6. චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

25. තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරොති චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරසන්ධි ච ගවෙසිතබ්බොති සඞ්ඛෙපෙන තාව චතුබ්‍යූහං දස්සෙති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙනා’’ති ඉමිනා හාරානං සුත්තස්ස බ්‍යඤ්ජනවිචයභාවතො බ්‍යඤ්ජනමුඛෙනෙව එතෙ චතුබ්‍යූහහාරපදත්ථා නිද්ධාරෙතබ්බාති දස්සෙති. නෙරුත්තන්ති නිරුත්තං නිබ්බචනන්ති අත්ථො. නිරුත්තමෙව නෙරුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘යා නිරුත්තිපදසංහිතා’’ති. තස්සත්ථො – යා නිරුත්ති, ඉදං නෙරුත්තං. කා පන සා නිරුත්ති? පදසංහිතාති පදෙසු සංහිතා යුත්තා, ලිඞ්ගවචනකාලසාධනපුරිසාදිවිසෙසයොගෙන යො යො අත්ථො යථා යථා වත්තබ්බො, තථා තථා පවත්තසභාවනිරුත්තීති අත්ථො. තථා හි වුත්තං ‘‘යං ධම්මානං නාමසො ඤාණ’’න්ති.

තත්ථ යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, යාය කාරණභූතායාති අත්ථො. ධම්මානන්ති ඤෙය්‍යධම්මානං. නාමසොති පථවී ඵස්සො ඛන්ධා ධාතු තිස්සො ඵුස්සොති එවමාදිනාමවිසෙසෙන ඤාණං පවත්තති, අයං සභාවනිරුත්ති නාම. පථවීති හි එවමාදිකං සද්දං ගහෙත්වා තතො පරං සඞ්කෙතද්වාරෙන තදත්ථපටිපත්ති තංතංඅනියතනාමපඤ්ඤත්තිග්ගහණවසෙනෙව හොතීති. අථ වා පදසංහිතාති පදෙන සංහිතා. පදතො හි පදත්ථාවබොධො. සො පනස්ස අත්ථෙ පවත්තිනිමිත්තභූතාය පඤ්ඤත්තියා ගහිතාය එව හොතීති සා පන පඤ්ඤත්ති නිරුත්තිසඞ්ඛාතපදෙන සංහිතා පදත්ථං බොධෙතීති පදසංහිතාති වුත්තා. ‘‘යදා හි භික්ඛූ’’තිආදිනා ‘‘ධම්මානං නාමසො ඤාණ’’න්ති පදස්ස අත්ථං විවරති.

තත්ථ අත්ථස්සාති සද්දාභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස. නාමං ජානාතීති නාමපඤ්ඤත්තිවසෙන අයං නාමාති නාමං ජානාති. ධම්මස්සාති සභාවධම්මස්ස. තථා තථා නං අභිනිරොපෙතීති යො යො අත්ථො ධම්මො ච යථා යථා ච වොහරිතබ්බො, තථා තථා නං නාමං වොහාරං අභිනිරොපෙති දෙසෙතීති අත්ථො. එත්තාවතා ච අයං භික්ඛු අත්ථකුසලො යාව අනෙකාධිවචනකුසලොති වුච්චතීති සම්බන්ධිතබ්බං.

තත්ථ අත්ථකුසලොති පාළිඅත්ථෙ කුසලො. ධම්මකුසලොති පාළියං කුසලො. බ්‍යඤ්ජනකුසලොති අක්ඛරෙසු ච වාක්‍යෙසු ච කුසලො. නිරුත්තිකුසලොති නිබ්බචනෙ කුසලො. පුබ්බාපරකුසලොති දෙසනාය පුබ්බාපරකුසලො. දෙසනාකුසලොති ධම්මස්ස දෙසනාය කුසලො. අතීතාධිවචනකුසලොති අතීතපඤ්ඤත්තිකුසලො. එස නයො සෙසෙසුපි. එවං සබ්බානි කාතබ්බානි, ජනපදනිරුත්තානීති යත්තකානි සත්තවොහාරපදානි, තානි සබ්බානි යථාසම්භවං සුත්තෙ නිබ්බචනවසෙන කාතබ්බානි වත්තබ්බානීති අත්ථො. සබ්බා ච ජනපදනිරුත්තියොති සබ්බා ච ලොකසමඤ්ඤායො යථාරහං කාතබ්බා. ‘‘සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති හි වුත්තං. තථා හි සම්මුතිසච්චමුඛෙනෙව පරමත්ථසච්චාධිගමො හොතීති.

26. අධිප්පායකණ්ඩෙ අනුත්තානං නාම නත්ථි.

27. නිදානකණ්ඩෙ ඉමිනා වත්ථුනාති ඉමිනා පුත්තගවාදිකිත්තනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. කාරණඤ්හෙත්ථ වත්ථු නිදානන්ති ච වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ නිදානනිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං.

කාමන්ධාති කිලෙසකාමෙන අන්ධා. ජාලසඤ්ඡන්නාති තණ්හාජාලපලිගුණ්ඨිතා. තණ්හාඡදනඡාදිතාති තණ්හාසඞ්ඛාතෙන අන්ධකාරෙන පිහිතා. බන්ධනාබද්ධාති කාමගුණසඞ්ඛාතෙන බන්ධනෙන බද්ධා. ‘‘පමත්තබන්ධනා’’තිපි පාඨො, පමාදෙනාති අත්ථො. පුබ්බාපරෙනාති පුබ්බෙන වා අපරෙන වා දෙසනන්තරෙනාති අධිප්පායො. යුජ්ජතීති යොගං උපෙති, සමෙතීති අත්ථො. ඉමෙහි පදෙහි පරියුට්ඨානෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි ගාථාපදෙහි තණ්හාපරියුට්ඨානදීපකෙහි. සායෙව තණ්හාති යා පුරිමගාථාය වුත්තා, සායෙව තණ්හා. ‘‘යඤ්චාහා’’තිආදිනා ද්වින්නම්පි ගාථානං අත්ථසංසන්දනෙන පුබ්බාපරං විභාවෙති. පයොගෙනාති සමුදාචාරෙන. තස්මාති යත්ථ සයං උප්පන්නා, තං සන්තානං නිස්සරිතුං අදෙන්තී නානාරම්මණෙහි පලොභයමානා කිලෙසෙහි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති. තස්මා කිලෙසවසෙන ච පරියුට්ඨානවසෙන ච තණ්හාබන්ධනං වුත්තා.

පපඤ්චෙන්ති සංසාරෙ චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. තිට්ඨන්ති එතාහීති ඨිතී. බන්ධනට්ඨෙන සන්දානං වියාති සන්දානං. නිබ්බානනගරප්පවෙසස්ස පටිසෙධනතො පලිඝං වියාති පලිඝං. අනවසෙසතණ්හාපහානෙන නිත්තණ්හො. අත්තහිතපරහිතානං ඉධලොකපරලොකානඤ්ච මුනනතො මුනීති එවං ගාථාය පදත්ථො වෙදිතබ්බො. පපඤ්චාදිඅත්ථා පන පාළියං විභත්තා එවාති. තත්ථ යස්සෙතෙ පපඤ්චාදයො අබ්භත්ථං ගතා, තස්ස තණ්හාය ලෙසොපි න භවති. තෙන වුත්තං – ‘‘යො එතං සබ්බං සමතික්කන්තො, අයං වුච්චති නිත්තණ්හො’’ති.

28. පරියුට්ඨානන්ති ‘‘තණ්හාය පරියුට්ඨාන’’න්ති වුත්තානි තණ්හාවිචරිතානි. සඞ්ඛාරාති ‘‘තදභිසඞ්ඛතා සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිමානහෙතුකා සඞ්ඛාරා. තෙ පන යස්මා සත්තසු ජවනචෙතනාසු පඨමචෙතනා සති පච්චයසමවායෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලං දෙති. පච්ඡිමචෙතනා අනන්තරෙ අත්තභාවෙ. උභින්නං වෙමජ්ඣචෙතනා යත්ථ කත්ථචි ඵලං දෙති, තස්මා විපච්චනොකාසවසෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීයා වා’’තිආදි වුත්තං. යස්මා පන තංතංචෙතනාසම්පයුත්තා තණ්හාපි චෙතනා විය දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිවසෙන තිධා හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘එවං තණ්හා තිවිධං ඵලං දෙතී’’ති. පුබ්බාපරෙන යුජ්ජතීති යං පුබ්බං පුරිමං සඞ්ඛාරානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයතාදිවචනං වුත්තං, තං ඉමිනා අපරෙන කම්මස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයතාදිවචනෙන යුජ්ජති ගඞ්ගොදකං විය යමුනොදකෙන සංසන්දති සමෙතීති අත්ථො.

සඞ්ඛාරා දස්සනබලෙනාති චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තෙ චාති පඤ්චසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ඛාරා පඨමමග්ගපඤ්ඤාබලෙන. ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි භාවනාබලෙනාති පඨමමග්ගෙන පහීනාවසෙසවසෙන වුත්තං, න සබ්බෙසං වසෙන.

අනුබන්ධොති තණ්හාදීනං අනුප්පබන්ධෙන පවත්ති. යො චාපි පපඤ්චොතිආදිනා ‘‘පපඤ්චෙතී’’තිආදිනා වුත්තං රාධසුත්තඤ්චසංසන්දති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉදං එකත්ථ’’න්ති. යදිපි අත්ථතො එකං, දෙසනාය පන විසෙසො විජ්ජතීති දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදි වුත්තං. එවන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන. සුත්තෙනාති සංවණ්ණියමානෙන සුත්තෙන. සුත්තන්ති සුත්තන්තරං. සංසන්දයිත්වාති විමිස්සිත්වා අත්ථතො අභින්නං කත්වා. පුබ්බාපරෙන සද්ධිං යොජයිත්වාති පුබ්බෙන වා අපරෙන වා සුත්තෙන සද්ධිං අත්ථතො සම්බන්ධං යොජෙත්වා. වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කරොති තෙන සුත්තස්ස අත්ථො නිද්දිට්ඨො හොති විත්ථාරිතො සුත්තන්තරදස්සනෙන.

න කෙවලං සුත්තන්තරසංසන්දනමෙව පුබ්බාපරසන්ධි, අථ ඛො අඤ්ඤොපි අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සො චාය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්ථසන්ධීති කිරියාකාරකාදිවසෙන අත්ථස්ස සම්බන්ධො. සො පන යස්මා සඞ්කාසනාදීනං ඡන්නං අත්ථපදානංයෙව හොති, සබ්බස්සාපි පදත්ථස්ස තදවරොධතො.

සම්බන්ධො ච නාම න කොචි අත්ථො. තස්මා ‘‘අත්ථසන්ධි ඡප්පදානී’’තිආදි වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනසන්ධීති පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො. යස්මා පන සබ්බම්පි නාමාදිපදං ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි අසඞ්ගහිතං නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘බ්‍යඤ්ජනසන්ධි ඡප්පදානී’’තිආදි වුත්තං.

දෙසනාසන්ධීති යථාවුත්තදෙසනන්තරෙන දෙසනාය සංසන්දනං. න ච පථවිං නිස්සායාති පථවිං විසයසඞ්ඛාතං නිස්සයං කත්වා, පථවිං ආලම්බිත්වාති අත්ථො. ඣායීති ඵලසමාපත්තිඣානෙන ඣායී. සො හි සබ්බසඞ්ඛාරනිස්සටං නිබ්බානං ආලම්බිත්වා සමාපජ්ජනවසෙන ඣායති, න පථවිං නිස්සාය ඣායතීති වුත්තො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච චතූහි මහාභූතෙහි රූපප්පටිබද්ධවුත්තිතාය සබ්බො කාමභවො රූපභවො ච ගහිතා. අරූපභවො පන සරූපෙනෙව ගහිතොති සබ්බං ලොකං පරියාදියිත්වා පුන අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන තං දස්සෙතුං ‘‘න ච ඉමං ලොක’’න්තිආදිමාහ. සබ්බො හි ලොකො ඉධලොකො පරලොකො චාති ද්වෙව කොට්ඨාසා හොන්ති. යස්මා පන ‘‘ඉධලොකො’’ති විසෙසතො දිට්ඨධම්මභූතො සත්තසන්තානො වුච්චති. ‘‘පරලොකො’’ති භවන්තරසඞ්ඛෙපගතො සත්තසන්තානො තදුභයවිනිමුත්තො අනින්ද්‍රියබද්ධො රූපසන්තානො. තස්මා තං සන්ධාය ‘‘යමිදං උභයමන්තරෙනා’’තිආදි වුත්තං.

යෙ පන ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති වචනං ගහෙත්වා අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති, තෙසං තං මිච්ඡා. අන්තරාභවො හි අභිධම්මෙ පටික්ඛිත්තොති. දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච. විඤ්ඤාතන්ති අවසිට්ඨං ධම්මාරම්මණපරියාපන්නරූපං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. විතක්කිතං විචාරිතන්ති විතක්කනවසෙන අනුමජ්ජනවසෙන ච ආලම්බිතං. මනසානුචින්තිතන්ති චිත්තෙන අනු අනු චින්තිතං. අයං සදෙවකෙ…පෙ… අනිස්සිතෙන චිත්තෙන න ඤායති ඣායන්තොති අයං ඛීණාසවො ඵලසමාපත්තිඣානෙන ඣායන්තො පුබ්බෙව තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයානං සුට්ඨු පහීනත්තා සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… මනුස්සාය යත්ථ කත්ථචිපි අනිස්සිතෙන චිත්තෙන ඣායති නාම. තතො එව ලොකෙ කෙනචිපි න ඤායති ‘‘අයං ඉදං නාම නිස්සාය ඣායතී’’ති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ නාභිජානාම, කිං ත්වං නිස්සාය ඣායසී’’ති. (නෙත්ති. 104);

ඉදානි ඛීණාසවචිත්තස්ස කත්ථචිපි අනිස්සිතභාවං ගොධිකසුත්තෙන (සං. නි. 1.159) වක්කලිසුත්තෙන (සං. නි. 3.87) ච විභාවෙතුං ‘‘යථා මාරො’’තිආදි වුත්තං. විඤ්ඤාණං සමන්වෙසන්තොති පරිනිබ්බානතො උද්ධං විඤ්ඤාණං පරියෙසන්තො. ‘‘පපඤ්චාතීතො’’තිආදිනා අදස්සනස්ස කාරණමාහ. අනිස්සිතචිත්තා න ඤායන්ති ඣායමානාති න කෙවලං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා ඛීණාසවස්ස චිත්තගතිං මාරාදයො න ජානන්ති, අපි ච ඛො සඋපාදිසෙසායපි නිබ්බානධාතුයා තස්ස තං න ජානන්තීති අත්ථො. අයං දෙසනාසන්ධීති ගොධිකසුත්තවක්කලිසුත්තානං විය සුත්තන්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅත්ථසංසන්දනා දෙසනාසන්ධි නාම.

නිද්දෙසසන්ධීති නිද්දෙසස්ස සන්ධි නිද්දෙසසන්ධි, නිද්දෙසෙන වා සන්ධි නිද්දෙසසන්ධි. පුරිමෙන සුත්තස්ස නිද්දෙසෙන තස්සෙව පච්ඡිමස්ස නිද්දෙසස්ස, පච්ඡිමෙන වා පුරිමස්ස සම්බන්ධනන්ති අත්ථො. තං දස්සෙතුං යස්මා භගවා යෙභුය්‍යෙන පඨමං වට්ටං දස්සෙත්වා පච්ඡා විවට්ටං දස්සෙති, තස්මා ‘‘නිස්සිතචිත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිස්සිතං චිත්තං එතෙසන්ති නිස්සිතචිත්තා, පුග්ගලා, නිද්දිසිතබ්බා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනායාති අධිප්පායො. ධම්මාධිට්ඨානාය පන නිස්සිතං චිත්තං එත්ථාති නිස්සිතචිත්තා, නිස්සිතචිත්තවන්තො තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයවසෙන පවත්තා සුත්තපදෙසා. සෙසමෙත්ථ සබ්බං පාකටමෙව.

චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

29. තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරොති ආවට්ටහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ ආරම්භථාති ආරම්භධාතුසඞ්ඛාතං වීරියං කරොථ. නික්කමථාති කොසජ්ජපක්ඛතො නික්ඛන්තත්තා නික්කමධාතුසඞ්ඛාතං තදුත්තරිවීරියං කරොථ. යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙති යස්මා සීලසංවරො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා සතිසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙසු ධම්මෙසු පතිට්ඨිතානං ජාගරියානුයොගවසෙන ආරම්භනික්කමධාතුයො සම්පජ්ජන්ති, තස්මා තථාභූතසමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙ භගවතො සාසනෙ යුත්තප්පයුත්තා හොථ. ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරොති එවං පටිපජ්ජන්තා ච තෙධාතුඉස්සරස්ස මච්චුරාජස්ස වසං සත්තෙ නෙතීති තස්ස සෙනාසඞ්ඛාතං අබලං දුබ්බලං යථා නාම බලූපපන්නො කුඤ්ජරො නළෙහි කතං අගාරං ඛණෙනෙව විද්ධංසෙති, එවමෙව කිලෙසගණං ධුනාථ විධමථ විද්ධංසෙථාති අත්ථො (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.185).

ඉදානි යදත්ථං අයං ගාථා නික්ඛිත්තා, තං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරම්භථ නික්කමථාති ඉදං වචනං වීරියස්ස පදට්ඨානං වීරියපයොගස්ස කාරණං වීරියාරම්භෙ නියොජනතො, ‘‘යොගා වෙ ජායතී භූරී’’ති (ධ. ප. 282) වචනතො යොගො භාවනා. තත්ථ විපස්සනාභාවනාය වක්ඛමානත්තා සමාධිභාවනා ඉධාධිප්පෙතාති වුත්තං – ‘‘යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙති සමාධිස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. ‘‘මච්චුනො සෙන’’න්ති වුත්තාය කිලෙසසෙනාය සම්මා ධුනනං ඤාණෙනෙව හොතීති ආහ – ‘‘ධුනාථ…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. පුන යථාවුත්තවීරියසමාධිපඤ්ඤාසම්පයුත්තෙසු ආධිපච්චකිච්චතාය පපඤ්චප්පහානසමත්ථා වට්ටමූලං ඡින්දිත්වා විවට්ටං පාපෙන්ති චාති දස්සනත්ථං ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති වීරියින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං. ඉමානි පදට්ඨානානි දෙසනාති ‘‘යානිමානි වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදිනා වීරියාදීනං පදට්ඨානානි වුත්තානි, සා ආරම්භථ නික්කමථාති ආදිදෙසනා, න වීරියාරම්භවත්ථුආදීනීති අත්ථො. තථා චෙව සංවණ්ණිතං.

එවං යථානික්ඛිත්තාය දෙසනාය පදට්ඨානවසෙන අත්ථං නිද්ධාරෙත්වා ඉදානි තං සභාගවිසභාගධම්මවසෙන ආවට්ටෙතුකාමො තස්ස භූමිං දස්සෙතුං ‘‘අයුඤ්ජන්තානං වා සත්තානං යොගෙ යුඤ්ජන්තානං වා ආරම්භො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යොගෙ භාවනායං තං අයුඤ්ජන්තානං වා සත්තානං අපරිපක්කඤාණානං වාසනාභාගෙන ආයතිං විජානනත්ථං අයං දෙසනාරම්භො යුඤ්ජන්තානං වා පරිපක්කඤාණානන්ති.

සො පමාදො දුවිධොති යෙන පමාදෙන භාවනං නානුයුඤ්ජන්ති, සො පමාදො අත්තනො කාරණභෙදෙන දුවිධො. අඤ්ඤාණෙනාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණපටිච්ඡාදකෙන සම්මොහෙන. නිවුතොති ඡාදිතො. ඤෙය්‍යට්ඨානන්ති ඤෙය්‍යඤ්ච තං ‘‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො’’තිආදිනා ඤාණස්ස පවත්තනට්ඨානඤ්චාති ඤෙය්‍යට්ඨානං. අනෙකභෙදත්තා පාපධම්මානං තබ්බසෙන අනෙකභෙදොපි පමාදො මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙන එකො එවාති ආහ – ‘‘එකවිධො අවිජ්ජායා’’ති. ලාභවිනිච්ඡයපරිග්ගහමච්ඡරියානි පරියෙසනාආරක්ඛාපරිභොගෙසු අන්තොගධානි. ඡන්දරාගජ්ඣොසානා තණ්හා එවාති තණ්හාමූලකෙපි ධම්මෙ එත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ‘‘තිවිධො තණ්හායා’’ති වුත්තං.

රූපීසු භවෙසූති රූපධම්මෙසු. අජ්ඣොසානන්ති තණ්හාභිනිවෙසො. එතෙන ‘‘තණ්හාය රූපකායො පදට්ඨාන’’න්ති පදස්ස අත්ථං විවරති. අනාදිමති හි සංසාරෙ ඉත්ථිපුරිසා අඤ්ඤමඤ්ඤරූපාභිරාමා, අයඤ්චත්ථො චිත්තපරියාදානසුත්තෙන (අ. නි. 1.1-10) දීපෙතබ්බො. අරූපීසු සම්මොහොති ඵස්සාදීනං අතිසුඛුමසභාවත්තා සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණඝනවිනිබ්භොගස්ස දුක්කරත්තා ච අරූපධම්මෙසු සම්මොහො, සත්තානං පතිට්ඨිතොති වචනසෙසො. එවං නිද්ධාරිතෙ රූපකායනාමකායසඞ්ඛාතෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ ආරම්මණකරණවසෙන පවත්තං තණ්හඤ්ච අවිජ්ජඤ්ච අවිසෙසෙන වුත්තං චතුපාදානානං වසෙන විභජිත්වා තෙසං ඛන්ධානං උපාදානානඤ්ච දුක්ඛසමුදයභාවෙන සහපරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බභාවං දස්සෙති ‘‘තත්ථ රූපකායො’’තිආදිනා.

30. එවං පමාදමුඛෙන පුරිමසච්චද්වයං නිද්ධාරෙත්වා පමාදමුඛෙනෙව අපරම්පි සච්චද්වයං නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ යො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති තස්ස පමාදස්ස. සම්පටිවෙධෙනාති සම්මා පරිජානනෙන අස්සාදාදීනං ජානනෙන. රක්ඛණා පටිසංහරණාති අත්තනො චිත්තස්ස රක්ඛණසඞ්ඛාතා පමාදස්ස පටිසංහරණා, තප්පටිපක්ඛෙන සඞ්කොචනා අප්පමාදානුයොගෙන යා ඛෙපනා. අයං සමථොති කිච්චෙන සමාධිං දස්සෙති. අයං වොදානපක්ඛවිසභාගධම්මවසෙන ආවට්ටනා. ‘‘යදා ජානාති කාමානං…පෙ… ආනිසංස’’න්ති ඉමිනා සමථාධිගමස්ස උපායං දස්සෙති.

තත්ථ කාමානන්ති වත්ථුකාමානඤ්ච කිලෙසකාමානඤ්ච. අස්සාදඤ්ච අස්සාදතොති කාමෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානං සුඛසොමනස්සසඞ්ඛාතං අස්සාදං අස්සාදතාය අස්සාදමත්තතො. ආදීනවන්ති ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.236) වුත්තං ආදීනවං දොසං. නිස්සරණන්ති පඨමජ්ඣානං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (ඉතිවු. 72). ඔකාරන්ති ලාමකභාවං. සංකිලෙසන්ති සංකිලිස්සනං. කාමහෙතු හි සත්තා සංකිලිස්සන්ති. වොදානන්ති විසුජ්ඣනං. නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසන්ති නීවරණප්පහානාදිගුණවිසෙසයොගං. තත්ථාති තස්මිං යථාවුත්තෙ සමථෙ සති. යා වීමංසාති යා පඤ්ඤා. ‘‘සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’ති (සං. නි. 5.1071) හි වුත්තං. යථා තණ්හාසහිතාව අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, එවං අවිජ්ජාසහිතාව තණ්හා උපාදානානං පච්චයො. තාසු නිරුද්ධාසු උපාදානාදීනං අභාවො එවාති තණ්හාඅවිජ්ජාපහානෙන සකලවට්ටදුක්ඛනිරොධං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු පහීනෙසූ’’තිආදිමාහ. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි විසභාගසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානීති අධිප්පායො.

එවං වොදානපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා තස්ස විසභාගධම්මවසෙන සභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනං දස්සෙත්වා ඉදානි සංකිලෙසපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා තස්ස විසභාගධම්මවසෙන සභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනං දස්සෙතුං ‘‘යථාපි මූලෙ’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යථා නාම පතිට්ඨාහෙතුභාවෙන මූලන්ති ලද්ධවොහාරෙ භූමිගතෙ රුක්ඛස්ස අවයවෙ ඵරසුඡෙදාදිඅන්තරායාභාවෙන අනුපද්දවෙ තතො එව දළ්හෙ ථිරෙ සති ඛන්ධෙ ඡින්නෙපි අස්සත්ථාදිරුක්ඛො රුහති, එවමෙව තණ්හානුසයසඞ්ඛාතෙ අත්තභාවරුක්ඛස්ස මූලෙ මග්ගඤාණඵරසුනා අනුපච්ඡින්නෙ තයිදං දුක්ඛං පුනප්පුනං අපරාපරභාවෙන නිබ්බත්තති න නිරුජ්ඣතීති. කාමතණ්හාදිනිවත්තනත්ථං ‘‘භවතණ්හායා’’ති වුත්තං. එතස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති එතස්ස භවතණ්හාසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස භවෙසු ආදීනවප්පටිච්ඡාදනාදිවසෙන අස්සාදග්ගහණස්ස පච්චයො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සංයොජනීයෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.57). තෙනෙවාහ – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා හි භවතණ්හා’’ති. ඉධ සමථො විපස්සනා ච මග්ගසමාධි මග්ගපඤ්ඤා ච අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘යෙන තණ්හානුසයං සමූහනතී’’තිආදි. ඉමානි චත්තාරි සච්චානීති විසභාගසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ඉදානි න කෙවලං නිද්ධාරිතෙහෙව විසභාගසභාගධම්මෙහි ආවට්ටනං, අථ ඛො පාළිආගතෙහිපි තෙහි ආවට්ටනං ආවට්ටහාරොති දස්සනත්ථං ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ සබ්බපාපස්සාති සබ්බාකුසලස්ස. අකරණන්ති අනුප්පාදනං. කුසලස්සාති චතුභූමකකුසලස්ස. උපසම්පදාති පටිලාභො. සචිත්තපරියොදාපනන්ති අත්තනො චිත්තවොදානං, තං පන අරහත්තෙන හොති. ඉති සීලසංවරෙන සබ්බපාපං පහාය සමථවිපස්සනාහි කුසලං සම්පාදෙත්වා අරහත්තඵලෙන චිත්තං පරියොදපෙතබ්බන්ති එතං බුද්ධාන සාසනං ඔවාදො අනුසිට්ඨීති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො, විත්ථාරතො පන අත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායති.

තත්ථ ‘‘සබ්බපාපං නාමා’’තිආදීසු දොසසමුට්ඨානන්ති දොසො සමුට්ඨානමෙව එතස්සාති දොසසමුට්ඨානං, න දොසො එව සමුට්ඨානන්ති. ලොභසමුට්ඨානායපි පිසුණවාචාය සම්භවතො. කායදුච්චරිතන්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘දොසසමුට්ඨාන’’න්ති නපුංසකනිද්දෙසො. ලොභසමුට්ඨානං මොහසමුට්ඨානන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සම්ඵප්පලාපො උද්ධච්චචිත්තෙන පවත්තයතීති අධිප්පායෙන තස්ස මොහසමුට්ඨානතා වුත්තා.

එවං දුච්චරිතඅකුසලකම්මපථකම්මවිභාගෙන ‘‘සබ්බපාප’’න්ති එත්ථ වුත්තපාපං විභජිත්වා ඉදානිස්ස අකුසලමූලවසෙන අගතිගමනවිභාගම්පි දස්සෙතුං ‘‘අකුසලමූල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අකුසලමූලං පයොගං ගච්ඡන්තන්ති ලොභාදිඅකුසලානි කායවචීපයොගං ගච්ඡන්තානි, කායවචීපයොගං සමුට්ඨාපෙන්තානීති අත්ථො. ඡන්දාති ඡන්දහෙතු. යං ඡන්දා අගතිං ගච්ඡති, ඉදං ලොභසමුට්ඨානන්ති ඡන්දා අගතිං ගච්ඡතීති යදෙතං අගතිගමනං, ඉදං ලොභසමුට්ඨානන්ති. එවං සෙසෙසුපි අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්තාවතා ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති එත්ථ පාපං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස අකරණං දස්සෙන්තො ‘‘ලොභො…පෙ… පඤ්ඤායා’’ති තීහි කුසලමූලෙහි තිණ්ණං අකුසලමූලානං පහානවසෙන සබ්බපාපස්ස අකරණං අනුප්පාදනමාහ. තථා ලොභො උපෙක්ඛායාතිආදිනා බ්‍රහ්මවිහාරෙහි. තත්ථ අරතිං වූපසමෙන්තී මුදිතා තස්සා මූලභූතං මොහං පජහතීති කත්වා වුත්තං – ‘‘මොහො මුදිතාය පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතී’’ති.

31. ඉදානි අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන පාපං තස්ස අකරණඤ්ච දස්සෙත්වා සෙසපදානඤ්ච අත්ථවිභාවනමුඛෙන සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බපාපං නාම අට්ඨ මිච්ඡත්තානී’’තිආදි වුත්තං. අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාචාරොති තීහිපි පදෙහි මිච්ඡත්තානං අනුප්පාදනමෙව වදති. තථා කිරියා කරණං අජ්ඣාචාරොති තීහිපි පදෙහි උප්පාදනමෙව වදති. අජ්ඣාචාරොති අධිට්ඨහිත්වා ආචරණං. අතීතස්සාති චිරකාලප්පවත්තිවසෙන පුරාණස්ස. මග්ගස්සාති අරියමග්ගස්ස. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුරාණමග්ගං පුරාණං අඤ්ජසන්ති ඛො අරියස්සෙතං අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 2.65 අත්ථතො සමානං). අතීතෙන වා විපස්සිනා භගවතා යථාධිගතං දෙසිතභාවං සන්ධාය ‘‘අතීතස්ස මග්ගස්සා’’ති වුත්තං. විපස්සිනො හි අයං භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාතිමොක්ඛුද්දෙසගාථාති.

යං පටිවෙධෙනාති යස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයෙන. යං පරියොදාපිතං, අයං නිරොධොති යදිපි අසඞ්ඛතා ධාතු කෙනචි සංකිලෙසෙන න සංකිලිස්සති, අධිගච්ඡන්තස්ස පන පුග්ගලස්ස වසෙන එවං වුත්තං. තස්ස හි යාව සංකිලෙසා න විගච්ඡන්ති, තාව අසඞ්ඛතා ධාතු අපරියොදපිතාති වුච්චති. යථා නිබ්බානාධිගමෙන යෙ ඛන්ධා වූපසමෙතබ්බා, තෙසං සෙසභාවෙන අසෙසභාවෙන ච ‘‘සඋපාදිසෙසා’’ති ච, ‘‘අනුපාදිසෙසා’’ති ච වුච්චති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

ඉමානි පාළිආගතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානි චත්තාරි සච්චානි පුනපි පාළිආගතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනෙන ආවට්ටහාරං දස්සෙතුං ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛතී’’ති ගාථමාහ. තස්සා පදත්ථො පුබ්බෙ වුත්තො එව. ධම්මොති පුඤ්ඤධම්මො ඉධාධිප්පෙතො. තං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මො නාම දුවිධො ඉන්ද්‍රියසංවරො මග්ගො චා’’ති ආහ. ඉන්ද්‍රියසංවරසීසෙන චෙත්ථ සබ්බම්පි සීලං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බා උපපත්තියො දුග්ගති දුක්ඛදුක්ඛතාදියොගෙන දුක්ඛා ගතියොති කත්වා. යථාවුත්තෙ දුවිධෙ ධම්මෙ පඨමො ධම්මො යථා සුචිණ්ණො හොති, යතො ච සො රක්ඛති, යත්ථ ච පතිට්ඨාපෙති, තං සබ්බං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යා සංවරසීලෙ අඛණ්ඩකාරිතා’’තිආදි වුත්තං. ඉදානි තස්ස ධම්මස්ස අපායතො රක්ඛණෙ එකන්තිකභාවං විභාවෙතුං ගාමණිසංයුත්තෙ (සං. නි. 4.358) අසිබන්ධකපුත්තසුත්තං ආභතං.

තත්ථ එවන්ති පකාරෙන. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනෙ, ඉමිනාපි පකාරෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො. අසිබන්ධකපුත්තොති අසිබන්ධකස්ස නාම පුත්තො. ගාමෙ ජෙට්ඨකතාය ගාමණී. පච්ඡාභූමකාති පච්ඡාභූමිවාසිනො. කාමණ්ඩලුකාති සකමණ්ඩලුනො. සෙවාලමාලිකාති පාතොව උදකතො සෙවාලඤ්චෙව උප්පලාදීනි ච ගහෙත්වා උදකසුද්ධිභාවජානනත්ථං මාලං කත්වා පිළන්ධනකා. උදකොරොහකාති සායං පාතං උදකං ඔරොහණකා. උය්‍යාපෙන්තීති උපරියාපෙන්ති. සඤ්ඤාපෙන්තීති සම්මා යාපෙන්ති. සග්ගං නාම ඔක්කාමෙන්තීති පරිවාරෙත්වා ඨිතාව ‘‘ගච්ඡ, භො, බ්‍රහ්මලොකං, ගච්ඡ, භො, බ්‍රහ්මලොක’’න්ති වදන්තා සග්ගං පවෙසෙන්ති.

අනුපරිසක්කෙය්‍යාති අනුපරිගච්ඡෙය්‍ය. උම්මුජ්ජාති උට්ඨහ. උප්ලවාති ජලස්ස උපරිප්ලව. ථලමුප්ලවාති ථලං අභිරුහ. තත්‍ර යාස්සාති තත්‍ර යං අස්ස, යං භවෙය්‍ය. සක්ඛරකඨලන්ති සක්ඛරා වා කඨලා වා. සා අධොගාමී අස්සාති සා අධො ගච්ඡෙය්‍ය, හෙට්ඨාගාමී භවෙය්‍ය. අධො ගච්ඡෙය්‍යාති හෙට්ඨා ගච්ඡෙය්‍ය. මග්ගස්සාති අරියමග්ගස්ස. තික්ඛතාති තිඛිණතා. සා ච ඛො න සත්ථකස්ස විය නිසිතකරණතා, අථ ඛො ඉන්ද්‍රියානං පටුභාවොති දස්සෙතුං ‘‘අධිමත්තතා’’ති ආහ. නනු ච අරියමග්ගො අත්තනා පහාතබ්බකිලෙසෙ අනවසෙසං සමුච්ඡින්දතීති අතිඛිණො නාම නත්ථීති? සච්චමෙතං, තථාපි නො ච ඛො ‘‘යථා දිට්ඨිප්පත්තස්සා’’ති වචනතො සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තානං කිලෙසප්පහානං පති අත්ථි කාචි විසෙසමත්තාති සක්කා වත්තුං. අයං පන විසෙසො න ඉධාධිප්පෙතො, සබ්බුපපත්තිසමතික්කමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. යස්මා පන අරියමග්ගෙන ඔධිසො කිලෙසා පහීයන්ති, තඤ්ච නෙසං තථාපහානං මග්ගධම්මෙසු ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරපාටවතමභාවෙන හොතීති යො වජිරූපමධම්මෙසු මත්ථකප්පත්තානං අග්ගමග්ගධම්මානං පටුතමභාවො. අයං ඉධ මග්ගස්ස තික්ඛතාති අධිප්පෙතා. තෙනෙවාහ – ‘‘අයං ධම්මො සුචිණ්ණො සබ්බාහි උපපත්තීහි රක්ඛතී’’ති. ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’තිආදිනා සුත්තන්තරෙන (උදා. 32) සුගතිසඤ්ඤිතානම්පි උපපත්තීනං දුග්ගතිභාවං සාධෙති.

32. ඉදානි යථාවුත්තස්ස ධම්මස්ස විසභාගධම්මානං තණ්හාවිජ්ජාදීනං සභාගධම්මානඤ්ච සමථවිපස්සනාදීනං නිද්ධාරණවසෙන ආවට්ටහාරං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ දුග්ගතීනං හෙතු තණ්හා ච අවිජ්ජා චා’’තිආදිමාහ. තං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉදං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියන්ති ඉදං අරියං සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතං මග්ගබ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. යං රක්ඛතීති සබ්බාහි දුග්ගතීහි රක්ඛන්තස්ස අරියමග්ගස්ස ආරම්මණභූතො නිරොධො රක්ඛන්තො විය වුත්තො, නිමිත්තස්ස කත්තුභාවෙන උපචරිතත්තා. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි විසභාගසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානීති අධිප්පායො.

ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

33. තත්ථ කතමො විභත්තිහාරොති විභත්තිහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ ධම්මවිභත්තිභූමිවිභත්තිපදට්ඨානවිභත්තීති තිවිධා විභත්ති. තාසු යස්මා ධම්මෙසු විභාගතො නිද්දිට්ඨෙසු තත්ථ ලබ්භමානො භූමිවිභාගො පදට්ඨානවිභාගො ච නිද්දිසියමානො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොති, තස්මා ධම්මවිභත්තිං තාව නිද්දිසන්තො සොළසවිධෙ පට්ඨානෙ යෙසං සුත්තානං වසෙන විසෙසතො විභජිතබ්බා, තානි සුත්තානි දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ සුත්තානි වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්චා’’ති වුත්තං. තත්ථ වාසනා පුඤ්ඤභාවනා, තස්සා භාගො කොට්ඨාසො වාසනාභාගො, තස්ස හිතන්ති වාසනාභාගියං, සුත්තං. නිබ්බිජ්ඣනං ලොභක්ඛන්ධාදීනං පදාලනං නිබ්බෙධො, තස්ස භාගොති සෙසං පුරිමසදිසමෙව. යස්මිං සුත්තෙ තීණි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි දෙසිතානි, තං සුත්තං වාසනාභාගියං. යස්මිං පන සෙක්ඛාසෙක්ඛා දෙසිතා, තං නිබ්බෙධභාගියං. අයඤ්ච අත්ථො පාළියංයෙව ආගමිස්සති.

පුඤ්ඤභාගියාති පුඤ්ඤභාගෙ භවා. තථා ඵලභාගියා වෙදිතබ්බා. ඵලන්ති පන සාමඤ්ඤඵලං. සංවරසීලන්ති පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්ච සංවරා සංවරසීලං. පහානසීලන්ති තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චප්පහානානි. තෙසු නිස්සරණප්පහානවජ්ජානං පහානානං වසෙන පහානසීලං වෙදිතබ්බං. සොති යො වාසනාභාගියසුත්තසම්පටිග්ගාහකො, සො. තෙන බ්‍රහ්මචරියෙනාති තෙන සංවරසීලසඞ්ඛාතෙන සෙට්ඨචරියෙන කාරණභූතෙන බ්‍රහ්මචාරී භවති. එත්ථ ච අට්ඨසමාපත්තිබ්‍රහ්මචරියස්ස න පටික්ඛෙපො, කෙචි පන ‘‘තෙනෙව බ්‍රහ්මචරියෙනා’’ති පඨන්ති, තෙසං මතෙන සියා තස්ස පටික්ඛෙපො.

පහානසීලෙ ඨිතොති සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිප්පහානානං වසෙන පහානසීලෙ ඨිතො. තෙන බ්‍රහ්මචරියෙනාති තෙන පහානසීලෙන විසෙසභූතෙන මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙන. යෙ පන ‘‘තෙනෙව බ්‍රහ්මචරියෙනා’’ති පඨන්ති, තෙසං අයං පාඨො ‘‘වාසනාභාගියං නාම සුත්තං දානකථා, සීලකථා, සග්ගකථා, පුඤ්ඤවිපාකකථා’’ති. යෙ පන ‘‘තෙන බ්‍රහ්මචරියෙනා’’ති පඨන්ති, තෙසං අයං පාඨො – ‘‘වාසනාභාගියං නාම සුත්තං දානකථා, සීලකථා, සග්ගකථා කාමානං ආදීනවො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො’’ති. තත්ථ කතමො පාඨො යුත්තතරොති? පච්ඡිමො පාඨොති නිට්ඨං ගන්තබ්බං. යස්මා ‘‘නිබ්බෙධභාගියං නාම සුත්තං යා චතුසච්චප්පකාසනා’’ති වක්ඛති, න හි මහාථෙරො සාවසෙසං කත්වා ධම්මං දෙසෙසීති.

‘‘නත්ථි පජානනා’’තිආදිනා උභින්නං සුත්තානං සාතිසයං අසඞ්කරකාරණං දස්සෙති. තත්ථ පජානනාති අරියමග්ගස්ස පදට්ඨානභූතා වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාපඤ්ඤා. ඉමානි චත්තාරි සුත්තානීති ඉමෙසං සුත්තානං වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියානං වක්ඛමානානඤ්ච සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියානං වසෙන චත්තාරි සුත්තානි. දෙසනායාති දෙසනානයෙන. සබ්බතො විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වාති සබ්බතොභාගෙන එකාදසසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වා. ‘‘යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බානී’’ති එතෙන විචයහාරයුත්තිහාරා විභත්තිහාරස්ස පරිකම්මට්ඨානන්ති දස්සෙති. ‘‘යාවතිකා ඤාණස්ස භූමී’’ති ඉමිනා විභත්තිහාරස්ස මහාවිසයතං දස්සෙති.

34. එවං වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියභාවෙහි ධම්මෙ එකදෙසෙන විභජිත්වා ඉදානි තෙසං කිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියභාවෙහි සාධාරණාසාධාරණභාවෙහි විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමෙ ධම්මා සාධාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කතමෙ ධම්මාති කතමෙ සභාවධම්මා. සාධාරණාති අවිසිට්ඨා, සමානාති අත්ථො. ද්වෙ ධම්මාති දුවෙ පකතියො. පකතිඅත්ථො හි අයං ධම්ම-සද්දො ‘‘ජාතිධම්මානං සත්තාන’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 1.33) විය. නාමසාධාරණාති නාමෙන සාධාරණා, කුසලාකුසලාති සමානනාමාති අත්ථො. වත්ථුසාධාරණාති වත්ථුනා නිස්සයෙන සාධාරණා, එකසන්තතිපතිතතාය සමානවත්ථුකාති අත්ථො. විසෙසතො සංකිලෙසපක්ඛෙ පහානෙකට්ඨා නාමසාධාරණා, සහජෙකට්ඨා වත්ථුසාධාරණා. අඤ්ඤම්පි එවං ජාතියන්ති කිච්චපච්චයපටිපක්ඛාදීහි සමානං සඞ්ගණ්හාති. මිච්ඡත්තනියතානං අනියතානන්ති ඉදං පුථුජ්ජනානං උපලක්ඛණං. තස්මා සස්සතවාදා උච්ඡෙදවාදාති ආදිකො සබ්බො පුථුජ්ජනභෙදො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. දසනප්පහාතබ්බා කිලෙසා සාධාරණා මිච්ඡත්තනියතානං අනියතානං එව ච සම්භවතො සම්මත්තනියතානං අසම්භවතො ච. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අරියසාවකොති සෙක්ඛං සන්ධාය වදති. සබ්බා සා අවීතරාගෙහි සාධාරණාති ලොකියසමාපත්ති රූපාවචරා අරූපාවචරා දිබ්බවිහාරො බ්‍රහ්මවිහාරො පඨමජ්ඣානසමාපත්තීති එවමාදීහි පරියායෙහි සාධාරණා. කුසලසමාපත්ති පන ඉමිනා පරියායෙන සියා අසාධාරණා, ඉමං පන දොසං පස්සන්තා කෙචි ‘‘යං කිඤ්චි…පෙ… සබ්බා සා අවීතරාගෙහි සාධාරණා’’ති පඨන්ති. කථං තෙ ඔධිසො ගහිතා, අථ ඔධිසො ගහෙතබ්බා, කථං සාධාරණාති? අනුයොගං මනසිකත්වා තං විසොධෙන්තො ආහ – ‘‘සාධාරණා හි ධම්මා එවං අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්තිආදි. තස්සත්ථො – යථා මිච්ඡත්තනියතානං අනියතානඤ්ච සාධාරණාති වුත්තං, එවං සාධාරණා ධම්මා න සබ්බසත්තානං සාධාරණතාය සාධාරණා, කස්මා? යස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං පරං පරං සකං සකං විසයං නාතිවත්තන්ති. පටිනියතඤ්හි තෙසං පවත්තිට්ඨානං, ඉතරථා තථා වොහාරො එව න සියාති අධිප්පායො. යස්මා ච එතෙ එව ධම්මා එවං නියතා විසයා, තස්මා ‘‘යොපි ඉමෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො න සො තං ධම්මං උපාතිවත්තතී’’ති ආහ. න හි මිච්ඡත්තනියතානං අනියතානඤ්ච දස්සනෙන පහාතබ්බා කිලෙසා න සන්ති, අඤ්ඤෙසං වා සන්තීති එවං සෙසෙපි වත්තබ්බං.

අසාධාරණො නාම ධම්මො තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස පච්චත්තනියතො අරියෙසු සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මවසෙන අනරියෙසු සබ්බාභබ්බපහාතබ්බවසෙන ගවෙසිතබ්බො, ඉතරස්ස තථා නිද්දිසිතබ්බභාවාභාවතො. සො ච ඛො සාධාරණාවිධුරතාය තං තං උපාදාය තථාවුත්තදෙසනානුසාරෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘කතමෙ ධම්මා අසාධාරණා යාව දෙසනං උපාදාය ගවෙසිතබ්බා සෙක්ඛාසෙක්ඛා භබ්බාභබ්බා’’ති ඉමිනා. අට්ඨමකස්සාති සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස. ධම්මතාති ධම්මසභාවො පඨමස්ස මග්ගට්ඨතා දුතියස්ස ඵලට්ඨතා. පඨමස්ස වා පහීයමානකිලෙසතා. දුතියස්ස පහීනකිලෙසතා. පුන අට්ඨමකස්සාති අනාගාමිමග්ගට්ඨස්ස. නාමන්ති සෙක්ඛාති නාමං. ධම්මතාති තංතංමග්ගට්ඨතා හෙට්ඨිමඵලට්ඨතා ච. පටිපන්නකානන්ති මග්ගසමඞ්ගීනං. නාමන්ති පටිපන්නකාති නාමං. එවං ‘‘අට්ඨමකස්සා’’තිආදිනා අරියපුග්ගලෙසු අසාධාරණධම්මං දස්සෙත්වා ඉතරෙසු නයදස්සනත්ථං ‘‘එවං විසෙසානුපස්සිනා’’තිආදි වුත්තං. ලොකියධම්මෙසු එව හි හීනාදිභාවො. තත්ථ විසෙසානුපස්සිනාති අසාධාරණධම්මානුපස්සිනා. මිච්ඡත්තනියතානං අනියතා ධම්මා සාධාරණා මිච්ඡත්තනියතා ධම්මා අසාධාරණා. මිච්ඡත්තනියතෙසුපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකානං අනියතා ධම්මා සාධාරණා. නියතමිච්ඡාදිට්ඨි අසාධාරණාති ඉමිනා නයෙන විසෙසානුපස්සිනා වෙදිතබ්බා.

එවං නානානයෙහි ධම්මවිභත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි භූමිවිභත්තිං පදට්ඨානවිභත්තිඤ්ච විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘දස්සනභූමී’’තිආදිමාහ. තත්ථ දස්සනභූමීති පඨමමග්ගො. යස්මා පන පඨමමග්ගක්ඛණෙ අරියසාවකො සම්මත්තනියාමං ඔක්කමන්තො නාම හොති, තතො පරං ඔක්කන්තො, තස්මා ‘‘දස්සනභූමි නියාමාවක්කන්තියා පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. කිඤ්චාපි හෙට්ඨිමො හෙට්ඨිමො මග්ගො උපරිඋපරිමග්ගාධිගමස්ස කාරණං හොති, සක්කායදිට්ඨිආදීනි අප්පහාය කාමරාගබ්‍යාපාදාදිප්පහානස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තා. තථාපි අරියමග්ගො අත්තනො ඵලස්ස විසෙසකාරණං ආසන්නකාරණඤ්චාති දස්සෙතුං ‘‘භාවනාභූමි උත්තරිකානං ඵලානං පත්තියා පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා ඤාණුත්තරස්ස තථාවිධපච්චයසමායොගෙ ච හොතීති සා විපස්සනාය පදට්ඨානන්ති වුත්තා. ඉතරා පන තිස්සොපි පටිපදා සමථං ආවහන්ති එව. තාසු සබ්බමුදුතාය දස්සිතාය සෙසාපි දස්සිතා එවාති ආහ – ‘‘දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා සමථස්ස පදට්ඨාන’’න්ති.

දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති දානමෙව දානමයං, පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනට්ඨෙන පුඤ්ඤං, තදෙව කත්තබ්බතො කිරියා, පයොගසම්පත්තියාදීනං අධිට්ඨානභාවතො වත්ථු චාති දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථු. පරතොඝොසස්සාති ධම්මස්සවනස්ස. සාධාරණන්ති න බීජං විය අඞ්කුරස්ස, දස්සනභූමිආදයො විය වා නියාමාවක්කන්තිආදීනං ආවෙණිකං, අථ ඛො සාධාරණං, තදඤ්ඤකාරණෙහිපි පරතොඝොසස්ස පවත්තනතොති අධිප්පායො. තත්ථ කෙචි දායකස්ස දානානුමොදනං ආචිණ්ණන්ති දානං පරතොඝොසස්ස කාරණන්ති වදන්ති. දායකො පන දක්ඛිණාවිසුද්ධිං ආකඞ්ඛන්තො දානසීලාදිගුණවිසෙසානං සවනෙ යුත්තප්පයුත්තො හොතීති දානං ධම්මස්සවනස්ස කාරණං වුත්තං.

සීලසම්පන්නො විප්පටිසාරාභාවෙන සමාහිතො ධම්මචින්තාසමත්ථො හොතීති සීලං චින්තාමයඤාණස්ස කාරණන්ති ආහ ‘‘සීලමය’’න්තිආදි. භාවනාමයන්ති සමථසඞ්ඛාතං භාවනාමයං. භාවනාමයියාති උපරිඣානසඞ්ඛාතාය විපස්සනාසඞ්ඛාතාය ච භාවනාමයියා. පුරිමං පුරිමඤ්හි පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පදට්ඨානං. ඉදානි යස්මා දානං සීලං ලොකියභාවනා ච න කෙවලං යථාවුත්තපරතොඝොසාදීනංයෙව, අථ ඛො යථාක්කමං පරියත්තිබාහුසච්චකම්මට්ඨානානුයොගමග්ගසම්මාදිට්ඨීනම්පි පච්චයා හොන්ති, තස්මා තම්පි නයං දස්සෙතුං පුන ‘‘දානමය’’න්තිආදිනා දෙසනං වඩ්ඪෙසි. තථා පතිරූපදෙසවාසාදයො කායවිවෙකචිත්තවිවෙකාදීනං කාරණං හොතීති ඉමං නයං දස්සෙතුං ‘‘පතිරූපදෙසවාසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ කුසලවීමංසායාති පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය. අකුසලපරිච්චාගොති ඉමිනා පහානපරිඤ්ඤා වුත්තාති. සමාධින්ද්‍රියස්සාති මග්ගසමාධින්ද්‍රියස්ස. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.