4. පටිනිද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

5. එවං හාරාදයො සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාබන්ධවසෙන සරූපතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි තෙසු හාරෙ තාව පටිනිද්දෙසවසෙන විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කතමොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. දෙසනාහාරොති පුච්ඡිතබ්බධම්මනිදස්සනං. කිඤ්චාපි දෙසනාහාරො නිද්දෙසවාරෙ සරූපතො දස්සිතො, පටිනිද්දෙසස්ස පන විසයං දස්සෙන්තො ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ගාථං එකදෙසෙන පච්චාමසති. අයං දෙසනාහාරො පුබ්බාපරාපෙක්ඛො. තත්ථ පුබ්බාපෙක්ඛත්තෙ ‘‘කතමො දෙසනාහාරො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති සරූපතො දස්සිතස්ස නිගමනං හොති. පරාපෙක්ඛත්තෙ පන ‘‘අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයතී’’ති දෙසනාකිරියාය කත්තුනිද්දෙසො හොති. තෙන දෙසනාහාරස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතං දස්සෙති. දෙසයතීති සංවණ්ණෙති, විත්ථාරෙතීති අත්ථො.

ඉදානි අනෙන දෙසෙතබ්බධම්මෙ සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘අස්සාද’’න්තිආදිමාහ, තං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව. තස්මා ඉතො පරම්පි අවුත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම. ‘‘කත්ථ පන ආගතෙ අස්සාදාදිකෙ අයං හාරො සංවණ්ණෙතී’’ති අනුයොගං මනසිකත්වා දෙසනාහාරෙන සංවණ්ණෙතබ්බධම්මං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදිකං සබ්බපරියත්තිධම්මසඞ්ගාහකං භගවතො ඡඡක්කදෙසනං එකදෙසෙන දස්සෙති.

තත්ථ ධම්මන්ති අයං ධම්ම-සද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ, භික්ඛු, ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පරියත්තිධම්මෙ දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.299; මහාව. 18) සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13, 145) සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.1.57; 1.2.147-148) පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.398; ම. නි. 1.131) පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදීසු (ජා. 1.10.102; 1.15.385) පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 233) ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලාධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 1) ඤෙය්‍යෙ. ඉධ පන පරියත්තියං දට්ඨබ්බොති (ම. නි. අට්ඨ. 1.මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; ධ. ස. අට්ඨ. චිත්තුප්පාදකණ්ඩ 1; බු. වං. අට්ඨ. 1.1).

වොති පන අයං වො-සද්දො ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො’’ති (සං. නි. 1.215) එත්ථ උපයොගත්ථෙ ආගතො. ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.273) කරණත්ථෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු පදපූරණෙ. ‘‘ආරොචයාමි වො, භික්ඛවෙ’’තිආදීසු (අ. නි. 7.72) සම්පදානත්ථෙ. ඉධාපි සම්පදානත්ථෙ එවාති දට්ඨබ්බො.

භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගෙන භික්ඛූ, භින්නකිලෙසතාදිගුණයොගෙන වා. අථ වා සංසාරෙ භයං ඉක්ඛන්තීති භික්ඛූ. භික්ඛවෙති තෙසං ආලපනං. තෙන තෙ ධම්මස්සවනෙ නියොජෙන්තො අත්තනො මුඛාභිමුඛං කරොති. දෙසෙස්සාමීති කථෙස්සාමි. තෙන නාහං ධම්මිස්සරතාය තුම්හෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි කාරෙය්‍යාමි, අනාවරණඤාණෙන සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පච්චක්ඛකාරිතාය පන ධම්මං දෙසෙස්සාමීති ඉදානි පවත්තියමානං ධම්මදෙසනං පටිජානාති. ආදිකල්‍යාණන්තිආදීසු ආදිම්හි කල්‍යාණං ආදිකල්‍යාණං, ආදිකල්‍යාණමෙතස්සාති වා ආදිකල්‍යාණං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ සීලෙන ආදිකල්‍යාණං. සමාධිනා මජ්ඣෙකල්‍යාණං. පඤ්ඤාය පරියොසානකල්‍යාණං. බුද්ධසුබුද්ධතාය වා ආදිකල්‍යාණං. ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණං. සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණං. අථ වා උග්ඝටිතඤ්ඤුවිනයනෙන ආදිකල්‍යාණං. විපඤ්චිතඤ්ඤුවිනයනෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං නෙය්‍යපුග්ගලවිනයනෙන පරියොසානකල්‍යාණං. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො.

අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසනාදිඡඅත්ථපදසමායොගතො වා සාත්ථං. අක්ඛරාදිඡබ්‍යඤ්ජනපදසමායොගතො සබ්‍යඤ්ජනං. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො. උපනෙතබ්බාභාවතො එකන්තෙන පරිපුණ්ණන්ති කෙවලපරිපුණ්ණං. අපනෙතබ්බාභාවතො පරිසුද්ධං. සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා වා පරිපුණ්ණං. චතුරොඝනිත්ථරණාය පවත්තියා ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතාය ච පරිසුද්ධං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං උත්තමං බ්‍රහ්මූනං වා සෙට්ඨානං අරියානං චරියං සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සාසනං බ්‍රහ්මචරියං පකාසයිස්සාමි පරිදීපයිස්සාමීති අත්ථො.

එවං භගවතා දෙසිතො පකාසිතො ච සාසනධම්මො යෙසං අස්සාදාදීනං දස්සනවසෙන පවත්තො, තෙ අස්සාදාදයො දෙසනාහාරස්ස විසයභූතා යත්ථ යත්ථ පාඨෙ සවිසෙසං වුත්තා, තතො තතො නිද්ධාරෙත්වා උදාහරණවසෙන ඉධානෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කාමන්ති මනාපියරූපාදිං තෙභූමකධම්මසඞ්ඛාතං වත්ථුකාමං. කාමයමානස්සාති ඉච්ඡන්තස්ස. තස්ස චෙතං සමිජ්ඣතීති තස්ස කාමයමානස්ස සත්තස්ස තං කාමසඞ්ඛාතං වත්ථු සමිජ්ඣති චෙ, සචෙ සො තං ලභතීති වුත්තං හොති. අද්ධාපීතිමනො හොතීති එකංසෙන තුට්ඨචිත්තො හොති. ලද්ධාති ලභිත්වා. මච්චොති සත්තො. යදිච්ඡතීති යං ඉච්ඡති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ (මහානි. 1) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අයං අස්සාදොති යායං අධිප්පායසමිජ්ඣනා ඉච්ඡිතලාභෙ පීතිමනතා සොමනස්සං, අයං අස්සාදෙතබ්බතො අස්සාදො.

තස්ස චෙ කාමයානස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස කාමෙ ඉච්ඡමානස්ස, කාමෙන වා යායමානස්ස. ඡන්දජාතස්සාති ජාතතණ්හස්ස. ජන්තුනොති සත්තස්ස. තෙ කාමා පරිහායන්තීති තෙ වත්ථුකාමා කෙනචි අන්තරායෙන විනස්සන්ති චෙ. සල්ලවිද්ධොව රුප්පතීති අථ අයොමයාදිනා සල්ලෙන විද්ධො විය පීළියතීති අත්ථො. අයං ආදීනවොති යායං කාමානං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා කාමයානස්ස සත්තස්ස රුප්පනා දොමනස්සුප්පත්ති, අයං ආදීනවො.

යො කාමෙ පරිවජ්ජෙතීති යො භික්ඛු යථාවුත්තෙ කාමෙ තත්ථ ඡන්දරාගස්ස වික්ඛම්භනෙන වා සමුච්ඡින්දනෙන වා සබ්බභාගෙන වජ්ජෙති. යථා කිං? සප්පස්සෙව පදා සිරොති, යථා කොචි පුරිසො ජීවිතුකාමො කණ්හසප්පං පටිපථෙ පස්සිත්වා අත්තනො පාදෙන තස්ස සිරං පරිවජ්ජෙති, සොමං…පෙ… සමතිවත්තතීති සො භික්ඛු සබ්බං ලොකං විසරිත්වා ඨිතත්තා ලොකෙ විසත්තිකාසඞ්ඛාතං ඉමං තණ්හං සතිමා හුත්වා සමතික්කමතීති. ඉදං නිස්සරණන්ති යදිදං විසත්තිකාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නිබ්බානාරම්මණෙන අරියමග්ගෙන සමතිවත්තනං, ඉදං නිස්සරණං.

ඛෙත්තන්ති කෙදාරාදිඛෙත්තං. වත්ථුන්ති ඝරවත්ථුආදිවත්ථුං. හිරඤ්ඤං වාති කහාපණසඞ්ඛාතං සුවණ්ණසඞ්ඛාතඤ්ච හිරඤ්ඤං. වා-සද්දො විකප්පනත්ථො, සො සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො. ගවාස්සන්ති ගාවො ච අස්සෙ චාති ගවාස්සං. දාසපොරිසන්ති දාසෙ ච පොරිසෙ චාති දාසපොරිසං. ථියොති ඉත්ථියො. බන්ධූති ඤාතිබන්ධවො. පුථූ කාමෙති අඤ්ඤෙපි වා මනාපියරූපාදිකෙ බහූ කාමගුණෙ. යො නරො අනුගිජ්ඣතීති යො සත්තො අනු අනු අභිකඞ්ඛති පත්ථෙතීති අත්ථො. අයං අස්සාදොති යදිදං ඛෙත්තාදීනං අනුගිජ්ඣනං, අයං අස්සාදෙති වත්ථුකාමෙ එතෙනාති අස්සාදො.

අබලා නං බලීයන්තීති ඛෙත්තාදිභෙදෙ කාමෙ අනුගිජ්ඣන්තං තං පුග්ගලං කුසලෙහි පහාතබ්බත්තා අබලසඞ්ඛාතා කිලෙසා බලීයන්ති අභිභවන්ති, සද්ධාබලාදිවිරහෙන වා අබලං තං පුග්ගලං අබලා කිලෙසා බලීයන්ති, අබලත්තා අභිභවන්තීති අත්ථො. මද්දන්තෙනං පරිස්සයාති එනං කාමගිද්ධං කාමෙ පරියෙසන්තං රක්ඛන්තඤ්ච සීහාදයො ච පාකටපරිස්සයා කායදුච්චරිතාදයො ච අපාකටපරිස්සයා මද්දන්ති. තතො නං…පෙ… දකන්ති තතො තෙහි පාකටාපාකටපරිස්සයෙහි අභිභූතං තං පුග්ගලං ජාතිආදිදුක්ඛං සමුද්දෙ භින්නනාවං උදකං විය අන්වෙති අනුගච්ඡතීති අත්ථො. අයං ආදීනවොති ය්වායං තණ්හාදුච්චරිතසංකිලෙසහෙතුකො ජාතිආදිදුක්ඛානුබන්ධො, අයං ආදීනවො.

තස්මාති යස්මා කාමගිද්ධස්ස වුත්තනයෙන දුක්ඛානුබන්ධො විජ්ජති, තස්මා. ජන්තූති සත්තො. සදා සතොති පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගෙන සතො හුත්වා. කාමානි පරිවජ්ජයෙති වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන ච රූපාදීසු වත්ථුකාමෙසු සබ්බප්පකාරං කිලෙසකාමං අනුප්පාදෙන්තො කාමානි පරිවජ්ජයෙ පජහෙය්‍ය. තෙ පහාය තරෙ ඔඝන්ති එවං තෙ කාමෙ පහාය තප්පහානකරඅරියමග්ගෙනෙව චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරෙය්‍ය, තරිතුං සක්කුණෙය්‍යාති අත්ථො. නාවං සිත්වාව පාරගූති යථා පුරිසො උදකග්ගහණෙන ගරුභාරං නාවං උදකං බහි සිඤ්චිත්වා ලහුකාය නාවාය අප්පකසිරෙනෙව පාරගූ භවෙය්‍ය, පාරං ගච්ඡෙය්‍ය, එවමෙව අත්තභාවනාවං කිලෙසූදකගරුකං සිඤ්චිත්වා ලහුකෙන අත්තභාවෙන පාරගූ භවෙය්‍ය, පාරං නිබ්බානං අරහත්තප්පත්තියා ගච්ඡෙය්‍ය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානෙනාති අත්ථො. ඉදං නිස්සරණන්ති යං කාමප්පහානමුඛෙන චතුරොඝං තරිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා නිබ්බානං, ඉදං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණතො නිස්සරණන්ති.

ධම්මොති දානාදිපුඤ්ඤධම්මො. හවෙති නිපාතමත්තං. රක්ඛති ධම්මචාරින්ති යො තං ධම්මං අප්පමත්තො චරති, තං ධම්මචාරිං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභෙදෙන දුවිධතොපි අනත්ථතො රක්ඛති පාලෙති. ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙති වස්සකාලෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ යථා මහන්තං ඡත්තං කුසලෙන පුරිසෙන ධාරිතං තං වස්සතෙමනතො රක්ඛති. තත්ථ යථා තං ඡත්තං අප්පමත්තො හුත්වා අත්තානං රක්ඛන්තං ඡාදෙන්තඤ්ච වස්සාදිතො රක්ඛති, එවං ධම්මොපි අත්තසම්මාපණිධානෙන අප්පමත්තො හුත්වා ධම්මචරියාය අත්තානං රක්ඛන්තංයෙව රක්ඛතීති අධිප්පායො. එසා…පෙ… චාරීති එතෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉදං ඵලන්ති දිට්ඨධම්මිකෙහි සම්පරායිකෙහි ච අනත්ථෙහි යදිදං ධම්මස්ස රක්ඛණං වුත්තං රක්ඛාවසානස්ස ච අබ්භුදයස්ස නිප්ඵාදනං, ඉදං නිස්සරණං අනාමසිත්වා දෙසනාය නිබ්බත්තෙතබ්බතාය ඵලන්ති.

සබ්බෙ ධම්මාති සබ්බෙ සඞ්ඛතා ධම්මා. අනත්තාති නත්ථි එතෙසං අත්තා කාරකවෙදකසභාවො, සයං වා න අත්තාති අනත්තාති. ඉතීති එවං. යදා පඤ්ඤාය පස්සතීති යස්මිං කාලෙ විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තො අනත්තානුපස්සනාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය පස්සති. අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙති අථ අනත්තානුපස්සනාය පුබ්බෙ එව අනිච්චතාදුක්ඛතානං සුපරිදිට්ඨත්තා නිබ්බිදානුපස්සනාවසෙන විපස්සනාගොචරභූතෙ පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛෙ නිබ්බින්දති නිබ්බෙදං ආපජ්ජති. එස මග්ගො විසුද්ධියාති යා වුත්තලක්ඛණා නිබ්බිදානුපස්සනා සබ්බකිලෙසවිසුජ්ඣනතො විසුද්ධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස අච්චන්තවිසුද්ධියා වා අමතධාතුයා මග්ගො උපායො. අයං උපායොති යදිදං අනත්තානුපස්සනාමුඛෙන සබ්බස්මිං වට්ටස්මිං නිබ්බින්දනං වුත්තං, තං විසුද්ධියා අධිගමහෙතුභාවතො උපායො.

‘‘චක්ඛුමා…පෙ… පරිවජ්ජයෙ’’ති ඉමිස්සා ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා චක්ඛුමා පුරිසො සරීරෙ වහන්තෙ විසමානි භූමිප්පදෙසානි චණ්ඩතාය වා විසමෙ හත්ථිආදයො පරිවජ්ජෙති, එවං ලොකෙ සප්පඤ්ඤො පුරිසො සප්පඤ්ඤතාය හිතාහිතං ජානන්තො පාපානි ලාමකානි දුච්චරිතානි පරිවජ්ජෙය්‍යාති. අයං ආණත්තීති යා අයං ‘‘පාපානි පරිවජ්ජෙතබ්බානී’’ති ධම්මරාජස්ස භගවතො ආණා, අයං ආණත්තීති.

එවං විසුං විසුං සුත්තෙසු ආගතා ඵලූපායාණත්තියො උදාහරණභාවෙන දස්සෙත්වා ඉදානි තා එකතො ආගතා දස්සෙතුං ‘‘සුඤ්ඤතො’’ති ගාථමාහ.

තත්ථ සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජාති ආණත්තීති ‘‘මොඝරාජ, සබ්බම්පි සඞ්ඛාරලොකං අවසවත්තිතාසල්ලක්ඛණවසෙන වා තුච්ඡභාවසමනුපස්සනවසෙන වා සුඤ්ඤොති පස්සා’’ති ඉදං ධම්මරාජස්ස වචනං විධානභාවතො ආණත්ති. සබ්බදා සතිකිරියාය තංසුඤ්ඤතාදස්සනං සම්පජ්ජතීති ‘‘සදා සතොති උපායො’’ති වුත්තං. අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්චාති වීසතිවත්ථුකං සක්කායදස්සනං උද්ධරිත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. එවං මච්චුතරො සියාති. ඉදං ඵලන්ති යං එවං වුත්තෙන විධිනා මච්චුතරණං මච්චුනො විසයාතික්කමනං තස්ස යං පුබ්බභාගපටිපදාපටිපජ්ජනං, ඉදං දෙසනාය ඵලන්ති අත්ථො. යථා පන අස්සාදාදයො සුත්තෙ කත්ථචි සරූපතො කත්ථචි නිද්ධාරෙතබ්බතාය කත්ථචි විසුං විසුං කත්ථචි එකතො දස්සිතා, න එවං ඵලාදයො. ඵලාදයො පන සබ්බත්ථ සුත්තෙ ගාථාසු වා එකතො දස්සෙතබ්බාති ඉමස්ස නයස්ස දස්සනත්ථං විසුං විසුං උදාහරිත්වාපි පුන ‘‘සුඤ්ඤතො ලොක’’න්තිආදිනා එකතො උදාහරණං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

6. එවං අස්සාදාදයො උදාහරණවසෙන සරූපතො දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ පුග්ගලවිභාගෙන දෙසනාවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ උග්ඝටිතං ඝටිතමත්තං උද්දිට්ඨමත්තං යස්ස නිද්දෙසපටිනිද්දෙසා න කතා, තං ජානාතීති උග්ඝටිතඤ්ඤූ. උද්දෙසමත්තෙන සප්පභෙදං සවිත්ථාරමත්ථං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො, උග්ඝටිතං වා උච්චලිතං උට්ඨපිතන්ති අත්ථො, තං ජානාතීති උග්ඝටිතඤ්ඤූ. ධම්මො හි දෙසියමානො දෙසකතො දෙසනාභාජනං සඞ්කමන්තො විය හොති, තමෙස උච්චලිතමෙව ජානාතීති අත්ථො, චලිතමෙව වා උග්ඝටිතං. සස්සතාදිආකාරස්ස හි වෙනෙය්‍යානං ආසයස්ස බුද්ධාවෙණිකා ධම්මදෙසනා තඞ්ඛණපතිතා එව චලනාය හොති, තතො පරම්පරානුවත්තියා, තත්ථායං උග්ඝටිතෙ චලිතමත්තෙයෙව ආසයෙ ධම්මං ජානාති අවබුජ්ඣතීති උග්ඝටිතඤ්ඤූ, තස්ස උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස නිස්සරණං දෙසයති, තත්තකෙනෙව තස්ස අත්ථසිද්ධිතො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතං නිද්දිට්ඨං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතං වා මන්දං සණිකං ධම්මං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ, තස්ස විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති, නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරාය දෙසනාය තස්ස අත්ථසිද්ධිතො. නෙතබ්බො ධම්මස්ස පටිනිද්දිසෙන අත්ථං පාපෙතබ්බොති නෙය්‍යො, මුදින්ද්‍රියතාය වා පටිලොමග්ගහණතො නෙතබ්බො අනුනෙතබ්බොති නෙය්‍යො, තස්ස නෙය්‍යස්ස අස්සාදං ආදීනවං නිස්සරණඤ්ච දෙසයති, අනවසෙසෙත්වාව දෙසනෙන තස්ස අත්ථසිද්ධිතො. තත්ථායං පාළි –

‘‘කතමො ච පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ? යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ.

‘‘කතමො ච පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ? යස්ස පුග්ගලස්ස සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ.

‘‘කතමො ච පුග්ගලො නෙය්‍යො? යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසොමනසිකරොතො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො එවං අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො’’ති (පු. ප. 148-150).

පදපරමො පනෙත්ථ නෙත්තියං පටිවෙධස්ස අභාජනන්ති න ගහිතොති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අස්සාදො, ආදීනවො, නිස්සරණං, අස්සාදො ච ආදීනවො ච, අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච, ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච, අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්චාති එතෙ සත්ත පට්ඨානනයා.

තෙසු තතියඡට්ඨසත්තමා වෙනෙය්‍යත්තයවිනයනෙ සමත්ථතාය ගහිතා, ඉතරෙ චත්තාරො න ගහිතා. න හි කෙවලෙන අස්සාදෙන ආදීනවෙන තදුභයෙන වා කථිතෙන වෙනෙය්‍යවිනයනං සම්භවති, කිලෙසානං පහානාවචනතො. පඤ්චමොපි ආදීනවාවචනතො නිස්සරණස්ස අනුපායො එව. න හි විමුත්තිරසා භගවතො දෙසනා විමුත්තිං තදුපායඤ්ච අනාමසන්තී පවත්තති. තස්මා එතෙ චත්තාරො නයා අනුද්ධටා. සචෙ පන පදපරමස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන පවත්තං සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං තදුභයභාගෙ ඨිතං දෙසනං සුත්තෙකදෙසං ගාථං වා තාදිසං එතෙසං නයානං උදාහරණභාවෙන උද්ධරති, එවං සති සත්තන්නම්පි නයානං ගහණං භවෙය්‍ය. වෙනෙය්‍යවිනයනං පන තෙසං සන්තානෙ අරියමග්ගස්ස උප්පාදනං. තං යථාවුත්තෙහි එව නයෙති, නාවසෙසෙහීති ඉතරෙ ඉධ න වුත්තා. යස්මා පන පෙටකෙ (පෙටකො. 23) –

‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච?

යානි කරොති පුරිසො, තානි අත්තනි පස්සති;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති.

තත්ථ යං කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං පච්චනුභොති, අයං අස්සාදො. යං පාපකාරී පාපං පච්චනුභොති, අයං ආදීනවො.

අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, ලොකධම්මා. කතමෙ අට්ඨ? ලාභොතිආදි (අ. නි. 8.6). තත්ථ ලාභො යසො සුඛං පසංසා, අයං අස්සාදො. අලාභො අයසො දුක්ඛං නින්දා, අයං ආදීනවො.

තත්ථ කතමො අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච?

‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤානං, අධිප්පායො ච ඉජ්ඣති;

ඛිප්පඤ්ච පරමං සන්තිං, නිබ්බානමධිගච්ඡතී’’ති. (පෙටකො. 23);

අයං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච.

ද්වත්තිංසිමානි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා…පෙ… විවටච්ඡදොති සබ්බං ලක්ඛණසුත්තං, (දී. නි. 3.199) අයං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච.

තත්ථ කතමො ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?

‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, භාරහාරො ච පුග්ගලො;

භාරාදානං දුඛං ලොකෙ, භාරනික්ඛෙපනං සුඛං.

‘‘නික්ඛිපිත්වා ගරුං භාරං, අඤ්ඤං භාරං අනාදිය;

සමූලං තණ්හමබ්බුය්හ, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති. (සං. නි. 3.22);

අයං ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච.

තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?

‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං;

තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යොති. (ම. නි. 2.307; ථෙරගා. 787-788; පෙටකො. 23);

අයං අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්චා’’ති වුත්තං. තස්මා තෙපි නයා ඉධ නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඵලාදීසුපි අයං නයො ලබ්භති එව. යස්මා පෙටකෙ (පෙටකො. 22) ‘‘තත්ථ කතමං ඵලඤ්ච උපායො ච? සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ගාථා (සං. නි. 1.23), ඉදං ඵලඤ්ච උපායො ච.

තත්ථ කතමං ඵලඤ්ච ආණත්ති ච?

‘‘සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස, සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං;

මාකත්ථ පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහොති. (උදා. 44);

ඉදං ඵලඤ්ච ආණත්ති ච.

තත්ථ කතමො උපායො ච ආණත්ති ච?

‘‘කුම්භූපමං කායමිමං විදිත්වා, නගරූපමං චිත්තමිදං ඨපෙත්වා;

යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන, ජිතඤ්ච රක්ඛෙ අනිවෙසනො සියා’’ති. (ධ. ප. 40);

අයං උපායො ච ආණත්ති ච. එවං ඵලාදීනං දුකවසෙනපි උදාහරණං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච යො නිස්සරණදෙසනාය විනෙතබ්බො, සො උග්ඝටිතඤ්ඤූතිආදිනා යථා දෙසනාවිභාගෙන පුග්ගලවිභාගසිද්ධි හොති, එවං උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස භගවා නිස්සරණං දෙසෙතීතිආදිනා පුග්ගලවිභාගෙන දෙසනාවිභාගො සම්භවතීති සො තථා දස්සිතො.

එවං යෙසං පුග්ගලානං වසෙන දෙසනාවිභාගො දස්සිතො, තෙ පුග්ගලෙ පටිපදාවිභාගෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘චතස්සො පටිපදා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිපදාභිඤ්ඤාකතො විභාගො පටිපදාකතො හොතීති ආහ – ‘‘චතස්සො පටිපදා’’ති. තා පනෙතා ච සමථවිපස්සනාපටිපත්තිවසෙන දුවිධා හොන්ති. කථං? සමථපක්ඛෙ තාව පඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තා සමථභාවනා ‘‘පටිපදා’’ති වුච්චති. උපචාරතො පන පට්ඨාය යාව අප්පනා තාව පවත්තා පඤ්ඤා ‘‘අභිඤ්ඤා’’ති වුච්චති.

සා පනායං පටිපදා එකච්චස්ස දුක්ඛා හොති නීවරණාදිපච්චනීකධම්මසමුදාචාරගහණතාය කිච්ඡා අසුඛසෙවනාති අත්ථො, එකච්චස්ස තදභාවෙන සුඛා. අභිඤ්ඤාපි එකච්චස්ස දන්ධා හොති මන්දා අසීඝප්පවත්ති, එකච්චස්ස ඛිප්පා අමන්දා සීඝප්පවත්ති. තස්මා යො ආදිතො කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. යො පන වික්ඛම්භිතකිලෙසො අප්පනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. යො ඛිප්පං අඞ්ගපාතුභාවං පාපුණාති, තස්ස ඛිප්පාභිඤ්ඤා නාම හොති. යො කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො සුඛෙන අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙති, තස්ස සුඛා පටිපදා නාම හොති.

විපස්සනාපක්ඛෙ පන යො රූපාරූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගහෙත්වා උපාදාරූපං පරිග්ගණ්හාති අරූපං පරිග්ගණ්හාති, රූපාරූපං පන පරිග්ගණ්හන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා නාම හොති. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස පන විපස්සනාපරිවාසෙ මග්ගපාතුභාවදන්ධතාය දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. යොපි රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා නාමරූපං වවත්ථපෙන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො වවත්ථපෙති, වවත්ථපිතෙ ච නාමරූපෙ විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙතුං සක්කොති. තස්සාපි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො නාමරූපම්පි වවත්ථපෙත්වා පච්චයෙ පරිග්ගණ්හන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරිග්ගණ්හාති, පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති. එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො පච්චයෙපි පරිග්ගහෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පටිවිජ්ඣති, පටිවිද්ධලක්ඛණො ච විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති. එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො ලක්ඛණානිපි පටිවිජ්ඣිත්වා විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ සුප්පසන්නෙ වහන්තෙ උප්පන්නං විපස්සනානිකන්තිං පරියාදියමානො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරියාදියති, නිකන්තිඤ්ච පරියාදියිත්වා විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති. එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. ඉමිනාවුපායෙන ඉතරාපි තිස්සො පටිපදා වෙදිතබ්බා. විපස්සනාපක්ඛිකා එව පනෙත්ථ චතස්සො පටිපදා දට්ඨබ්බා.

චත්තාරො පුග්ගලාති යථාවුත්තපටිපදාවිභාගෙන චත්තාරො පටිපන්නකපුග්ගලා. තං පන පටිපදාවිභාගං සද්ධිං හෙතුපායඵලෙහි දස්සෙතුං ‘‘තණ්හාචරිතො’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ චරිතන්ති චරියා, වුත්තීති අත්ථො. තණ්හාය නිබ්බත්තිතං චරිතං එතස්සාති තණ්හාචරිතො, තණ්හාය වා පවත්තිතො චරිතො තණ්හාචරිතො, ලොභජ්ඣාසයොති අත්ථො. දිට්ඨිචරිතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. මන්දොති මන්දියං වුච්චති අවිජ්ජා, තාය සමන්නාගතො මන්දො, මොහාධිකොති අත්ථො.

සතින්ද්‍රියෙනාති සතියා ආධිපච්චං කුරුමානාය. සතින්ද්‍රියමෙව හිස්ස විසදං හොති. යස්මා තණ්හාචරිතතාය පුබ්බභාගෙ කොසජ්ජාභිභවෙන න වීරියං බලවං හොති, මොහාධිකතාය න පඤ්ඤා බලවතී. තදුභයෙනාපි න සමාධි බලවා හොති, තස්මා ‘‘සතින්ද්‍රියමෙව හිස්ස විසදං හොතී’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘සතිපට්ඨානෙහි නිස්සයෙහී’’ති. තණ්හාචරිතතාය චස්ස කිලෙසවික්ඛම්භනං න සුකරන්ති දුක්ඛා පටිපදා, අවිසදඤාණතාය දන්ධාභිඤ්ඤාති පුබ්බෙ වුත්තනයං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. නිය්‍යාතීති අරියමග්ගෙන වට්ටදුක්ඛතො නිග්ගච්ඡති.

උදත්ථොති උදඅත්ථො, උළාරපඤ්ඤොති අත්ථො. පඤ්ඤාසහායපටිලාභෙන චස්ස සමාධි තික්ඛො හොති සම්පයුත්තෙසු ආධිපච්චං පවත්තෙති. තෙනෙවාහ – ‘‘සමාධින්ද්‍රියෙනා’’ති. විසදඤාණත්තා ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤායා’’ති වුත්තං. සමාධිපධානත්තා ඣානානං ඣානෙහි නිස්සයෙහීති අයං විසෙසො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. දිට්ඨිචරිතො අනිය්‍යානිකමග්ගම්පි නිය්‍යානිකන්ති මඤ්ඤමානො තත්ථ උස්සාහබහුලත්තා වීරියාධිකො හොති. වීරියාධිකතායෙව චස්ස කිලෙසවික්ඛම්භනං සුකරන්ති සුඛා පටිපදා, අවිසදඤාණතාය පන දන්ධාභිඤ්ඤාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘දිට්ඨිචරිතො මන්දො’’තිආදිනා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

සච්චෙහීති අරියසච්චෙහි. අරියසච්චානි හි ලොකියානි පුබ්බභාගඤාණස්ස සම්මසනට්ඨානතාය ලොකුත්තරානි අධිමුච්චනතාය මග්ගඤාණස්ස අභිසමයට්ඨානතාය ච නිස්සයානි හොන්තීති. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච දිට්ඨිචරිතො උදත්ථො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. තණ්හාචරිතො මන්දො නෙය්‍යො. ඉතරෙ ද්වෙපි විපඤ්චිතඤ්ඤූති එවං යෙන වෙනෙය්‍යත්තයෙන පුබ්බෙ දෙසනාවිභාගො දස්සිතො, තදෙව වෙනෙය්‍යත්තයං ඉමිනා පටිපදාවිභාගෙන දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

ඉදානි තං වෙනෙය්‍යුපුග්ගලවිභාගං අත්ථනයයොජනාය විසයං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘උභො තණ්හාචරිතා’’තිආදි වුත්තං. තණ්හාය සමාධිපටිපක්ඛත්තා තණ්හාචරිතො විසුජ්ඣමානො සමාධිමුඛෙන විසුජ්ඣතීති ආහ – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමායා’’ති. ‘‘සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170; පටි. ම. 2.1, 3) වචනතො පන සම්මාදිට්ඨිසහිතෙනෙව සම්මාසමාධිනා නිය්‍යානං, න සම්මාසමාධිනා එවාති ආහ – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනායා’’ති. ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලසමාධී’’ති සඞ්ගහෙසු වුත්තං. ඉධ පන අනාගාමිඵලසමාධීති වක්ඛති. සො හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරීති. තත්ථ රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. සො විරජ්ජති එතායාති රාගවිරාගා, තාය රාගවිරාගාය, රාගප්පහායිකායාති අත්ථො.

චෙතොවිමුත්තියාති චෙතොති චිත්තං, තදපදෙසෙන චෙත්ථ සමාධි වුච්චති ‘‘යථා චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23). පටිප්පස්සද්ධිවසෙන පටිපක්ඛතො විමුච්චතීති විමුත්ති, තෙන වා විමුත්තො, තතො විමුච්චනන්ති වා විමුත්ති, සමාධියෙව. යථා හි ලොකියකථායං සඤ්ඤා චිත්තඤ්ච දෙසනාසීසං. යථාහ – ‘‘නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො’’ති (දී. නි. 3.332, 341, 357; අ. නි. 7.44; 9.24) ‘‘කිං චිත්තො ත්වං, භික්ඛූ’’ති (පාරා. 135) ච, එවං ලොකුත්තරකථායං පඤ්ඤා සමාධි ච. යථාහ – ‘‘පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධී’’ති (විභ. 804) ච ‘‘සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති ච. තෙසු ඉධ රාගස්ස උජුවිපච්චනීකතො සමථපුබ්බඞ්ගමතාවචනතො ච චෙතොග්ගහණෙන සමාධි වුත්තො. තථා විමුත්තිවචනෙන. තෙන වුත්තං ‘‘සමාධියෙවා’’ති. චෙතො ච තං විමුත්ති චාති චෙතොවිමුත්ති. අථ වා වුත්තප්පකාරස්සෙව චෙතසො පටිපක්ඛතො විමුත්ති විමොක්ඛොති චෙතොවිමුත්ති, චෙතසි වා ඵලවිඤ්ඤාණෙ වුත්තප්පකාරාව විමුත්තීති චෙතොවිමුත්ති, චෙතසො වා ඵලවිඤ්ඤාණස්ස පටිපක්ඛතො විමුත්ති විමොක්ඛො එතස්මින්ති චෙතොවිමුත්ති, සමාධියෙව. පඤ්ඤාවිමුත්තියාති එත්ථාපි අයං නයො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

දිට්ඨියා සවිසයෙ පඤ්ඤාසදිසී පවත්තීති දිට්ඨිචරිතො විසුජ්ඣමානො පඤ්ඤාමුඛෙන විසුජ්ඣතීති ආහ – ‘‘උභො දිට්ඨිචරිතා විපස්සනා’’තිආදි. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති අරහත්තඵලපඤ්ඤා. සමථග්ගහණෙන තප්පටිපක්ඛතො තණ්හං විපස්සනාග්ගහණෙන අවිජ්ජඤ්ච නිද්ධාරෙත්වා පඨමනයස්ස භූමිං සක්කා සුඛෙන දස්සෙතුන්ති ආහ – ‘‘යෙ සමථ…පෙ… හාතබ්බා’’ති.

තත්ථ සමථපුබ්බඞ්ගමා පටිපදාති පුරිමා ද්වෙ පටිපදා, ඉතරා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමාති දට්ඨබ්බා. හාතබ්බාති ගමෙතබ්බා, නෙතබ්බාති අත්ථො. විපස්සනාය අනිච්චදුක්ඛඅනත්තසඤ්ඤාභාවතො දුක්ඛසඤ්ඤාපරිවාරත්තා ච අසුභසඤ්ඤාය ඉමා චතස්සො සඤ්ඤා දස්සිතා හොන්ති. තප්පටිපක්ඛෙන ච චත්තාරො විපල්ලාසාති සකලස්ස සීහවික්කීළිතනයස්ස භූමිං සුඛෙන සක්කා දස්සෙතුන්ති ආහ – ‘‘යෙ විපස්සනා…පෙ… හාතබ්බා’’ති.

7. එවං පටිපදාවිභාගෙන වෙනෙය්‍යපුග්ගලවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තං ඤාණවිභාගෙන දස්සෙන්තො යස්මා භගවතො දෙසනා යාවදෙව වෙනෙය්‍යවිනයනත්ථා, විනයනඤ්ච නෙසං සුතමයාදීනං තිස්සන්නං පඤ්ඤානං අනුක්කමෙන නිබ්බත්තනං, යථා භගවතො දෙසනාය පවත්තිභාවවිභාවනඤ්ච හාරනයබ්‍යාපාරො, තස්මා ඉමස්ස හාරස්ස සමුට්ඨිතප්පකාරං තාව පුච්ඡිත්වා යෙන පුග්ගලවිභාගදස්සනෙන දෙසනාභාජනං විභජිත්වා තත්ථ දෙසනායං දෙසනාහාරං නියොජෙතුකාමො තං දස්සෙතුං ‘‘ස්වායං හාරො කත්ථ සම්භවතී’’තිආදිමාහ.

තත්ථ යස්සාති යො සො අට්ඨහි අක්ඛණෙහි විමුත්තො සොතාවධානපරියොසානාහි ච සම්පත්තීති සමන්නාගතො යස්ස. සත්ථාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසනතො සත්ථා. ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො, තං ධම්මං. දෙසයතීති සඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙහි භාසති කථෙති. අඤ්ඤතරොති භගවතො සාවකෙසු අඤ්ඤතරො. ගරුට්ඨානීයොති සීලසුතාදිගුණවිසෙසයොගෙන ගරුකරණීයො. සබ්‍රහ්මචාරීති බ්‍රහ්මං වුච්චති සෙට්ඨට්ඨෙන සකලං සත්ථුසාසනං. සමං සහ වා බ්‍රහ්මං චරති පටිපජ්ජතීති සබ්‍රහ්මචාරී. සද්ධං පටිලභතීති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා යො එවරූපස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතා’’ති තථාගතෙ, ‘‘ස්වාක්ඛාතො වතායං ධම්මො යො එවං එකන්තපරිපුණ්ණො එකන්තපරිසුද්ධො’’තිආදිනා ධම්මෙ ච සද්ධං ලභති උප්පාදෙතීති අත්ථො.

තත්ථාති තස්මිං යථාසුතෙ යථාපරියත්තෙ ධම්මෙ. වීමංසාති පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච වීමංසනපඤ්ඤා. සෙසං තස්සා එව වෙවචනං. සා හි යථාවුත්තවීමංසනෙ සඞ්කොචං අනාපජ්ජිත්වා උස්සහනවසෙන උස්සාහනා, තුලනවසෙන තුලනා, උපපරික්ඛණවසෙන උපපරික්ඛාති ච වුත්තා. අථ වා වීමංසතීති වීමංසා, සා පදපදත්ථවිචාරණා පඤ්ඤා. උස්සාහනාති වීරියෙන උපත්ථම්භිතා ධම්මස්ස ධාරණපරිචයසාධිකා පඤ්ඤා. තුලනාති පදෙන පදන්තරං, දෙසනාය වා දෙසනන්තරං තුලයිත්වා සංසන්දිත්වා ගහණපඤ්ඤා. උපපරික්ඛාති මහාපදෙසෙ ඔතාරෙත්වා පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච උපපරික්ඛණපඤ්ඤා. අත්තහිතං පරහිතඤ්ච ආකඞ්ඛන්තෙහි සුය්‍යතීති සුතං, කාලවචනිච්ඡාය අභාවතො, යථා දුද්ධන්ති. කිං පන තන්ති? අධිකාරතො සාමත්ථියතො වා පරියත්තිධම්මොති විඤ්ඤායති. අථ වා සවනං සුතං, සොතද්වාරානුසාරෙන පරියත්තිධම්මස්ස උපධාරණන්ති අත්ථො. සුතෙන හෙතුනා නිබ්බත්තා සුතමයී. පකාරෙන ජානාතීති පඤ්ඤා. යා වීමංසා, අයං සුතමයී පඤ්ඤාති පච්චෙකම්පි යොජෙතබ්බං. තථාති යථා සුතමයී පඤ්ඤා වීමංසාදිපරියායවතී වීමංසාදිවිභාගවතී ච, තථා චින්තාමයී චාති අත්ථො. යථා වා සුතමයී ඔරමත්තිකා අනවට්ඨිතා ච, එවං චින්තාමයී චාති දස්සෙති.

සුතෙන නිස්සයෙනාති සුතෙන පරියත්තිධම්මෙන පරියත්තිධම්මස්සවනෙන වා උපනිස්සයෙන ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං, යථාවුත්තං සුතං උපනිස්සායාති අත්ථො. වීමංසාතිආදීසු ‘‘ඉදං සීලං, අයං සමාධි, ඉමෙ රූපාරූපධම්මා, ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවවීමංසනභූතා පඤ්ඤා වීමංසා. තෙසංයෙව ධම්මානං වචනත්ථං මුඤ්චිත්වා සභාවසරසලක්ඛණස්ස තුලයිත්වා විය ගහණපඤ්ඤා තුලනා. තෙසංයෙව ධම්මානං සලක්ඛණං අවිජහිත්වා අනිච්චතාදිරුප්පනසප්පච්චයාදිආකාරෙ ච තක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා ච උපපරික්ඛණපඤ්ඤා උපපරික්ඛා, තථා උපපරික්ඛිතෙ ධම්මෙ සවිග්ගහෙ විය උපට්ඨහන්තෙ එවමෙතෙහි නිජ්ඣානක්ඛමෙ කත්වා චිත්තෙන අනු අනු පෙක්ඛණා මනසානුපෙක්ඛණා. එත්ථ ච යථා සුතමයී පඤ්ඤා යථාසුතස්ස ධම්මස්ස ධාරණපරිචයවසෙන පවත්තනතො උස්සාහජාතා ‘‘උස්සාහනා’’ති වත්තබ්බතං අරහති, න එවං චින්තාමයීති ඉධ ‘‘උස්සාහනා’’ති පදං න වුත්තං. චින්තනං චින්තා, නිජ්ඣානන්ති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහීති යථාවුත්තාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහි කාරණභූතාහි. සුතචින්තාමයඤාණෙසු හි පතිට්ඨිතො විපස්සනං ආරභතීති. ‘‘ඉමාසු ද්වීසු පඤ්ඤාසූ’’තිපි පඨන්ති. ‘‘තෙහි ජාතාසු උප්පන්නාසූ’’ති වා වචනසෙසො යොජෙතබ්බො. මනසිකාරසම්පයුත්තස්සාති රූපාරූපපරිග්ගහාදිමනසිකාරෙ යුත්තප්පයුත්තස්ස. යං ඤාණං උප්පජ්ජතීති වුත්තනයෙන මනසිකාරප්පයොගෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිමග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීනං සම්ප ආදනෙන විපස්සනං උස්සුක්කන්තස්ස යං ඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතං අරියමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤාති සම්බන්ධො. තං පන දස්සනං භාවනාති දුවිධන්ති ආහ – ‘‘දස්සනභූමියං වා භාවනාභූමියං වා’’ති. යදි දස්සනන්ති වුච්චති, කථං තත්ථ පඤ්ඤා භාවනාමයීති? භාවනාමයමෙව හි තං ඤාණං, පඨමං නිබ්බානදස්සනතො පන ‘‘දස්සන’’න්ති වුත්තන්ති සඵලො පඨමමග්ගො දස්සනභූමි. සෙසා සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මා භාවනාභූමි.

8. ඉදානි ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා පරියායන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘පරතොඝොසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරතොති න අත්තතො, අඤ්ඤතො සත්ථුතො සාවකතො වාති අත්ථො. ඝොසාති තෙසං දෙසනාඝොසතො, දෙසනාපච්චයාති අත්ථො. අථ වා පරතො ඝොසො එතිස්සාති පරතොඝොසා, යා පඤ්ඤා, සා සුතමයීති යොජෙතබ්බං. පච්චත්තසමුට්ඨිතාති පච්චත්තං තස්ස තස්ස අත්තනි සම්භූතා. යොනිසොමනසිකාරාති තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවපරිග්ගණ්හනාදිනා යථාවුත්තෙන උපායෙන පවත්තමනසිකාරා. පරතො ච ඝොසෙනාති පරතොඝොසෙන හෙතුභූතෙන. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ඉදානි යදත්ථං ඉමා පඤ්ඤා උද්ධටා, තමෙව වෙනෙය්‍යපුග්ගලවිභාගං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉමා ද්වෙති ගණනවසෙන වත්වා පුන තා සුතමයී චින්තාමයී චාති සරූපතො දස්සෙති. අයං උග්ඝටිතඤ්ඤූති අයං සුතමයචින්තාමයඤාණෙහි ආසයපයොගපබොධස්ස නිප්ඵාදිතත්තා උද්දෙසමත්තෙනෙව ජානනතො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං විපඤ්චිතඤ්ඤූති චින්තාමයඤාණෙන ආසයස්ස අපරික්ඛතත්තා උද්දෙසනිද්දෙසෙහි ජානනතො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. අයං නෙය්‍යොති සුතමයඤාණස්සාපි අභාවතො නිරවසෙසං විත්ථාරදෙසනාය නෙතබ්බතො නෙය්‍යො.

9. එවං දෙසනාපටිපදාඤාණවිභාගෙහි දෙසනාභාජනං වෙනෙය්‍යත්තයං විභජිත්වා ඉදානි තත්ථ පවත්තිතාය භගවතො ධම්මදෙසනාය දෙසනාහාරං නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතුං ‘‘සායං ධම්මදෙසනා’’තිආදි ආරද්ධං.

තත්ථ සායන්ති සා අයං. යා පුබ්බෙ ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදිනා (නෙත්ති. 5) පටිනිද්දෙසවාරස්ස ආදිතො දෙසනාහාරස්ස විසයභාවෙන නික්ඛිත්තා පාළි, තමෙවෙත්ථ දෙසනාහාරං නියොජෙතුං ‘‘සායං ධම්මදෙසනා’’ති පච්චාමසති. කිං දෙසයතීති කථෙතුකම්‍යතාවසෙන දෙසනාය පිණ්ඩත්ථං පුච්ඡිත්වා තං ගණනාය පරිච්ඡින්දිත්වා සාමඤ්ඤතො දස්සෙති ‘‘චත්තාරි සච්චානී’’ති. සච්චවිනිමුත්තා හි භගවතො දෙසනා නත්ථීති. තස්සා ච චත්තාරි සච්චානි පිණ්ඩත්ථො. පවත්තිපවත්තකනිවත්තිතදුපායවිමුත්තස්ස නෙය්‍යස්ස අභාවතො චත්තාරි අවිපරීතභාවෙන සච්චානීති දට්ඨබ්බං. තානි ‘‘දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ග’’න්ති සරූපතො දස්සෙති.

තත්ථ අනෙකුපද්දවාධිට්ඨානභාවෙන කුච්ඡිතත්තා බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහෙන තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. අවසෙසපච්චයසමවායෙ දුක්ඛස්ස උප්පත්තිකාරණත්තා සමුදයො. සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා නත්ථි එත්ථ සංසාරචාරකසඞ්ඛාතො දුක්ඛරොධො, එතස්මිං වා අධිගතෙ සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස අභාවොතිපි නිරොධො, අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා වා. මාරෙන්තො ගච්ඡති, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියතීති වා මග්ගො. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං. එවං යස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි සරූපතො ආගතානි, තත්ථ යථාරුතවසෙන. යත්ථ පන සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි සරූපතො න ආගතානි, තත්ථ අත්ථතො චත්තාරි සච්චානි උද්ධරිත්වා තෙසං වසෙන අස්සාදාදයො නිද්ධාරෙතබ්බා. යත්ථ ච අස්සාදාදයො සරූපතො ආගතා, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යත්ථ පන න ආගතා, තත්ථ අත්ථතො උද්ධරිත්වා තෙසං වසෙන චත්තාරි සච්චානි නිද්ධාරෙතබ්බානි. ඉධ පන අස්සාදාදයො උදාහරණවසෙන සරූපතො දස්සිතාති තෙහි සච්චානි නිද්ධාරෙතුං ‘‘ආදීනවො චා’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 202) වචනතො තණ්හාවජ්ජා තෙභූමකධම්මා දුක්ඛසච්චං, තෙ ච අනිච්චාදිසභාවත්තා ආදීනවො, ඵලඤ්ච දෙසනාය සාධෙතබ්බං. තත්ථ යං ලොකියං, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඵලඤ්ච දුක්ඛ’’න්ති. අස්සාදොති තණ්හාවිපල්ලාසානම්පි ඉච්ඡිතත්තා තෙ සන්ධාය ‘‘අස්සාදො සමුදයො’’ති වුත්තං. සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො දෙසනා ච දෙසනාඵලාධිගමස්ස උපායොති කත්වා ‘‘උපායො ආණත්ති ච මග්ගො’’ති වුත්තං. නිස්සරණපදෙ චාපි අරියමග්ගො නිද්ධාරෙතබ්බො, න චායං සච්චවිභාගො ආකුලොති දට්ඨබ්බො. යථා හි සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 208) ‘‘තණ්හා අවසිට්ඨා කිලෙසා අවසිට්ඨා අකුසලා ධම්මා සාසවානි කුසලමූලානි සාසවා ච කුසලා ධම්මා සමුදයසච්චභාවෙන විභත්තා’’ති තස්මිං තස්මිං නයෙ තංතංඅවසිට්ඨා තෙභූමකධම්මා දුක්ඛසච්චභාවෙන විභත්තා, එවමිධාපි දට්ඨබ්බන්ති. ඉමානි චත්තාරි සච්චානීති නිගමනං. ඉදං ධම්මචක්කන්ති යායං භගවතො චතුසච්චවසෙන සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, ඉදං ධම්මචක්කං.

ඉදානි තස්සා ධම්මදෙසනාය ධම්මචක්කභාවං සච්චවිභඞ්ගසුත්තවසෙන (ම. නි. 3.371 ආදයො) දස්සෙතුං ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉදං දුක්ඛන්ති ඉදං ජාතිආදිවිභාගං සඞ්ඛෙපතො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ගහං තණ්හාවජ්ජං තෙභූමකධම්මජාතං දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවෙන දුක්ඛදුක්ඛාදිභාවෙන ච දුක්ඛං අරියසච්චන්ති අත්ථො. මෙති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. බාරාණසියන්ති බාරාණසීනාමකස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ. පච්චෙකබුද්ධඉසීනං ආකාසතො ඔතරණට්ඨානතාය ඉසිපතනං. මිගානං තත්ථ අභයස්ස දින්නත්තා මිගදායන්ති ච ලද්ධනාමෙ අස්සමෙ. උත්තරති අතික්කමති, අභිභවතීති වා උත්තරං, නත්ථි එතස්ස උත්තරන්ති අනුත්තරං. අනතිසයං අප්පටිභාගං වා. කිඤ්චාපි භගවතො ධම්මදෙසනා අනෙකාසු දෙවමනුස්සපරිසාසු අනෙකසතක්ඛත්තුං තෙසං අරියසච්චප්පටිවෙධසම්පාදනවසෙන පවත්තිතා, තථාපි සබ්බපඨමං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛාය අට්ඨාරසපරිමාණාය බ්‍රහ්මකොටියා චතුසච්චප්පටිවෙධවිභාවනීයා ධම්මදෙසනා, තස්සා සාතිසයා ධම්මචක්කසමඤ්ඤාති ‘‘ධම්මචක්කං පවත්තිත’’න්ති වුත්තං.

තත්ථ සතිපට්ඨානාදිධම්මො එව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං, චක්කන්ති වා ආණා. ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ – ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.41-42). අප්පටිවත්තියන්ති ධම්මිස්සරස්ස භගවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවතො ධම්මචක්කස්ස ච අනුත්තරභාවතො අප්පටිසෙධනීයං. කෙන පන අප්පටිවත්තියන්ති ආහ ‘‘සමණෙන වා’’තිආදි. තත්ථ සමණෙනාති පබ්බජ්ජං උපගතෙන. බ්‍රාහ්මණෙනාති ජාතිබ්‍රාහ්මණෙන. පරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්හි පටිලොමනචිත්තංයෙව නත්ථි. දෙවෙනාති කාමාවචරදෙවෙන. කෙනචීති යෙන කෙනචි අවසිට්ඨපාරිසජ්ජෙන. එත්තාවතා අට්ඨන්නම්පි පරිසානං අනවසෙසපරියාදානං දට්ඨබ්බං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ.

තත්ථාති තිස්සං චතුසච්චධම්මදෙසනායං. අපරිමාණා පදා, අපරිමාණා අක්ඛරාති උප්පටිපාටිවචනං යෙභුය්‍යෙන පදසඞ්ගහිතානි අක්ඛරානීති දස්සනත්ථං. පදා අක්ඛරා බ්‍යඤ්ජනාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතොති දට්ඨබ්බං. අත්ථස්සාති චතුසච්චසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස. සඞ්කාසනාති සඞ්කාසිතබ්බාකාරො. එස නයො සෙසෙසුපි. අත්ථස්සාති ච සම්බන්ධෙ සාමිවචනං. ඉතිපිදන්ති ඉතීති පකාරත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, ඉමිනාපි ඉමිනාපි පකාරෙන ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො. තෙන ජාතිආදිභෙදෙන යථාවුත්තස්ස දුක්ඛසච්චස්ස අනෙකභෙදතං තංදීපකානං අක්ඛරපදාදීනං වුත්තප්පකාරං අපරිමාණතඤ්ච සමත්ථෙති.

අයං දුක්ඛසමුදයොති අයං කාමතණ්හාදිභෙදා තණ්හාවට්ටස්ස මූලභූතා යථාවුත්තස්ස දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභාවතො දුක්ඛසමුදයො. අයං දුක්ඛනිරොධොති අයං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටා අසඞ්ඛතධාතු යථාවුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධො. අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති අයං සම්මාදිට්ඨිආදිඅට්ඨඞ්ගසමූහො දුක්ඛනිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං ගච්ඡති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛීභූතත්තා පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියාති දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. ඉතිපිදන්ති පදස්ස පන සමුදයසච්චෙ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතෙහි, නිරොධසච්චෙ මදනිම්මදනාදිපරියායෙහි, මග්ගසච්චෙ සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙහි අත්ථො විභජිත්වා වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

එවං ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්ති ගාථාය සකලස්ස සාසනස්ස ඡන්නං අත්ථපදානං ඡන්නඤ්ච බ්‍යඤ්ජනපදානං වසෙන යා ද්වාදසපදතා වුත්තා, තමෙව ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදිනා දෙසනාහාරස්ස විසයදස්සනවසෙන ඡඡක්කපරියායං (ම. නි. 3.420 ආදයො) එකදෙසෙන උද්දිසිත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තෙන (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) තදත්ථස්ස සඞ්ගහිතභාවදස්සනමුඛෙන සබ්බස්සාපි භගවතො වචනස්ස චතුසච්චදෙසනාභාවං තදත්ථස්ස ච චතුසච්චභාවං විභාවෙන්තො ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ, භික්ඛවෙ, බාරාණසිය’’න්තිආදිනා සච්චවිභඞ්ගසුත්තං (ම. නි. 3.371 ආදයො) උද්දෙසතො දස්සෙත්වා ‘‘තත්ථ අපරිමාණා පදා’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානි විභජන්තො ද්වාදසපදභාවං දීපෙත්වා ඉදානි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසයිවිසයභාවෙන සම්බන්ධභාවං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ පදාවයවග්ගහණමුඛෙන පදග්ගහණං, ගහිතෙ ච පදෙ පදත්ථාවබොධො ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතස්ස හොති. තත්ථ ච පදාවයවග්ගහණෙන විය පදග්ගහණස්ස, පදත්ථාවයවග්ගහණෙනාපි පදත්ථග්ගහණස්ස විසෙසාධානං ජායතීති ආහ – ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’ති. යස්මා පන අක්ඛරෙහි සංඛිත්තෙන දීපියමානො අත්ථො පදපරියොසානෙ වාක්‍යස්ස අපරියොසිතත්තා පදෙනෙව පකාසිතො දීපිතො හොති, තස්මා ‘‘පදෙහි පකාසෙතී’’ති වුත්තං. වාක්‍යපරියොසානෙ පන සො අත්ථො විවරිතො විවටො කතො හොතීති වුත්තං ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරතී’’ති. යස්මා ච පකාරෙහි වාක්‍යභෙදෙ කතෙ තදත්ථො විභත්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘ආකාරෙහි විභජතී’’ති වුත්තං. තථා වාක්‍යාවයවානං පච්චෙකං නිබ්බචනවිභාගෙ කතෙ සො අත්ථො පාකටො හොතීති වුත්තං ‘‘නිරුත්තීහි උත්තානීකරොතී’’ති. කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං බුද්ධිනිසානඤ්ච කතං හොතීති ආහ – ‘‘නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤපෙතී’’ති. එත්ථ ච අක්ඛරෙහි එව සඞ්කාසෙතීති අවධාරණං අකත්වා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතියෙවාති එවං අවධාරණං දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි සති අත්ථපදානං නානාවාක්‍යවිසයතාපි සිද්ධා හොති. තෙන එකානුසන්ධිකෙ සුත්තෙ ඡළෙව අත්ථපදානි, නානානුසන්ධිකෙ පන අනුසන්ධිම්හි අනුසන්ධිම්හි ඡ ඡ අත්ථපදානි නිද්ධාරෙතබ්බානි.

‘‘අක්ඛරෙහි ච පදෙහි ච උග්ඝටෙතී’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනපදානං කිච්චසාධනං දස්සෙති. වෙනෙය්‍යත්තයවිනයමෙව හි තෙසං බ්‍යාපාරො. අට්ඨානභාවතො පන සච්චප්පටිවෙධස්ස පදපරමො න ඉධ වුත්තො. නෙය්‍යග්ගහණෙනෙව වා තස්සාපි ඉධ ගහණං සෙක්ඛග්ගහණෙන විය කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්සාති දට්ඨබ්බං. අක්ඛරෙහීතිආදීසු කරණසාධනෙ කරණවචනං, න හෙතුම්හි. අක්ඛරාදීනි හි උග්ඝටනාදිඅත්ථානි, න උග්ඝටනාදිඅක්ඛරාදිඅත්ථං. යදත්ථා ච කිරියා සො හෙතු, යථා ‘‘අන්නෙනවසතී’’ති. උග්ඝටෙතීති සොතාවධානං කත්වා සමාහිතචිත්තානං වෙනෙය්‍යානං සඞ්කාසනවසෙන අක්ඛරෙහි විසෙසං ආදහන්තො යථා පදපරියොසානෙ ආසයප්පටිබොධො හොති, තථා යථාධිප්පෙතං අත්ථං සඞ්ඛෙපෙන කථෙති උද්දිසතීති අත්ථො. විපඤ්චයතීති යථාඋද්දිට්ඨං අත්ථං නිද්දිසති. විත්ථාරෙතීති විත්ථාරං කරොති, විත්ථාරං කත්වා ආචික්ඛති වා, පටිනිද්දිසතීති අත්ථො. යස්මා චෙත්ථ උග්ඝටෙතීති උද්දිසනං අධිප්පෙතං. උද්දෙසො ච දෙසනාය ආදි, තස්මා වුත්තං – ‘‘උග්ඝටනා ආදී’’ති. තථා විපඤ්චනං නිද්දිසනං, විත්ථරණං පටිනිද්දිසනං, නිද්දෙසපටිනිද්දෙසා ච දෙසනාය මජ්ඣපරියොසානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘විපඤ්චනා මජ්ඣෙ, විත්ථාරණා පරියොසාන’’න්ති.

එවං ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදිනා ඡන්නං බ්‍යඤ්ජනපදානං බ්‍යාපාරං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථපදානං බ්‍යාපාරං දස්සෙතුං ‘‘සොයං ධම්මවිනයො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සීලාදිධම්මො එව පරියත්තිඅත්ථභූතො වෙනෙය්‍යවිනයනතො ධම්මවිනයො. උග්ඝටීයන්තොති උද්දිසියමානො. තෙනාති උග්ඝටිතඤ්ඤූවිනයනෙන. විපඤ්චීයන්තොති නිද්දිසියමානො. විත්ථාරීයන්තොති පටිනිද්දිසියමානො.

10. එත්තාවතා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’ති උද්දිට්ඨාය පාළියා තිවිධකල්‍යාණතං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘ඡ පදානි අත්ථො’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදිනා දෙසනාහාරස්ස විසයභාවෙන උද්දිට්ඨං පාළිං නිගමනවසෙන දස්සෙති. ලොකුත්තරන්තිආදි ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධ’’න්ති පදානං අත්ථවිවරණං. තත්ථ උපට්ඨිතං සබ්බවිසෙසානන්ති සබ්බෙසං උත්තරිමනුස්සධම්මසඞ්ඛාතානං විසෙසානං අධිසීලසික්ඛාදිවිසෙසානං වා උපතිට්ඨනට්ඨානං. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්ත’’න්තිආදීනං විය එතස්ස සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ‘‘ඉදං වුච්චති තථාගතපදං ඉතිපී’’තිආදීසු ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සාසනබ්‍රහ්මචරියං තථාගතගන්ධහත්ථිනො පටිපත්තිදෙසනාගමනෙහි කිලෙසගහනං ඔත්ථරිත්වා ගතමග්ගොතිපි. තෙන ගොචරභාවනාසෙවනාහි නිසෙවිතං භජිතන්තිපි. තස්ස මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි ආරඤ්ජිතං තෙභූමකධම්මානං ආරඤ්ජනට්ඨානන්තිපි වුච්චතීති අත්ථො. අතො චෙතන්ති යතො තථාගතපදාදිභාවෙන වුච්චති, අතො අනෙනෙව කාරණෙන බ්‍රහ්මුනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස භගවතො, බ්‍රහ්මං වා සබ්බසෙට්ඨං චරියන්ති පඤ්ඤායති යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිතත්තා යථාවුත්තප්පකාරෙහි ඤායති. තෙනාහ භගවාති යථාවුත්තත්ථං පාළිං නිගමනවසෙන දස්සෙති.

අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථතාය භගවතො දෙසනාය යාවදෙව අරියමග්ගසම්පාපනත්ථො දෙසනාහාරොති දස්සෙතුං ‘‘කෙසං අයං ධම්මදෙසනා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘යොගීන’’න්ති ආහ. චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාය යුත්තප්පයුත්තාති යොගිනො. තෙ හි ඉමං දෙසනාහාරං පයොජෙන්තීති. ඉදං වචනං දෙසනාහාරවිභඞ්ගස්ස යථානුසන්ධිනා සම්මා ඨපිතභාවං දස්සෙතුං පකරණං සඞ්ගායන්තෙහි ඨපිතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි වුත්තං ‘‘තෙනාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො’’ති. නියුත්තොති පාළිතො අස්සාදාදිපදත්ථෙ නිද්ධාරෙත්වා යොජිතොති අත්ථො.

දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

11. තත්ථ කතමො විචයො හාරොතිආදි විචයහාරවිභඞ්ගො. තත්ථායං අපුබ්බපදවණ්ණනා – කිං විචිනතීති එත්ථ ‘‘විචිනතී’’ති එතෙන විචයසද්දස්ස කත්තුනිද්දෙසතං දස්සෙති. කින්ති පනත්ථස්ස හාරස්ස විසයො පුච්ඡිතොති තං තස්ස විසයං දස්සෙතුං ‘‘පදං විචිනතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පදං විචිනතීති ආදිතො පට්ඨාය යාව නිගමනා සුත්තස්ස සබ්බං පදං විචිනති. අයඤ්ච විචයො දුවිධො සද්දතො අත්ථතො ච. තෙසු ‘‘ඉදං නාමපදං, ඉදං ආඛ්‍යාතපදං, ඉදං උපසග්ගපදං, ඉදං නිපාතපදං, ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං, ඉදං පුරිසලිඞ්ගං, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං, ඉදං අතීතකාලං, ඉදං අනාගතකාලං, ඉදං වත්තමානකාලං, ඉදං කත්තුසාධනං, ඉදං කරණසාධනං, ඉදං කම්මසාධනං, ඉදං අධිකරණසාධනං, ඉදං පච්චත්තවචනං, ඉදං උපයොගවචනං, යාව ඉදං භුම්මවචනං, ඉදං එකවචනං, ඉදං අනෙකවචන’’න්ති එවමාදිවිභාගවචනං, අයං සද්දතො පදවිචයො. සො පනායං පදවිචයො අවිපරීතසභාවනිරුත්තිසල්ලක්ඛණෙනෙව සම්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. අත්ථතො පන විචයො තෙන තෙන පදෙන වත්තබ්බඅත්ථසංවණ්ණනා. සචෙ පන පදං පුච්ඡාදිවසෙන පවත්තං, තස්ස තදත්ථස්ස ච පුච්ඡාදිභාවො විචෙතබ්බොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්හං විචිනතී’’තිආදිමාහ.

යස්මා ච සබ්බො දෙසනාහාරො විචයහාරස්ස විසයො සුත්තස්ස විචයොති කත්වා, තස්මා වුත්තං – ‘‘අස්සාදං විචිනතී’’තිආදි. යස්මා පන අනුගීතීති එත්ථ අනුරූපා ගීති අනුගීතීති අයම්පි අත්ථො ඉච්ඡිතො, තස්මා විචියමානස්ස සුත්තපදස්ස අනුරූපතො සුත්තන්තරපදානිපි අත්ථුද්ධාරවසෙන වා පදුද්ධාරවසෙන වා ආනෙත්වා විචෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බෙ නව සුත්තන්තෙ විචිනතී’’ති ආහ. නව සුත්තන්තෙති සුත්තගෙය්‍යාදිකෙ නව සුත්තෙ, යථාසම්භවතොති අධිප්පායො. අයං විචයහාරස්ස පදත්ථනිද්දෙසො.

එවං නිද්දෙසවාරෙ විචයහාරො සඞ්ඛෙපතො නිද්දිට්ඨොති තං විභාගෙන නිද්දිසිත්වා පටිනිද්දෙසවසෙන විභජන්තො යස්මා පදවිචයො සුත්තස්ස අනුපදං පවත්තෙතබ්බතාය අතිභාරිකො න සුකරො චාති තං අනාමසිත්වා පඤ්හවිස්සජ්ජනවිචයෙ තාව දස්සෙන්තො ‘‘යථා කිං භවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථා කිං භවෙති යෙන පකාරෙන සො විචයො පවත්තෙතබ්බො, තං පකාරජාතං කිං භවෙ, කීදිසං භවෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘යථා කිං භවෙය්‍යා’’තිපි පාඨො. පුන යථාති නිපාතමත්තං. ආයස්මාති පියවචනං අජිතොති බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස පරිචාරකභූතානං සොළසන්නං අඤ්ඤතරො. පාරායනෙති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තස්ස අධිගමූපායදෙසනත්තා කිඤ්චාපි සබ්බං භගවතො වචනං ‘‘පාරායන’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති, සඞ්ගීතිකාරෙහි පන වත්ථුගාථානුගීතිගාථාදීහි සද්ධිං අජිතසුත්තාදීනං (සු. නි. 1038 ආදයො; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57 ආදයො, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) සොළසන්නං සුත්තානං ඉදං නාමං කතන්ති තෙසඤ්ඤෙව පාරායනසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘පාරායනෙ’’ති. කෙචි ‘‘පාරායනිකො’’ති පඨන්ති. තෙ කිර තාපසපබ්බජ්ජූපගමනතො පුබ්බෙ පාරායනං අධීයන්තා විචරිංසු. තස්මා අයම්පි පාරායනං වත්තෙතීති පාරායනිකොති වුත්තො. පුච්ඡතීති කස්මා වුත්තං, නනු පුච්ඡානිබ්බත්තත්තා අතීතාති? සච්චමෙතං, පුච්ඡනාකාරං පන බුද්ධියං විපරිවත්තමානං කත්වා එවමාහ.

පුච්ඡා ච නාමෙසා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනා විමතිච්ඡෙදනා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා එකංසබ්‍යාකරණීයා විභජ්ජබ්‍යාකරණීයා පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයා ඨපනීයා ධම්මාධිට්ඨානා සත්තාධිට්ඨානාති අනෙකවිධා. තස්මා ‘‘කිමයං පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා’’තිආදිනා යථාසම්භවං පුච්ඡා විචෙතබ්බා. යථා චෙත්ථ පුච්ඡාවිභාගො, එවං විස්සජ්ජනවිභාගොපි විස්සජ්ජනවිචයෙ යථාසම්භවං වත්තබ්බො. පුච්ඡාසභාගෙන හි විස්සජ්ජනන්ති. ඉධ පන විමතිච්ඡෙදනං සත්තාධිට්ඨානං පුච්ඡං උදාහරිත්වා තත්ථ විචයනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ කෙනාති කත්තරි කරණවචනං. සූති නිපාතමත්තං, සූති වා සංසයෙ නිපාතො, තෙනස්ස පඤ්හස්ස විමතිච්ඡෙදනපුච්ඡාභාවං දස්සෙති. නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. ලොකොති සත්තලොකො. ඉච්චායස්මා අජිතොති සඞ්ගීතිකාරකවචනං. නප්පකාසතීති න පඤ්ඤායති. කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසීති කිං අස්ස ලොකස්ස අභිලෙපනං වදසි. ‘‘කිං ස්වාභිලෙපන’’න්තිපි පාඨො, තස්ස කිං සු අභිලෙපනන්ති පදවිභාගො.

පදානීති පජ්ජති එතෙහි අත්ථොති පදානි, වාක්‍යානි. පුච්ඡිතානීති පුච්ඡාභාවෙන වුත්තානීති අත්ථො. එකො පඤ්හොති යදිපි චත්තාරි පදානි පුච්ඡනවසෙන වුත්තානි, ඤාතුං ඉච්ඡිතො පන අත්ථො එකො එවාති ‘‘එකො පඤ්හො’’ති වුත්තං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘එකවත්ථුපරිග්ගහා’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – කිඤ්චාපි නිවාරණඅප්පකාසනඅභිලෙපනමහාභයසඞ්ඛාතා පුච්ඡාය ගහිතා චත්තාරො එතෙ අත්ථා, තෙ පනෙකං ලොකං පතිගුණභූතා, ලොකො පධානභාවෙන ගහිතොති තබ්බසෙන එකොවායං පඤ්හොති. තෙනෙවාහ ‘‘ලොකාධිට්ඨාන’’න්තිආදි. කො පන සො ලොකොති? ආහ ‘‘ලොකො තිවිධො’’තිආදි.

තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං. පරියාපන්නධම්මවසෙන ලොකසමඤ්ඤාති අරියපුග්ගලා ඉධ න සඞ්ගය්හන්ති.

අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන අන්ධකාරෙන විය රථඝටාදිධම්මසභාවප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණාය අවිජ්ජාය නිවුතො පටිච්ඡාදිතො ලොකො. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡාහෙතු. ‘‘විවිච්ඡා මච්ඡරිය’’න්ති සඞ්ගහෙ වුත්තං. පමාදාති පමාදහෙතු. ජප්පාභිලෙපනන්ති ජප්පා තණ්හා අස්ස ලොකස්ස මක්කටාලෙපො විය මක්කටස්ස අභිලෙපනං සිලෙසොති බ්‍රූමි. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිකං වට්ටදුක්ඛන්ති අයං පදත්ථො. සෙසං පාළියා එව විඤ්ඤායති. ඉමානි චත්තාරි පදානි පුච්ඡාගාථායං වුත්තානි ‘‘ඉමෙහී’’ති විස්සජ්ජනගාථායං වුත්තෙහි ඉමෙහි චතූහි පදෙහි විස්සජ්ජිතානි. කථන්ති ආහ ‘‘පඨම’’න්තිආදිං. තෙන යථාක්කමං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානීති දස්සෙති.

ඉදානි තං යථාක්කමං පුච්ඡං විස්සජ්ජනඤ්ච සරූපතො දස්සෙතුං ගාථාය ච අත්ථං විවරිතුං ‘‘කෙනස්සූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නීවරණෙහී’’ති පදෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජානීවරණා හි සබ්බෙ සත්තා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘යථාහා’’තිආදිනා සුත්තන්තරදස්සනෙන ඉමස්මිං පඤ්හවිස්සජ්ජනවිචයෙ අනුගීතිවිචයං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පරියායතොති කාරණතො. නීවරණසඞ්ඛාතානං කාමච්ඡන්දාදීනම්පි කාරණභාවතො පටිච්ඡාදනභාවතො ච එකංයෙව නීවරණං වදාමි, න පන අඤ්ඤෙසං නීවරණසභාවානං අභාවාති අත්ථො. යථා ච අවිජ්ජාය සති නීවරණානං භාවො, එවං අවිජ්ජාය අසති න සන්ති නීවරණානීති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො’’තිආදි වුත්තං.

තෙනාති ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති පදෙන. පඨමස්ස පදස්සාති ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පදස්ස. යුත්තාති යොජිතා, අනුරූපාති වා අත්ථො. එතෙන පුච්ඡානුරූපතා විස්සජ්ජනස්ස දස්සිතාති පුබ්බාපරවිචයො වුත්තොති වෙදිතබ්බං. ‘‘යො පුග්ගලො නීවරණෙහි නිවුතො’’තිආදිනා විවිච්ඡාපමාදානං අවිජ්ජාය පච්චයභාවං දස්සෙති. නිවුතො එව හි නප්පකාසති. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡා. තෙනෙවාහ – ‘‘විවිච්ඡා නාම වුච්චති විචිකිච්ඡා’’ති. තත්‍රායං පදසිද්ධි – යථා මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො ‘‘නිච්චං අනිච්ච’’න්තිආදිනා එකංසග්ගාහභාවෙන පවත්තන්ති, න එවමයං. අයං පන අනෙකංසග්ගාහභාවතො ‘‘නිච්චං නු ඛො අනිච්චං නු ඛො’’තිආදිනා විවිධං විරුද්ධං වා ඉච්ඡති එසතීති විවිච්ඡාති. ‘‘සො විචිකිච්ඡන්තො’’තිආදිනා අප්පකාසනස්ස විවිච්ඡාපමාදානං කාරණභාවං විවරති. සුක්කෙ ධම්මෙ න උප්පාදියතීති න සමාදාය වත්තති. නප්පකාසන්තීති තෙ අත්තනො සන්තානෙ අනුප්පාදියමානා කුසලා ධම්මා තං පුග්ගලං පකාසං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතං න කරොන්තීති අත්ථො. අභිලිම්පතීති මක්කටාලෙපො විය මක්කටං දාරුසිලාදීසු පුරිසං රූපාදිවිසයෙ අල්ලීයාපෙතීති අත්ථො. ආසත්තිබහුලස්සාති ආසඞ්ගබහුලස්ස. එවං අභිජප්පාති කරිත්වාති එවං පරියුට්ඨානට්ඨායිනීති ඉමිනා කාරණෙන. තත්ථාති තාය තණ්හාය. ලොකො අභිලිත්තො සිලෙසෙන මක්ඛිතො විය හොතීති අත්ථො.

භායති එතස්මාති භයං. මහන්තං භයං මහබ්භයං. තෙනෙවාහ – ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති දුක්ඛමෙව විභත්තන්ති සබ්බං දුක්ඛං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො දුක්ඛතා’’තිආදි වුත්තං. ඔධසොති කදාචි අත්තූපක්කමමූලාය කදාචි පරූපක්කමමූලායාතිආදිනා විභාගෙන දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චනකා විසෙසෙන රූපාවචරා. තථාති ඔධසො කදාචි කරහචීති එවං ආකඩ්ඪති. විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චනකා උපෙක්ඛාසමාපත්තිබහුලා විසෙසෙන අරූපාවචරසත්තා. අප්පාබාධාති පදං දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චනස්ස කාරණවචනං. දීඝායුකාති විපරිණාමදුක්ඛතාය. අරූපදෙවා හි ලොකෙ විසෙසතො දීඝායුකාති. ඉදඤ්ච මුච්චනමච්චන්තිකං. යස්මා ච දුක්ඛා වෙදනාපි සඞ්ඛතත්තා අනිච්චතාදිසඞ්ඛාරදුක්ඛසභාවා එව, තස්මා යතො මුච්චනමච්චන්තිකං, තං අනවසෙසපරියාදානවසෙන සඞ්ගණ්හිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය පනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ උපාදියතීති උපාදි, විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. උපාදිස්ස සෙසං උපාදිසෙසං, තං නත්ථි එතිස්සාති අනුපාදිසෙසා, නිබ්බානධාතු, තාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. නිබ්බානධාතූති ච නිබ්බායනමත්තං. තස්මාති යස්මා සකලලොකබ්‍යාපිනී සබ්බසඞ්ගාහිනී ච සඞ්ඛාරදුක්ඛතා, තස්මා. ලොකස්සාති සම්බන්ධෙ සාමිවචනං. තෙන ‘‘දුක්ඛමස්සා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. එවමෙත්ථ ලොකස්ස නීවරණාදීනි අජානන්තෙන, සමයන්තරපරිචයෙන වා තත්ථ සංසයපක්ඛන්දෙන එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බත්තා සත්තාධිට්ඨානා පුච්ඡා කතා, සා ච අජානනස්ස, සංසයස්ස වා නීවරණාදිවිසයතාය චතුබ්බිධා. පාළියං පන නීවරණාදීනං ලොකො ආධාරභාවෙන ගාථායං වුත්තොති එකො පඤ්හොති දස්සිතන්ති. අයමෙත්ථ පුච්ඡාවිචයො. විස්සජ්ජනවිචයොපි අදිට්ඨජොතිනී විස්සජ්ජනා විමතිච්ඡෙදිනී චාතිආදිනා පුච්ඡාවිචයෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

එවං එකාධාරං පුච්ඡං දස්සෙත්වා ඉදානි අනෙකාධාරං දස්සෙතුං ‘‘සවන්ති සබ්බධී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සවන්තීති සන්දන්ති. සබ්බධීති සබ්බෙසු රූපාදීසු ආයතනෙසු. සොතාති තණ්හාදිසොතා. කිං නිවාරණන්ති තෙසං කිං ආවරණං කා රක්ඛා. සංවරං බ්‍රූහීති තං නෙසං නීවරණසඞ්ඛාතං සංවරං කථෙහි. කෙන සොතා පිධීයරෙති කෙන ධම්මෙන තණ්හාදිසොතා පිධිය්‍යන්ති පච්ඡිජ්ජන්තීති අයමෙත්ථ පදත්ථො. සෙසං පාළිවසෙනෙව ආවි භවිස්සති.

තෙ ද්වෙ පඤ්හාති යදිපි ඉමිස්සා ගාථාය පුච්ඡාවසෙන පවත්තාය චත්තාරි පදානි චත්තාරි වාක්‍යානි. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස පන අත්ථස්ස දුවිධත්තා තෙ ද්වෙ පඤ්හා. කස්මාති චෙ? ‘‘ඉමෙහි බහ්වාධිවචනෙන පුච්ඡිතා’’ති ආහ. තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමෙ එතාය ගාථාය ගහිතා අත්ථා යස්මා බහූනි අධිකිච්ච පවත්තවචනෙන පුච්ඡිතා, තස්මා තෙ ද්වෙ පඤ්හාති. එකතො උපරි බහූති හි සාසනවොහාරො, තමෙව පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතං විවරිතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යාහි ඤාතිබ්‍යසනාදිසඞ්ඛාතාහි පාණවධාදීහි එව වා දුග්ගතිහෙතුභූතාහි ආපදාහි සමං සහ, සබ්බථා වා අයං ලොකො ආපන්නො අජ්ඣොත්ථටො. තංනිමිත්තෙහි දසහි කිලෙසවත්ථූහි සංකිලිට්ඨො ච, තස්ස තං ආපන්නාකාරං සංකිලිට්ඨාකාරඤ්ච බුද්ධියං කත්වා ආහ – ‘‘එවං සමාපන්නස්ස එවං සංකිලිට්ඨස්සා’’ති. වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා. වුට්ඨාති එතෙන නිමිත්තතො පවත්තතො චාති වුට්ඨානං, අරියමග්ගො.

අසමාහිතස්සාති නානාරම්මණෙසු වික්ඛිත්තචිත්තස්ස. සවන්තීති පවත්තන්ති. අභිජ්ඣාතිආදි අසමාධානහෙතුදස්සනං. තෙනෙවාහ – ‘‘එවං අසමාහිතස්සා’’ති. ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදිනා ඉධාපි අනුගීතිවිචයං දස්සෙති. සොතානං සවනං යෙභුය්‍යෙන අනුරොධවසෙනෙවාති ආහ – ‘‘සවති මනාපිකෙසු රූපෙසූ’’ති. එත්ථ ච චක්ඛාදයො සොතානං ද්වාරභාවෙන පවත්තමානා උපචාරවසෙන සයං සවන්තා විය වුත්තා. ඉතීති එවං. සබ්බාති සබ්බස්මා. සබ්බථාති සබ්බප්පකාරෙන. ඉදං වොදානන්ති ඉදං ‘‘පරියුට්ඨානවිඝාත’’න්ති වුත්තං පරියුට්ඨානප්පහානං වොදානං.

විස්සජ්ජනගාථාය සති තෙසං නිවාරණන්ති විපස්සනාසම්පයුත්තා සති කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා තෙසං සොතානං නිවාරණන්ති. සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති තමෙව සතිං සොතානං සංවරං බ්‍රූමි. පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙති රූපාදීසු අනිච්චතාදිපටිවෙධසාධිකාය මග්ගපඤ්ඤාය එතෙ සොතා සබ්බසො පිධිය්‍යන්ති, උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන සමුච්ඡිජ්ජන්තීති අත්ථො.

නාවිඤ්ඡතීති අභිජ්ඣාදිප්පවත්තිද්වාරභාවෙන චිත්තසන්තානං, පුග්ගලං වා නාකඩ්ඪති. අනුසයප්පහානං ඉධ පිධානං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘පඤ්ඤාය අනුසයා පහීයන්තී’’ති. යස්මා අනුසයනිමිත්තං පරියුට්ඨානං අනුසයාභාවෙ න හොතීති ආහ ‘‘අනුසයෙසූ’’තිආදි. ඉදානි තමෙවත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘තං යථා ඛන්ධවන්තස්සා’’තිආදිමාහ. එත්ථාපි සොතානං නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං පිධානඤ්ච අජානන්තෙන තත්ථ වා සංසයිතෙන එකංසිකත්තා ධම්මාධිට්ඨානා පුච්ඡා කතාති ඉධ පුච්ඡාවිචයො වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනවිචයො ච වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච යෙන අධිප්පායෙන ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති ගාථාය (සු. නි. 1038; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1; නෙත්ති. 45) සතිපි නිවාරණාදීනං චතුන්නං පුච්ඡිතබ්බභාවෙ එකො පඤ්හොති වුත්තං. තෙන තාව සොතානංයෙව සංවරො පිධානඤ්ච පුච්ඡිතන්ති සොතෙ එකත්ථවසෙන ගහෙත්වා පුච්ඡාය එකාධිට්ඨානභාවතො එකො පඤ්හොති වත්තබ්බං සියා. සොතානං වා බහුභාවතො බහූති යත්තකා සොතා, තත්තකා පඤ්හාති. යෙන පන අධිප්පායෙන ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’ති ගාථායං (සු. නි. 1040; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 59, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 3; නෙත්ති. 45) සොතෙ අනාමසිත්වා සංවරපිධානානං වසෙන ‘‘ද්වෙ පඤ්හා’’ති වුත්තං. තෙන පඨමගාථායං සතිපි නිවාරණාදීනං ලොකාධාරභාවෙ ලොකං අනාමසිත්වා නිවාරණාදීනං විභාගෙන චත්තාරො පඤ්හාතිපි වත්තබ්බන්ති අයං නයො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

ඉදානි යස්මා පුච්ඡන්තො න කෙවලං පුබ්බෙ අත්තනා රචිතනියාමෙනෙව පුච්ඡති, අථ ඛො දෙසනාකාලෙ වුත්තධම්මස්ස අනුසන්ධිං ගහෙත්වාපි පුච්ඡති, තස්මා තස්ස අනුසන්ධිං පුච්ඡාය විචෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යානි සොතානී’’ති ගාථාය අනන්තරං ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’ති ගාථමාහ. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යායං භගවතා වුත්තා පඤ්ඤා, යා ච සති යඤ්ච තදවසෙසං නාමරූපං, එතං සබ්බම්පි කත්ථ නිරුජ්ඣති, එතං මෙ පුට්ඨො පබ්‍රූහීති.

විස්සජ්ජනගාථායං පනස්ස යස්මා පඤ්ඤාසතියො නාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තස්මා තා විසුං න වුත්තා. අයඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යං මං ත්වං, අජිත, එතං පඤ්හං අපුච්ඡි – ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති අනන්තරගාථායං (සු. නි. 1042; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 61, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 5; නෙත්ති. 11, 45), යත්ථ තං අසෙසං උපරුජ්ඣති, තං තෙ වදාමි. තස්ස තස්ස හි විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙව අපුබ්බං අචරිමං එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති, එත්ථෙව විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන නිරුජ්ඣති, එතං විඤ්ඤාණනිරොධං තස්ස නිරොධො නාතිවත්තතීති වුත්තං හොතීති. අයං පඤ්හෙ අනුසන්ධිං පුච්ඡතීති අනන්තරගාථායං සොතානං පරියුට්ඨානානුසයප්පහානකිච්චෙන සද්ධිං සති පඤ්ඤා ච වුත්තා, තං සුත්වා තප්පහානෙ පඤ්ඤාසතීසු තිට්ඨන්තීසු තාසං සන්නිස්සයෙන නාමරූපෙන භවිතබ්බං, තථා ච සති වට්ටති එව. කත්ථ නු ඛො ඉමාසං සනිස්සයානං පඤ්ඤාසතීනං අසෙසනිරොධොති ඉමිනා අධිප්පායෙන අයං පුච්ඡා කතාති ආහ – ‘‘අයං පඤ්හෙ…පෙ… ධාතු’’න්ති. තත්ථ අනුසන්ධීයති දෙසනා එතායාති අනුසන්ධි.

යාය පටිපදාය අනුපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං අධිගච්ඡන්ති, තං චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාසඞ්ඛාතං පටිපදං සහ විසයෙන දස්සෙතුං ‘‘තීණි ච සච්චානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛතානීති සමෙච්ච සම්භූය පච්චයෙහි කතානීති සඞ්ඛතානි. නිරොධධම්මානීති නිරුජ්ඣනසභාවානි. දුක්ඛං සමුදයො මග්ගොති තෙසං සරූපදස්සනං. නිරොධො පන කථන්ති ආහ ‘‘නිරොධො අසඞ්ඛතො’’ති. සො හි කෙනචි පච්චයෙන න සඞ්ඛතොති අසඞ්ඛතො. සහ විසයෙන පහාතබ්බපහායකසභාවෙසු අරියසච්චෙසු පහායකවිභාගමුඛෙන පහාතබ්බවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සමුදයො’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ අවිජ්ජාවසෙසාති දස්සනමග්ගෙන පහීනාවසෙසා අවිජ්ජාති අත්ථො. අයඤ්ච සෙස-සද්දො කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො මානො උද්ධච්චන්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. යථා හි අවිජ්ජා, එවං එතෙපි ධම්මා අපායගමනීයසභාවා පඨමමග්ගෙන පහීයන්ති එවාති. ‘‘අවිජ්ජානිරවසෙසා’’තිපි පාඨො, එත්ථාපි යථාවුත්තෙසු කාමච්ඡන්දාදිපදෙසුපි නිරවසෙස-සද්දො යොජෙතබ්බො. සාවසෙසඤ්හි පුරිමමග්ගද්වයෙන කාමච්ඡන්දාදයො පහීයන්ති, ඉතරෙහි පන නිරවසෙසන්ති. තෙධාතුකෙ ඉමානි දස සංයොජනානීති එත්ථ තෙධාතුකෙති සංයොජනානං විසයදස්සනං. තත්ථ හි තානි සංයොජනවසෙන පවත්තන්ති.

12. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අධිට්ඨායාති තං පහායකං පත්වා. යං පනාති එත්ථ යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. ඉදං ඛයෙ ඤාණන්ති යෙන ඤාණෙන හෙතුභූතෙන ‘‘ඛීණා මෙ ජාතී’’ති අත්තනො ජාතියා ඛීණභාවං ජානාති, ඉදං එවං පච්චවෙක්ඛණස්ස නිමිත්තභූතං අරහත්තඵලඤාණං ඛයෙ ඤාණං නාම. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති එත්ථාපි යන්ති ආනෙතබ්බං ‘‘යං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ඉදං අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අරහත්තඵලඤාණවසෙන අත්ථො යොජෙතබ්බො. අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. චිත්තුප්පාදක්කණ්ඩ 135-142) පන ‘‘ඛයෙ ඤාණං කිලෙසක්ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණන්ති වුත්තං. අනුප්පාදෙ ඤාණං පටිසන්ධිවසෙන අනුප්පාදභූතෙ තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං අනුප්පාදපරියොසානෙ උප්පන්නෙ අරියඵලෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං. ඉධ පන උභයම්පි අරහත්තඵලඤාණවසෙනෙව විභත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති, ‘‘ආරම්මණසඞ්කෙතෙන ද්වෙ නාමානි ලබ්භන්තී’’ති ච.

අඤ්ඤින්ද්‍රියං හෙට්ඨිමෙසු තීසු ඵලෙසු, උපරිමෙසු ච තීසු මග්ගෙසු උප්පත්තියා පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානම්පි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං විය පඨමඵලුප්පත්තියා අග්ගඵලුප්පත්තියා අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣතීති ආහ – ‘‘යඤ්ච අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය’’න්තිආදි. එතෙන පහාතබ්බධම්මා විය දස්සනභාවනාහි අග්ගඵලුප්පත්තියා තදවසෙසඵලධම්මාපි අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣන්ති. කො පන වාදො තෙභූමකධම්මානන්ති දස්සෙති, එකා පඤ්ඤා අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියත්තා. යදි එකා, කථං ද්විධා වුත්තාති ආහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ආරම්මණසඞ්කෙතෙනාති ඛයෙ අනුප්පාදෙති ඉමාය ආරම්මණසමඤ්ඤාය. සා පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤාති යා පුබ්බෙ සොතානං පිධානකිච්චා වුත්තා පඤ්ඤා, සා පජානනසභාවෙන පඤ්ඤා. ඉතරා පන යථාදිට්ඨං යථාගහිතං ආරම්මණං අපිලාපනට්ඨෙන ඔගාහනට්ඨෙන සතීති.

13. එවං ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරිත්වා ඉදානි ‘‘නාමරූප’’න්ති පදස්ස අත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඉදං නාමරූප’’න්ති ආහ. නාමරූපඤ්ච විභාගෙන දස්සෙන්තො සුඛග්ගහණත්ථං පාකටනාමරූපමෙව විභාවෙතුං ‘‘තත්ථ යෙ’’තිආදිමාහ. තග්ගහණෙනෙව හි සහචරණාදිනා තදඤ්ඤෙ චිත්තචෙතසිකා රූපධම්මා ච ගහිතා හොන්තීති. නාමග්ගහණෙන චෙත්ථ ඛන්ධත්තයමෙව ගහිතන්ති ‘‘නාමරූපං විඤ්ඤාණසම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං පන රූපං සම්පයුත්තන්ති? නයිදං සම්පයුත්තපච්චයවසෙන වුත්තං. පචුරජනස්ස පන අවිභාගෙන ගහණීයසභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ගාථාය අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු පුච්ඡිතාති තං චතුරිද්ධිපාදමුඛෙන අරියමග්ගාධිගමෙන පත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ඉද්ධිපාදභාවනාමූලභූතානි ඉන්ද්‍රියානි සතිපඤ්ඤාහි නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ සති ච පඤ්ඤා ච චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා සති සිජ්ඣන්තී එකන්තෙන සමාධිං නිප්ඵාදෙති. සතිග්ගහණෙන චෙත්ථ පරියුට්ඨානප්පහානං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සති ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි, සතින්ද්‍රියඤ්ච සමාධින්ද්‍රියඤ්චා’’ති. තථා අනුසයසමුග්ඝාතවිධායිනී පඤ්ඤා සිජ්ඣමානා න විනා චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියං සිජ්ඣතීති වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච වීරියින්ද්‍රියඤ්චා’’ති.

යා ඉමෙසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසූති ඉමෙසු සතිආදීසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසු නිස්සයපච්චයතාය අධිට්ඨානභූතෙසු තංසහජාතා එව යා සද්දහනා. ‘‘ඉමෙහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහී’’තිපි පාළි, තස්සා ඉමෙහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තාති වචනසෙසො, ආරම්මණෙ අභිප්පසාදලක්ඛණා සද්ධා කත්තුකාමතාසභාවස්ස ඡන්දස්ස විසෙසපච්චයො හොතීති ආහ – ‘‘යා සද්ධාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං ඡන්දසමාධී’’ති. සමාහිතෙ චිත්තෙති විපස්සනාසමාධිනා සමාහිතෙ චිත්තෙ. ඉදං පහානන්ති වික්ඛම්භනප්පහානසාධකො සමාධි පහානන්ති වුත්තො පජහති එතෙනාති කත්වා. ‘‘පධාන’’න්තිපි පාඨො, අග්ගොති අත්ථො. තථා හි ‘‘සමාධි එකොදී’’ති වුච්චති.

‘‘අස්සාසපස්සාසා’’තිආදිනා කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරසීසෙන තංසමුට්ඨාපකා වීරියසඞ්ඛාරාව ගහිතා. තෙ හි යාව භාවනානිප්ඵත්ති තාව එකරසෙන සරණතො සඞ්කප්පෙතබ්බතො ච සරසඞ්කප්පා’’ති වුත්තා ‘‘එවං මෙ භාවනා හොතූ’’ති යථා ඉච්ඡිතා, තථා පවත්තියා හෙතුභාවතො. තදුභයන්ති ඡන්දසමාධිසඞ්ඛාතඤ්ච පධානසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතඤ්ච වීරියන්ති තං උභයං. උභයමෙව හි උපචාරවසෙන අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාද’’න්ති වුත්තං. අභින්නම්පි හි උපචාරවසෙන භින්නං විය කත්වා වොහරන්ති, යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති.

තත්ථ ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි, පජ්ජති එතෙනාති පාදො, පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො පතිට්ඨා අධිගමූපායොති ඉද්ධිපාදො. තෙන හි උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති අත්ථො. තථා හි අයං ඉද්ධිපාදභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං. මග්ගක්ඛණෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු.

විවෙකත්තා එව හි විරාගාදයො, කෙවලඤ්චෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගො විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථසංවණ්ණනානයෙ යුජ්ජති. තථා හි අයං පඨමිද්ධිපාදො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති අත්ථො. අයඤ්හි ඉද්ධිපාදභාවනානුයුත්තො යොගී යථා පඨමො ඉද්ධිපාදො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. සෙසිද්ධිපාදෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – යථා ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි ඡන්දසමාධි. එවං වීරියං චිත්තං වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වීමංසාසමාධීති.

14. න කෙවලං චතුත්ථඉද්ධිපාදො එව සමාධිඤාණමූලකො, අථ ඛො සබ්බොපීති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බො සමාධි ඤාණමූලකො ඤාණපුබ්බඞ්ගමො ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වුත්තං. යදි එවං කස්මා සො එව වීමංසාසමාධීති වුත්තොති? වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතත්තාති වුත්තොවායමත්ථො. තත්ථ පුබ්බභාගපඤ්ඤාය ඤාණමූලකො. අධිගමපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්ති. අථ වා පුබ්බභාගපඤ්ඤාය ඤාණමූලකො. උපචාරපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. අප්පනාපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්ති. උපචාරපඤ්ඤාය වා ඤාණමූලකො. අප්පනාපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්තීති වෙදිතබ්බං.

යථා පුරෙති යථා සමාධිස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන පුරෙ පුබ්බෙ අතීතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො පරෙසඤ්ච ඛන්ධං ඛන්ධූපනිබද්ධඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි, තථා පච්ඡා සමාධිස්ස අනාගතංසඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන අනාගතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො පරෙසඤ්ච ඛන්ධං ඛන්ධූපනිබද්ධඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථීති අත්ථො.

යථා පච්ඡාති යථා සමාධිස්ස චෙතොපරියඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන අනාගතෙසු සත්තසු දිවසෙසු පරසත්තානං චිත්තං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි, තථා පුරෙ අතීතෙසු සත්තසු දිවසෙසු පරසත්තානං චිත්තං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථීති අත්ථො. යථා දිවාති යථා දිවසභාගෙ සූරියාලොකෙන අන්ධකාරස්ස විධමිතත්තා චක්ඛුමන්තානං සත්තානං ආපාථගතං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. තථා රත්තින්ති තථා රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ වත්තමානෙ සමාධිස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණානුපරිවත්තිතාය දුප්පටිවිජ්ඣං රූපායතනං නත්ථි.

යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා ච රත්තියං තථා දිවාපි අතිසුඛුමං කෙනචි තිරොහිතං යඤ්ච අතිදූරෙ, තං සබ්බරූපං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි. යථා ච රූපායතනෙ වුත්තං, තථා සමාධිස්ස දිබ්බසොතඤාණානුපරිවත්තිතාය සද්දායතනෙ ච නෙතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉති විවටෙන චෙතසා’’තිආදි. තත්ථ අපරියොනද්ධෙනාති අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පාරිබන්ධකකිලෙසෙහි අනජ්ඣොත්ථටෙන, අපරියොනද්ධත්තා එව සප්පභාසං චිත්තං. එතෙනෙව සමාධිස්ස ඉද්ධිවිධඤාණානුපරිවත්තිතාපි වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං. පඤ්චින්ද්‍රියානීති ඉද්ධිපාදසම්පයුත්තානි සෙක්ඛස්ස පඤ්චින්ද්‍රියානි අධිප්පෙතානීති ආහ ‘‘කුසලානී’’ති. චිත්තසහභූනීතිආදි තෙසං විඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරොධදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තථා ‘‘නාමරූපඤ්චා’’තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘න කෙවලං පඤ්චින්ද්‍රියානි එව, අථ ඛො නාමරූපඤ්ච විඤ්ඤාණහෙතුකං විඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නිරුජ්ඣතී’’ති.

තස්සාති විඤ්ඤාණස්ස. හෙතූති තණ්හාඅවිජ්ජාදිකො. අනාහාරන්ති පදස්ස අත්ථවිවරණං. අනභිනන්දිතන්ති අභිනන්දනභූතාය තණ්හාය පහීනත්තා එව අපත්ථිතං. තතො එව අප්පටිසන්ධිකං විඤ්ඤාණං තං නිරුජ්ඣති. යථා ච විඤ්ඤාණං, එවං නාමරූපම්පි විඤ්ඤාණසඞ්ඛාතස්ස හෙතුනො පච්චයස්ස ච අභාවා තප්පච්චයානං සඞ්ඛාරාදීනං අභාවා අහෙතු අප්පච්චයං. සෙසං පාකටමෙව. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයොපි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

එවං අනුසන්ධිපුච්ඡම්පි දස්සෙත්වා හෙට්ඨා සත්තාධිට්ඨානා ධම්මාධිට්ඨානා ච පුච්ඡා විසුං විසුං දස්සිතාති ඉදානි තා සහ දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථායං පදත්ථො – සඞ්ඛාතධම්මාති අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසිතධම්මා, අරහතං එතං අධිවචනං. සෙක්ඛාති සීලාදීනි සික්ඛමානා අවසෙසා අරියපුග්ගලා. පුථූති බහූ සත්තජනා. තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහීති තෙසං සෙඛාසෙඛානං නිපකො පණ්ඩිතො ත්වං භගවා පටිපත්තිං පුට්ඨො මෙ බ්‍රූහීති. සෙසං පාළිවසෙනෙව විඤ්ඤායති.

15. කිස්සාති කිස්ස හෙතු, කෙන කාරණෙනාති අත්ථො. සෙඛාසෙඛවිපස්සනා පුබ්බඞ්ගමප්පහානයොගෙනාති සෙඛෙ අසෙඛෙ විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමප්පහානෙ ච පුච්ඡනයොගෙන, පුච්ඡාවිධිනාති අත්ථො.

විස්සජ්ජනගාථායං කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍යාති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන න අභිගිජ්ඣෙය්‍ය. මනසානාවිලො සියාති බ්‍යාපාදවිතක්කාදයො කායදුච්චරිතාදයො ච මනසො ආවිලභාවකරෙ ධම්මෙ පජහන්තො චිත්තෙන අනාවිලො භවෙය්‍ය. යස්මා පන අසෙක්ඛො අනිච්චතාදිවසෙන සබ්බධම්මානං පරිතුලිතත්තා කුසලො සබ්බධම්මෙසු කායානුපස්සනාසතිආදීහි ච සතො සබ්බකිලෙසානං භින්නත්තා උත්තමභික්ඛුභාවං පත්තො ච හුත්වා සබ්බඉරියාපථෙසු පවත්තති, තස්මා ‘‘කුසලො…පෙ… පරිබ්බජෙ’’ති ආහාති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො.

තත්ථ යං පුච්ඡාගාථායං ‘‘නිපකො’’ති පදං වුත්තං, තං භගවන්තං සන්ධාය වුත්තං, භගවතො ච නෙපක්කං උක්කංසපාරමිප්පත්තං අනාවරණඤාණදස්සනෙන දීපෙතබ්බන්ති අනාවරණඤාණං තාව කම්මද්වාරභෙදෙහි විභජිත්වා සෙඛාසෙඛපටිපදං දස්සෙතුං ‘‘භගවතො සබ්බං කායකම්ම’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණදස්සනෙන තථාගතස්ස සෙඛාසෙඛපටිපත්තිදෙසනාකොසල්ලමෙව විභාවෙති. තත්ථ කො චාති ක්ව ච, කස්මිං විසයෙති අත්ථො. තං විසයං දස්සෙති ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනි චා’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – ඤාණදස්සනං නාම උප්පජ්ජමානං ‘‘සබ්බං සඞ්ඛතං අනිච්චං දුක්ඛං සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති උප්පජ්ජති, තස්ස පන තස්මිං විසයෙ යෙන අප්පවත්ති, සො පටිඝාතොති, එතෙන ලක්ඛණත්තයප්පටිවෙධස්ස දුරභිසම්භවතං අනඤ්ඤසාධාරණතඤ්ච දස්සෙති. ලක්ඛණත්තයවිභාවනෙන හි භගවතො චතුසච්චප්පටිවෙධං සම්මාසම්බොධිඤ්ච පණ්ඩිතා පටිජානන්ති.

අඤ්ඤාණං අදස්සනන්ති තං පටිඝාතං සරූපතො දස්සෙති. ඡළාරම්මණසභාවප්පටිච්ඡාදකො හි සම්මොහො ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතොති. යස්මිං විසයෙ ඤාණදස්සනං උප්පත්තිරහං, තත්ථෙව තස්ස පටිඝාතෙන භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනි චා’’ති. යථා ඉධ පුරිසොතිආදි උපමාදස්සනං. තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – පුරිසො විය සබ්බො ලොකො, තාරකරූපානි විය ඡ ආරම්මණානි, තස්ස පුරිසස්ස තාරකරූපානං දස්සනං විය ලොකස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි යථාරහං ඡළාරම්මණජානනං, තස්ස පුරිසස්ස තාරකරූපානි පස්සන්තස්සාපි ‘‘එත්තකානි සතානි, එත්තකානි සහස්සානී’’තිආදිනා ගණනසඞ්කෙතෙන අජානනං විය ලොකස්ස රූපාදිආරම්මණං කථඤ්චි ජානන්තස්සාපි අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයානවබොධොති. සෙසං පාකටමෙව.

ඉදානි යෙහි පදෙහි භගවතා ආයස්මතො අජිතස්ස සෙඛාසෙඛපටිපදා වුත්තා, තෙසං පදානං අත්ථං විභජිතුං ‘‘තත්ථ සෙඛෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති නිපාතමත්තං, තස්මිං වා විස්සජ්ජනෙ. සෙඛෙනාති සික්ඛා එතස්ස සීලන්ති සෙඛො, තෙන සෙඛෙන. ද්වීසු ධම්මෙසූති දුවිධෙසු ධම්මෙසූති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානීයෙසූති දොසෙන පරියුට්ඨිතෙන යත්ථ පරිවත්තිතබ්බං, තෙසු ආඝාතවත්ථූසූති අත්ථො. ‘‘පටිඝට්ඨානීයෙසූ’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො.

එත්ථ ච ගෙධපටිසෙධචොදනායං ගෙධනිමිත්තො දොසො ගෙධෙ සති හොතීති තතොපි චිත්තස්ස රක්ඛිතබ්බතා නිද්ධාරෙත්වා වුත්තා. යස්මා පන භගවතා ‘‘කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍යා’’ති (සු. නි. 1045; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 64, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 8; නෙත්ති. 15-17) වුත්තං, තස්මා ‘‘තත්ථ යා ඉච්ඡා’’තිආදිනා ගෙධවසෙන නිද්දෙසො කතො. අථ වා දොසතො චිත්තස්ස රක්ඛිතබ්බතා ගාථාය දුතියපාදෙන වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. දුතියපාදෙන හි සෙසකිලෙසවොදානධම්මා දස්සිතා. තථා හි උප්පන්නානුප්පන්නභෙදතො සම්මාවායාමස්ස විසයභාවෙන සබ්බෙ සංකිලෙසවොදානධම්මෙ චතුධා විභජිත්වා සම්මප්පධානමුඛෙන සෙඛපටිපදං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සෙඛො අභිගිජ්ඣන්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනාවිලසඞ්කප්පොති ආවිලානං කාමසඞ්කප්පාදීනං අභාවෙන අනාවිලසඞ්කප්පො. තතො එව ච අනභිගිජ්ඣන්තො වායමති, වීරියං පවත්තෙති. කථං වායමතීති ආහ – ‘‘සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදි.

තත්ථ සොති උත්තරිවිසෙසත්ථාය පටිපජ්ජමානො සෙක්ඛො. අනුප්පන්නානන්ති අනිබ්බත්තානං. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. අනුප්පාදායාති න උප්පාදනත්ථාය. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාසඞ්ඛාතං කුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති. වායමතීති පයොගපරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානවීරියං කරොති. වායමතීතිආදීනි පන චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. උප්පන්නානං පාපකානන්ති අනුප්පන්නාති අවත්තබ්බතං ආපන්නානං පාපධම්මානං. පහානායාති පජහනත්ථාය. අනුප්පන්නානං කුසලානන්ති අනිබ්බත්තානං කොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. උප්පාදායාති උප්පාදනත්ථාය. උප්පන්නානන්ති නිබ්බත්තානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අසම්මොසායාති අනස්සනත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනං භාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පාරිපූරියාති පරිපූරණත්ථායාති අයං තාව පදත්ථො.

16. ‘‘කතමෙ අනුප්පන්නා’’තිආදි අකුසලධම්මා කුසලධම්මා ච යාදිසා අනුප්පන්නා යාදිසා ච උප්පන්නා, තෙ දස්සෙතුං ආරද්ධං. තත්ථ ඉමෙ අනුප්පන්නාති ඉමෙ කාමවිතක්කාදයො අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නා නාම. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම අකුසලා ධම්මා නත්ථි. විතක්කත්තයග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. අකුසලමූලානීති අනුසයා එව සබ්බෙසං අකුසලානං මූලභාවතො එවං වුත්තා, න ලොභාදයො එව. ඉමෙ උප්පන්නා අනුසයා භූමිලද්ධුප්පන්නා අසමුග්ඝාටිතුප්පන්නාතිආදිඋප්පන්නපරියායසබ්භාවතො නාමවසෙන උප්පන්නා නාම, න වත්තමානභාවෙනාති අත්ථො. ඉමෙ අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති ඉමෙ සොතාපන්නස්ස සද්ධාදයො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා නාම, කො පන වාදො පුථුජ්ජනානන්ති දස්සෙති. කුසලසද්දො චෙත්ථ බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.358 ආදයො) විය අනවජ්ජපරියායො දට්ඨබ්බො. ඉමෙ උප්පන්නා කුසලා ධම්මාති ඉමෙ පඨමමග්ගෙ සද්ධාදයො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස උප්පන්නා කුසලා ධම්මා නාම.

සතිපට්ඨානභාවනාය සුනිග්ගහිතො කාමවිතක්කොති ආහ – ‘‘යෙන කාමවිතක්කං වාරෙති, ඉදං සතින්ද්‍රිය’’න්ති. අනවජ්ජසුඛපදට්ඨානෙන අවික්ඛෙපෙන චෙතොදුක්ඛසන්නිස්සයො වික්ඛෙපපච්චයො බ්‍යාපාදවිතක්කො සුනිග්ගහිතොති වුත්තං – ‘‘යෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං වාරෙති, ඉදං සමාධින්ද්‍රිය’’න්ති. කුසලෙසු ධම්මෙසු ආරද්ධවීරියො පරාපරාධං සුඛෙන සහතීති වීරියෙන විහිංසාවිතක්කො සුනිග්ගහිතොති ආහ – ‘‘යෙන විහිංසාවිතක්කං වාරෙති, ඉදං වීරියින්ද්‍රිය’’න්ති. සමාධිආදීනම්පි යථාසකංපටිපක්ඛප්පහානං පඤ්ඤවන්තස්සෙව ඉජ්ඣතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යෙන උප්පන්නුප්පන්නෙ’’තිආදි.

එතෙසං යථානිද්ධාරිතානං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සවිසයෙ ජෙට්ඨකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං කත්ථ දට්ඨබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉමෙසඤ්ච සද්ධාදීනං සෙඛානං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බත්තියා සබ්බෙපි සෙඛා ධම්මා මත්ථකප්පත්තා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘එවං සෙඛො’’තිආදිනා සෙඛපටිපදං නිගමෙති.

17. එවං සෙඛපටිපදං විභජිත්වා ඉදානි අසෙඛපටිපදං විභජිතුං ‘‘කුසලො සබ්බධම්මාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති ඉමිනා පදෙන වුත්තධම්මෙ තාව විභජිත්වා තත්ථ අසෙක්ඛස්ස කොසල්ලං දස්සෙතුං ‘‘ලොකො නාමා’’තිආදි වුත්තං. තං වුත්තත්ථමෙව. කිලෙසලොකෙන භවලොකො සමුදාගච්ඡතීති කාමාවචරධම්මං නිස්සාය රූපාරූපාවචරධම්මෙ සමුදාගමෙතීති අත්ථො. සොති සො මහග්ගතධම්මෙසු, පරිත්තමහග්ගතධම්මෙසු වා ඨිතො. ඉන්ද්‍රියානි නිබ්බත්තෙතීති සීලසමාධයො නිබ්බෙධභාගියෙ කත්වා විමුත්තිපරිපාචනීයානි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උප්පාදෙති. ඉන්ද්‍රියෙසු භාවියමානෙසූති යථාවුත්තඉන්ද්‍රියෙසු වඩ්ඪියමානෙසු රූපාරූපපරිග්ගහාදිවසෙන නෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤා භවති.

දස්සනපරිඤ්ඤාති ඤාතපරිඤ්ඤා. භාවනාපරිඤ්ඤාති තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා ච. ‘‘සා දුවිධෙනා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං ‘‘යදා හි සෙඛො’’තිආදිනා විවරති. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාසහගතෙහි සඤ්ඤාමනසිකාරෙහී’’ති ඉමිනා බලවවිපස්සනං දස්සෙති. යදා හි සෙඛොති චෙත්ථ සික්ඛනසීලතාය කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි සෙඛපදෙන සඞ්ගහිතොති කත්වා ‘‘ද්වෙ ධම්මා කොසල්ලං ගච්ඡන්ති දස්සනකොසල්ලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – යදා කල්‍යාණපුථුජ්ජනො පුබ්බභාගසික්ඛං සික්ඛන්තො නිබ්බිදාසහගතෙහි සඤ්ඤාමනසිකාරෙහි ඤෙය්‍යං පරිජානාති, තදා තස්ස තෙ විපස්සනාධම්මා දස්සනකොසල්ලං පඨමමග්ගඤාණං ගච්ඡන්ති සම්පාපුණන්ති තෙන සද්ධිං ඝටෙන්ති. යදා පන සොතාපන්නාදිසෙඛො වුත්තනයෙන නෙය්‍යං පරිජානාති, තදා තස්ස තෙ විපස්සනාධම්මා භාවනාකොසල්ලං ගච්ඡන්තීති.

තං ඤාණන්ති යා පුබ්බෙ නෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤා වුත්තා, තං නෙය්‍යපරිජානනඤාණං. පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බන්ති විසයභෙදෙන තස්ස භෙදං දස්සෙති. ධම්මානං සලක්ඛණෙ ඤාණන්ති රූපාරූපධම්මානං කක්ඛළඵුසනාදිසලක්ඛණෙ ඤාණං. තං පන යස්මා සබ්බං නෙය්‍යං හෙතුහෙතුඵලභෙදතො දුවිධමෙව හොති, තස්මා ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා ච අත්ථපටිසම්භිදා චා’’ති නිද්දිට්ඨං.

පරිඤ්ඤාති තීරණපරිඤ්ඤා අධිප්පෙතා. යස්මා පනස්ස රූපාරූපධම්මෙ සලක්ඛණතො පච්චයතො ච අභිජානිත්වා කුසලාදිවිභාගෙහි තෙ පරිග්ගහෙත්වා අනිච්චාදිවසෙන ජානනා හොති, තස්මා ‘‘එවං අභිජානිත්වා යා පරිජානනා, ඉදං කුසල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවංගහිතාති එවං අනිච්චාදිතො කලාපසම්මසනාදිවසෙන ගහිතා සම්මසිතා. ඉදං ඵලං නිබ්බත්තෙන්තීති ඉදං උදයබ්බයඤාණාදිකං ඵලං පටිපාටියා උප්පාදෙන්ති, නිමිත්තස්ස කත්තුභාවෙන උපචරණතො යථා අරියභාවකරානි සච්චානි අරියසච්චානීති. තෙසන්ති උදයබ්බයඤාණාදීනං. එවංගහිතානන්ති එවංපවත්තිතානං. අයං අත්ථොති අයං සච්චානං අනුබොධපටිවෙධො අත්ථො. යථා හි පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා සම්මසිතබ්බධම්මෙ සම්මසනධම්මෙ තත්ථ සම්මසනාකාරං පරිජානාති, එවං සම්මසනඵලම්පි පරිජානාතීති කත්වා අයං නයො දස්සිතො.

යෙ අකුසලාති සමුදයසච්චමාහ. සබ්බෙ හි අකුසලා සමුදයපක්ඛියාති. යෙ කුසලාති මග්ගධම්මා සම්මාදිට්ඨිආදයො. යදිපි ඵලධම්මාපි සච්ඡිකාතබ්බා, චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස පන අධිප්පෙතත්තා ‘‘කතමෙ ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බා, යං අසඞ්ඛත’’න්ති වුත්තං. අත්ථකුසලොති පච්චයුප්පන්නෙසු අත්ථෙසු කුසලො. ධම්මකුසලොති පච්චයධම්මෙසු කුසලො. පාළිඅත්ථපාළිධම්මා වා අත්ථධම්මා. කල්‍යාණතාකුසලොති යුත්තතාකුසලො, චතුනයකොවිදොති අත්ථො, දෙසනායුත්තිකුසලො වා. ඵලතාකුසලොති ඛීණාසවඵලකුසලො. ‘‘ආයකුසලො’’තිආදීසු ආයොති වඩ්ඪි. සා අනත්ථහානිතො අට්ඨුප්පත්තිතො ච දුවිධා. අපායාති අවඩ්ඪි. සාපි අත්ථහානිතො අනට්ඨුප්පත්තිතො ච දුවිධා. උපායොති සත්තානං අච්චායිකෙ කිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනසමත්ථං ඨානුප්පත්තිකාරණං, තත්ථ කුසලොති අත්ථො. ඛීණාසවො හි සබ්බසො අවිජ්ජාය පහීනත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො එතෙසු ආයාදීසු කුසලොති. එවං අසෙඛස්ස කොසල්ලං එකදෙසෙන විභාවෙත්වා පුන අනවසෙසතො දස්සෙන්තො ‘‘මහතා කොසල්ලෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ.

පරිනිට්ඨිතසික්ඛස්ස අසෙඛස්ස සතොකාරිතාය අඤ්ඤං පයොජනං නත්ථීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථ’’න්ති. ඉදානි යථානිද්දිට්ඨං සෙඛාසෙඛපටිපදං නිගමෙන්තො ‘‘ඉමා ද්වෙ චරියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බොජ්ඣන්ති බුජ්ඣිතබ්බං. තං චතුබ්බිධන්ති තං බොජ්ඣං චතුබ්බිධං, චතුසච්චභාවතො. එවං ජානාතීති එවං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන යො ජානාති. අයං වුච්චතීති අයං අසෙඛො සතිවෙපුල්ලප්පත්තො නිප්පරියායෙන ‘‘සතො අභික්කමතී’’තිආදිනා වුච්චතීති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ඉධාපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයා පුබ්බෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

එත්තාවතා ච මහාථෙරො විචයහාරං විභජන්තො අජිතසුත්තවසෙන (සු. නි. 103 ආදයො; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57 ආදයො, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) පුච්ඡාවිචයං විස්සජ්ජනවිචයඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තන්තරෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයානං නයං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පුච්ඡිතබ්බං, එවං විස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති ආහ. තත්ථ එවන්ති ඉමිනා නයෙන. පුච්ඡිතබ්බන්ති පුච්ඡා කාතබ්බා, ආචික්ඛිතබ්බා වා, විවෙචෙතබ්බාති අත්ථො. එවං විස්සජ්ජිතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුත්තස්ස චාතිආදි අනුගීතිවිචයනිදස්සනං. අනුගීති අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච සමානෙතබ්බාති සුත්තන්තරදෙසනාසඞ්ඛාතා අනුගීති අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච සංවණ්ණියමානෙන සුත්තෙන සමානා සදිසී කාතබ්බා, තස්මිං වා සුත්තෙ සම්මා ආනෙතබ්බා. අත්ථාපගතන්ති අත්ථතො අපෙතං, අසම්බන්ධත්ථං වා දසදාළිමාදිවචනං විය. තෙනෙවාහ ‘‘සම්ඵප්පලාපං භවතී’’ති. එතෙන අත්ථස්ස සමානෙතබ්බතාය කාරණමාහ. දුන්නික්ඛිත්තස්සාති අසම්මාවුත්තස්ස. දුන්නයොති දුක්ඛෙන නෙතබ්බො, නෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනුපෙතන්ති සභාවනිරුත්තිසමුපෙතං.

එවං අනුගීතිවිචයං දස්සෙත්වා නිද්දෙසවාරෙ ‘‘සුත්තස්ස යො පවිචයො’’ති සංඛිත්තෙන වුත්තමත්ථං විභජිතුං ‘‘සුත්තඤ්ච පවිචිනිතබ්බ’’න්ති වත්වා තස්ස විචිනනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘කිං ඉදං සුත්තං ආහච්චවචන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආහච්චවචනන්ති භගවතො ඨානකරණානි ආහච්ච අභිහන්ත්වා පවත්තවචනං, සම්මාසම්බුද්ධෙන සාමං දෙසිතසුත්තන්ති අත්ථො. අනුසන්ධිවචනන්ති සාවකභාසිතං. තඤ්හි භගවතො වචනං අනුසන්ධෙත්වා පවත්තනතො ‘‘අනුසන්ධිවචන’’න්ති වුත්තන්ති. නීතත්ථන්ති යථාරුතවසෙන ඤාතබ්බත්ථං. නෙය්‍යත්ථන්ති නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බත්ථං. සංකිලෙසභාගියන්තිආදීනං පදානං අත්ථො පට්ඨානවාරවණ්ණනායං ආවි භවිස්සති. යස්මා පන භගවතො දෙසනා සොළසවිධෙ සාසනපට්ඨානෙ එකං භාගං අභජන්තී නාම නත්ථි, තස්මා සොපි නයො විචෙතබ්බභාවෙන ඉධ නික්ඛිත්තො.

කුහිං ඉමස්ස සුත්තස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස කස්මිං පදෙසෙ ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු. සබ්බානි සච්චානි පස්සිතබ්බානීති දුක්ඛසච්චං සුත්තස්ස ‘‘කුහිං කස්මිං පදෙසෙ කස්මිං වා පදෙ පස්සිතබ්බං නිද්ධාරෙත්වා විචෙතුං, සමුදයසච්චං නිරොධසච්චං මග්ගසච්චං කුහිං පස්සිතබ්බං දට්ඨබ්බං නිද්ධාරෙත්වා විචෙතු’’න්ති එවං සබ්බානි සච්චානි උද්ධරිත්වා විචෙතබ්බානීති අධිප්පායො. ආදිමජ්ඣපරියොසානෙති එවං සුත්තං පවිචෙතබ්බන්ති ආදිතො මජ්ඣතො පරියොසානතො ච එවං ඉමිනා පුච්ඡාවිචයාදිනයෙන සුත්තං පවිචිතබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුබ්බාපරානුගීතිවිචයා පාළියං සරූපෙනෙව දස්සිතා. අස්සාදාදිවිචයො පන සච්චනිද්ධාරණමුඛෙන නයතො දස්සිතො, සො නිද්දෙසවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තබ්බිචයෙනෙව ච පදවිචයො සිද්ධොති.

විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

18. තත්ථ කතමො යුත්තිහාරොතිආදි යුත්තිහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ කිං යොජයතීති යුත්තිහාරස්ස විසයං පුච්ඡති. කො පනෙතස්ස විසයො? අතථාකාරෙන ගය්හමානා සුත්තත්ථා විසයො, තෙ හි තෙන සාතිසයං යාථාවතො යුත්තිනිද්ධාරණෙන යොජෙතබ්බා. ඉතරෙසුපි අයං හාරො ඉච්ඡිතො එව. තං පන භූතකථනමත්තං හොති. යස්මා පනායං යුත්තිගවෙසනා නාම න මහාපදෙසෙන විනා, තස්මා යුත්තිහාරං විභජන්තො තස්ස ලක්ඛණං තාව උපදිසිතුං ‘‘චත්තාරො මහාපදෙසා’’තිආදිමාහ.