9. නවමවග්ගො

1. සමිතිගුත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යං මයා පකතං පාපන්ති ආයස්මතො සමිතිගුත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නචිත්තො ජාතිසුමනපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන යත්ථ යත්ථ භවෙ නිබ්බත්ති, තත්ථ තත්ථ කුලරූපපරිවාරසම්පදාය අඤ්ඤෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා අට්ඨාසි. එකස්මිං පන අත්තභාවෙ අඤ්ඤතරං පච්චෙකබුද්ධං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘අයං මුණ්ඩකො කුට්ඨී මඤ්ඤෙ, තෙනායං පටිච්ඡාදෙත්වා විචරතී’’ති නිට්ඨුභිත්වා පක්කාමි. සො තෙන කම්මෙන බහුං කාලං නිරයෙ පච්චිත්වා කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තො පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං උපගතො එකං සීලාචාරසම්පන්නං උපාසකං දිස්වා දොසන්තරො හුත්වා, ‘‘කුට්ඨරොගී භවෙය්‍යාසී’’ති අක්කොසි, න්හානතිත්ථෙ ච මනුස්සෙහි ඨපිතානි න්හානචුණ්ණානි දූසෙසි. සො තෙන කම්මෙන පුන නිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා බහූනි වස්සානි දුක්ඛං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, සමිතිගුත්තොතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සුවිසුද්ධසීලො හුත්වා විහරති. තස්ස පුරිමකම්මනිස්සන්දෙන කුට්ඨරොගො උප්පජ්ජි, තෙන තස්ස සරීරාවයවා යෙභුය්‍යෙන ඡින්නභින්නා හුත්වා පග්ඝරන්ති. සො ගිලානසාලායං වසති. අථෙකදිවසං ධම්මසෙනාපති ගිලානපුච්ඡං ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ ගිලානෙ භික්ඛූ පුච්ඡන්තො තං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘ආවුසො, යාවතා ඛන්ධප්පවත්ති නාම, සබ්බං දුක්ඛමෙව වෙදනා. ඛන්ධෙසු පන අසන්තෙසුයෙව නත්ථි දුක්ඛ’’න්ති වෙදනානුපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙත්වා අගමාසි. සො ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.12.82-90) –

‘‘ජායන්තස්ස විපස්සිස්ස, ආලොකො විපුලො අහු;

පථවී ච පකම්පිත්ථ, සසාගරා සපබ්බතා.

‘‘නෙමිත්තා ච වියාකංසු, බුද්ධො ලොකෙ භවිස්සති;

අග්ගො ච සබ්බසත්තානං, ජනතං උද්ධරිස්සති.

‘‘නෙමිත්තානං සුණිත්වාන, ජාතිපූජමකාසහං;

එදිසා පූජනා නත්ථි, යාදිසා ජාතිපූජනා.

‘‘සඞ්ඛරිත්වාන කුසලං, සකං චිත්තං පසාදයිං;

ජාතිපූජං කරිත්වාන, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;

සබ්බෙ සත්තෙ අභිභොමි, ජාතිපූජායිදං ඵලං.

‘‘ධාතියො මං උපට්ඨෙන්ති, මම චිත්තවසානුගා;

න තා සක්කොන්ති කොපෙතුං, ජාතිපූජායිදං ඵලං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං පූජමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ජාතිපූජායිදං ඵලං.

‘‘සුපාරිචරියා නාම, චතුත්තිංස ජනාධිපා;

ඉතො තතියකප්පම්හි, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණෙන එතරහි අනුභුය්‍යමානරොගවසෙන පුරිමජාතීසු අත්තනා කතං පාපකම්මං අනුස්සරිත්වා තස්ස ඉදානි සබ්බසො පහීනභාවං විභාවෙන්තො –

81. ‘‘යං මයා පකතං පාපං, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතිසු;

ඉධෙව තං වෙදනීයං, වත්ථු අඤ්ඤං න විජ්ජතී’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ පාපන්ති අකුසලං කම්මං. තඤ්හි ලාමකට්ඨෙන පාපන්ති වුච්චති. පුබ්බෙති පුරා. අඤ්ඤාසු ජාතිසූති ඉතො අඤ්ඤාසු ජාතීසු, අඤ්ඤෙසු අත්තභාවෙසු. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යදිපි මයා ඉමස්මිං අත්තභාවෙ න තාදිසං පාපං කතං අත්ථි, ඉදානි පන තස්ස සම්භවොයෙව නත්ථි. යං පන ඉතො අඤ්ඤාසු ජාතීසු කතං අත්ථි, ඉධෙව තං වෙදනීයං, තඤ්හි ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ වෙදයිතබ්බං අනුභවිතබ්බං ඵලං, කස්මා? වත්ථු අඤ්ඤං න විජ්ජතීති තස්ස කම්මස්ස විපච්චනොකාසො අඤ්ඤො ඛන්ධප්පබන්ධො නත්ථි, ඉමෙ පන ඛන්ධා සබ්බසො උපාදානානං පහීනත්තා අනුපාදානො විය ජාතවෙදො චරිමකචිත්තනිරොධෙන අප්පටිසන්ධිකා නිරුජ්ඣන්තීති අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි.

සමිතිගුත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කස්සපත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යෙන යෙන සුභික්ඛානීති ආයස්මතො කස්සපත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තීසු වෙදෙසු අඤ්ඤෙසු ච බ්‍රාහ්මණසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො, සො එකදිවසං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො සුමනපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. කරොන්තො ච සත්ථු සමන්තතො උපරි ච පුප්ඵමුට්ඨියො ඛිපි. බුද්ධානුභාවෙන පුප්ඵානි පුප්ඵාසනාකාරෙන සත්තාහං අට්ඨංසු. සො තං අච්ඡරියං දිස්වා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නමානසො අහොසි. අපරාපරං පුඤ්ඤානි කරොන්තො කප්පසතසහස්සං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස උදිච්චබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, කස්සපොතිස්ස නාමං අහොසි. තස්ස දහරකාලෙයෙව පිතා කාලමකාසි. මාතා තං පටිජග්ගති. සො එකදිවසං ජෙතවනං ගතො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා හෙතුසම්පන්නතාය තස්මිංයෙව ආසනෙ සොතාපන්නො හුත්වා මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිතො සත්ථරි වුට්ඨවස්සෙ පවාරෙත්වා ජනපදචාරිකං පක්කන්තෙ සයම්පි සත්ථාරා සද්ධිං ගන්තුකාමො ආපුච්ඡිතුං මාතු සන්තිකං අගමාසි. මාතා විස්සජ්ජෙන්තී ඔවාදවසෙන –

82. ‘‘යෙන යෙන සුභික්ඛානි, සිවානි අභයානි ච;

තෙන පුත්තක ගච්ඡස්සු, මා සොකාපහතො භවා’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ යෙන යෙනාති යත්ථ යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං කරණවචනං, යස්මිං යස්මිං දිසාභාගෙති අත්ථො. සුභික්ඛානීති සුලභපිණ්ඩානි, රට්ඨානීති අධිප්පායො. සිවානීති ඛෙමානි අරොගානි. අභයානීති චොරභයාදීහි නිබ්භයානි, රොගදුබ්භික්ඛභයානි පන ‘‘සුභික්ඛානි, සිවානී’’ති පදද්වයෙනෙව ගහිතානි. තෙනාති තත්ථ, තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙති අත්ථො. පුත්තකාති අනුකම්පන්තී තං ආලපති. මාති පටිසෙධත්ථෙ නිපාතො සොකාපහතොති වුත්තගුණරහිතානි රට්ඨානි ගන්ත්වා දුබ්භික්ඛභයාදිජනිතෙන සොකෙන උපහතො මා භව මාහොසීති අත්ථො. තං සුත්වා ථෙරො, ‘‘මම මාතා මය්හං සොකරහිතට්ඨානගමනං ආසීසති, හන්ද මයං සබ්බසො අච්චන්තමෙව සොකරහිතං ඨානං පත්තුං යුත්ත’’න්ති උස්සාහජාතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.13.1-9) –

‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදාන පාරගූ;

අබ්භොකාසෙ ඨිතො සන්තො, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘සීහං යථා වනචරං, බ්‍යග්ඝරාජංව නිත්තසං;

තිධාපභින්නමාතඞ්ගං, කුඤ්ජරංව මහෙසිනං.

‘‘සෙරෙයකං ගහෙත්වාන, ආකාසෙ උක්ඛිපිං අහං;

බුද්ධස්ස ආනුභාවෙන, පරිවාරෙන්ති සබ්බසො.

‘‘අධිට්ඨහි මහාවීරො, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො;

සමන්තා පුප්ඵච්ඡදනා, ඔකිරිංසු නරාසභං.

‘‘තතො සා පුප්ඵකඤ්චුකා, අන්තොවණ්ටා බහිමුඛා;

සත්තාහං ඡදනං කත්වා, තතො අන්තරධායථ.

‘‘තඤ්ච අච්ඡරියං දිස්වා, අබ්භුතං ලොමහංසනං;

බුද්ධෙ චිත්තං පසාදෙසිං, සුගතෙ ලොකනායකෙ.

‘‘තෙන චිත්තප්පසාදෙන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

කප්පානං සතසහස්සං, දුග්ගතිං නුපපජ්ජහං.

‘‘පන්නරසසහස්සම්හි, කප්පානං පඤ්චවීසති;

වීතමලාසනාමා ච, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ‘‘ඉදමෙව මාතු වචනං අරහත්තප්පත්තියා අඞ්කුසං ජාත’’න්ති තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

කස්සපත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සීහත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සීහප්පමත්තො විහරාති ආයස්මතො සීහත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො ඉතො අට්ඨාරසකප්පසතමත්ථකෙ අත්ථදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ චන්දභාගාය නදියා තීරෙ කින්නරයොනියං නිබ්බත්තිත්වා පුප්ඵභක්ඛො පුප්ඵනිවසනො හුත්වා විහරන්තො ආකාසෙන ගච්ඡන්තං අත්ථදස්සිං භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො පූජෙතුකාමො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. භගවා තස්ස අජ්ඣාසයං ඤත්වා ආකාසතො ඔරුය්හ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. කින්නරො චන්දනසාරං ඝංසිත්වා චන්දනගන්ධෙන පුප්ඵෙහි ච පූජං කත්වා වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මල්ලරාජකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස සීහොති නාමං අහොසි. සො භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා ධම්මං කථෙසි. සො ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ විහරති. තස්ස චිත්තං නානාරම්මණෙ විධාවති, එකග්ගං න හොති, සකත්ථං නිප්ඵාදෙතුං න සක්කොති. සත්ථා තං දිස්වා ආකාසෙ ඨත්වා –

83. ‘‘සීහප්පමත්තො විහර, රත්තින්දිවමතන්දිතො;

භාවෙහි කුසලං ධම්මං, ජහ සීඝං සමුස්සය’’න්ති. –

ගාථාය ඔවදි. සො ගාථාවසානෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.17-25) –

‘‘චන්දභාගානදීතීරෙ, අහොසිං කින්නරො තදා;

පුප්ඵභක්ඛො චහං ආසිං, පුප්ඵනිවසනො තථා.

‘‘අත්ථදස්සී තු භගවා, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

විපිනග්ගෙන නිය්‍යාසි, හංසරාජාව අම්බරෙ.

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, චිත්තං තෙ සුවිසොධිතං;

පසන්නමුඛවණ්ණොසි, විප්පසන්නමුඛින්ද්‍රියො.

‘‘ඔරොහිත්වාන ආකාසා, භූරිපඤ්ඤො සුමෙධසො;

සඞ්ඝාටිං පත්ථරිත්වාන, පල්ලඞ්කෙන උපාවිසි.

‘‘විලීනං චන්දනාදාය, අගමාසිං ජිනන්තිකං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, බුද්ධස්ස අභිරොපයිං.

‘‘අභිවාදෙත්වාන සම්බුද්ධං, ලොකජෙට්ඨං නරාසභං;

පාමොජ්ජං ජනයිත්වාන, පක්කාමිං උත්තරාමුඛො.

‘‘අට්ඨාරසෙ කප්පසතෙ, චන්දනං යං අපූජයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘චතුද්දසෙ කප්පසතෙ, ඉතො ආසිංසු තෙ තයො;

රොහණී නාම නාමෙන, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

යා පන භගවතා ඔවාදවසෙන වුත්තා ‘‘සීහප්පමත්තො’’ති ගාථා, තත්ථ සීහාති තස්ස ථෙරස්ස ආලපනං. අප්පමත්තො විහරාති සතියා අවිප්පවාසෙන පමාදවිරහිතො සබ්බිරියාපථෙසු සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තො හුත්වා විහරාහි. ඉදානි තං අප්පමාදවිහාරං සහ ඵලෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සෙතුං ‘‘රත්තින්දිව’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – රත්තිභාගං දිවසභාගඤ්ච ‘‘චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16; විභ. 519) වුත්තනයෙන චතුසම්මප්පධානවසෙන අතන්දිතො අකුසීතො ආරද්ධවීරියො කුසලං සමථවිපස්සනාධම්මඤ්ච ලොකුත්තරධම්මඤ්ච භාවෙහි උප්පාදෙහි වඩ්ඪෙහි ච, එවං භාවෙත්වා ච ජහ සීඝං සමුස්සයන්ති තව සමුස්සයං අත්තභාවං පඨමං තාව තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන සීඝං නචිරස්සෙව පජහ, එවංභූතො ච පච්ඡා චරිමකචිත්තනිරොධෙන අනවසෙසතො ච පජහිස්සතීති. අරහත්තං පන පත්වා ථෙරො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසීති.

සීහත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නීතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සබ්බරත්තිං සුපිත්වානාති ආයස්මතො නීතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ සුනන්දො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා අනෙකසතෙ බ්‍රාහ්මණෙ මන්තෙ වාචෙන්තො වාජපෙය්‍යං නාම යඤ්ඤං යජි, භගවා තං බ්‍රාහ්මණං අනුකම්පන්තො යඤ්ඤට්ඨානං ගන්ත්වා ආකාසෙ චඞ්කමි. බ්‍රාහ්මණො සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො සිස්සෙහි පුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා ආකාසෙ ඛිපිත්වා පූජං අකාසි. බුද්ධානුභාවෙන තං ඨානං සකලඤ්ච නගරං පුප්ඵපටවිතානිකං විය ඡාදිතං අහොසි. මහාජනො සත්ථරි උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙසි. සුනන්දබ්‍රාහ්මණො තෙන කුසලමූලෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, නීතොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො ‘‘ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා සුඛසීලා සුඛසමාචාරා සුභොජනානි භුඤ්ජිත්වා නිවාතෙසු සෙනාසනෙසු විහරන්ති, ඉමෙසු පබ්බජිත්වා සුඛෙන විහරිතුං සක්කා’’ති සුඛාභිලාසාය පබ්බජිත්වාව සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා කතිපාහමෙව මනසිකරිත්වා තං ඡඩ්ඩෙත්වා යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා දිවසභාගං සඞ්ගණිකාරාමො තිරච්ඡානකථාය වීතිනාමෙති, රත්තිභාගෙපි ථිනමිද්ධාභිභූතො සබ්බරත්තිං සුපති. සත්ථා තස්ස හෙතුපරිපාකං ඔලොකෙත්වා ඔවාදං දෙන්තො –

84. ‘‘සබ්බරත්තිං සුපිත්වාන, දිවා සඞ්ගණිකෙ රතො;

කුදාස්සු නාම දුම්මෙධො, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ සබ්බරත්තින්ති සකලං රත්තිං. සුපිත්වානාති නිද්දායිත්වා, ‘‘රත්තියා පඨමං යාමං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’තිආදිනා වුත්තං ජාගරියං අනනුයුඤ්ජිත්වා කෙවලං රත්තියා තීසුපි යාමෙසු නිද්දං ඔක්කමිත්වාති අත්ථො. දිවාති දිවසං, සකලං දිවසභාගන්ති අත්ථො. සඞ්ගණිකෙති තිරච්ඡානකථිකෙහි කායදළ්හිබහුලපුග්ගලෙහි සන්නිසජ්ජා සඞ්ගණිකො, තස්මිං රතො අභිරතො තත්ථ අවිගතච්ඡන්දො ‘‘සඞ්ගණිකෙ රතො’’ති වුත්තො ‘‘සඞ්ගණිකාරතො’’තිපි පාළි. කුදාස්සු නාමාති කුදා නාම. අස්සූති නිපාතමත්තං, කස්මිං නාම කාලෙති අත්ථො. දුම්මෙධොති නිප්පඤ්ඤො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තන්ති පරියොසානං. අච්චන්තමෙව අනුප්පාදං කදා නාම කරිස්සති, එදිසස්ස දුක්ඛස්සන්තකරණං නත්ථීති අත්ථො. ‘‘දුම්මෙධ දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සසී’’තිපි පාළි.

එවං පන සත්ථාරා ගාථාය කථිතාය ථෙරො සංවෙගජාතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.26-33) –

‘‘සුනන්දො නාම නාමෙන, බ්‍රාහ්මණො මන්තපාරගූ;

අජ්ඣායකො යාචයොගො, වාජපෙය්‍යං අයාජයි.

‘‘පදුමුත්තරො ලොකවිදූ, අග්ගො කාරුණිකො ඉසි;

ජනතං අනුකම්පන්තො, අම්බරෙ චඞ්කමී තදා.

‘‘චඞ්කමිත්වාන සම්බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො;

මෙත්තාය අඵරි සත්තෙ, අප්පමාණෙ නිරූපධි.

‘‘වණ්ටෙ ඡෙත්වාන පුප්ඵානි, බ්‍රාහ්මණො මන්තපාරගූ;

සබ්බෙ සිස්සෙ සමානෙත්වා, ආකාසෙ උක්ඛිපාපයි.

‘‘යාවතා නගරං ආසි, පුප්ඵානං ඡදනං තදා;

බුද්ධස්ස ආනුභාවෙන, සත්තාහං න විගච්ඡථ.

‘‘තෙනෙව සුක්කමූලෙන, අනුභොත්වාන සම්පදා;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, තිණ්ණො ලොකෙ විසත්තිකං.

‘‘එකාරසෙ කප්පසතෙ, පඤ්චතිංසාසු ඛත්තියා;

අම්බරංසසනාමා තෙ, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ථෙරො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

නීතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සුනාගත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

චිත්තනිමිත්තස්ස කොවිදොති ආයස්මතො සුනාගත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තො ඉතො එකත්තිංසෙ කප්පෙ සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා අරඤ්ඤායතනෙ අස්සමෙ වසන්තො තීණි බ්‍රාහ්මණසහස්සානි මන්තෙ වාචෙසි. අථෙකදිවසං තස්ස සත්ථාරං දිස්වා ලක්ඛණානි උපධාරෙත්වා ලක්ඛණමන්තෙ පරිවත්තෙන්තස්ස, ‘‘ඊදිසෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො අනන්තජිනො අනන්තඤාණො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති බුද්ධඤාණං ආරබ්භ උළාරො පසාදො උප්පජ්ජි. සො තෙන චිත්තප්පසාදෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ නාලකගාමෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, සුනාගොතිස්ස නාමං අහොසි. සො ධම්මසෙනාපතිස්ස ගිහිසහායො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා දස්සනභූමියං පතිට්ඨිතො පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.34-40) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, වසභො නාම පබ්බතො;

තස්මිං පබ්බතපාදම්හි, අස්සමො ආසි මාපිතො.

‘‘තීණි සිස්සසහස්සානි, වාචෙසිං බ්‍රාහ්මණො තදා;

සංහරිත්වාන තෙ සිස්සෙ, එකමන්තං උපාවිසිං.

‘‘එකමන්තං නිසීදිත්වා, බ්‍රාහ්මණො මන්තපාරගූ;

බුද්ධවෙදං ගවෙසන්තො, ඤාණෙ චිත්තං පසාදයිං.

‘‘තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, නිසීදිං පණ්ණසන්ථරෙ;

පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාන, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං සඤ්ඤමලභිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඤාණසඤ්ඤායිදං ඵලං.

‘‘සත්තවීසති කප්පම්හි, රාජා සිරිධරො අහු;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා භික්ඛූනං ධම්මදෙසනාපදෙසෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

85. ‘‘චිත්තනිමිත්තස්ස කොවිදො, පවිවෙකරසං විජානිය;

ඣායං නිපකො පතිස්සතො, අධිගච්ඡෙය්‍ය සුඛං නිරාමිස’’න්ති. –

ගාථං අභාසි.

තත්ථ චිත්තනිමිත්තස්ස කොවිදොති භාවනාචිත්තස්ස නිමිත්තග්ගහණෙ කුසලො, ‘‘ඉමස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, ඉමස්මිං සම්පහංසිතබ්බං, ඉමස්මිං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං පග්ගහණාදියොග්‍යස්ස චිත්තනිමිත්තස්ස ගහණෙ ඡෙකො. පවිවෙකරසං විජානියාති කායවිවෙකසංවඩ්ඪිතස්ස චිත්තවිවෙකස්ස රසං සඤ්ජානිත්වා, විවෙකසුඛං අනුභවිත්වාති අත්ථො. ‘‘පවිවෙකරසං පිත්වා’’ති (ධ. ප. 205) හි වුත්තං. ඣායන්ති පඨමං ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන පච්ඡා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච ඣායන්තො. නිපකොති කම්මට්ඨානපරිහරණෙ කුසලො. පතිස්සතොති උපට්ඨිතස්සති. අධිගච්ඡෙය්‍ය සුඛං නිරාමිසන්ති එවං සමථනිමිත්තාදිකොසල්ලෙන ලබ්භෙ චිත්තවිවෙකසුඛෙ පතිට්ඨාය සතො සම්පජානො හුත්වා විපස්සනාඣානෙනෙව ඣායන්තො කාමාමිසවට්ටාමිසෙහි අසම්මිස්සතාය නිරාමිසං නිබ්බානසුඛං ඵලසුඛඤ්ච අධිගච්ඡෙය්‍ය සමුපගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො.

සුනාගත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. නාගිතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ඉතො බහිද්ධා පුථුඅඤ්ඤවාදිනන්ති ආයස්මතො නාගිතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ නාරදො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා එකදිවසං මාළකෙ නිසින්නො භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝෙන පුරක්ඛතං ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො තීහි ගාථාහි අභිත්ථවි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුනගරෙ සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්ති, නාගිතොතිස්ස නාමං අහොසි. සො භගවති කපිලවත්ථුස්මිං විහරන්තෙ මධුපිණ්ඩිකසුත්තං (ම. නි. 1.199 ආදයො) සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.47-54) –

‘‘විසාලමාළෙ ආසීනො, අද්දසං ලොකනායකං;

ඛීණාසවං බලප්පත්තං, භික්ඛුසඞ්ඝපුරක්ඛතං.

‘‘සතසහස්සා තෙවිජ්ජා, ඡළභිඤ්ඤා මහිද්ධිකා;

පරිවාරෙන්ති සම්බුද්ධං, කො දිස්වා නප්පසීදති.

‘‘ඤාණෙ උපනිධා යස්ස, න විජ්ජති සදෙවකෙ;

අනන්තඤාණං සම්බුද්ධං, කො දිස්වා නප්පසීදති.

‘‘ධම්මකායඤ්ච දීපෙන්තං, කෙවලං රතනාකරං;

විකප්පෙතුං න සක්කොන්ති, කො දිස්වා නප්පසීදති.

‘‘ඉමාහි තීහි ගාථාහි, නාරදොව්හයවච්ඡලො;

පදුමුත්තරං ථවිත්වාන, සම්බුද්ධං අපරාජිතං.

‘‘තෙන චිත්තප්පසාදෙන, බුද්ධසන්ථවනෙන ච;

කප්පානං සතසහස්සං, දුග්ගතිං නුපපජ්ජහං.

‘‘ඉතො තිංසකප්පසතෙ, සුමිත්තො නාම ඛත්තියො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථු අවිතථදෙසනතං ධම්මස්ස ච නිය්‍යානිකතං නිස්සාය සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො පීතිවෙගප්පවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙන්තො –

86. ‘‘ඉතො බහිද්ධා පුථුඅඤ්ඤවාදිනං, මග්ගො න නිබ්බානගමො යථා අයං;

ඉතිස්සු සඞ්ඝං භගවානුසාසති, සත්ථා සයං පාණිතලෙව දස්සය’’න්ති. –

ගාථං අභාසි.

තත්ථ ඉතො බහිද්ධාති ඉමස්මා බුද්ධසාසනා බාහිරකෙ සමයෙ, තෙනාහ ‘‘පුථුඅඤ්ඤවාදින’’න්ති, නානාතිත්ථියානන්ති අත්ථො. මග්ගො න නිබ්බානගමො යථා අයන්ති යථා අයං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො එකංසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති නිබ්බානගමො, නිබ්බානගාමී, එවං නිබ්බානගමො මග්ගො තිත්ථියසමයෙ නත්ථි අසම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතත්තා අඤ්ඤතිත්ථියවාදස්ස. තෙනාහ භගවා –

‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො, ඉධ තතියො සමණො, ඉධ චතුත්ථො සමණො, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (දී. නි. 2.214; ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241).

ඉතීති එවං. අස්සූති නිපාතමත්තං. සඞ්ඝන්ති භික්ඛුසඞ්ඝං, උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති. සඞ්ඝන්ති වා සමූහං, වෙනෙය්‍යජනන්ති අධිප්පායො. භගවාති භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි භගවා, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියං ඉතිවුත්තකවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සත්ථාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. සයන්ති සයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහො සම්මාදිට්ඨිආදීනං අට්ඨන්නං අඞ්ගානං වසෙන අට්ඨඞ්ගිකො නිබ්බානගාමී අරියමග්ගො යථා මම සාසනෙ අත්ථි, එවං බාහිරකසමයෙ මග්ගො නාම නත්ථී’’ති සීහනාදං නදන්තො අම්හාකං සත්ථා භගවා සයමෙව සයම්භූඤාණෙන ඤාතං, සයමෙව වා මහාකරුණාසඤ්චොදිතො හුත්වා අත්තනො දෙසනාවිලාසසම්පත්තියා හත්ථතලෙ ආමලකං විය දස්සෙන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං වෙනෙය්‍යජනතං අනුසාසති ඔවදතීති.

නාගිතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පවිට්ඨත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ඛන්ධා දිට්ඨා යථාභූතන්ති ආයස්මතො පවිට්ඨත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං කරොන්තො අත්ථදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කෙසවො නාම තාපසො හුත්වා එකදිවසං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පසන්නමානසො අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පජ්ජිත්වා අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්තො නෙක්ඛම්මනින්නජ්ඣාසයතාය පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථ සික්ඛිතබ්බං සික්ඛිත්වා විචරන්තො උපතිස්සකොලිතානං බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිතභාවං සුත්වා ‘‘තෙපි නාම මහාපඤ්ඤා තත්ථ පබ්බජිතා, තදෙව මඤ්ඤෙ සෙය්‍යො’’ති සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. තස්ස සත්ථා විපස්සනං ආචික්ඛි. සො විපස්සනං ආරභිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.55-59) –

‘‘නාරදො ඉති මෙ නාමං, කෙසවො ඉති මං විදූ;

කුසලාකුසලං එසං, අගමං බුද්ධසන්තිකං.

‘‘මෙත්තචිත්තො කාරුණිකො, අත්ථදස්සී මහාමුනි;

අස්සාසයන්තො සත්තෙ සො, ධම්මං දෙසෙති චක්ඛුමා.

‘‘සකං චිත්තං පසාදෙත්වා, සිරෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;

සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා, පක්කාමිං පාචිනාමුඛො.