිගතං ලොකුත්තරධම්මං පච්චවෙක්ඛිත්වා පීතිවෙගසමුස්සාහිතඋදානවසෙන සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවවිභාවනවසෙන ච පරමප්පිච්ඡා අරියා අත්තනො ගුණෙ පකාසෙන්ති, යථා තං ලොකනාථො බොධනෙය්‍යඅජ්ඣාසයවසෙන ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදො’’තිආදිනා අත්තනො ගුණෙ පකාසෙති, එවමයං ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා හොතීති.

පරමත්ථදීපනියා ථෙරගාථාසංවණ්ණනාය

සුභූතිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. මහාකොට්ඨිකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

උපසන්තොති ආයස්මතො මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස ගාථා. තස්ස කා උප්පත්ති? අයම්පි ථෙරො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො මාතාපිතූනං අච්චයෙන කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං පදුමුත්තරස්ස භගවතො ධම්මදෙසනාකාලෙ හංසවතීනගරවාසිකෙ ගන්ධමාලාදිහත්ථෙ යෙන බුද්ධො යෙන ධම්මො යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නෙ තප්පොණෙ තප්පබ්භාරෙ ගච්ඡන්තෙ දිස්වා මහාජනෙන සද්ධිං උපගතො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘අයං කිර ඉමස්මිං සාසනෙ පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගො, අහො වතාහම්පි එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අයං විය පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා සත්ථු දෙසනාපරියොසානෙ වුට්ඨිතාය පරිසාය භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙසි. සත්ථා අධිවාසෙසි. සො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා සකනිවෙසනං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං බුද්ධස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච නිසජ්ජට්ඨානං ගන්ධදාමමාලාදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ නිවෙසනෙ භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරං භගවන්තං විවිධයාගුඛජ්ජකපරිවාරං නානාරසසූපබ්‍යඤ්ජනං ගන්ධසාලිභොජනං භොජෙත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ චින්තෙසි – ‘‘මහන්තං, ඛො, අහං ඨානන්තරං පත්ථෙමි න ඛො පන මය්හං යුත්තං එකදිවසමෙව දානං දත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙතුං, අනුපටිපාටියා සත්ත දිවසෙ දානං දත්වා පත්ථෙස්සාමී’’ති. සො තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසෙ මහාදානානි දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ දුස්සකොට්ඨාගාරං විවරාපෙත්වා උත්තමං තිචීවරප්පහොනකං සුඛුමවත්ථං බුද්ධස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සස්ස ච තිචීවරං දත්වා තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යො සො භික්ඛු තුම්හෙහි ඉතො සත්තමදිවසමත්ථකෙ එතදග්ගෙ ඨපිතො, අහම්පි සො භික්ඛු විය අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති වත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සාසනෙ තව පත්ථනා සමිජ්ඣිස්සතී’’ති බ්‍යාකාසි. වුත්තම්පි චෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.54.221-250) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බලොකවිදූ මුනි;

ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.

‘‘ඔවාදකො විඤ්ඤාපකො, තාරකො සබ්බපාණිනං;

දෙසනාකුසලො බුද්ධො, තාරෙසි ජනතං බහුං.

‘‘අනුකම්පකො කාරුණිකො, හිතෙසී සබ්බපාණිනං;

සම්පත්තෙ තිත්ථියෙ සබ්බෙ, පඤ්චසීලෙ පතිට්ඨපි.