11. එකාදසමවග්ගො

1. බෙලට්ඨානිකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

හිත්වා ගිහිත්තං අනවොසිතත්තොතිආදිකා ආයස්මතො බෙලට්ඨානිකත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො ඉතො එකතිංසෙ කප්පෙ වෙස්සභුස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො බ්‍රාහ්මණසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගන්ත්වා ඝරාවාසං පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඉසීහි පරිවුතො විචරන්තො එකදිවසං වෙස්සභුං භගවන්තං දිස්වා පීතිසොමනස්සජාතො සත්ථු ඤාණසම්පත්තිං නිස්සාය පසන්නමානසො ඤාණං උද්දිස්ස පුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බෙලට්ඨානිකොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා කොසලරට්ඨෙ අරඤ්ඤෙ විහරන්තො අලසො කායදළ්හිබහුලො ඵරුසවාචො අහොසි, සමණධම්මෙ චිත්තං න උප්පාදෙසි. අථ නං භගවා ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා –

101. ‘‘හිත්වා ගිහිත්තං අනවොසිතත්තො, මුඛනඞ්ගලී ඔදරිකො කුසීතො;

මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො, පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. –

ඉමාය ඔභාසගාථාය සංවෙජෙසි. සො සත්ථාරං පුරතො නිසින්නං විය දිස්වා තඤ්ච ගාථං සුත්වා සංවෙගජාතො ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.14.41-46) –

‘‘කණිකාරංව ජොතන්තං, නිසින්නං පබ්බතන්තරෙ;

ඔභාසෙන්තං දිසා සබ්බා, ඔසධිං විය තාරකං.

‘‘තයො මාණවකා ආසුං, සකෙ සිප්පෙ සුසික්ඛිතා;

ඛාරිභාරං ගහෙත්වාන, අන්වෙන්ති මම පච්ඡතො.

‘‘පුටකෙ සත්ත පුප්ඵානි, නික්ඛිත්තානි තපස්සිනා;

ගහෙත්වා තානි ඤාණම්හි, වෙස්සභුස්සාභිරොපයිං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඤාණපූජායිදං ඵලං.

‘‘එකූනතිංසකප්පම්හි, විපුලාභසනාමකො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථු ඔවාදං පටිපූජෙන්තො බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ච අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

තත්ථ හිත්වා ගිහිත්තන්ති ගහට්ඨභාවං පරිච්චජිත්වා පබ්බජිත්වාති අත්ථො. අනවොසිතත්තොති අනුරූපං අවොසිතත්තො, යදත්ථං සාසනෙ පබ්බජන්තස්ස අනුරූපපරිඤ්ඤාදීනං අතීරිතත්තා අපරියොසිතභාවො අකතකරණීයොති අත්ථො. අථ වා අනවොසිතත්තොති අනුඅවොසිතසභාවො, විසුද්ධීනං මග්ගානඤ්ච අනුපටිපාටියා වසිතබ්බවාසස්ස අකතාවී, දසසු අරියවාසෙසු අවුසිතවාති අත්ථො. මුඛසඞ්ඛාතං නඞ්ගලං ඉමස්ස අත්ථීති මුඛනඞ්ගලී. නඞ්ගලෙන විය පථවිං පරෙසු ඵරුසවාචප්පයොගෙන අත්තානං ඛනන්තොති අත්ථො. ඔදරිකොති උදරෙ පසුතො උදරපොසනතප්පරො. කුසීතොති අලසො, භාවනං අනනුයුඤ්ජන්තො. එවංභූතස්ස නිප්ඵත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො, පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එත්ථ ච යථා පබ්බජිත්වා අනවොසිතාදිසභාවතාය පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො, න එවං මාදිසො පණ්ඩිතො. තබ්බිපරීතසභාවතාය පන සම්මාපටිපත්තියා මත්ථකං පාපිතත්තා පරිනිබ්බායතීති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකාසීති දට්ඨබ්බන්ති.

බෙලට්ඨානිකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සෙතුච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

මානෙන වඤ්චිතාසෙති ආයස්මතො සෙතුච්ඡත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො තිස්සස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං තිස්සං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො සුමධුරං පනසඵලං අභිසඞ්ඛතං නාළිකෙරසාළවං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ අඤ්ඤතරස්ස මණ්ඩලිකරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, සෙතුච්ඡොතිස්ස නාමං අහොසි. සො පිතරි මතෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො උස්සාහසත්තීනං අභාවෙන රාජකිච්චානි විරාධෙන්තො රජ්ජං පරහත්ථගතං කත්වා දුක්ඛප්පත්තියා සංවෙගජාතො ජනපදචාරිකං චරන්තං භගවන්තං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා පරිකම්මං කරොන්තො තදහෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.17.13-17) –

‘‘තිස්සස්ස ඛො භගවතො, පුබ්බෙ ඵලමදාසහං;

නාළිකෙරඤ්ච පාදාසිං, ඛජ්ජකං අභිසම්මතං.

‘‘බුද්ධස්ස තමහං දත්වා, තිස්සස්ස තු මහෙසිනො;

මොදාමහං කාමකාමී, උපපජ්ජිං යමිච්ඡකං.

‘‘ද්වෙනවුතෙ ඉතො කප්පෙ, යං දානමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘ඉතො තෙරසකප්පම්හි, රාජා ඉන්දසමො අහු;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා කිලෙසෙ ගරහන්තො –

102. ‘‘මානෙන වඤ්චිතාසෙ, සඞ්ඛාරෙසු සංකිලිස්සමානාසෙ;

ලාභාලාභෙන මථිතා, සමාධිං නාධිගච්ඡන්තී’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ මානෙන වඤ්චිතාසෙති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනයප්පවත්තෙන මානෙන අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදිවසෙන කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනෙන විප්පලද්ධා. සඞ්ඛාරෙසු සංකිලිස්සමානාසෙති අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු චක්ඛාදීසු චෙව රූපාදීසු ච සඞ්ඛතධම්මෙසු සංකිලිස්සමානා, ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති තංනිමිත්තං තණ්හාගාහාදිවසෙන සංකිලෙසං ආපජ්ජමානා. ලාභාලාභෙන මථිතාති පත්තචීවරාදීනඤ්චෙව වත්ථාදීනඤ්ච ලාභෙන තෙසංයෙව ච අලාභෙන තංනිමිත්තං උප්පන්නෙහි අනුනයපටිඝෙහි මථිතා මද්දිතා අභිභූතා. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අවසිට්ඨලොකධම්මානම්පෙත්ථ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සමාධිං නාධිගච්ඡන්තීති තෙ එවරූපා පුග්ගලා සමාධිං සමථවිපස්සනාවසෙන චිත්තෙකග්ගතං කදාචිපි න වින්දන්ති න පටිලභන්ති න පාපුණන්ති සමාධිසංවත්තනිකානං ධම්මානං අභාවතො, ඉතරෙසඤ්ච භාවතො. ඉධාපි යථා මානාදීහි අභිභූතා අවිද්දසුනො සමාධිං නාධිගච්ඡන්ති, න එවං විද්දසුනො. තෙ පන මාදිසා තෙහි අනභිභූතා සමාධිං අධිගච්ඡන්තෙවාති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං.

සෙතුච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. බන්ධුරත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

නාහං එතෙන අත්ථිකොති ආයස්මතො බන්ධුරත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ අඤ්ඤතරස්ස රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ ගොපකො හුත්වා එකදිවසං භගවන්තං සපරිසං රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො කණවෙරපුප්ඵානි ගහෙත්වා සසඞ්ඝං ලොකනායකං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සීලවතීනගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, බන්ධුරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො කෙනචිදෙව කරණීයෙන සාවත්ථියං ගතො උපාසකෙහි සද්ධිං විහාරං ගතො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා ඤාණස්ස පරිපාකත්තා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.17.7-12) –

‘‘සිද්ධත්ථො නාම භගවා, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

පුරක්ඛතො සාවකෙහි, නගරං පටිපජ්ජථ.

‘‘රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ ආසිං, ගොපකො අභිසම්මතො;

පාසාදෙ උපවිට්ඨොහං, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘කණවෙරං ගහෙත්වාන, භික්ඛුසඞ්ඝෙ සමොකිරිං;

බුද්ධස්ස විසුං කත්වාන, තතො භිය්‍යො සමොකිරිං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිපූජයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘සත්තාසීතිම්හිතො කප්පෙ, චතුරාසුං මහිද්ධිකා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා කතඤ්ඤුභාවෙ ඨත්වා අත්තනො උපකාරස්ස රඤ්ඤො පච්චුපකාරං කාතුං සීලවතීනගරං ගන්ත්වා රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙන්තො සච්චානි පකාසෙසි. රාජා සච්චපරියොසානෙ සොතාපන්නො හුත්වා අත්තනො නගරෙ සුදස්සනං නාම මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා ථෙරස්ස නිය්‍යාතෙසි. මහාලාභසක්කාරො අහොසි. ථෙරො විහාරං සබ්බඤ්ච ලාභසක්කාරං සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතෙත්වා සයං පුරිමනියාමෙනෙව පිණ්ඩාය චරිත්වා යාපෙන්තො කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා සාවත්ථිං ගන්තුකාමො අහොසි. භික්ඛූ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ ඉධෙව වසථ, සචෙ පච්චයෙහි වෙකල්ලං, මයං තං පරිපූරෙස්සාමා’’ති ආහංසු. ථෙරො, ‘‘න මය්හං, ආවුසො, උළාරෙහි පච්චයෙහි අත්ථො අත්ථි, ඉතරීතරෙහි පච්චයෙහි යාපෙමි, ධම්මරසෙනෙවම්හි තිත්තො’’ති දස්සෙන්තො –

103. ‘‘නාහං එතෙන අත්ථිකො, සුඛිතො ධම්මරසෙන තප්පිතො;

පිත්වා රසග්ගමුත්තමං, න ච කාහාමි විසෙන සන්ථව’’න්ති. –

ගාථං අභාසි.

තත්ථ නාහං එතෙන අත්ථිකොති යෙන මං තුම්හෙ තප්පෙතුකාමා ‘‘පරිපූරෙස්සාමා’’ති වදථ, එතෙන ආමිසලාභෙන පච්චයාමිසරසෙන නාහං අත්ථිකො, මය්හං එතෙන අත්ථො නත්ථි, සන්තුට්ඨි පරමං සුඛන්ති ඉතරීතරෙහෙව පච්චයෙහි යාපෙමීති අත්ථො. ඉදානි තෙන අනත්ථිකභාවෙ පධානකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුඛිතො ධම්මරසෙන තප්පිතො’’ති. සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මරසෙන චෙව නවවිධලොකුත්තරධම්මරසෙන ච තප්පිතො පීණිතො සුඛිතො උත්තමෙන සුඛෙන සුහිතොති අත්ථො. පිත්වා රසග්ගමුත්තමන්ති සබ්බරසෙසු අග්ගං සෙට්ඨං තතොයෙව උත්තමං යථාවුත්තං ධම්මරසං පිවිත්වා ඨිතො, තෙනාහ – ‘‘සබ්බරසං ධම්මරසො ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). න ච කාහාමි විසෙන සන්ථවන්ති එවරූපං රසුත්තමං ධම්මරසං පිවිත්වා ඨිතො විසෙන විසසදිසෙන විසරසෙන සන්ථවං සංසග්ගං න කරිස්සාමි, තථාකරණස්ස කාරණං නත්ථීති අත්ථො.

බන්ධුරත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඛිතකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ලහුකො වත මෙ කායොති ආයස්මතො ඛිතකත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ යක්ඛසෙනාපති හුත්වා නිබ්බත්තො එකදිවසං යක්ඛසමාගමෙ නිසින්නො සත්ථාරං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වා උළාරං පීතිසොමනස්සං පවෙදෙන්තො අප්ඵොටෙන්තො උට්ඨහිත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, ඛිතකොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස මහිද්ධිකභාවං සුත්වා ‘‘ඉද්ධිමා භවිස්සාමී’’ති පුබ්බහෙතුනා චොදියමානො පබ්බජිත්වා භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සමථවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.17.1-6) –

‘‘පදුමො නාම නාමෙන, ද්විපදින්දො නරාසභො;

පවනා අභිනික්ඛම්ම, ධම්මං දෙසෙති චක්ඛුමා.

‘‘යක්ඛානං සමයො ආසි, අවිදූරෙ මහෙසිනො;

යෙන කිච්චෙන සම්පත්තා, අජ්ඣාපෙක්ඛිංසු තාවදෙ.

‘‘බුද්ධස්ස ගිරමඤ්ඤාය, අමතස්ස ච දෙසනං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, අප්ඵොටෙත්වා උපට්ඨහිං.

‘‘සුචිණ්ණස්ස ඵලං පස්ස, උපට්ඨානස්ස සත්ථුනො;

තිංසකප්පසහස්සෙසු, දුග්ගතිං නුපපජ්ජහං.

‘‘ඌනතිංසෙ කප්පසතෙ, සමලඞ්කතනාමකො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සවිසෙසං ඉද්ධීසු වසීභාවෙන අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්තො ඉද්ධිපාටිහාරියෙන අනුසාසනීපාටිහාරියෙන ච සත්තානං අනුග්ගහං කරොන්තො විහරති. සො භික්ඛූහි, ‘‘කථං ත්වං, ආවුසො, ඉද්ධි වළඤ්ජෙසී’’ති පුට්ඨො තමත්ථං ආචික්ඛන්තො –

104. ‘‘ලහුකො වත මෙ කායො, ඵුට්ඨො ච පීතිසුඛෙන විපුලෙන;

තූලමිව එරිතං මාලුතෙන, පිලවතීව මෙ කායො’’ති. –

ගාථං අභාසි. ‘‘උදානවසෙනා’’තිපි වදන්තියෙව.

තත්ථ ලහුකො වත මෙ කායොති නීවරණාදිවික්ඛම්භනෙන චුද්දසවිධෙන චිත්තපරිදමනෙන චතුරිද්ධිපාදකභාවනාය සුට්ඨු චිණ්ණවසීභාවෙන ච මෙ රූපකායො සල්ලහුකො වත, යෙන දන්ධං මහාභූතපච්චයම්පි නාම ඉමං කරජකායං චිත්තවසෙන පරිණාමෙමීති අධිප්පායො. ඵුට්ඨො ච පීතිසුඛෙන විපුලෙනාති සබ්බත්ථකමෙව ඵරන්තෙන මහතා උළාරෙන පීතිසහිතෙන සුඛෙන ඵුට්ඨො ච මෙ කායොති යොජනා. ඉදඤ්ච යථා කායො ලහුකො අහොසි, තං දස්සනත්ථං වුත්තං. සුඛසඤ්ඤොක්කමනෙන හි සද්ධිංයෙව ලහුසඤ්ඤොක්කමනං හොති. සුඛස්ස ඵරණඤ්චෙත්ථ තංසමුට්ඨානරූපවසෙන දට්ඨබ්බං කථං පන චතුත්ථජ්ඣානසමඞ්ගිනො පීතිසුඛඵරණං, සමතික්කන්තපීතිසුඛඤ්හි තන්ති චෙ? සච්චමෙතං, ඉදං පන න චතුත්ථජ්ඣානලක්ඛණවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බභාගවසෙන. ‘‘පීතිසුඛෙනා’’ති පන පීතිසහිතසදිසෙන සුඛෙන, උපෙක්ඛා හි ඉධ සන්තසභාවතාය ඤාණවිසෙසයොගතො ච සුඛන්ති අධිප්පෙතං. තථා හි වුත්තං ‘‘සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමතී’’ති (පටි. ම. 1.101). පාදකජ්ඣානාරම්මණෙන රූපකායාරම්මණෙන වා ඉද්ධිචිත්තෙන සහජාතං සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමති පවිසති ඵුසති සම්පාපුණාතීති අයම්පි තත්ථ අත්ථො. තථා චාහ අට්ඨකථායං (පටි. ම. අට්ඨ. 2.3.12) – ‘‘සුඛසඤ්ඤා නාම උපෙක්ඛාසම්පයුත්තා සඤ්ඤා. උපෙක්ඛා හි සන්තං සුඛන්ති වුත්තං සායෙව සඤ්ඤා නීවරණෙහි චෙව විතක්කාදිපච්චනීකෙහි ච විමුත්තත්තා ලහුසඤ්ඤාතිපි වෙදිතබ්බා. තං ඔක්කන්තස්ස පනස්ස කරජකායොපි තූලපිචු විය සල්ලහුකො හොති. සො එවං වාතක්ඛිත්තතූලපිචුනො විය සල්ලහුකෙන දිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡතී’’ති. තෙනාහ ‘‘තූලමිව එරිතං මාලුතෙන, පිලවතීව මෙ කායො’’ති. තස්සත්ථො – යදාහං බ්‍රහ්මලොකං අඤ්ඤං වා ඉද්ධියා ගන්තුකාමො හොමි, තදා මාලුතෙන වායුනා එරිතං චිත්තං තූලපිචු විය ආකාසං ලඞ්ඝන්තොයෙව මෙ කායො හොතීති.

ඛිතකත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මලිතවම්භත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

උක්කණ්ඨිතොති ආයස්මතො මලිතවම්භත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හිමවන්තතො අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං ජාතස්සරෙ සකුණො හුත්වා නිබ්බත්ති, පදුමුත්තරො භගවා තං අනුග්ගණ්හන්තො තත්ථ ගන්ත්වා ජාතස්සරතීරෙ චඞ්කමති. සකුණො භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො සරෙ කුමුදානි ගහෙත්වා භගවන්තං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුරුකච්ඡනගරෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, මලිතවම්භොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො පච්ඡාභූමහාථෙරං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො විහරති. තස්ස ච අයං සභාවො, යත්ථ භොජනසප්පායො දුල්ලභො, ඉතරෙ සුලභා, තතො න පක්කමති. යත්ථ පන භොජනසප්පායො සුලභො, ඉතරෙ දුල්ලභා, තත්ථ න වසති පක්කමතෙව. එවං විහරන්තො ච හෙතුසම්පන්නතාය මහාපුරිසජාතිකතාය ච නචිරස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.16.51-57) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, මහාජාතස්සරො අහු;

පදුමුප්පලසඤ්ඡන්නො, පුණ්ඩරීකසමොත්ථටො.

‘‘කුකුත්ථො නාම නාමෙන, තත්ථාසිං සකුණො තදා;

සීලවා බුද්ධිසම්පන්නො, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤෙසු කොවිදො.

‘‘පදුමුත්තරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

ජාතස්සරස්සාවිදූරෙ, සඤ්චරිත්ථ මහාමුනි.

‘‘ජලජං කුමුදං ඡෙත්වා, උපනෙසිං මහෙසිනො;

මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, පටිග්ගහි මහාමුනි.

‘‘තඤ්ච දානං දදිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

කප්පානං සතසහස්සං, දුග්ගතිං නුපපජ්ජහං.

‘‘සොළසෙතො කප්පසතෙ, ආසුං වරුණනාමකා;

අට්ඨ එතෙ ජනාධිපා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා උදානෙන්තො –

105. ‘‘උක්කණ්ඨිතොපි න වසෙ, රමමානොපි පක්කමෙ;

න ත්වෙවානත්ථසංහිතං, වසෙ වාසං විචක්ඛණො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ උක්කණ්ඨිතොපි න වසෙති යස්මිං ආවාසෙ වසන්තස්ස මෙ භොජනසප්පායාලාභෙන අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු උක්කණ්ඨා අනභිරති උප්පජ්ජති, තත්ථ උක්කණ්ඨිතොපි වසාමියෙව ඉතරසප්පායලාභෙන න පක්කමෙ න පක්කමාමි. න වසෙති එත්ථ න-කාරෙනපි පක්කමෙතිපදං සම්බන්ධිතබ්බං. රමමානොපි පක්කමෙති යස්මිං පන ආවාසෙ වසන්තස්ස මෙ පච්චයවෙකල්ලාභාවෙන නත්ථි උක්කණ්ඨා, අඤ්ඤදත්ථු අභිරමාමි, එවං අභිරමමානොපි අවසෙසසප්පායාලාභෙන තතො පක්කමෙ, න වසෙය්‍යං. එවං පටිපජ්ජන්තොවාහං නචිරස්සෙව සකත්ථං පච්චුපාදින්ති. අයඤ්චෙත්ථ අත්තපටිපත්තිපච්චවෙක්ඛණායං යොජනා. පරස්ස ඔවාදදානෙ පන වසෙය්‍ය න පක්කමෙය්‍යාති විධානවසෙන යොජෙතබ්බං. න ත්වෙවානත්ථසංහිතං, වසෙ වාසං විචක්ඛණොති යස්මිං ආවාසෙ පච්චයා සුලභා, සමණධම්මො න පාරිපූරිං ගච්ඡති, යස්මිඤ්ච ආවාසෙ පච්චයා දුල්ලභා, සමණධම්මොපි පාරිපූරිං න ගච්ඡති, එවරූපො ආවාසො ඉධ අනත්ථසංහිතො නාම අවඩ්ඪිසහිතොති කත්වා. එවරූපං වාසං විචක්ඛණො විඤ්ඤුජාතිකො සකත්ථං පරිපූරෙතුකාමො නත්වෙව වසෙය්‍ය. යත්ථ පන පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතො ආවාසො ලබ්භති, සත්තපි සප්පායා ලබ්භන්ති, තත්ථෙව වසෙය්‍යාති අත්ථො.

මලිතවම්භත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සුහෙමන්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සාති ආයස්මතො සුහෙමන්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො ද්වානවුතෙ කප්පෙ තිස්සස්ස භගවතො කාලෙ වනචරො හුත්වා වනෙ වසති, තං අනුග්ගහිතුං භගවා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තස්ස ආසන්නෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. සො භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො සුගන්ධානි පුන්නාගපුප්ඵානි ඔචිනිත්වා භගවන්තං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පාරියන්තදෙසෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, සුහෙමන්තොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො සඞ්කස්සනගරෙ මිගදායෙ විහරන්තං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා තෙපිටකො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාපත්තො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.16.46-50) –

‘‘කානනං වනමොගය්හ, වසාමි ලුද්දකො අහං;

පුන්නාගං පුප්ඵිතං දිස්වා, බුද්ධසෙට්ඨං අනුස්සරිං.

‘‘තං පුප්ඵං ඔචිනිත්වාන, සුගන්ධං ගන්ධිතං සුභං;

ථූපං කරිත්වා පුලිනෙ, බුද්ධස්ස අභිරොපයිං.

‘‘ද්වෙනවුතෙ ඉතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිපූජයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘එකම්හි නවුතෙ කප්පෙ, එකො ආසිං තමොනුදො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා එවං චින්තෙසි – ‘‘මයා ඛො යං සාවකෙන පත්තබ්බං, තං අනුප්පත්තං, යංනූනාහං ඉදානි භික්ඛූනං අනුග්ගහං කරෙය්‍ය’’න්ති. එවං චින්තෙත්වා පභින්නපටිසම්භිදතාය අකිලාසුතාය ච අත්තනො සන්තිකං උපගතෙ භික්ඛූ යථාරහං ඔවදන්තො අනුසාසන්තො කඞ්ඛං ඡින්දන්තො ධම්මං කථෙන්තො කම්මට්ඨානං නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා ආචික්ඛන්තො විහරති. අථෙකදිවසං අත්තනො සන්තිකං උපගතානං භික්ඛූනං විඤ්ඤූනඤ්ච පුග්ගලානං විසෙසං ආචික්ඛන්තො –

106. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො;

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධො, සතදස්සී ච පණ්ඩිතො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ සතලිඞ්ගස්සාති ලීනමත්ථං ගමෙන්තීති ලිඞ්ගානි, අත්ථෙසු සද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තානි, තානි පන සතං අනෙකානි ලිඞ්ගානි එතස්සාති සතලිඞ්ගො. අනෙකත්ථො හි ඉධ සතසද්දො, ‘‘සතං සහස්ස’’න්තිආදීසු විය න සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසත්ථො තස්ස සතලිඞ්ගස්ස. අත්ථස්සාති ඤෙය්‍යස්ස, ඤෙය්‍යඤ්හි ඤාණෙන අරණීයතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති. සො ච එකොපි අනෙකලිඞ්ගො, යථා ‘‘සක්කො පුරින්දදො මඝවා’’ති, ‘‘පඤ්ඤා විජ්ජා මෙධා ඤාණ’’න්ති ච. යෙන ලිඞ්ගෙන පවත්තිනිමිත්තෙන තාවතිංසාධිපතිම්හි ඉන්දසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ සක්කාදිසද්දා පවත්තා, අථ ඛො අඤ්ඤෙන. තථා යෙන සම්මාදිට්ඨිම්හි පඤ්ඤාසද්දො පවත්තො, න තෙන විජ්ජාදිසද්දා. තෙන වුත්තං ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති.

සතලක්ඛණධාරිනොති අනෙකලක්ඛණවතො. ලක්ඛීයති එතෙනාති ලක්ඛණං, පච්චයභාවිනො අත්ථස්ස අත්තනො ඵලං පටිච්ච පච්චයභාවො, තෙන හි සො අයං ඉමස්ස කාරණන්ති ලක්ඛීයති. සො ච එකස්සෙව අත්ථස්ස අනෙකප්පභෙදො උපලබ්භති, තෙනාහ ‘‘සතලක්ඛණධාරිනො’’ති. අථ වා ලක්ඛීයන්තීති ලක්ඛණානි, තස්ස තස්ස අත්ථස්ස සඞ්ඛතතාදයො පකාරවිසෙසා තෙ පන අත්ථතො අවත්ථාවිසෙසා වෙදිතබ්බා. තෙ ච පන තෙසං අනිච්චතාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණං ලිඞ්ගෙන්ති ඤාපෙන්තීති ‘‘ලිඞ්ගානී’’ති ච වුච්චන්ති. තස්සිමෙ ආකාරා, යස්මා එකස්සාපි අත්ථස්ස අනෙකෙ උපලබ්භන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො’’ති. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති – ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5).

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධොති එවං අනෙකලිඞ්ගෙ අනෙකලක්ඛණෙ අත්ථෙ යො තත්ථ එකඞ්ගදස්සී අපුථුපඤ්ඤතාය එකලිඞ්ගමත්තං එකලක්ඛණමත්තඤ්ච දිස්වා අත්තනා දිට්ඨමෙව ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිස්ස ‘‘මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ඉතරං පටික්ඛිපති, හත්ථිදස්සනකඅන්ධො විය එකඞ්ගගාහී දුම්මෙධො දුප්පඤ්ඤො තත්ථ විජ්ජමානානංයෙව පකාරවිසෙසානං අජානනතො මිච්ඡා අභිනිවිසනතො ච. සතදස්සී ච පණ්ඩිතොති පණ්ඩිතො පන තත්ථ විජ්ජමානෙ අනෙකෙපි පකාරෙ අත්තනො පඤ්ඤාචක්ඛුනා සබ්බසො පස්සති. යො වා තත්ථ ලබ්භමානෙ අනෙකෙ පඤ්ඤාචක්ඛුනා අත්තනාපි පස්සති, අඤ්ඤෙසම්පි දස්සෙති පකාසෙති, සො පණ්ඩිතො විචක්ඛණො අත්ථෙසු කුසලො නාමාති. එවං ථෙරො උක්කංසගතං අත්තනො පටිසම්භිදාසම්පත්තිං භික්ඛූනං විභාවෙසි.

සුහෙමන්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මසවත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පබ්බජිං තුලයිත්වානාති ආයස්මතො ධම්මසවත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ සුවච්ඡො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ ඝරාවාසෙ දොසං දිස්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤායතනෙ පබ්බතන්තරෙ අස්සමං කාරෙත්වා බහූහි තාපසෙහි සද්ධිං වසි. අථස්ස කුසලබීජං රොපෙතුකාමො පදුමුත්තරො භගවා අස්සමසමීපෙ ආකාසෙ ඨත්වා ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙසි. සො තං දිස්වා පසන්නමානසො පූජෙතුකාමො නාගපුප්ඵානි ඔචිනාපෙසි. සත්ථා, ‘‘අලං ඉමස්ස තාපසස්ස එත්තකං කුසලබීජ’’න්ති පක්කාමි. සො පුප්ඵානි ගහෙත්වා සත්ථු ගමනමග්ගං ඔකිරිත්වා චිත්තං පසාදෙන්තො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ධම්මසවොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්තො හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානො ඝරාවාසෙ ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ආනිසංසඤ්ච දිස්වා දක්ඛිණාගිරිස්මිං විහරන්තං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.16.39-45) –

‘‘සුවච්ඡො නාම නාමෙන, බ්‍රාහ්මණො මන්තපාරගූ;

පුරක්ඛතො සසිස්සෙහි, වසතෙ පබ්බතන්තරෙ.

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

මමුද්ධරිතුකාමො සො, ආගච්ඡි මම සන්තිකං.

‘‘වෙහාසම්හි චඞ්කමති, ධූපායති ජලතෙ තථා;

හාසං මමං විදිත්වාන, පක්කාමි පාචිනාමුඛො.

‘‘තඤ්ච අච්ඡරියං දිස්වා, අබ්භුතං ලොමහංසනං;

නාගපුප්ඵං ගහෙත්වාන, ගතමග්ගම්හි ඔකිරිං.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵං ඔකිරිං අහං;

තෙන චිත්තප්පසාදෙන, දුග්ගතිං නුපපජ්ජහං.

‘‘එකතිංසෙ කප්පසතෙ, රාජා ආසි මහාරහො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා සොමනස්සප්පත්තො උදානවසෙන –

107. ‘‘පබ්බජිං තුලයිත්වාන, අගාරස්මානගාරියං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ පබ්බජිං තුලයිත්වානාති ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජාපථො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; ම. නි. 2.10; සං. නි. 2.154) ඝරාවාසෙ, ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා’’තිආදිනා (පාචි. 417; ම. නි. 1.177) කාමෙසු ආදීනවං තප්පටිපක්ඛතො නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං තුලභූතාය පඤ්ඤාය විචාරෙත්වා වීමංසිත්වාති අත්ථො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉදමෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං අහොසීති.

ධම්මසවත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ධම්මසවපිතුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ස වීසවස්සසතිකොති ආයස්මතො ධම්මසවපිතුත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භූතගණෙ නාම පබ්බතෙ විහරන්තං පච්චෙකසම්බුද්ධං දිස්වා පසන්නමානසො තිණසූලපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො දාරපරිග්ගහං කත්වා ධම්මසවං නාම පුත්තං ලභිත්වා තස්මිං පබ්බජිතෙ සයම්පි වීසවස්සසතිකො හුත්වා, ‘‘මම පුත්තො තාව තරුණො පබ්බජි, අථ කස්මා නාහං පබ්බජිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසංවෙගො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.16.35-38) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, භූතගණො නාම පබ්බතො;

වසතෙකො ජිනො තත්ථ, සයම්භූ ලොකනිස්සටො.

‘‘තිණසූලං ගහෙත්වාන, බුද්ධස්ස අභිරොපයිං;

එකූනසතසහස්සං, කප්පං න විනිපාතිකො.

‘‘ඉතො එකාදසෙ කප්පෙ, එකොසිං ධරණීරුහො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා සඤ්ජාතසොමනස්සො උදානෙන්තො –

108. ‘‘ස වීසවස්සසතිකො, පබ්බජිං අනගාරියං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ ස වීසවස්සසතිකොති සො වීසංවස්සසතිකො, සො අහං ජාතියා වීසාධිකවස්සසතිකො සමානො. පබ්බජින්ති පබ්බජ්ජං උපගච්ඡිං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉදමෙව ච ඉමස්ස ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං අහොසි.

ධම්මසවපිතුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

න නූනායං පරමහිතානුකම්පිනොති ආයස්මතො සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො චතුනවුතෙ කප්පෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං පබ්බතපාදෙ වසන්තෙ සත්ත පච්චෙකසම්බුද්ධෙ දිස්වා පසන්නමානසො කදම්බපුප්ඵානි ගහෙත්වා පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං ඉබ්භකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස සඞ්ඝරක්ඛිතොති නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං සහායං කත්වා අරඤ්ඤෙ විහරති. ථෙරස්ස වසනට්ඨානතො අවිදූරෙ වනගුම්බෙ එකා මිගී විජායිත්වා තරුණං ඡාපං රක්ඛන්තී ඡාතජ්ඣත්තාපි පුත්තසිනෙහෙන දූරෙ ගොචරාය න ගච්ඡති, ආසන්නෙ ච තිණොදකස්ස අලාභෙන කිලමති. තං දිස්වා ථෙරො, ‘‘අහො වතායං ලොකො තණ්හාබන්ධනබද්ධො මහාදුක්ඛං අනුභවති, න තං ඡින්දිතුං සක්කොතී’’ති සංවෙගජාතො තමෙව අඞ්කුසං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.16.30-34) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, කුක්කුටො නාම පබ්බතො;

තම්හි පබ්බතපාදම්හි, සත්ත බුද්ධා වසන්ති තෙ.