10. දසමවග්ගො

1. පරිපුණ්ණකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

න තථා මතං සතරසන්ති ආයස්මතො පරිපුණ්ණකත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො ධම්මදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථු චෙතියෙ පුප්ඵාදීහි උළාරං පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුස්මිං සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො පරිපුණ්ණවිභවතාය පරිපුණ්ණකොති පඤ්ඤායිත්ථ. සො විභවසම්පන්නතාය සබ්බකාලං සතරසං නාම ආහාරං පරිභුඤ්ජන්තො සත්ථු මිස්සකාහාරපරිභොගං සුත්වා ‘‘තාව සුඛුමාලොපි භගවා නිබ්බානසුඛං අපෙක්ඛිත්වා යථා තථා යාපෙති, කස්මා මයං ආහාරගිද්ධා හුත්වා ආහාරසුද්ධිකා භවිස්සාම, නිබ්බානසුඛමෙව පන අම්හෙහි පරියෙසිතබ්බ’’න්ති සංසාරෙ ජාතසංවෙගො ඝරාවාසං පහාය සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා භගවතා කායගතාසතිකම්මට්ඨානෙ නියොජිතො තත්ථ පතිට්ඨාය පටිලද්ධඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.5-9) –

‘‘නිබ්බුතෙ ලොකනාථම්හි, ධම්මදස්සීනරාසභෙ;

ආරොපෙසිං ධජත්ථම්භං, බුද්ධසෙට්ඨස්ස චෙතියෙ.

‘‘නිස්සෙණිං මාපයිත්වාන, ථූපසෙට්ඨං සමාරුහිං;

ජාතිපුප්ඵං ගහෙත්වාන, ථූපම්හි අභිරොපයිං.

‘‘අහො බුද්ධො අහො ධම්මො, අහො නො සත්ථු සම්පදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ථූපපූජායිදං ඵලං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, ථූපසීඛසනාමකා;

සොළසාසිංසු රාජානො, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ධම්මෙ ගාරවබහුමානෙන පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙන්තො ‘‘න තථා මතං සතරස’’න්ති ගාථං අභාසි.

91. තත්ථ න තථා මතං සතරසං, සුධන්නං යං මයජ්ජ පරිභුත්තන්ති තථාති තෙන පකාරෙන. මතන්ති අභිමතං. සතරසන්ති සතරසභොජනං ‘‘සතරසභොජනං නාම සතපාකසප්පිආදීහි අභිසඞ්ඛතං භොජන’’න්ති වදන්ති. අථ වා අනෙකත්ථො සතසද්දො ‘‘සතසො සහස්සසො’’තිආදීසු විය. තස්මා යං භොජනං අනෙකසූපං අනෙකබ්‍යඤ්ජනං, තං අනෙකරසතාය ‘‘සතරස’’න්ති වුච්චති, නානාරසභොජනන්ති අත්ථො. සුධා එව අන්නං සුධාභොජනං දෙවානං ආහාරො. යං මයජ්ජ පරිභුත්තන්ති යං මයා අජ්ජ අනුභුත්තං. ‘‘යං මයා පරිභුත්ත’’න්ති ච ඉදං ‘‘සතරසං සුධන්න’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – යං මයා අජ්ජ එතරහි නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන ච අච්චන්තමෙව සන්තං පණීතං නිබ්බානසුඛං පරිභුඤ්ජියමානං, තං යථා මතං අභිමතං සම්භාවිතං තථා රාජකාලෙ මයා පරිභුත්තං සතරසභොජනං දෙවත්තභාවෙ පරිභුත්තං සුධන්නඤ්ච න මතං නාභිමතං. කස්මා? ඉදඤ්හි අරියනිසෙවිතං නිරාමිසං කිලෙසානං අවත්ථුභූතං, තං පන පුථුජ්ජනසෙවිතං සාමිසං කිලෙසානං වත්ථුභූතං, තං ඉමස්ස සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙතීති. ඉදානි ‘‘යං මයජ්ජ පරිභුත්ත’’න්ති වුත්තධම්මං දෙසෙන්තො අපරිමිතදස්සිනා ගොතමෙන, බුද්ධෙන සුදෙසිතො ධම්මො’’ති ආහ. තස්සත්ථො – අපරිමිතං අපරිච්ඡින්නං උප්පාදවයාභාවතො සන්තං අසඞ්ඛතධාතුං සයම්භූඤාණෙන පස්සී, අපරිමිතස්ස අනන්තාපරිමෙය්‍යස්ස ඤෙය්‍යස්ස දස්සාවීති තෙන අපරිමිතදස්සිනා ගොතමගොත්තෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘ඛයං විරාගං අමතං පණීත’’න්ති (ඛු. පා. 6.4; සු. නි. 227) ච ‘‘මදනිම්මදනො පිපාසවිනයො’’ (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති (අ. නි. 5.140; 10.6) ච ආදිනා සුට්ඨු දෙසිතො ධම්මො, නිබ්බානං මයා අජ්ජ පරිභුත්තන්ති යොජනා.

පරිපුණ්ණකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විජයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යස්සාසවා පරික්ඛීණාති ආයස්මතො විජයත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො පියදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ විභවසම්පන්නෙ කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ තස්ස ථූපස්ස රතනඛචිතං වෙදිකං කාරෙත්වා තත්ථ උළාරං වෙදිකාමහං කාරෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන අනෙකසතෙ අත්තභාවෙ මණිඔභාසෙන විචරි. එවං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, විජයොතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො බ්‍රාහ්මණවිජ්ජාසු නිප්ඵත්තිං ගතො තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤායතනෙ ඣානලාභී හුත්වා විහරන්තො බුද්ධුප්පාදං සුත්වා උප්පන්නප්පසාදො සත්ථු සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.10-14) –

‘‘නිබ්බුතෙ ලොකනාථම්හි, පියදස්සීනරුත්තමෙ;

පසන්නචිත්තො සුමනො, මුත්තාවෙදිමකාසහං.

‘‘මණීහි පරිවාරෙත්වා, අකාසිං වෙදිමුත්තමං;

වෙදිකාය මහං කත්වා, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;

මණී ධාරෙන්ති ආකාසෙ, පුඤ්ඤකම්මස්සිදං ඵලං.

‘‘සොළසිතො කප්පසතෙ, මණිප්පභාසනාමකා;

ඡත්තිංසාසිංසු රාජානො, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘යස්සාසවා පරික්ඛීණා’’ති ගාථං අභාසි.

92. තත්ථ යස්සාසවා පරික්ඛීණාති යස්ස උත්තමපුග්ගලස්ස කාමාසවාදයො චත්තාරො ආසවා සබ්බසො ඛීණා අරියමග්ගෙන ඛෙපිතා. ආහාරෙ ච අනිස්සිතොති යො ච ආහාරෙ තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො අගධිතො අනජ්ඣාපන්නො, නිදස්සනමත්තං, ආහාරසීසෙනෙත්ථ චත්තාරොපි පච්චයා ගහිතාති දට්ඨබ්බං. පච්චයපරියායො වා ඉධ ආහාර-සද්දො වෙදිතබ්බො. ‘‘සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො චා’’ති එත්ථ අප්පණිහිතවිමොක්ඛොපි ගහිතොයෙව, තීණිපි චෙතානි නිබ්බානස්සෙව නාමානි. නිබ්බානඤ්හි රාගාදීනං අභාවෙන සුඤ්ඤං, තෙහි විමුත්තඤ්චාති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛො, තථා රාගාදිනිමිත්තාභාවෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවෙන ච අනිමිත්තං, තෙහි විමුත්තඤ්චාති අනිමිත්තවිමොක්ඛො, රාගාදිපණිධීනං අභාවෙන අප්පණිහිතං, තෙහි විමුත්තඤ්චාති අප්පණිහිතො විමොක්ඛොති වුච්චති. ඵලසමාපත්තිවසෙන තං ආරම්මණං කත්වා විහරන්තස්ස අයම්පි තිවිධො විමොක්ඛො යස්ස ගොචරො, ආකාසෙව සකුන්තානං, පදං තස්ස දුරන්නයන්ති යථා ආකාසෙ ගච්ඡන්තානං සකුණානං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ පාදෙහි අක්කමිත්වා ගතා, ඉදං ඨානං උරෙන පහරිත්වා ගතා, ඉදං සීසෙන, ඉදං පක්ඛෙහී’’ති න සක්කා ඤාතුං, එවමෙව එවරූපස්ස භික්ඛුනො ‘‘නිරයපදාදීසු ඉමිනා නාම පදෙන ගතො’’ති ඤාපෙතුඤ්ච න සක්කාති.

විජයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. එරකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

දුක්ඛා කාමා එරකාති ආයස්මතො එරකත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො සත්ථු කිඤ්චි දාතබ්බයුත්තකං අලභන්තො ‘‘හන්දාහං කායසාරං පුඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති සත්ථු ගමනමග්ගං සොධෙත්වා සමං අකාසි. සත්ථා තෙන තථාකතං මග්ගං පටිපජ්ජි. සො තත්ථ භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ පසන්නචිත්තො යාව දස්සනුපචාරසමතික්කමා බුද්ධාරම්මණං පීතිං අවිජහන්තො අට්ඨාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සම්භාවනීයස්ස කුටුම්බියස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, එරකොතිස්ස නාමං අහොසි අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො ඉතිකත්තබ්බතාසු පරමෙන වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. තස්ස මාතාපිතරො කුලෙන රූපෙන ආචාරෙන වයෙන කොසල්ලෙන ච අනුච්ඡවිකං දාරිකං ආනෙත්වා විවාහකම්මං අකංසු. සො තාය සද්ධිං සංවාසෙන ගෙහෙ වසන්තො පච්ඡිමභවිකත්තා කෙනචිදෙව සංවෙගවත්ථුනා සංසාරෙ සංවිග්ගමානසො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි, තස්ස සත්ථා කම්මට්ඨානං අදාසි. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා කතිපයදිවසාතික්කමෙන උක්කණ්ඨාභිභූතො විහාසි. අථ සත්ථා තස්ස චිත්තප්පවත්තිං ඤත්වා ඔවාදවසෙන ‘‘දුක්ඛා කාමා එරකා’’ති ගාථං අභාසි. සො තං සුත්වා ‘‘අයුත්තං මයා කතං, යොහං එවරූපස්ස සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තං විස්සජ්ජෙන්තො මිච්ඡාවිතක්කබහුලො විහාසි’’න්ති සංවෙගජාතො විපස්සනාය යුත්තප්පයුත්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.32-36) –

‘‘උත්තරිත්වාන නදිකං, වනං ගච්ඡති චක්ඛුමා;

තමද්දසාසිං සම්බුද්ධං, සිද්ධත්ථං වරලක්ඛණං.

‘‘කුදාලපිටකමාදාය, සමං කත්වාන තං පථං;

සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා, සකං චිත්තං පසාදයිං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, මග්ගදානස්සිදං ඵලං.

‘‘සත්තපඤ්ඤාසකප්පම්හි, එකො ආසිං ජනාධිපො;

නාමෙන සුප්පබුද්ධොති, නායකො සො නරිස්සරො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහා පන හුත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

93. ‘‘දුක්ඛා කාමා එරක, න සුඛා කාමා එරක;

යො කාමෙ කාමයති, දුක්ඛං සො කාමයති එරක;

යො කාමෙ න කාමයති, දුක්ඛං සො න කාමයති එරකා’’ති. –

තමෙව භගවතා වුත්තගාථං පච්චුදාහාසි.

තත්ථ දුක්ඛා කාමාති ඉමෙ වත්ථුකාමකිලෙසකාමා දුක්ඛවත්ථුතාය විපරිණාමදුක්ඛසංසාරදුක්ඛසභාවතො ච, දුක්ඛා දුක්ඛමා දුක්ඛනිබ්බත්තිකා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො’’තිආදි (පාචි. 417; ම. නි. 1.234). එරකාති පඨමං තාව භගවා තං ආලපති, පච්ඡා පන ථෙරො අත්තානං නාමෙන කථෙසි. න සුඛා කාමාති කාමා නාමෙතෙ ජානන්තස්ස සුඛා න හොන්ති, අජානන්තස්ස පන සුඛතො උපට්ඨහන්ති. යථාහ – ‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො’’තිආදි (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53; ථෙරගා. 986). යො කාමෙ කාමයති, දුක්ඛං සො කාමයතීති යො සත්තො කිලෙසකාමෙන වත්ථුකාමෙ කාමයති, තස්ස තං කාමනං සම්පති සපරිළාහතාය, ආයතිං අපායදුක්ඛහෙතුතාය ච වට්ටදුක්ඛහෙතුතාය ච දුක්ඛං. වත්ථුකාමා පන දුක්ඛස්ස වත්ථුභූතා. ඉති සො දුක්ඛසභාවං දුක්ඛනිමිත්තං දුක්ඛවත්ථුඤ්ච කාමයතීති වුත්තො. ඉතරං පටිපක්ඛවසෙන තමෙවත්ථං ඤාපෙතුං වුත්තං, තස්මා තස්සත්ථො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො.

එරකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. මෙත්තජිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

නමො හි තස්ස භගවතොති ආයස්මතො මෙත්තජිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර අනොමදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සාසනෙ අභිප්පසන්නො හුත්වා බොධිරුක්ඛස්ස ඉට්ඨකාහි වෙදිකං චිනිත්වා සුධාපරිකම්මං කාරෙසි. සත්ථා තස්ස අනුමොදනං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, මෙත්තජීතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තො බුද්ධුප්පාදං සුත්වා පුබ්බහෙතුනා චොදියමානො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පවත්තිනිවත්තියො ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡිත්වා සත්ථාරා පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.26-31) –

‘‘අනොමදස්සීමුනිනො, බොධිවෙදිමකාසහං;

සුධාය පිණ්ඩං දත්වාන, පාණිකම්මං අකාසහං.

‘‘දිස්වා තං සුකතං කම්මං, අනොමදස්සී නරුත්තමො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ ඨිතො සත්ථා, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘ඉමිනා සුධකම්මෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

සම්පත්තිං අනුභොත්වාන, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සති.

‘‘පසන්නමුඛවණ්ණොම්හි, එකග්ගො සුසමාහිතො;

ධාරෙමි අන්තිමං දෙහං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ.

‘‘ඉතො කප්පසතෙ ආසිං, පරිපුණ්ණෙ අනූනකෙ;

රාජා සබ්බඝනො නාම, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථාරං ථොමෙන්තො –

94. ‘‘නමො හි තස්ස භගවතො, සක්‍යපුත්තස්ස සිරීමතො;

තෙනායං අග්ගප්පත්තෙන, අග්ගධම්මො සුදෙසිතො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ නමොති නමක්කාරො. හීති නිපාතමත්තං. තස්සාති යො සො භගවා සමත්තිංසපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, සක්‍යරාජස්ස පුත්තොති සක්‍යපුත්තො. අනඤ්ඤසාධාරණාය පුඤ්ඤසම්පත්තියා ච සම්භාවිතො උත්තමාය රූපකායසිරියා ධම්මකායසිරියා ච සමන්නාගතත්තා සිරීමා, තස්ස භගවතො සක්‍යපුත්තස්ස සිරීමතො නමො අත්ථු, තං නමාමීති අත්ථො. තෙනාති තෙන භගවතා. අයන්ති තස්ස ධම්මස්ස අත්තනො පච්චක්ඛතාය වදති. අග්ගප්පත්තෙනාති අග්ගං සබ්බඤ්ඤුතං, සබ්බෙහි වා ගුණෙහි අග්ගභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තෙන. අග්ගධම්මොති අග්ගො උත්තමො නවවිධලොකුත්තරො ධම්මො සුට්ඨු අවිපරීතං දෙසිතො පවෙදිතොති.

මෙත්තජිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චක්ඛුපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අන්ධොහං හතනෙත්තොස්මීති ආයස්මතො චක්ඛුපාලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භගවති පරිනිබ්බුතෙ ථූපමහෙ කයිරමානෙ උමාපුප්ඵං ගහෙත්වා ථූපං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං මහාසුවණ්ණස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, තස්ස පාලොති නාමමකංසු. මාතා තස්ස ආධාවිත්වා පරිධාවිත්වා විචරණකාලෙ අඤ්ඤං පුත්තං ලභි. තස්ස මාතාපිතරො චූළපාලොති නාමං කත්වා ඉතරං මහාපාලොති වොහරිංසු. අථ තෙ වයප්පත්තෙ ඝරබන්ධනෙන බන්ධිංසු. තස්මිං සමයෙ සත්ථා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තත්ථ මහාපාලො ජෙතවනං ගච්ඡන්තෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො කුටුම්බභාරං කනිට්ඨභාතිකස්සෙව භාරං කත්වා සයං පබ්බජිත්වා ලද්ධූපසම්පදො ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ පඤ්චවස්සානි වසිත්වා වුට්ඨවස්සො පවාරෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සට්ඨිමත්තෙ සහායභික්ඛූ ලභිත්වා තෙහි සද්ධිං භාවනානුකූලං වසනට්ඨානං පරියෙසන්තො අඤ්ඤතරං පච්චන්තගාමං නිස්සාය ගාමවාසිකෙහි උපාසකෙහි කාරෙත්වා දින්නාය අරඤ්ඤායතනෙ පණ්ණසාලාය වසන්තො සමණධම්මං කරොති. තස්ස අක්ඛිරොගො උප්පන්නො. වෙජ්ජො භෙසජ්ජං සම්පාදෙත්වා අදාසි. සො වෙජ්ජෙන වුත්තවිධානං න පටිපජ්ජි. තෙනස්ස රොගො වඩ්ඪි. සො ‘‘අක්ඛිරොගවූපසමනතො කිලෙසරොගවූපසමනමෙව මය්හං වර’’න්ති අක්ඛිරොගං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා විපස්සනායයෙව යුත්තප්පයුත්තො අහොසි. තස්ස භාවනං උස්සුක්කාපෙන්තස්ස අපුබ්බං අචරිමං අක්ඛීනි චෙව කිලෙසා ච භිජ්ජිංසු. සො සුක්ඛවිපස්සකො අරහා අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.21-25) –

‘‘නිබ්බුතෙ ලොකමහිතෙ, ආහුතීනං පටිග්ගහෙ;

සිද්ධත්ථම්හි භගවති, මහාථූපමහො අහු.

‘‘මහෙ පවත්තමානම්හි, සිද්ධත්ථස්ස මහෙසිනො;

උමාපුප්ඵං ගහෙත්වාන, ථූපම්හි අභිරොපයිං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ථූපපූජායිදං ඵලං.

‘‘ඉතො ච නවමෙ කප්පෙ, සොමදෙවසනාමකා;

පඤ්චාසීතිසු රාජානො, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අථ ථෙරෙ අක්ඛිරොගෙන විහාරෙ ඔහීනෙ ගාමං පිණ්ඩාය ගතෙ භික්ඛූ දිස්වා උපාසකා ‘‘කස්මා ථෙරො නාගතො’’ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා සොකාභිභූතා පිණ්ඩපාතං උපනෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, කිඤ්චි මා චින්තයිත්ථ, ඉදානි මයමෙව පිණ්ඩපාතං ආනෙත්වා උපට්ඨහිස්සාමා’’ති තථා කරොන්ති. භික්ඛූ ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පත්වා වුට්ඨවස්සා පවාරෙත්වා, ‘‘සත්ථාරං වන්දිතුං සාවත්ථිං ගමිස්සාම, භන්තෙ’’ති ආහංසු. ථෙරො, ‘‘අහං දුබ්බලො අචක්ඛුකො, මග්ගො ච සඋපද්දවො, මයා සද්ධිං ගච්ඡන්තානං තුම්හාකං පරිස්සයො භවිස්සති, තුම්හෙ පඨමං ගච්ඡථ, ගන්ත්වා සත්ථාරං මහාථෙරෙ ච මම වන්දනාය වන්දථ, චූළපාලස්ස මම පවත්තිං කථෙත්වා කඤ්චි පුරිසං පෙසෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ පුනපි යාචිත්වා ගමනං අලභන්තා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා උපාසකෙ ආපුච්ඡිත්වා අනුක්කමෙන ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං මහාථෙරෙ ච තස්ස වන්දනාය වන්දිත්වා දුතියදිවසෙ සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා චූළපාලස්ස තං පවත්තිං වත්වා තෙන ‘‘අයං, භන්තෙ, මය්හං භාගිනෙය්‍යො පාලිතො නාම, ඉමං පෙසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ, ‘‘මග්ගො සපරිස්සයො, න සක්කා එකෙන ගහට්ඨෙන ගන්තුං, තස්මා පබ්බාජෙතබ්බො’’ති තං පබ්බාජෙත්වා පෙසෙසුං. සො අනුක්කමෙන ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තානං තස්ස ඔරොචෙත්වා තං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්ස ගාමස්ස සාමන්තා අරඤ්ඤට්ඨානෙ එකිස්සා කට්ඨහාරියා ගායන්තියා සද්දං සුත්වා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා යට්ඨිකොටිං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ, මුහුත්තං යාවාහං ආගච්ඡාමී’’ති වත්වා තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා තත්ථ සීලවිපත්තිං පාපුණි. ථෙරො ඉදානිමෙව ඉත්ථියා ගීතසද්දො සුතො, සාමණෙරො ච චිරායති, නූන සීලවිපත්තිං පත්තො භවිස්සතී’’ති චින්තෙසි. සොපි ආගන්ත්වා ‘‘ගච්ඡාම, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘කිං පාපො ජාතොසී’’ති පුච්ඡි. සාමණෙරො තුණ්හී හුත්වා පුන පුච්ඡිතොපි න කථෙසි. ථෙරො ‘‘තාදිසෙන පාපෙන මය්හං යට්ඨිගහණකිච්චං නත්ථි, ගච්ඡ ත්ව’’න්ති වත්වා පුන තෙන ‘‘බහුපරිස්සයො මග්ගො, තුම්හෙ ච අන්ධා, කථං ගමිස්සථා’’ති වුත්තෙ ‘‘බාල ඉධෙව මෙ නිපජ්ජිත්වා මරන්තස්සාපි අපරාපරං පරිවත්තෙන්තස්සාපි තාදිසෙන ගමනං නාම නත්ථී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො –

95. ‘‘අන්ධොහං හතනෙත්තොස්මි, කන්තාරද්ධානපක්ඛන්දො;

සයමානොපි ගච්ඡිස්සං, න සහායෙන පාපෙනා’’ති. – ගාථං අභාසිත්ථ;

තත්ථ අන්ධොති චක්ඛුවිකලො. හතනෙත්තොති විනට්ඨචක්ඛුකො, තෙන ‘‘පයොගවිපත්තිවසෙනාහං උපහතනෙත්තතාය අන්ධො, න ජච්චන්ධභාවෙනා’’ති යථාවුත්තං අන්ධභාවං විසෙසෙති. අථ වා ‘‘අන්ධො’’ති ඉදං ‘‘අන්ධෙ ජිණ්ණෙ මාතාපිතරො පොසෙතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.288) විය මංසචක්ඛුවෙකල්ලදීපනං, ‘‘සබ්බෙපිමෙ පරිබ්බාජකා අන්ධා අචක්ඛුකා’’ (උදා. 54) ‘‘අන්ධො එකචක්ඛු ද්විචක්ඛූ’’තිආදීසු (අ. නි. 3.29) විය න පඤ්ඤාචක්ඛුවෙකල්ලදීපනන්ති දස්සෙතුං ‘‘හතනෙත්තොස්මී’’ති වුත්තං, තෙන මුඛ්‍යමෙව අන්ධභාවං දස්සෙති. කන්තාරද්ධානපක්ඛන්දොති කන්තාරෙ විවනෙ දීඝමග්ගං අනුපවිට්ඨො, න ජාතිකන්තාරාදිගහනං සංසාරද්ධානං පටිපන්නොති අධිප්පායො. තාදිසඤ්හි කන්තාරද්ධානං අයං ථෙරො සමතික්කමිත්වා ඨිතො, සයමානොපීති සයන්තොපි, පාදෙසු අවහන්තෙසු උරෙන ජණ්ණුකාහි ච භූමියං සංසරන්තො පරිවත්තෙන්තොපි ගච්ඡෙය්‍යං. න සහායෙන පාපෙනාති තාදිසෙන පාපපුග්ගලෙන සහායභූතෙන සද්ධිං න ගච්ඡිස්සන්ති යොජනා. තං සුත්වා ඉතරො සංවෙගජාතො ‘‘භාරියං වත මයා සාහසිකකම්මං කත’’න්ති බාහා පග්ගය්හ කන්දන්තො වනසණ්ඩං පක්ඛන්දො ච අහොසි. අථ ථෙරස්ස සීලතෙජෙන පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. තෙන සක්කො තං කාරණං ඤත්වා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සාවත්ථිගාමිපුරිසං විය අත්තානං ඤාපෙත්වා යට්ඨිකොටිං ගණ්හන්තො මග්ගං සඞ්ඛිපිත්වා තදහෙව සායන්හෙ සාවත්ථියං ථෙරං නෙත්වා තත්ථ ජෙතවනෙ චූළපාලිතෙන කාරිතාය පණ්ණසාලාය ඵලකෙ නිසීදාපෙත්වා තස්ස සහායවණ්ණෙන ථෙරස්ස ආගතභාවං ජානාපෙත්වා පක්කාමි; චූළපාලිතොපි තං යාවජීවං සක්කච්චං උපට්ඨාසීති.

චක්ඛුපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඛණ්ඩසුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

එකපුප්ඵං චජිත්වානාති ආයස්මතො ඛණ්ඩසුමනත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ තස්ස ථූපස්ස සමන්තතො චන්දනවෙදිකාය පරික්ඛිපිත්වා මහන්තං පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු උළාරං සම්පත්තිං අනුභවන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ කුටුම්බිකකුලෙ නිබ්බත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ කනකථූපං උද්දිස්ස රඤ්ඤා පුප්ඵපූජාය කයිරමානාය පුප්ඵානි අලභන්තො එකං ඛණ්ඩසුමනපුප්ඵං දිස්වා මහතා මූලෙන තං කිණිත්වා ගණ්හන්තො චෙතියෙ පූජං කරොන්තො උළාරං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අසීති වස්සකොටියො සග්ගසුඛං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පාවායං මල්ලරාජකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතකාලෙ ගෙහෙ ඛණ්ඩසක්ඛරා සුමනපුප්ඵානි ච උප්පන්නානි අහෙසුං. තෙනස්ස ඛණ්ඩසුමනොති නාමමකංසු. සො විඤ්ඤුතං පත්තො භගවති පාවායං චුන්දස්ස අම්බවනෙ විහරන්තෙ උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.15-20) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

ජලිත්වා අග්ගික්ඛන්ධොව, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො.

‘‘නිබ්බුතෙ ච මහාවීරෙ, ථූපො විත්ථාරිකො අහු;

දූරතොව උපට්ඨෙන්ති, ධාතුගෙහවරුත්තමෙ.

‘‘පසන්නචිත්තො, සුමනො, අකං චන්දනවෙදිකං;

දිස්සති ථූපඛන්ධො ච, ථූපානුච්ඡවිකො තදා.

‘‘භවෙ නිබ්බත්තමානම්හි, දෙවත්තෙ අථ මානුසෙ;

ඔමත්තං මෙ න පස්සාමි, පුබ්බකම්මස්සිදං ඵලං.

‘‘පඤ්චදසකප්පසතෙ, ඉතො අට්ඨ ජනා අහුං;

සබ්බෙ සමත්තනාමා තෙ චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පුරිමජාතිං අනුස්සරන්තො තත්ථ අත්තනො සුමනපුප්ඵපරිච්චාගස්ස සග්ගසම්පත්තිනිමිත්තකං නිබ්බානූපනිස්සයතඤ්ච දිස්වා උදානවසෙන තමත්ථං පකාසෙන්තො –

96. ‘‘එකපුප්ඵං චජිත්වාන, අසීති වස්සකොටියො;

සග්ගෙසු පරිචාරෙත්වා, සෙසකෙනම්හි නිබ්බුතො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ එකපුප්ඵන්ති එකං කුසුමං, තං පන ඉධ සුමනපුප්ඵං අධිප්පෙතං. චජිත්වානාති සත්ථු ථූපපූජාකරණවසෙන පරිච්චජිත්වා පරිච්චාගහෙතු. අසීති වස්සකොටියොති මනුස්සගණනාය වස්සානං අසීති කොටියො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඉදඤ්ච ඡසු කාමසග්ගෙසු දුතියෙ අපරාපරුප්පත්තිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මා සග්ගෙසූති තාවතිංසසඞ්ඛාතෙ සග්ගලොකෙ, පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන හෙත්ථ බහුවචනං. පරිචාරෙත්වාති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඉන්ද්‍රියානි පරිචාරෙත්වා සුඛං අනුභවිත්වා, දෙවච්ඡරාහි වා අත්තානං පරිචාරෙත්වා උපට්ඨාපෙත්වා. සෙසකෙනම්හි නිබ්බුතොති පුප්ඵපූජාය වසෙන පවත්තකුසලචෙතනාසු භවසම්පත්ති දායකකම්මතො සෙසෙන යං තත්ථ විවට්ටූපනිස්සයභූතං, තං සන්ධාය වදති. බහූ හි තත්ථ පුබ්බාපරවසෙන පවත්තා චෙතනා. සෙසකෙනාති වා තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන අපරික්ඛීණෙයෙව තස්මිං කම්මවිපාකෙ නිබ්බුතො අම්හි, කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතොස්මි. එතෙන යස්මිං අත්තභාවෙ ඨත්වා අත්තනා අරහත්තං සච්ඡිකතං, සොපි චරිමත්තභාවො තස්ස කම්මවිපාකොති දස්සෙති. යාදිසං සන්ධාය අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති (පාරා. 228; සං. නි. 1.131) වුත්තං.

ඛණ්ඩසුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තිස්සත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

හිත්වා සතපලං කංසන්ති ආයස්මතො තිස්සත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ යානකාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො චන්දනඛණ්ඩෙන ඵලකං කත්වා භගවතො උපනාමෙසි, තඤ්ච භගවා පරිභුඤ්ජි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රොරුවනගරෙ රාජකුලෙ නිබ්බත්ති. සො වයප්පත්තො පිතරි කාලඞ්කතෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො බිම්බිසාරරඤ්ඤො අදිට්ඨසහායො හුත්වා තස්ස මණිමුත්තාවත්ථාදීනි පණ්ණාකාරානි පෙසෙසි. තස්ස රාජා බිම්බිසාරො පුඤ්ඤවන්තතං සුත්වා පටිපාභතං පෙසෙන්තො චිත්තපටෙ බුද්ධචරිතං සුවණ්ණපට්ටෙ ච පටිච්චසමුප්පාදං ලිඛාපෙත්වා පෙසෙසි. සො තං දිස්වා පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරතාය පච්ඡිමභවිකතාය ච චිත්තපටෙ දස්සෙන්තං බුද්ධචරිතං සුවණ්ණපට්ටකෙ ලිඛිතං පටිච්චසමුප්පාදක්කමඤ්ච ඔලොකෙත්වා පවත්තිනිවත්තියො සල්ලක්ඛෙත්වා සාසනක්කමං හදයෙ ඨපෙත්වා සඤ්ජාතසංවෙගො ‘‘දිට්ඨො මයා භගවතො වෙසො, සාසනක්කමො ච එකපදෙසෙන ඤාතො, බහුදුක්ඛා කාමා බහුපායාසා, කිං දානි මය්හං ඝරාවාසෙනා’’ති රජ්ජං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙන්තො භගවන්තං උද්දිස්ස පබ්බජිත්වා මත්තිකාපත්තං ගහෙත්වා රාජා පුක්කුසාති විය මහාජනස්ස පරිදෙවන්තස්සෙව නගරතො නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරෙ විහරන්තං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මදෙසනං සුත්වා විපස්සනාය කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා යුත්තප්පයුත්තො විහරන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.37-42) –

‘‘යානකාරො පුරෙ ආසිං, දාරුකම්මෙ සුසික්ඛිතො;

චන්දනං ඵලකං කත්වා, අදාසිං ලොකබන්ධුනො.

‘‘පභාසති ඉදං බ්‍යම්හං, සුවණ්ණස්ස සුනිම්මිතං;

හත්ථියානං අස්සයානං, දිබ්බයානං උපට්ඨිතං.

‘‘පාසාදා සිවිකා චෙව, නිබ්බත්තන්ති යදිච්ඡකං;

අක්ඛුබ්භං රතනං මය්හං, ඵලකස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, ඵලකං යමහං දදිං;

දුග්ගති නාභිජානාමි, ඵලකස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘සත්තපඤ්ඤාසකප්පම්හි, චතුරො නිම්මිතාව්හයා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා උදානවසෙන අත්තනො පටිපත්තිං කථෙන්තො –

97. ‘‘හිත්වා සතපලං කංසං, සොවණ්ණං සතරාජිකං;

අග්ගහිං මත්තිකාපත්තං, ඉදං දුතියාභිසෙචන’’න්ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ හිත්වාති පරිච්චජිත්වා. සතපලන්ති සතං පලානි යස්ස, තං සතපලපරිමාණං. කංසන්ති ථාලං. සොවණ්ණන්ති සුවණ්ණමයං. සතරාජිකන්ති භිත්තිවිචිත්තතාය ච අනෙකරූපරාජිචිත්තතාය ච අනෙකලෙඛායුත්තං. අග්ගහිං මත්තිකාපත්තන්ති එවරූපෙ මහාරහෙ භාජනෙ පුබ්බෙ භුඤ්ජිත්වා බුද්ධානං ඔවාදං කරොන්තො ‘‘ඉදානාහං තං ඡඩ්ඩෙත්වා මත්තිකාමයපත්තං අග්ගහෙසිං, අහො, සාධු, මයා කතං අරියවතං අනුඨිත’’න්ති භාජනකිත්තනාපදෙසෙන රජ්ජපරිච්චාගං පබ්බජ්ජූපගමනඤ්ච අනුමොදන්තො වදති. තෙනාහ ‘‘ඉදං දුතියාභිසෙචන’’න්ති. පඨමං රජ්ජාභිසෙචනං උපාදාය ඉදං පබ්බජ්ජූපගමනං මම දුතියං අභිසෙචනං. තඤ්හි රාගාදීහි සංකිලිට්ඨං සාසඞ්කං සපරිසඞ්කං කම්මං අනත්ථසඤ්හිතං දුක්ඛපටිබද්ධං නිහීනං, ඉදං පන තංවිපරියායතො උත්තමං පණීතන්ති අධිප්පායො.

තිස්සත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අභයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

රූපං දිස්වා සති මුට්ඨාති ආයස්මතො අභයත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සුමෙධං භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො සළලපුප්ඵෙහි පූජමකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා අභයොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්තො හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානො එකදිවසං විහාරං ගතො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කතපුබ්බකිච්චො විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො විහරති. අථස්ස එකදිවසං ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨස්ස අලඞ්කතපටියත්තං මාතුගාමං දිස්වා අයොනිසොමනසිකාරවසෙන තස්ස රූපං ආරබ්භ ඡන්දරාගො උප්පජ්ජි, සො විහාරං පවිසිත්වා ‘‘සතිං විස්සජ්ජිත්වා ඔලොකෙන්තස්ස රූපාරම්මණෙ මය්හං කිලෙසො උප්පන්නො, අයුත්තං මයා කත’’න්ති අත්තනො චිත්තං නිග්ගණ්හන්තො තාවදෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.43-47) –

‘‘සුමෙධො නාම නාමෙන, සයම්භූ අපරාජිතො;

විවෙකමනුබ්‍රූහන්තො, අජ්ඣොගහි මහාවනං.

‘‘සළලං පුප්ඵිතං දිස්වා, ගන්ථිත්වාන වටංසකං;

බුද්ධස්ස අභිරොපෙසිං, සම්මුඛා ලොකනායකං.

‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘ඌනවීසෙ කප්පසතෙ, සොළසාසුං සුනිම්මිතා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො කිලෙසුප්පත්තිනිදස්සනෙන ‘‘කිලෙසෙ අනුවත්තෙන්තස්ස වට්ටදුක්ඛතො නත්ථෙව සීසුක්ඛිපනං. අහං පන තෙ නානුවත්ති’’න්ති දස්සෙන්තො –

98. ‘‘රූපං දිස්වා සති මුට්ඨා, පියං නිමිත්තං මනසිකරොතො;

සාරත්තචිත්තො වෙදෙති, තඤ්ච අජ්ඣොස තිට්ඨති;

තස්ස වඩ්ඪන්ති ආසවා, භවමූලොපගාමිනො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ රූපන්ති රජ්ජනීයං රූපායතනං, තං පනෙත්ථ ඉත්ථිරූපං අධිප්පෙතං. දිස්වාති චක්ඛුනා දිස්වා, චක්ඛුද්වාරානුසාරෙන නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනසල්ලක්ඛණවසෙන තං ගහෙත්වා, තස්ස තථාගහණහෙතූති අත්ථො. සති මුට්ඨාති අසුභසභාවෙ කායෙ ‘‘අසුභ’’න්ත්වෙව පවත්තනසති නට්ඨා. යථා පන රූපං දිස්වා සති නට්ඨා, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පියං නිමිත්තං මනසිකරොතො’’ති. යථාඋපට්ඨිතං ආරම්මණං ‘‘සුභං සුඛ’’න්තිආදිනා පියනිමිත්තං කත්වා අයොනිසොමනසිකාරෙන මනසිකරොතො සති මුට්ඨාති යොජනා. තථා භූතොව සාරත්තචිත්තො වෙදෙතීති සුට්ඨු රත්තචිත්තො හුත්වා තං රූපාරම්මණං අනුභවති අභිනන්දති, අභිනන්දන්තො පන තඤ්ච අජ්ඣොස තිට්ඨති අජ්ඣොසාය තං ආරම්මණං ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා වත්තති චෙව, එවංභූතස්ස ච තස්ස වඩ්ඪන්ති ආසවා භවමූලොපගාමිනොති භවස්ස සංසාරස්ස මූලභාවං කාරණභාවං උපගමනසභාවා කාමාසවාදයො චත්තාරොපි ආසවා තස්ස පුග්ගලස්ස උපරූපරි වඩ්ඪන්තියෙව, න හායන්ති. මය්හං පන පටිසඞ්ඛානෙ ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තස්ස මග්ගපටිපාටියා තෙ චත්තාරොපි ආසවා අනවසෙසතො පහීනා පරික්ඛීණාති අධිප්පායො.

අභයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උත්තියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සද්දං සුත්වා සති මුට්ඨාති ආයස්මතො උත්තියත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නචිත්තො ගොනකාදිඅත්ථතං සඋත්තරච්ඡදං බුද්ධාරහං පල්ලඞ්කං ගන්ධකුටියං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුස්මිං සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස උත්තියොති නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො සත්ථු ඤාතිසමාගමෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තො එකදිවසං නාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො අන්තරාමග්ගෙ මාතුගාමස්ස ගීතසද්දං සුත්වා අයොනිසොමනසිකාරවසෙන තත්ථ ඡන්දරාගෙ උප්පන්නෙ පටිසඞ්ඛානබලෙන තං වික්ඛම්භෙත්වා විහාරං පවිසිත්වා සඤ්ජාතසංවෙගො දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තාවදෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.15.48-52) –

‘‘සුමෙධස්ස භගවතො, ලොකජෙට්ඨස්ස තාදිනො;

පල්ලඞ්කො හි මයා දින්නො, සඋත්තරසපච්ඡදො.

‘‘සත්තරතනසම්පන්නො, පල්ලඞ්කො ආසි සො තදා;

මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, නිබ්බත්තති සදා මම.

‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, පල්ලඞ්කමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පල්ලඞ්කස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘වීසකප්පසහස්සම්හි, සුවණ්ණාභා තයො ජනා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො කිලෙසුප්පත්තිනිදස්සනෙන ‘‘කිලෙසෙ අජිගුච්ඡන්තස්ස නත්ථි වට්ටදුක්ඛතො සීසුක්ඛිපනං, අහං පන තෙ ජිගුච්ඡිමෙවා’’ති දස්සෙන්තො –

99. ‘‘සද්දං සුත්වා සති මුට්ඨා, පියං නිමිත්තං මනසිකරොතො;

සාරත්තචිත්තො වෙදෙති, තඤ්ච අජ්ඣොස තිට්ඨති;

තස්ස වඩ්ඪන්ති ආසවා, සංසාර උපගාමිනො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ සද්දන්ති රජ්ජනීයං සද්දාරම්මණං, සංසාරඋපගාමිනොති –