නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඛුද්දකනිකායෙ

නෙත්තිප්පකරණ-අට්ඨකථා

ගන්ථාරම්භකථා

මහාකාරුණිකං නාථං, ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං;

වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්‍රනයදෙසනං.

විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නිය්‍යන්ති ලොකතො;

වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.

සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;

වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.

වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;

හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.

ඨිතිං ආකඞ්ඛමානෙන, චිරං සද්ධම්මනෙත්තියා;

ධම්මරක්ඛිතනාමෙන, ථෙරෙන අභියාචිතො.

පදුමුත්තරනාථස්ස, පාදමූලෙ පවත්තිතං;

පස්සතා අභිනීහාරං, සම්පත්තං යස්ස මත්ථකං.

සංඛිත්තං විභජන්තානං, එසො අග්ගොති තාදිනා;

ඨපිතො එතදග්ගස්මිං, යො මහාසාවකුත්තමො.

ඡළභිඤ්ඤො වසිප්පත්තො, පභින්නපටිසම්භිදො;

මහාකච්චායනො ථෙරො, සම්බුද්ධෙන පසංසිතො.

තෙන යා භාසිතා නෙත්ති, සත්ථාරා අනුමොදිතා;

සාසනස්ස සදායත්තා, නවඞ්ගස්සත්ථවණ්ණනා.

තස්සා ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාහෙතබ්බභාවතො;

කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

සහ සංවණ්ණනං යස්මා, ධරතෙ සත්ථුසාසනං;

පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.

තස්මා තමුපනිස්සාය, ඔගාහෙත්වාන පඤ්චපි;

නිකායෙ පෙටකෙනාපි, සංසන්දිත්වා යථාබලං.

සුවිසුද්ධමසංකිණ්ණං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං;

මහාවිහාරවාසීනං, සමයං අවිලොමයං.

පමාදලෙඛං වජ්ජෙත්වා, පාළිං සම්මා නියොජයං;

උපදෙසං විභාවෙන්තො, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

ඉති අත්ථං අසඞ්කිණ්ණං, නෙත්තිප්පකරණස්ස මෙ;

විභජන්තස්ස සක්කච්චං, නිසාමයථ සාධවොති.

තත්ථ කෙනට්ඨෙන නෙත්ති? සද්ධම්මනයනට්ඨෙන නෙත්ති. යථා හි තණ්හා සත්තෙ කාමාදිභවං නයතීති ‘‘භවනෙත්තී’’ති වුච්චති, එවමයම්පි වෙනෙය්‍යසත්තෙ අරියධම්මං නයතීති සද්ධම්මනයනට්ඨෙන ‘‘නෙත්තී’’ති වුච්චති. අථ වා නයන්ති තායාති නෙත්ති. නෙත්තිප්පකරණෙන හි කරණභූතෙන ධම්මකථිකා වෙනෙය්‍යසත්තෙ දස්සනමග්ගං නයන්ති සම්පාපෙන්තීති, නීයන්ති වා එත්ථ එතස්මිං පකරණෙ අධිට්ඨානභූතෙ පතිට්ඨාපෙත්වා වෙනෙය්‍යා නිබ්බානං සම්පාපියන්තීති නෙත්ති. න හි නෙත්තිඋපදෙසසන්නිස්සයෙන විනා අවිපරීතසුත්තත්ථාවබොධො සම්භවති. තථා හි වුත්තං – ‘‘තස්මා නිබ්බායිතුකාමෙනා’’තිආදි. සබ්බාපි හි සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නෙත්තිඋපදෙසායත්තා, නෙත්ති ච සුත්තප්පභවා, සුත්තං සම්මාසම්බුද්ධප්පභවන්ති.

සා පනායං නෙත්ති පකරණපරිච්ඡෙදතො තිප්පභෙදා හාරනයපට්ඨානානං වසෙන. පඨමඤ්හි හාරවිචාරො, තතො නයවිචාරො, පච්ඡා පට්ඨානවිචාරොති. පාළිවවත්ථානතො පන සඞ්ගහවාරවිභාගවාරවසෙන දුවිධා. සබ්බාපි හි නෙත්ති සඞ්ගහවාරො විභාගවාරොති වාරද්වයමෙව හොති.

තත්ථ සඞ්ගහවාරො ආදිතො පඤ්චහි ගාථාහි පරිච්ඡින්නො. සබ්බො හි පකරණත්ථො ‘‘යං ලොකො පූජයතෙ’’තිආදීහි පඤ්චහි ගාථාහි අපරිග්ගහිතො නාම නත්ථි. නනු චෙත්ථ පට්ඨානං අසඞ්ගහිතන්ති? නයිදමෙවං දට්ඨබ්බං, මූලපදග්ගහණෙන පට්ඨානස්ස සඞ්ගහිතත්තා. තථා හි වක්ඛති – ‘‘අට්ඨාරස මූලපදා කුහිං දට්ඨබ්බා සාසනපට්ඨානෙ’’ති. මූලපදපට්ඨානානි හි අත්ථනයසඞ්ඛාරත්තිකා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ගහිතානි.

විභාගවාරො පන උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තිවිධො. තෙසු ‘‘තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘භවන්ති අට්ඨාරස පදානී’’ති අයං උද්දෙසවාරො. ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘තෙත්තිංසා එත්තිකා නෙත්තී’’ති අයං නිද්දෙසවාරො. පටිනිද්දෙසවාරො පන හාරවිභඞ්ගවාරො හාරසම්පාතවාරො නයසමුට්ඨානවාරො සාසනපට්ඨානවාරොති චතුබ්බිධො. තෙසු ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘අයං පහානෙන සමාරොපනා’’ති අයං හාරවිභඞ්ගවාරො. තත්ථ ‘‘කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘අනුපාදිසෙසා ච නිබ්බානධාතූ’’ති අයං හාරසම්පාතවාරො. එත්ථාහ – හාරවිභඞ්ගහාරසම්පාතවාරානං කිං නානාකරණන්ති? වුච්චතෙ – යත්ථ අනෙකෙහිපි උදාහරණසුත්තෙහි එකො හාරො නිද්දිසීයති, අයං හාරවිභඞ්ගවාරො. යත්ථ පන එකස්මිං සුත්තෙ අනෙකෙ හාරා සම්පතන්ති, අයං හාරසම්පාතවාරො. වුත්තඤ්හෙතං පෙටකෙ –

‘‘යත්ථ ච සබ්බෙ හාරා, සම්පතමානා නයන්ති සුත්තත්ථං;

බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා, සා භූමී හාරසම්පාතො’’ති.

නයසමුට්ඨානසාසනපට්ඨානවාරවිභාගො පාකටො එව. සාසනපට්ඨානවාරො පන සඞ්ගහවාරෙ විය උද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසුපි න සරූපතො උද්ධටොති. එත්ථාහ – ‘‘ඉදං නෙත්තිප්පකරණං මහාසාවකභාසිතං, භගවතා අනුමොදිත’’න්ති ච කථමෙතං විඤ්ඤායතීති? පාළිතො එව. න හි පාළිතො අඤ්ඤං පමාණතරං අත්ථි. යා හි චතූහි මහාපදෙසෙහි අවිරුද්ධා පාළි, සා පමාණං. තථා හි අගරහිතාය ආචරියපරම්පරාය පෙටකොපදෙසො විය ඉදං නෙත්තිප්පකරණං ආභතං. යදි එවං කස්මාස්ස නිදානං න වුත්තං. සාවකභාසිතානම්පි හි සුභසුත්ත- (දී. නි. 1.444 ආදයො) අනඞ්ගණසුත්ත- (ම. නි. 1.57 ආදයො) කච්චායනසංයුත්තාදීනං නිදානං භාසිතන්ති? නයිදං එකන්තිකං. සාවකභාසිතානං බුද්ධභාසිතානම්පි හි එකච්චානං පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසාදීනං ධම්මපදබුද්ධවංසාදීනඤ්ච නිදානං න භාසිතං, න ච තාවතා තානි අප්පමාණං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං.

නිදානඤ්ච නාම සුත්තවිනයානං ධම්මභණ්ඩාගාරිකඋපාලිත්ථෙරාදීහි මහාසාවකෙහෙව භාසිතං, ඉදඤ්ච මහාසාවකභාසිතං, ථෙරං මුඤ්චිත්වා අනඤ්ඤවිසයත්තා ඉමිස්සා විචාරණායාති කිමෙතෙන නිදානගවෙසනෙන, අත්ථොයෙවෙත්ථ ගවෙසිතබ්බො, යො පාළියා අවිරුද්ධොති. අථ වා පාළියා අත්ථසංවණ්ණනාභාවතො න ඉමස්ස පකරණස්ස විසුං නිදානවචනකිච්චං අත්ථි, පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසාදීනං වියාති දට්ඨබ්බං.

ඉදානි එතස්මිං පකරණෙ නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං අයං විභාගො වෙදිතබ්බො – සබ්බමෙව චෙතං පකරණං සාසනපරියෙට්ඨිභාවතො එකවිධං, තථා අරියමග්ගසම්පාදනතො විමුත්තිරසතො ච. බ්‍යඤ්ජනත්ථවිචාරභාවතො දුවිධං, තථා සඞ්ගහවිභාගභාවතො ධම්මවිනයත්ථසංවණ්ණනතො ලොකියලොකුත්තරත්ථසඞ්ගහණතො රූපාරූපධම්මපරිග්ගාහකතො ලක්ඛණලක්ඛියභාවතො පවත්තිනිවත්තිවචනතො සභාගවිසභාගනිද්දෙසතො සාධාරණාසාධාරණධම්මවිභාගතො ච.

තිවිධං පුග්ගලත්තයනිද්දෙසතො තිවිධකල්‍යාණවිභාගතො පරිඤ්ඤත්තයකථනතො පහානත්තයූපදෙසතො සික්ඛත්තයසඞ්ගහණතො තිවිධසංකිලෙසවිසොධනතො මූලගීතිඅනුගීතිසඞ්ගීතිභෙදතො පිටකත්තයත්ථසංවණ්ණනතො හාරනයපට්ඨානප්පභෙදතො ච.

චතුබ්බිධං චතුප්පටිසම්භිදාවිසයතො චතුනයදෙසනතො ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරභාවතො ච. පඤ්චවිධං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිධම්මවිභාගතො පඤ්චක්ඛන්ධනිද්දෙසතො පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදතො පඤ්චනිකායත්ථවිවරණතො ච. ඡබ්බිධං ඡළාරම්මණවිභාගතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනවිභාගතො ච. සත්තවිධං සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිපරිච්ඡෙදතො. නවවිධං සුත්තාදිනවඞ්ගනිද්දෙසතො. චුද්දසවිධං සුත්තාධිට්ඨානවිභාගතො. සොළසවිධං අට්ඨවීසතිවිධඤ්ච සාසනපට්ඨානප්පභෙදතො. චතුරාසීතිසහස්සවිධං චතුරාසීතිසහස්සධම්මක්ඛන්ධවිචාරභාවතොතිආදිනා නයෙන පකරණවිභාගො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ සාසනපරියෙට්ඨිභාවතොති සකලං නෙත්තිප්පකරණං සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස නවඞ්ගස්ස සත්ථුසාසනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභාවතො. අරියමග්ගසම්පාදනතොති දස්සනභූමිභාවනාභූමිසම්පාදනතො. විමුත්තිරසතොති සාසනස්ස අමතපරියොසානත්තා වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනත්ථවිචාරභාවතොති හාරබ්‍යඤ්ජනපදකම්මනයානං බ්‍යඤ්ජනවිචාරත්තා අත්ථපදඅත්ථනයානං අත්ථවිචාරත්තා වුත්තං. සඞ්ගහවිභාගභාවො පරතො ආවි භවිස්සති. ධම්මවිනයත්ථසංවණ්ණනතොති සකලස්සාපි පරියත්තිසාසනස්ස ධම්මවිනයභාවතො වුත්තං. ලක්ඛණලක්ඛියභාවතොති නෙත්තිවචනස්ස ලක්ඛණත්තා උදාහරණසුත්තානඤ්ච ලක්ඛියත්තා වුත්තං. සභාගවිසභාගනිද්දෙසතොති සමානජාතියා ධම්මා සභාගා, පටිපක්ඛා විසභාගා, තංවිචාරභාවතොති අත්ථො. සාධාරණාසාධාරණධම්මවිභාගතොති පහානෙකට්ඨසහජෙකට්ඨතාදිසාමඤ්ඤෙන යෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං නාමවත්ථාදිනා සාධාරණා තබ්බිධුරතාය අසාධාරණා ච, තංවිභාගතො දුවිධන්ති අත්ථො.

පුග්ගලත්තයනිද්දෙසතොති උග්ඝටිතඤ්ඤුආදි පුග්ගලත්තයනිද්දෙසතො. තිවිධකල්‍යාණවිභාගතොති ආදිකල්‍යාණාදිවිභාගතො. මූලගීතිඅනුගීතිසඞ්ගීතිභෙදතොති පඨමං වචනං මූලගීති, වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සඞ්ගහගාථා අනුගීති, තංතංසුත්තත්ථයොජනවසෙන විප්පකිණ්ණස්ස පකරණස්ස සඞ්ගායනං සඞ්ගීති, සා ථෙරස්ස පරතො පවත්තිතාති වෙදිතබ්බා, එතාසං තිස්සන්නං භෙදතො තිවිධන්ති අත්ථො. පඤ්චක්ඛන්ධනිද්දෙසතොති රූපාදිපඤ්චක්ඛන්ධසීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධනිද්දෙසතො පඤ්චවිධන්ති අත්ථො. සුත්තාධිට්ඨානවිභාගතොති ලොභදොසමොහානං අලොභාදොසාමොහානං කායවචීමනොකම්මානං සද්ධාදිපඤ්චින්ද්‍රියානඤ්ච වසෙන චුද්දසවිධස්ස සුත්තාධිට්ඨානස්ස විභාගවචනතො චුද්දසවිධන්ති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති න පපඤ්චිතං.

1. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා

එවං අනෙකභෙදවිභත්තෙ නෙත්තිප්පකරණෙ යදිදං වුත්තං ‘‘සඞ්ගහවිභාගවාරවසෙන දුවිධ’’න්ති, තත්ථ සඞ්ගහවාරො ආදි. තස්සාපි ‘‘යං ලොකො පූජයතෙ’’ති අයං ගාථා ආදි. තත්ථ යන්ති අනියමතො උපයොගනිද්දෙසො, තස්ස ‘‘තස්සා’’ති ඉමිනා නියමනං වෙදිතබ්බං. ලොකොති කත්තුනිද්දෙසො. පූජයතෙති කිරියානිද්දෙසො. සලොකපාලොති කත්තුවිසෙසනං. සදාති කාලනිද්දෙසො. නමස්සති චාති උපචයෙන කිරියානිද්දෙසො. තස්සාති සාමිනිද්දෙසො. එතන්ති පච්චත්තනිද්දෙසො. සාසනවරන්ති පච්චත්තනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨධම්මනිදස්සනං. විදූහීති කරණවචනෙන කත්තුනිද්දෙසො. ඤෙය්‍යන්ති කම්මවාචකකිරියානිද්දෙසො. නරවරස්සාති ‘‘තස්සා’’ති නියමෙත්වා දස්සිතස්ස සරූපතො දස්සනං.

තත්ථ ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි තබ්බිපාකො චාති ලොකො, පජා, සත්තනිකායොති අත්ථො. ලොක-සද්දො හි ජාතිසද්දතාය සාමඤ්ඤවසෙන නිරවසෙසතො සත්තෙ සඞ්ගණ්හාති. කිඤ්චාපි හි ලොකසද්දො සඞ්ඛාරභාජනෙසුපි දිට්ඨප්පයොගො, පූජනකිරියායොග්‍යභූතතාවසෙන පන සත්තලොකවචනො එව ඉධ ගහිතොති දට්ඨබ්බං. පූජයතෙති මානයති, අපචායතීති අත්ථො.

ලොකං පාලෙන්තීති ලොකපාලා, චත්තාරො මහාරාජානො. ලොකියා පන ඉන්දයමවරුණකුවෙරා ලොකපාලාති වදන්ති. සහ ලොකපාලෙහීති සලොකපාලො, ‘‘ලොකො’’ති ඉමිනා තුල්‍යාධිකරණං. අථ වා ඉස්සරියාධිපච්චෙන තංතංසත්තලොකස්ස පාලනතො රක්ඛණතො ඛත්තියචතුමහාරාජසක්කසුයාමසන්තුසිතසුනිම්මිතපරනිම්මිතවසවත්තිමහාබ්‍රහ්මාදයො ලොකපාලා. තෙහි සහ තංතංසත්තනිකායො සලොකපාලො ලොකොති වුත්තො. අථ වා ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, සුක්කා ධම්මා ලොකං පාලෙන්තී’’ති (අ. නි. 2.9; ඉතිවු. 42) වචනතො හිරොත්තප්පධම්මා ලොකපාලා. තෙහි සමන්නාගතො ලොකො සලොකපාලො. හිරොත්තප්පසම්පන්නා හි පාපගරහිනො සප්පුරිසා ධම්මච්ඡන්දවන්තතාය භගවති පූජානමක්කාරපරා හොන්තීති.

සදාති සබ්බකාලං රත්තිඤ්චෙව දිවා ච, සදාති වා භගවතො ධරමානකාලෙ තතො පරඤ්ච. අථ වා සදාති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව සාසනන්තරධානා, තතො පරම්පි වා. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි මහාබොධිසත්තා බොධියා නියතතාය බුද්ධඞ්කුරභූතා සදෙවකස්ස ලොකස්ස පූජනීයා චෙව වන්දනීයා ච හොන්ති. යථාහ භගවා සුමෙධභූතො –

‘‘දීපඞ්කරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

මම කම්මං පකිත්තෙත්වා, දක්ඛිණං පාදමුද්ධරි.

‘‘යෙ තත්ථාසුං ජිනපුත්තා, පදක්ඛිණමකංසු මං;

දෙවා මනුස්සා අසුරා ච, අභිවාදෙත්වාන පක්කමු’’න්ති. (බු. වං. 2.75-76);

නමස්සති චාති කෙචි කෙසඤ්චි පූජාසක්කාරාදීනි කරොන්තාපි තෙසං අපාකටගුණතාය නමක්කාරං න කරොන්ති, න එවං භගවතො, යථාභූතඅබ්භුග්ගතකිත්තිසද්දතාය පන භගවන්තං සදෙවකො ලොකො පූජයති චෙව නමස්සති චාති අත්ථො. ‘‘සදා නරමනුස්සො’’ති කෙචි පඨන්ති, තං න සුන්දරං. තස්සාති යං සදෙවකො ලොකො පූජයති චෙව නමස්සති ච, තස්ස. එතන්ති ඉදානි වත්තබ්බං බුද්ධියං විපරිවත්තමානං සාමඤ්ඤෙන දස්සෙති. සාසනවරන්ති තං සරූපතො දස්සෙති. තත්ථ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ සාසති විනෙති එතෙනාති සාසනං, තදෙව එකන්තනිය්‍යානට්ඨෙන අනඤ්ඤසාධාරණගුණතාය ච උත්තමට්ඨෙන තංතංඅභිපත්ථිතසමිද්ධිහෙතුතාය පණ්ඩිතෙහි වරිතබ්බතො වා වරං, සාසනමෙව වරන්ති සාසනවරං. විදූහීති යථාසභාවතො කම්මකම්මඵලානි කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදන්තීති විදූ, පණ්ඩිතමනුස්සා, තෙහි. ඤාතබ්බං, ඤාණමරහතීති වා ඤෙය්‍යං. නරවරස්සාති පුරිසවරස්ස, අග්ගපුග්ගලස්සාති අත්ථො.

ඉදං වුත්තං හොති – යො අනඤ්ඤසාධාරණමහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිගුණවිසෙසයොගෙන සදෙවකෙන ලොකෙන පූජනීයො නමස්සනීයො ච භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, තස්ස ලොකෙ උත්තමපුග්ගලස්ස එතං ඉදානි අම්හෙහි විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතං සාසනං ආදිකල්‍යාණතාදිගුණසම්පත්තියා වරං අග්ගං උත්තමං නිපුණඤාණගොචරතාය පණ්ඩිතවෙදනීයමෙවාති. භගවතො හි වචනං එකගාථාමත්තම්පි සච්චපටිච්චසමුප්පාදඛන්ධායතනධාතින්ද්‍රියසතිපට්ඨානාදිසභාවධම්මනිද්ධාරණක්ඛමතාය සොළසහාරපඤ්චනයසොළසඅට්ඨවීසතිවිධපට්ඨානවිචාරයොග්‍යභාවෙන ච පරමගම්භීරං අත්ථතො අගාධපාරං සණ්හසුඛුමඤාණවිසයමෙවාති. තෙනෙවාහ – ‘‘පඤ්ඤවන්තස්සායං ධම්මො, නායං ධම්මො දුප්පඤ්ඤස්සා’’ති (දී. නි. 3.358; අ. නි. 8.30). අථ වා භගවතො සාසනං පරිඤ්ඤාක්කමෙන ලක්ඛණාවබොධප්පටිපත්තියා සුඤ්ඤතමුඛාදීහි ඔගාහිතබ්බත්තා අවිඤ්ඤූනං සුපිනන්තෙනපි න විසයො හොතීති ආහ – ‘‘විදූහි ඤෙය්‍ය’’න්ති. තථා ච වුත්තං – ‘‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො’’තිආදි.

අපරෙ පන ‘‘තං තස්ස සාසනවර’’න්ති පඨන්ති, තෙසං මතෙන යං-සද්දො සාසන-සද්දෙන සමානාධිකරණොති දට්ඨබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති යං සාසනවරං සලොකපාලො ලොකො පූජයති නමස්සති ච, තං සාසනවරං විදූහි ඤාතබ්බන්ති. ඉමස්මිඤ්ච නයෙ ලොකපාල-සද්දෙන භගවාපි වුච්චති. භගවා හි ලොකග්ගතායකත්තා නිප්පරියායෙන ලොකපාලො, තස්මා ‘‘තස්සා’’ති ලොකපාලස්ස සත්ථුනොති අත්ථො. සලොකපාලොති චෙත්ථ ලොකපාල-සද්දො ගුණීභූතොපි සත්ථුවිසයත්තා සාසන-සද්දාපෙක්ඛතාය සාමිභාවෙන සම්බන්ධීවිසෙසභූතො පධානභූතො විය පටිනිද්දෙසං අරහතීති.

කථං පන සයං ධම්මස්සාමී භගවා ධම්මං පූජයතීති? නායං විරොධො. ධම්මගරුනො හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ සබ්බකාලං ධම්මං අපචායමානාව විහරන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යංනූනාහං ය්වායං ධම්මො මයා අභිසම්බුද්ධො, තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුං කත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.173; අ. නි. 4.21).

අපි ච භගවතො ධම්මපූජනා සත්තසත්තාහප්පටිපත්තිආදීහි දීපෙතබ්බා. ධම්මස්සාමීති ච ධම්මෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාමීති අත්ථො, න ධම්මස්ස සාමීති. එවම්පි නමස්සතීති වචනං න යුජ්ජති. න හි භගවා කඤ්චි නමස්සතීති, එසොපි නිද්දොසො. න හි නමස්සතීති පදස්ස නමක්කාරං කරොතීති අයමෙව අත්ථො, අථ ඛො ගරුකරණෙන තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරොති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති. භගවා ච ධම්මගරුතාය සබ්බකාලං ධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවෙන විහරතීති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘යෙන සුදං ස්වාහං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387) එවමාදීහි සුත්තපදෙහි දීපෙතබ්බො. ‘‘විදූහි නෙය්‍ය’’න්තිපි පාඨො, තස්ස පණ්ඩිතෙහි සපරසන්තානෙසු නෙතබ්බං පාපෙතබ්බන්ති අත්ථො. තත්ථ අත්තසන්තානෙ පාපනං බුජ්ඣනං, පරසන්තානෙ බොධනන්ති දට්ඨබ්බං.

එවං භගවතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස පූජනීයවන්දනීයභාවො අග්ගපුග්ගලභාවො ච වුච්චමානො ගුණවිසිට්ඨතං දීපෙති, සා ච ගුණවිසිට්ඨතා මහාබොධියා වෙදිතබ්බා. ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්ච ආසවක්ඛයඤාණං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චති. සා අවිපරීතධම්මදෙසනතො තථාගතෙ සුප්පතිට්ඨිතාති විඤ්ඤායති. න හි සවාසනනිරවසෙසකිලෙසප්පහානං අනාවරණඤාණඤ්ච විනා තාදිසී ධම්මදෙසනා සම්භවති. ඉච්චස්ස චතුවෙසාරජ්ජයොගො. තෙන දසබලඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මාදිසකලසබ්බඤ්ඤුගුණපාරිපූරී පකාසිතා හොති. එතාදිසී ච ගුණවිභූති මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමං අභිනීහාරසම්පත්තිං පුරස්සරං කත්වා සම්පාදිතං සමත්තිංසපාරමිසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤඤාණසම්භාරමන්තරෙන න උපලබ්භතීති හෙතුසම්පදාපි අත්ථතො විභාවිතා හොතීති එවං භගවතො තීසුපි අවත්ථාසු සබ්බසත්තානං එකන්තහිතප්පටිලාභහෙතුභූතා ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා නිරවසෙසා බුද්ධගුණා ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

දුතියනයෙ පන යස්මා සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සඵලං අරියමග්ගසාසනං තස්ස ආරම්මණභූතඤ්ච අමතධාතුං තදධිගමූපායඤ්ච පුබ්බභාගපටිපත්තිසාසනං තදත්ථපරිදීපනඤ්ච පරියත්තිසාසනං යථාරහං සච්චාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණවිසෙසයුත්තතං මනසිකරොන්තො සක්කච්චං සවනධාරණපරිපුච්ඡාදීහි පරිචයං කරොන්තො ච සදෙවකො ලොකො පූජයති නාම. ලොකනාථො ච සම්මාසම්බොධිප්පත්තියා වෙනෙය්‍යානං සක්කච්චං ධම්මදෙසනෙන ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි’’ (ම. නි. 3.136; සං. නි. 5.28; පෙටකො. 24), ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ (ධ. ප. 273; කථා. 872; නෙත්ති. 125; පෙටකො. 30), ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති’’ (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34), ‘‘ඛයං විරාගං අමතං පණීතං’’ (ඛු. පා. 6.4; සු. නි. 227), ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා’’ (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106; සං. නි. 5.367), ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණ’’න්තිආදීහි (ම. නි. 3.420; නෙත්ති. 5) වචනෙහි ථොමනෙන ච පූජයති නාම. තස්මා සාසනවරස්ස පූජනීයභාවො ඉධ වුච්චමානො අනවසෙසතො ධම්මගුණෙ දීපෙතීති යෙ අරියභාවාදයො නිය්‍යානාදයො ඛයවිරාගාදයො මදනිම්මදනාදයො අසඞ්ඛතාදයො ස්වාක්ඛාතතාදයො ආදිකල්‍යාණතාදයො ච අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි පවෙදිතා අනෙකෙ ධම්මගුණා, තෙ නිරවසෙසතො ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බා.

යස්මා පන අරියසච්චප්පටිවෙධෙන සමුග්ඝාටිතසම්මොහායෙව පරමත්ථතො පණ්ඩිතා බාල්‍යාදිසමතික්කමනතො, තස්මා භාවිතලොකුත්තරමග්ගා සච්ඡිකතසාමඤ්ඤඵලා ච අරියපුග්ගලා විසෙසතො විදූති වුච්චන්ති. තෙ හි යථාවුත්තසාසනවරං අවිපරීතතො ඤාතුං නෙතුඤ්ච සපරසන්තානෙ සක්කුණන්තීති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහස්ස පරමත්ථසඞ්ඝස්සාපි ඉධ ගහිතත්තා යෙ සුප්පටිපන්නතාදයො අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි සංවණ්ණිතා අරියසඞ්ඝගුණා, තෙපි නිරවසෙසතො ඉධ පකාසිතාති වෙදිතබ්බා.

එවං පඨමගාථාය සාතිසයං රතනත්තයගුණපරිදීපනං කත්වා ඉදානි –

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183; නෙත්ති. 30, 50, 116, 124) –

වචනතො සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සාසනං, තං පන සික්ඛත්තයං ඤාණවිසෙසවිසයභාවභෙදතො අවත්ථාභෙදතො ච තිවිධං හොති. කථං? සුතමයඤාණගොචරො ච යො ‘‘පරියත්තිසද්ධම්මො’’ති වුච්චති. චින්තාමයඤාණගොචරො ච යො ආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තීහි ගහෙතබ්බාකාරො විමුත්තායතනවිසෙසො ‘‘පටිපත්තිසද්ධම්මො’’ති වුච්චති. විපස්සනාඤාණාදිසහගතො භාවනාමයඤාණගොචරො ච යො ‘‘පටිවෙධසද්ධම්මො’’ති වුච්චති. එවං තිවිධම්පි සාසනං සාසනවරන්ති පදෙන සඞ්ගණ්හිත්වා තත්ථ යං පඨමං, තං ඉතරෙසං අධිගමූපායොති සබ්බසාසනමූලභූතං අත්තනො පකරණස්ස ච විසයභූතං පරියත්තිසාසනමෙව තාව සඞ්ඛෙපතො විභජන්තො ‘‘ද්වාදස පදානී’’ති ගාථමාහ.

තත්ථ ද්වාදසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. පදානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තෙසු බ්‍යඤ්ජනපදානි පජ්ජති අත්ථො එතෙහීති පදානි. අත්ථපදානි පන පජ්ජන්ති ඤායන්තීති පදානි. උභයම්පි වා උභයථා යොජෙතබ්බං බ්‍යඤ්ජනපදානම්පි අවිපරීතං පටිපජ්ජිතබ්බත්තා, අත්ථපදානං උත්තරිවිසෙසාධිගමස්ස කාරණභාවතො, තානි පදානි පරතො පාළියඤ්ඤෙව ආවි භවිස්සන්තීති තත්ථෙව වණ්ණයිස්සාම. අත්ථසූචනාදිඅත්ථතො සුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං සඞ්ගහෙසු –

‘‘අත්ථානං සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථ සූදනතො;

සුත්තාණා සුත්තසභාගතො ච, ‘සුත්ත’න්ති අක්ඛාත’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා);

තදෙතං තත්ථ සුත්තපිටකවසෙන ආගතං, ඉධ පන පිටකත්තයවසෙන යොජෙතබ්බං. ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්ති වුත්තං, යං පරියත්තිසාසනන්ති අත්ථො. තං සබ්බන්ති තං ‘‘සුත්ත’’න්ති වුත්තං සකලං බුද්ධවචනං. බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චාති බ්‍යඤ්ජනඤ්චෙව තදත්ථො ච. යතො ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – අත්ථසූචනාදිතො සුත්තං පරියත්තිධම්මො, තඤ්ච සබ්බං අත්ථතො ද්වාදස පදානි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි චෙව ඡ අත්ථපදානි චාති. අථ වා යදෙතං ‘‘සාසනවර’’න්ති වුත්තං, තං සබ්බං සුත්තං, පරියත්තිසාසනස්ස අධිප්පෙතත්තා. අත්ථතො පන ද්වාදස පදානි, බ්‍යඤ්ජනත්ථපදසමුදායභාවතො. යථාහ – ‘‘බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති. තං විඤ්ඤෙය්‍යං උභයන්ති යස්මිං බ්‍යඤ්ජනෙ අත්ථෙ ච වචනවචනීයභාවෙන සම්බන්ධෙ සුත්තවොහාරො, තදුභයං සරූපතො විඤ්ඤාතබ්බං තත්ථ කතමං බ්‍යඤ්ජනං කතමො අත්ථොති? තෙනෙවාහ – ‘‘කො අත්ථො බ්‍යඤ්ජනං කතම’’න්ති.

එවං ‘‘සාසනවර’’න්ති වුත්තස්ස සුත්තස්ස පරියත්තිභාවං තස්ස ච අත්ථබ්‍යඤ්ජනපදභාවෙන වෙදිතබ්බතං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස පවිචයුපායං නෙත්තිප්පකරණං පදත්ථවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සොළසහාරා’’ති ගාථමාහ.

තත්ථ සොළස හාරා එතිස්සාති සොළසහාරා. පඤ්චනයා අට්ඨාරසමූලපදාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අථ වා සොළස හාරා සොළසහාරා. එවං ඉතරත්ථාපි. හාරනයමූලපදානි එව හි සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච භාසිතානි නෙත්තීති. සාසනස්ස පරියෙට්ඨීති සාසනස්ස අත්ථපරියෙසනා, පරියත්තිසාසනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාති අත්ථො, සකලස්සෙව වා සාසනස්ස අත්ථවිචාරණාති අත්ථො. පටිපත්තිපටිවෙධෙපි හි නෙත්තිනයානුසාරෙන අධිගච්ඡන්තීති. මහකච්චානෙනාති කච්චොති පුරාතනො ඉසි, තස්ස වංසාලඞ්කාරභූතොයං මහාථෙරො ‘‘කච්චානො’’ති වුච්චති. මහකච්චානොති පන පූජාවචනං, යථා මහාමොග්ගල්ලානොති, ‘‘කච්චායනගොත්තනිද්දිට්ඨා’’තිපි පාඨො. අයඤ්ච ගාථා නෙත්තිං සඞ්ගායන්තෙහි පකරණත්ථසඞ්ගණ්හනවසෙන ඨපිතාති දට්ඨබ්බා. යථා චායං, එවං හාරවිභඞ්ගවාරෙ තංතංහාරනිද්දෙසනිගමනෙ ‘‘තෙනාහ ආයස්මා’’තිආදිවචනං, හාරාදිසමුදායභූතායං නෙත්තියං බ්‍යඤ්ජනත්ථසමුදායෙ ච සුත්තෙ කිං කෙන විචියතීති විචාරණායං ආහ – ‘‘හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයො’’තිආදි.

තත්ථ සොළසපි හාරා මූලපදනිද්ධාරණමන්තරෙන බ්‍යඤ්ජනමුඛෙනෙව සුත්තස්ස සංවණ්ණනා හොන්ති, න නයා විය මූලපදසඞ්ඛාතසභාවධම්මනිද්ධාරණමුඛෙනාති තෙ ‘‘බ්‍යඤ්ජනවිචයො සුත්තස්සා’’ති වුත්තා. අත්ථනයා පන යථාවුත්තඅත්ථමුඛෙනෙව සුත්තස්ස අත්ථසම්පටිපත්තියා හොන්තීති ආහ – ‘‘නයා තයො ච සුත්තත්ථො’’ති. අයඤ්ච විචාරණා පරතොපි ආගමිස්සති. කෙචි ‘‘නයො චා’’ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං. උභයං පරිග්ගහීතන්ති හාරා නයා චාති එතං උභයං සුත්තස්ස අත්ථනිද්ධාරණවසෙන පරිසමන්තතො ගහිතං සබ්බථා සුත්තෙ යොජිතං. වුච්චති සුත්තං වදති සංවණ්ණෙති. කථං? යථාසුත්තං සුත්තානුරූපං, යං සුත්තං යථා සංවණ්ණෙතබ්බං, තථා සංවණ්ණෙතීති අත්ථො. යං යං සුත්තන්ති වා යථාසුත්තං, සබ්බං සුත්තන්ති අත්ථො. නෙත්තිනයෙන හි සංවණ්ණෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං නාම සුත්තං නත්ථීති.

ඉදානි යං වුත්තං – ‘‘සාසනවරං විදූහි ඤෙය්‍ය’’න්ති, තත්ථ නෙත්තිසංවණ්ණනාය විසයභූතං පරියත්තිධම්මමෙව පකාරන්තරෙන නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යා චෙවා’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ අත්ථෙසු කතපරිච්ඡෙදො බ්‍යඤ්ජනප්පබන්ධො දෙසනා, යො පාඨොති වුච්චති. තදත්ථො දෙසිතං තාය දෙසනාය පබොධිතත්තා. තදුභයඤ්ච විමුත්තායතනසීසෙන පරිචයං කරොන්තානං අනුපාදාපරිනිබ්බානපරියොසානානං සම්පත්තීනං හෙතුභාවතො එකන්තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, තදුභයවිනිමුත්තස්ස වා ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො තදෙව ද්වයං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති යා චෙව…පෙ… විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. තත්‍රාති තස්මිං විජානනෙ සාධෙතබ්බෙ, නිප්ඵාදෙතබ්බෙ චෙතං භුම්මං. අයමානුපුබ්බීති අයං වක්ඛමානා අනුපුබ්බි හාරනයානං අනුක්කමො, අනුක්කමෙන වක්ඛමානා හාරනයාති අත්ථො. නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨීති සුත්තාදිවසෙන නවඞ්ගස්ස සාසනස්ස පරියෙසනා, අත්ථවිචාරණාති අත්ථො. සාමිඅත්ථෙ වා එතං පච්චත්තං නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨියා අනුපුබ්බීති. අථ වා අනුපුබ්බීති කරණත්ථෙ පච්චත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යථාවුත්තවිජානනෙ සාධෙතබ්බෙ වක්ඛමානාය හාරනයානුපුබ්බියා අයං නවවිධසුත්තන්තස්ස අත්ථපරියෙසනාති.

එත්ථාහ – කථං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදීනං සුත්තභාවො, සුත්තභාවෙ ච තෙසං කථං සාසනස්ස නවඞ්ගභාවො. යඤ්ච සඞ්ගහෙසු වුච්චති ‘‘සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති, තථා ච සති සුත්තඞ්ගමෙව න සියා. අථාපි විසුං සුත්තඞ්ගං සියා, මඞ්ගලසුත්තාදීනං (ඛු. පා. 5.1 ආදයො; සු. නි. 261 ආදයො) සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා, ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා, සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානන්ති. වුච්චතෙ –

සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරුළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො.

සබ්බස්සාපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තථා හි ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 1242), සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙ, සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’තිආදිවචනතො විනයාභිධම්මපරියත්තිවිසෙසෙපි සුත්තවොහාරො දිස්සති. තදෙකදෙසෙසු පන ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං චුණ්ණියගන්ථං ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි ‘‘බ්‍යාකරණ’’න්ති වුච්චති. බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණන්ති. එවං සන්තෙ සගාථකාදීනම්පි පඤ්හාවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො ‘‘ගාථාවිරහෙ සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථායුත්තෙසු ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිවචනසම්බන්ධෙසු අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථාඋදානඉතිවුත්තකඅබ්භුතධම්මසඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා. සතිපි පඤ්හාවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යඞ්ගාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යාදයො.

යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං සුත්තං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති. නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථා එවාති? න තදවත්ථා, සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තන්ති. යඤ්ච වුත්තං – ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති, තම්පි න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීසු සුත්තභාවො, න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, කින්තු සුත්තභාවෙනෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘සුත්තනාමක’’න්ති නාමග්ගහණං කතං.

යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා’’ති, තදපි නත්ථි, යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති හි සගාථකං. සහභාවො ච නාම අත්ථතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තප්පදෙසො අත්ථි. යො සහ ගාථාහීති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං – ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා, ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා. අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන සබ්බම්පි බුද්ධවචනං යථාවුත්තනයෙන අත්ථානං සූචනාදිඅත්ථෙන සුත්තන්ත්වෙව වුච්චති, තස්මා වුත්තං – ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති.

සඞ්ගහවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. එවං සඞ්ගහවාරෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතෙ හාරාදයො ඉදානි විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා’’තිආදිදෙසනා ආරද්ධා. තත්ථ තත්ථාති යං වුත්තං – ‘‘සොළසහාරා නෙත්තී’’ති, තස්මිං වචනෙ, තිස්සං වා ගාථායං, යානි හාරනයමූලපදානි උද්ධටානි, තෙසූති අත්ථො. කතමෙති පුච්ඡාවචනං. පුච්ඡා ච නාමෙසා පඤ්චවිධා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. සොළසාති ගණනවසෙන පරිච්ඡෙදො. තෙන නෙසං න තතො උද්ධං අධො චාති එතපරමතං දස්සෙති. සා චෙතපරමතා පරතො ආවි භවිස්සති. හාරාති ගණනවසෙන පරිච්ඡින්නානං සාමඤ්ඤතො දස්සනං. දෙසනා විචයොතිආදි සරූපදස්සනං.

තත්ථ කෙනට්ඨෙන හාරා? හරීයන්ති එතෙහි, එත්ථ වා සුත්තගෙය්‍යාදිවිසයා අඤ්ඤාණසංසයවිපල්ලාසාති හාරා, හරන්ති වා සයං තානි, හරණමත්තමෙව වාති හාරා ඵලූපචාරෙන. අථ වා හරීයන්ති වොහරීයන්ති ධම්මසංවණ්ණකධම්මපටිග්ගාහකෙහි ධම්මස්ස දානග්ගහණවසෙනාති හාරා. අථ වා හාරා වියාති හාරා. යථා හි අනෙකරතනාවලිසමූහො හාරසඞ්ඛාතො අත්තනො අවයවභූතරතනසම්ඵස්සෙහි සමුප්පජ්ජනීයමානහිලාදසුඛො හුත්වා තදුපභොගීජනසරීරසන්තාපං නිදාඝපරිළාහුපජනිතං වූපසමෙති, එවමෙතෙපි නානාවිධපරමත්ථරතනප්පබන්ධා සංවණ්ණනාවිසෙසා අත්තනො අවයවභූතපරමත්ථරතනාධිගමෙන සමුප්පාදියමානනිබ්බුතිසුඛා ධම්මපටිග්ගාහකජනහදයපරිතාපං කාමරාගාදිකිලෙසහෙතුකං වූපසමෙන්තීති. අථ වා හාරයන්ති අඤ්ඤාණාදීනං හාරං අපගමං කරොන්ති ආචික්ඛන්තීති වා හාරා. අථ වා සොතුජනචිත්තස්ස හරණතො රමණතො ච හාරා නිරුත්තිනයෙන, යථා – ‘‘භවෙසු වන්තගමනො භගවා’’ති (විසුද්ධි. 1.144; පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා). අයං තාව හාරානං සාධාරණතො අත්ථො.

අසාධාරණතො පන දෙසීයති සංවණ්ණීයති එතාය සුත්තත්ථොති දෙසනා, දෙසනාසහචරණතො වා දෙසනා. නනු ච අඤ්ඤෙපි හාරා දෙසනාසඞ්ඛාතස්ස සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනතො දෙසනාසහචාරිනොවාති? සච්චමෙතං, අයං පන හාරො යෙභුය්‍යෙන යථාරුතවසෙනෙව විඤ්ඤායමානො දෙසනාය සහ චරතීති වත්තබ්බතං අරහති, න තථා පරෙ. න හි අස්සාදාදීනවනිස්සරණාදිසන්දස්සනරහිතා සුත්තදෙසනා අත්ථි. අස්සාදාදිසන්දස්සනවිභාවනලක්ඛණො චායං හාරොති.

විචියන්ති එතෙන, එත්ථ වා පදපඤ්හාදයො, විචිති එව වා තෙසන්ති විචයො. පාළියං පන විචිනතීති විචයොති අයමත්ථො දස්සිතො.

යුත්තීති උපපත්තිසාධනයුත්ති, ඉධ පන යුත්තිවිචාරණා යුත්ති උත්තරපදලොපෙන ‘‘රූපභවො රූප’’න්ති යථා, යුත්තිසහචරණතො වා. ඉධාපි දෙසනාහාරෙ වුත්තනයෙන අත්ථො විත්ථාරෙතබ්බො.

පදට්ඨානන්ති ආසන්නකාරණං, ඉධාපි පදට්ඨානවිචාරණාතිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ලක්ඛීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා එකලක්ඛණා ධම්මා අවුත්තාපි එකවචනෙනාති ලක්ඛණං.

වියූහීයන්ති විභාගෙන පිණ්ඩීයන්ති එතෙන, එත්ථ වාති බ්‍යූහො. නිබ්බචනාදීනං සුත්තෙ දස්සියමානානං චතුන්නං බ්‍යූහොති චතුබ්‍යූහො, චතුන්නං වා බ්‍යූහො එත්ථාති චතුබ්‍යූහො.

ආවට්ටීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා සභාගා විසභාගා ච ධම්මා, තෙසං වා ආවට්ටනන්ති ආවට්ටො.

විභජීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා සාධාරණාසාධාරණානං සංකිලෙසවොදානධම්මානං භූමියොති විභත්ති, විභජනං වා එතෙසං භූමියාති විභත්ති.

පටිපක්ඛවසෙන පරිවත්තීයන්ති ඉමිනා, එත්ථ වා සුත්තෙ වුත්තධම්මා, පරිවත්තනං වා තෙසන්ති පරිවත්තනො.

විවිධං වචනං එකස්සෙවත්ථස්ස වාචකමෙත්ථාති විවචනං, විවචනමෙව වෙවචනං, විවිධං වුච්චති එතෙන අත්ථොති වා විවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

පකාරෙහි පභෙදතො වා ඤාපීයන්ති ඉමිනා, එත්ථ වා අත්ථාති පඤ්ඤත්ති.

ඔතාරීයන්ති අනුප්පවෙසීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා සුත්තාගතා ධම්මා පටිච්චසමුප්පාදාදීසූති ඔතරණො.

සොධීයන්ති සමාධීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා සුත්තෙ පදපදත්ථපඤ්හාරම්භාති සොධනො.

අධිට්ඨීයන්ති අනුපවත්තීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා සාමඤ්ඤවිසෙසභූතා ධම්මා විනා විකප්පෙනාති අධිට්ඨානො.

පරිකරොති අභිසඞ්ඛරොති ඵලන්ති පරික්ඛාරො, හෙතු පච්චයො ච, පරික්ඛාරං ආචික්ඛතීති පරික්ඛාරො, හාරො, පරික්ඛාරවිසයත්තා පරික්ඛාරසහචරණතො වා පරික්ඛාරො.

සමාරොපීයන්ති එතෙන, එත්ථ වා පදට්ඨානාදිමුඛෙන ධම්මාති සමාරොපනො. සබ්බත්ථ ච භාවසාධනවසෙනාපි අත්ථො සම්භවතීති තස්සාපි වසෙන යොජෙතබ්බං.

තස්සාති යථාවුත්තස්ස හාරුද්දෙසස්ස. අනුගීතීති වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සුඛග්ගහණත්ථං අනුපච්ඡා ගායනගාථා, තාසු ඔසානගාථාය අත්ථතො අසංකිණ්ණාති පදත්ථෙන සඞ්කරරහිතා, තෙන යදිපි කෙචි හාරා අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිසිට්ඨා විය දිස්සන්ති, තථාපි තෙසං අත්ථතො සඞ්කරො නත්ථීති දස්සෙති. සො ච නෙසං අසඞ්කරො ලක්ඛණනිද්දෙසෙ සුපාකටො හොති. එතෙසඤ්චෙවාති එතෙසං සොළසන්නං හාරානං. යථා අසඞ්කරො, තථා චෙව භවති. කිං භවති? විත්ථාරතයා විත්ථාරෙන. නයවිභත්ති නයෙන උපායෙන ඤායෙන විභාගො. එතෙන තං එව අසඞ්කිණ්ණතං විභාවෙති. කෙචි ‘‘විත්ථාරනයා’’ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං, අයඤ්ච ගාථා කෙසුචි පොත්ථකෙසු නත්ථි.

2. එවං හාරෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි නයෙ උද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ කතමෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නයන්ති සංකිලෙසෙ වොදානානි ච විභාගතො ඤාපෙන්තීති නයා, නීයන්ති වා තානි එතෙහි, එත්ථ වාති නයා, නයනමත්තමෙව වාති නයා, නීයන්ති වා සයං ධම්මකථිකෙහි උපනීයන්ති සුත්තස්ස අත්ථපවිචයත්ථන්ති නයා. අථ වා නයා වියාති නයා. යථා හි එකත්තාදයො නයා සම්මා පටිවිජ්ඣියමානා පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මානං යථාක්කමං සම්බන්ධවිභාගබ්‍යාපාරවිරහානුරූපඵලභාවදස්සනෙන අසඞ්කරතො සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානං සභාවං පවෙදයන්තා පරමත්ථසච්චප්පටිවෙධාය සංවත්තන්ති, එවමෙතෙපි කණ්හසුක්කසප්පටිභාගධම්මවිභාගදස්සනෙන අවිපරීතසුත්තත්ථාවබොධාය අභිසම්භුණන්තා වෙනෙය්‍යානං චතුසච්චප්පටිවෙධාය සංවත්තන්ති. අථ වා පරියත්තිඅත්ථස්ස නයනතො සංකිලෙසතො යමනතො ච නයා නිරුත්තිනයෙන.

නන්දියාවට්ටොතිආදීසු නන්දියාවට්ටස්ස විය ආවට්ටො එතස්සාති නන්දියාවට්ටො, යථා හි නන්දියාවට්ටො අන්තොඨිතෙන පධානාවයවෙන බහිද්ධා ආවට්ටති, එවමයම්පි නයොති අත්ථො. අථ වා නන්දියා තණ්හාය පමොදස්ස වා ආවට්ටො එත්ථාති නන්දියාවට්ටො. තීහි අවයවෙහි ලොභාදීහි සංකිලෙසපක්ඛෙ අලොභාදීහි ච වොදානපක්ඛෙ පුක්ඛලො සොභනොති තිපුක්ඛලො. අසන්තාසනජවපරක්කමාදිවිසෙසයොගෙන සීහො භගවා, තස්ස වික්කීළිතං දෙසනාවචීකම්මභූතො විහාරොති කත්වා විපල්ලාසතප්පටිපක්ඛපරිදීපනතො සීහස්ස වික්කීළිතං එත්ථාති සීහවික්කීළිතො, නයො. බලවිසෙසයොගදීපනතො වා සීහවික්කීළිතසදිසත්තා නයො සීහවික්කීළිතො. බලවිසෙසො චෙත්ථ සද්ධාදිබලං, දසබලානි එව වා. අත්ථනයත්තයදිසාභාවෙන කුසලාදිධම්මානං ආලොචනං දිසාලොචනං. තථා ආලොචිතානං තෙසං ධම්මානං අත්ථනයත්තයයොජනෙ සමානයනතො අඞ්කුසො විය අඞ්කුසො. ගාථාසු ලඤ්ජෙති පකාසෙති සුත්තත්ථන්ති ලඤ්ජකො, නයො ච සො ලඤ්ජකො චාති නයලඤ්ජකො. ගතාති ඤාතා, මතාති අත්ථො. සො එව වා පාඨො. සෙසං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

3. එවං නයෙපි උද්දිසිත්වා ඉදානි මූලපදානි උද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ කතමානී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මූලානි ච තානි නයානං පට්ඨානභාගානඤ්ච පතිට්ඨාභාවතො පදානි ච අධිගමූපායභාවතො කොට්ඨාසභාවතො චාති මූලපදානි. කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන, කුච්ඡිතානං වා පාපධම්මානං සලනතො විද්ධංසනතො, කුසානං වා රාගාදීනං ලවනතො, කුසා විය වා ලවනතො, කුසෙන වා ඤාණෙන ලාතබ්බතො පවත්තෙතබ්බතො කුසලානි, තප්පටිපක්ඛතො අකුසලානීති පදත්ථො වෙදිතබ්බො.

එවං ගණනපරිච්ඡෙදතො ජාතිභෙදතො ච මූලපදානි දස්සෙත්වා ඉදානි සරූපතො දස්සෙන්තො සංකිලෙසපක්ඛංයෙව පඨමං උද්දිසති ‘‘තණ්හා’’තිආදිනා. තත්ථ තසති පරිතසතීති තණ්හා. අවින්දියං වින්දති, වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා, විජ්ජාපටිපක්ඛාති වා අවිජ්ජා. ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා සොති ලොභො. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤා සුභසඤ්ඤා. සුඛසඤ්ඤාදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සඞ්ගහන්ති ගණනං. සමොසරණන්ති සමොරොපනං.

පච්චනීකධම්මෙ සමෙතීති සමථො. අනිච්චාදීහි විවිධෙහි ආකාරෙහි පස්සතීති විපස්සනා. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බා. අසුභෙ ‘‘අසුභ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤා අසුභසඤ්ඤා, කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. සඤ්ඤාසීසෙන හි දෙසනා. දුක්ඛසඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො.

ඉදං උද්දානන්ති ඉදං වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විප්පකිණ්ණභාවෙන නස්සිතුං අදත්වා උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. ‘‘චත්තාරො විපල්ලාසා’’තිපි පාඨො. කිලෙසභූමීති සංකිලෙසභූමි සබ්බෙසං අකුසලධම්මානං සමොසරණට්ඨානත්තා. කුසලානං යානි තීණි මූලානි. ‘‘කුසලානී’’තිපි පඨන්ති. සතිපට්ඨානාති අසුභසඤ්ඤාදයො සන්ධායාහ. ඉන්ද්‍රියභූමීති සද්ධාදීනං විමුත්තිපරිපාචනින්ද්‍රියානං සමොසරණට්ඨානත්තා වුත්තං. යුජ්ජන්තීති යොජීයන්ති. ඛොති පදපූරණෙ, අවධාරණත්ථෙ වා නිපාතො. තෙන එතෙ එවාති දස්සෙති. අට්ඨාරසෙවාති වා. මූලපදාති මූලපදානි, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

4. එවං උද්දිට්ඨෙ හාරාදයො නිද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ සඞ්ඛෙපතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං උද්දෙසපාඨෙ. සඞ්ඛෙපතො නෙත්ති කිත්තිතාති සමාසතො නෙත්තිප්පකරණං කථිතං. හාරනයමූලපදානඤ්හි සරූපදස්සනං උද්දෙසපාඨෙන කතන්ති. එත්ථ ච හාරනයානං –

සාමඤ්ඤතො විසෙසෙන, පදත්ථො ලක්ඛණං කමො;

එත්තාවතා ච හෙත්වාදී, වෙදිතබ්බා හි විඤ්ඤුනා.

තෙසු අවිසෙසතො විසෙසතො ච හාරනයානං අත්ථො දස්සිතො. ලක්ඛණාදීසු පන අවිසෙසතො සබ්බෙපි හාරා නයා ච යථාක්කමං බ්‍යඤ්ජනත්ථමුඛෙන නවඞ්ගස්ස සාසනස්ස අත්ථසංවණ්ණනලක්ඛණා. විසෙසතො පන තස්ස තස්ස හාරස්ස නයස්ස ච ලක්ඛණං නිද්දෙසෙ එව කථයිස්සාම. කමාදීනි ච යස්මා නෙසං ලක්ඛණෙසු ඤාතෙසු විඤ්ඤෙය්‍යානි හොන්ති, තස්මා තානිපි නිද්දෙසතො පරතො පකාසයිස්සාම.

හාරසඞ්ඛෙපො

1. යා පන අස්සාදාදීනවතාතිආදිකා නිද්දෙසගාථා, තාසු අස්සාදාදීනවතාති අස්සාදො ආදීනවතාති පදවිභාගො. ආදීනවතාති ච ආදීනවො එව. කෙචි ‘‘අස්සාදාදීනවතො’’ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං. තත්ථ අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං සොමනස්සඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166; සං. නි. 3.26). යථා චෙතං සුඛං සොමනස්සං, එවං ඉට්ඨාරම්මණම්පි. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සො තදස්සාදෙති තං නිකාමෙතී’’ති ‘‘රූපං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.424), ‘‘සංයොජනීයෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො’’ති (සං. නි. 2.53) ච. අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, තණ්හා. තණ්හාය හි කාරණභූතාය පුග්ගලො සුඛම්පි සුඛාරම්මණම්පි අස්සාදෙති. යථා ච තණ්හා, එවං විපල්ලාසාපි. විපල්ලාසවසෙන හි සත්තා අනිට්ඨම්පි ආරම්මණං ඉට්ඨාකාරෙන අස්සාදෙන්ති, එවං වෙදනාය සබ්බෙසං තෙභූමකසඞ්ඛාරානං තණ්හාය විපල්ලාසානඤ්ච අස්සාදවිචාරො වෙදිතබ්බො.

කථං පන දුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවෙදනානං අස්සාදනීයතාති? විපල්ලාසතො සුඛපරියායසබ්භාවතො ච. තථා හි වුත්තං – ‘‘සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා. දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465). තත්ථ වෙදනාය අට්ඨසතපරියායවසෙන, තෙභූමකසඞ්ඛාරානං නික්ඛෙපකණ්ඩරූපකණ්ඩවසෙන, තණ්හාය සංකිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ච තණ්හානිද්දෙසවසෙන, විපල්ලාසානං සුඛසඤ්ඤාදිවසෙන ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ච විභාගො වෙදිතබ්බො.

ආදීනවො දුක්ඛා වෙදනා තිස්සොපි වා දුක්ඛතා. අථ වා සබ්බෙපි තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ආදීනවො. ආදීනං අතිවිය කපණං වාති පවත්තතීති හි ආදීනවො, කපණමනුස්සො, එවංසභාවා ච තෙභූමකා ධම්මා අනිච්චතාදියොගෙන. යතො තත්ථ ආදීනවානුපස්සනා ආරද්ධවිපස්සකානං යථාභූතනයොති වුච්චති. තථා ච වුත්තං – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ආදීනවො’’ති. තස්මා ආදීනවො දුක්ඛසච්චනිද්දෙසභූතානං ජාතියාදීනං අනිච්චතාදීනං ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරානඤ්ච වසෙන විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බො.

නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, අරියමග්ගො. නිස්සරතීති වා නිස්සරණං නිබ්බානං. උභයම්පි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසෙන වා ‘‘නිස්සරණ’’න්ති වුත්තං. පි-සද්දො පුරිමානං පච්ඡිමානඤ්ච සම්පිණ්ඩනත්ථො. තත්ථ අරියමග්ගපක්ඛෙ සතිපට්ඨානාදීනං සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මානං කායානුපස්සනාදීනඤ්ච තදන්තොගධභෙදානං වසෙන නිස්සරණං විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.

නිබ්බානපක්ඛෙ පන කිඤ්චාපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා නිප්පරියායෙන විභාගො නත්ථි. පරියායෙන පන සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසභෙදෙන. යතො වා තං නිස්සටං, තෙසං පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.3) දස්සිතප්පභෙදානං චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං රූපාදීනං ඡන්නං ආරම්මණානං තංතංද්වාරප්පවත්තානං ඡන්නං ඡන්නං විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාතණ්හාවිතක්කවිචාරානං පථවීධාතුආදීනං ඡන්නං ධාතූනං දසන්නං කසිණායතනානං අසුභානං කෙසාදීනං ද්වත්තිංසාය ආකාරානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ද්වාදසන්නං ආයතනානං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ලොකියානං ඉන්ද්‍රියානං කාමධාතුආදීනං තිස්සන්නං ධාතූනං කාමභවාදීනං තිණ්ණං තිණ්ණං භවානං චතුන්නං ඣානානං අප්පමඤ්ඤානං ආරුප්පානං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානඤ්චාති එවමාදීනං සඞ්ඛතධම්මානං නිස්සරණභාවෙන ච විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.

ඵලන්ති දෙසනාඵලං. කිං පන තන්ති? යං දෙසනාය නිප්ඵාදීයති. නනු ච නිබ්බානාධිගමො භගවතො දෙසනාය නිප්ඵාදීයති. නිබ්බානඤ්ච ‘‘නිස්සරණ’’න්ති ඉමිනා වුත්තමෙවාති? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො පරම්පරාය. ඉධ පන පච්චක්ඛතො දෙසනාඵලං අධිප්පෙතං. තං පන සුතමයඤාණං. අත්ථධම්මවෙදාදිඅරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතා ඡබ්බිසුද්ධියො. යඤ්ච තස්මිං ඛණෙ මග්ගං අනභිසම්භුණන්තස්ස කාලන්තරෙ තදධිගමකාරණභූතං සම්පත්තිභවහෙතු ච සියා. තථා හි වක්ඛති – ‘‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියාති (සු. නි. 1125; කථා. 226; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡා 144, මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88; නෙත්ති. 5; පෙටකො. 22) ඉදං ඵල’’න්ති, ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරින්ති ඉදං ඵල’’න්ති (ජා. 1.10.102-103; 1.15.385) ච. එතෙන නයෙන දෙවෙසු ච මානුසෙසු ච ආයුවණ්ණබලසුඛයසපරිවාරආධිපතෙය්‍යසම්පත්තියො උපධිසම්පත්තියො චක්කවත්තිසිරී දෙවරජ්ජසිරී චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි සීලසම්පදා සමාධිසම්පදා තිස්සො විජ්ජා ඡ අභිඤ්ඤා චතස්සො පටිසම්භිදා සාවකබොධි පච්චෙකබොධි සම්මාසම්බොධීති සබ්බාපි සම්පත්තියො පුඤ්ඤසම්භාරහෙතුකා භගවතො දෙසනාය සාධෙතබ්බතාය ඵලන්ති වෙදිතබ්බා.

උපායොති අරියමග්ගපදට්ඨානභූතා පුබ්බභාගප්පටිපදා. සා හි පුරිමා පුරිමා පච්ඡිමාය පච්ඡිමාය අධිගමූපායභාවතො පරම්පරාය මග්ගනිබ්බානාධිගමස්ස ච හෙතුභාවතො උපායො. යා ච පුබ්බෙ වුත්තඵලාධිගමස්ස උපායපටිපත්ති. කෙචි පන ‘‘සහ විපස්සනාය මග්ගො උපායො’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන නිස්සරණන්ති නිබ්බානමෙව වුත්තං සියා. ඵලං විය උපායොපි පුබ්බභාගොති වුත්තං සියා, යං පන වක්ඛති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා…පෙ… විසුද්ධියාති (ධ. ප. 279; ථෙරගා. 678) අයං උපායො’’ති. එත්ථාපි පුබ්බභාගප්පටිපදා එව උදාහටාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. යස්මා පන ‘‘තෙ පහාය තරෙ ඔඝන්ති ඉදං නිස්සරණ’’න්ති අරියමග්ගස්ස නිස්සරණභාවං වක්ඛති. අරියමග්ගො හි ඔඝතරණන්ති.

ආණත්තීති ආණාරහස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යජනස්ස හිතසිද්ධියා ‘‘එවං පටිපජ්ජාහී’’ති විධානං. තථා හි වක්ඛති ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජාති (සු. නි. 1125; කථා. 226; නෙත්ති. 5; පෙටකො. 22; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡා 144, මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88) ආණත්තී’’ති.

යොගීනන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාය යුත්තප්පයුත්තානං වෙනෙය්‍යානං, අත්ථායාති වචනසෙසො. දෙසනාහාරොති එතෙසං යථාවුත්තානං අස්සාදාදීනං විභජනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරො නාමාති අත්ථො. එත්ථාහ – කිං පනෙතෙසං අස්සාදාදීනං අනවසෙසානං වචනං දෙසනාහාරො, උදාහු එකච්චානන්ති? නිරවසෙසානංයෙව. යස්මිඤ්හි සුත්තෙ අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි සරූපතො ආගතානි, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යත්ථ පන එකදෙසෙන ආගතානි, න වා සරූපෙන. තත්ථ අනාගතං අත්ථවසෙන නිද්ධාරෙත්වා හාරො යොජෙතබ්බො. අයඤ්ච අත්ථො දෙසනාහාරවිභඞ්ගෙ ආගමිස්සතීති ඉධ න පපඤ්චිතො.

2. යං පුච්ඡිතන්ති යා පුච්ඡා, විචියමානාති වචනසෙසො. විස්සජ්ජිතං අනුගීතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ විස්සජ්ජිතන්ති විස්සජ්ජනා, සා එකංසබ්‍යාකරණාදිවසෙන චතුබ්බිධං බ්‍යාකරණං. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ගාථායං අවුත්තං පදාදිං සඞ්ගණ්හාති. තා පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනා කස්සාති ආහ ‘‘සුත්තස්සා’’ති. එතෙන සුත්තෙ ආගතං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං විචෙතබ්බන්ති දස්සෙති. යා ච අනුගීතිති වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස යා අනු පච්ඡා ගීති අනුගීති, සඞ්ගහගාථා, පුච්ඡාය වා අනුරූපා ගීති. එතෙන පුබ්බාපරං ගහිතං. බ්‍යාකරණස්ස හි පුච්ඡානුරූපතා ඉධ පුබ්බාපරං අධිප්පෙතං. යා ‘‘පුච්ඡානුසන්ධී’’ති වුච්චති. පුරිමං ‘‘සුත්තස්සා’’ති පදං පුබ්බාපෙක්ඛන්ති පුන ‘‘සුත්තස්සා’’ති වුත්තං. තෙන සුත්තස්ස නිස්සයභූතෙ අස්සාදාදිකෙ පරිග්ගණ්හාති. එත්තාවතා විචයහාරස්ස විසයො නිරවසෙසෙන දස්සිතො හොති. තථා ච වක්ඛති විචයහාරවිභඞ්ගෙ ‘‘පදං විචිනති…පෙ… අනුගීතිං විචිනතී’’ති.

තත්ථ සුත්තෙ සබ්බෙසං පදානං අනුපුබ්බෙන අත්ථසො බ්‍යඤ්ජනසො ච විචයො පදවිචයො. ‘‘අයං පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා දිට්ඨසංසන්දනා විමතිච්ඡෙදනා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා සත්තාධිට්ඨානා ධම්මාධිට්ඨානා එකාධිට්ඨානා අනෙකාධිට්ඨානා සම්මුතිවිසයා පරමත්ථවිසයා අතීතවිසයා අනාගතවිසයා පච්චුප්පන්නවිසයා’’තිආදිනා පුච්ඡාවිචයො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉදං විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං විභජ්ජබ්‍යාකරණං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං ඨපනං සාවසෙසං නිරවසෙසං සඋත්තරං අනුත්තරං ලොකියං ලොකුත්තර’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනවිචයො.

‘‘අයං පුච්ඡා ඉමිනා සමෙති, එතෙන න සමෙතී’’ති පුච්ඡිතත්ථං ආනෙත්වා විචයො පුබ්බෙනාපරං සංසන්දිත්වා ච විචයො පුබ්බාපරවිචයො. ‘‘අයං අනුගීති වුත්තත්ථසඞ්ගහා අවුත්තත්ථසඞ්ගහා තදුභයත්ථසඞ්ගහා කුසලත්ථසඞ්ගහා අකුසලත්ථසඞ්ගහා’’තිආදිනා අනුගීතිවිචයො. අස්සාදාදීසු සුඛවෙදනාය ‘‘ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, තණ්හාය ‘‘ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, විපල්ලාසානං ‘‘විපරීතග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, අවසිට්ඨානං තෙභූමකධම්මානං ‘‘යථාසකලක්ඛණා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ද්වාවීසතියා තිකෙසු ද්වාචත්තාලීසාධිකෙ ච දුකසතෙ ලබ්භමානපදවසෙන තංතංඅස්සාදත්ථවිසෙසනිද්ධාරණං අස්සාදවිචයො.

දුක්ඛවෙදනාය ‘‘අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, දුක්ඛසච්චානං ‘‘පටිසන්ධිලක්ඛණා’’තිආදිනා, අනිච්චතාදීනං ආදිඅන්තවන්තතාය අනිච්චන්තිකතාය ච ‘‘අනිච්චා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ලොකියධම්මානං සංකිලෙසභාගියහානභාගියතාදිවසෙන ආදීනවවුත්තියා ඔකාරනිද්ධාරණෙන ආදීනවවිචයො. නිස්සරණපදෙ අරියමග්ගස්ස ආගමනතො කායානුපස්සනාදිපුබ්බභාගප්පටිපදාවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙන නිබ්බානස්ස යථාවුත්තපරියායවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙනාති එවං නිස්සරණවිචයො. ඵලාදීනං තංතංසුත්තදෙසනාය සාධෙතබ්බඵලස්ස තදුපායස්ස තත්ථ තත්ථ සුත්තවිධිවචනස්ස ච විභාගනිද්ධාරණවසෙන විචයො වෙදිතබ්බො. එවං පදපුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුබ්බාපරානුගීතීනං අස්සාදාදීනඤ්ච විසෙසනිද්ධාරණවසෙනෙව විචයලක්ඛණො ‘‘විචයො හාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

3. සබ්බෙසන්ති සොළසන්නං. භූමීති බ්‍යඤ්ජනං සන්ධායාහ. බ්‍යඤ්ජනඤ්හි මූලපදානි විය නයානං හාරානං භූමි පවත්තිට්ඨානං, තෙසං බ්‍යඤ්ජනවිචාරභාවතො. වුත්තඤ්හි – ‘‘හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයො’’ති, පෙටකෙපි හි වුත්තං – ‘‘යත්ථ ච සබ්බෙ හාරා, සම්පතමානා නයන්ති සුත්තත්ථං. බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා’’ති. ගොචරොති සුත්තත්ථො. සුත්තස්ස හි පදත්ථුද්ධාරණමුඛෙන හාරයොජනා. තෙසං බ්‍යඤ්ජනත්ථානං. යුත්තායුත්තපරික්ඛාති යුත්තස්ස ච අයුත්තස්ස ච උපපරික්ඛා. ‘‘යුත්තායුත්තිපරික්ඛා’’තිපි පාඨො, යුත්තිඅයුත්තීනං විචාරණාති අත්ථො. කථං පන තෙසං යුත්තායුත්තජානනා? චතූහි මහාපදෙසෙහි අවිරුජ්ඣනෙන. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනස්ස තාව සභාවනිරුත්තිභාවො අධිප්පෙතත්ථවාචකභාවො ච යුත්තභාවො. අත්ථස්ස පන සුත්තවිනයධම්මතාහි අවිලොමනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරතො ආවි භවිස්සති. හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨොති එවං සුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනත්ථානං යුත්තායුත්තභාවවිභාවනලක්ඛණො යුත්තිහාරොති වෙදිතබ්බො.

4. ධම්මන්ති යං කිඤ්චි සුත්තාගතං කුසලාදිධම්මමාහ. තස්ස ධම්මස්සාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කුසලාදිධම්මස්ස. යං පදට්ඨානන්ති යං කාරණං, යොනිසොමනසිකාරාදි සුත්තෙ ආගතං වා අනාගතං වා සම්භවතො නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉතීති එවං, වුත්තනයෙනාති අත්ථො. යාව සබ්බධම්මාති යත්තකා තස්මිං සුත්තෙ ආගතා ධම්මා, තෙසං සබ්බෙසම්පි යථානුරූපං පදට්ඨානං නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. අථ වා යාව සබ්බධම්මාති සුත්තාගතස්ස ධම්මස්ස යං පදට්ඨානං, තස්සපි යං පදට්ඨානන්ති සම්භවතො යාව සබ්බධම්මා පදට්ඨානවිචාරණා කාතබ්බාති අත්ථො. එසො හාරො පදට්ඨානොති එවං සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානභූතා ධම්මා තෙසඤ්ච පදට්ඨානභූතාති සම්භවතො පදට්ඨානභූතධම්මනිද්ධාරණලක්ඛණො පදට්ඨානො නාම හාරොති අත්ථො.

5. වුත්තම්හි එකධම්මෙති කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු වා යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකධම්මෙ, සුත්තෙ සරූපතො නිද්ධාරණවසෙන වා කථිතෙ. යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචීති යෙ කෙචි ධම්මා කුසලාදිභාවෙන රූපක්ඛන්ධාදිභාවෙන වා තෙන ධම්මෙන සමානලක්ඛණා. වුත්තා භවන්ති සබ්බෙති තෙ සබ්බෙපි කුසලාදිසභාවා, ඛන්ධාදිසභාවා වා ධම්මා සුත්තෙ අවුත්තාපි තාය සමානලක්ඛණතාය වුත්තා භවන්ති ආනෙත්වා සංවණ්ණනාවසෙනාති අධිප්පායො. එත්ථ ච එකලක්ඛණාති සමානලක්ඛණා වුත්තා. තෙන සහචාරිතා සමානකිච්චතා සමානහෙතුතා සමානඵලතා සමානාරම්මණතාති එවමාදීහි අවුත්තානම්පි වුත්තානං විය නිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං. සො හාරො ලක්ඛණො නාමාති එවං සුත්තෙ අනාගතෙපි ධම්මෙ වුත්තප්පකාරෙන ආගතෙ විය නිද්ධාරෙත්වා යා සංවණ්ණනා, සො ලක්ඛණො නාම හාරොති අත්ථො.

6. නෙරුත්තන්ති නිරුත්තං, පදනිබ්බචනන්ති අත්ථො. අධිප්පායොති බුද්ධානං සාවකානං වා තස්ස සුත්තස්ස දෙසකානං අධිප්පායො. බ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනෙන, කරණෙ හි එතං පච්චත්තං. කාමඤ්ච සබ්බෙ හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයා, අයං පන විසෙසතො බ්‍යඤ්ජනද්වාරෙනෙව අත්ථපරියෙසනාති කත්වා ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. තථා හි වක්ඛති – ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරානුසන්ධි ච ගවෙසිතබ්බා’’ති. අථාති පදපූරණමත්තං. දෙසනානිදානන්ති නිදදාති ඵලන්ති නිදානං, කාරණං, යෙන කාරණෙන දෙසනා පවත්තා, තං දෙසනාය පවත්තිනිමිත්තන්ති අත්ථො. පුබ්බාපරානුසන්ධීති පුබ්බෙන ච අපරෙන ච අනුසන්ධි. ‘‘පුබ්බාපරෙන සන්ධී’’තිපි පාඨො, සුත්තස්ස පුබ්බභාගෙන අපරභාගං සංසන්දිත්වා කථනන්ති අත්ථො. සඞ්ගීතිවසෙන වා පුබ්බාපරභූතෙහි සුත්තන්තරෙහි සංවණ්ණියමානස්ස සුත්තස්ස සංසන්දනං පුබ්බාපරානුසන්ධි. යඤ්ච පුබ්බපදෙන පරපදස්ස සම්බන්ධනං, අයම්පි පුබ්බාපරානුසන්ධි. එසො හාරො චතුබ්‍යූහොති එවං නිබ්බචනාධිප්පායාදීනං චතුන්නං විභාවනලක්ඛණො චතුබ්‍යූහො හාරො නාමාති අත්ථො.

7. එකම්හි පදට්ඨානෙති එකස්මිං ආරම්භධාතුආදිකෙ පරක්කමධාතුආදීනං පදට්ඨානභූතෙ ධම්මෙ දෙසනාරුළ්හෙ සති. පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානන්ති තස්ස විසභාගතාය අග්ගහණෙන වා සෙසකං පමාදාදීනං ආසන්නකාරණත්තා පදට්ඨානභූතං කොසජ්ජාදිකං ධම්මන්තරං පරියෙසති පඤ්ඤාය ගවෙසති, පරියෙසිත්වා ච සංවණ්ණනාය යොජෙන්තො දෙසනං ආවට්ටති පටිපක්ඛෙති වීරියාරම්භාදිමුඛෙන ආරද්ධසුත්තං වුත්තනයෙන පමාදාදිවසෙන නිද්දිසන්තො දෙසනං පටිපක්ඛතො ආවට්ටෙති නාම. ආවට්ටො නාම සො හාරොති දෙසනාය ගහිතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මවසෙන ආවට්ටනලක්ඛණො ආවට්ටො හාරො නාමාති අත්ථො.

8. ධම්මන්ති සභාවධම්මං, තං කුසලාදිවසෙන අනෙකවිධං. පදට්ඨානන්ති යස්මිං පතිට්ඨිතෙ උත්තරි ගුණවිසෙසෙ අධිගච්ඡති, තං විසෙසාධිගමනකාරණං. භූමින්ති පුථුජ්ජනභූමි දස්සනභූමීති එවමාදිකං භූමිං. විභජ්ජතෙති විභාගෙන කථෙති. සාධාරණෙති දස්සනපහාතබ්බාදිනාමවසෙන වා පුථුජ්ජනසොතාපන්නාදිවත්ථුවසෙන වා සාධාරණෙ අවිසිට්ඨෙ සමානෙති අත්ථො. වුත්තවිපරියායෙන අසාධාරණා වෙදිතබ්බා. නෙය්‍යො විභත්තීති යථාවුත්තධම්මාදීනං විභජනො අයං හාරො විභත්තීති ඤාතබ්බොති අත්ථො. තස්මා සංකිලෙසධම්මෙ වොදානධම්මෙ ච සාධාරණාසාධාරණතො පදට්ඨානතො භූමිතො ච විභජනලක්ඛණො ‘‘විභත්තිහාරො’’ති දට්ඨබ්බං.

9. නිද්දිට්ඨෙති කථිතෙ සුත්තෙ ආගතෙ, සංවණ්ණිතෙ වා. භාවිතෙති යථා උප්පන්නසදිසා උප්පන්නාති වුච්චන්ති, එවං භාවිතසදිසෙ භාවෙතබ්බෙති අත්ථො. පහීනෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. පරිවත්තති පටිපක්ඛෙති වුත්තානං ධම්මානං යෙ පටිපක්ඛා, තෙසං වසෙන පරිවත්තෙතීති අත්ථො. එවං නිද්දිට්ඨානං ධම්මානං පටිපක්ඛතො පරිවත්තනලක්ඛණො ‘‘පරිවත්තනො හාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

10. විවිධානි එකස්මිංයෙව අත්ථෙ වචනානි විවචනානි, විවචනානි එව වෙවචනානි, පරියායසද්දාති අත්ථො. තානි වෙවචනානි. බහූනීති අනෙකානි. තු-සද්දො අවධාරණෙ. තෙන බහූ එව පරියායසද්දා වෙවචනහාරයොජනායං කථෙතබ්බා, න කතිපයාති දස්සෙති. සුත්තෙ වුත්තානීති නවවිධසුත්තන්තසඞ්ඛාතෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ භාසිතානි. එත්ථාපි තු-සද්දස්ස අත්ථො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො, තෙන පාළියං ආගතානියෙව වෙවචනානි ගහෙතබ්බානීති වුත්තං හොති. එකධම්මස්සාති එකස්ස පදත්ථස්ස. යො ජානාති සුත්තවිදූති යථා ‘‘සප්පිස්ස ජානාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සප්පිනා විචාරෙහි, සප්පිං දෙහි, දෙථා’’ති වා ආණාපෙතීති අත්ථො, එවං යො සුත්තකොවිදො ධම්මකථිකො එකස්ස අත්ථස්ස බහූපි පරියායසද්දෙ විචාරෙති විභාවෙති යොජෙතීති අත්ථො. වෙවචනො නාම සො හාරොති තස්ස අත්ථස්ස වුත්තප්පකාරපරියායසද්දයොජනාලක්ඛණො වෙවචනහාරො නාම. තස්මා එකස්මිං අත්ථෙ අනෙකපරියායසද්දයොජනාලක්ඛණො ‘‘වෙවචනහාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

11. ධම්මන්ති ඛන්ධාදිධම්මං. පඤ්ඤත්තීහීති පඤ්ඤාපනෙහි පකාරෙහි ඤාපනෙහි, අසඞ්කරතො වා ඨපනෙහි. විවිධාහීති නික්ඛෙපප්පභවාදිවසෙන අනෙකවිධාහි. සො ආකාරොති යො එකස්සෙවත්ථස්ස නික්ඛෙපප්පභවපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන අනෙකාහි පඤ්ඤත්තීහි පඤ්ඤාපනාකාරො. ඤෙය්‍යො පඤ්ඤත්ති නාම හාරොති පඤ්ඤත්තිහාරො නාමාති ඤාතබ්බො. තස්මා එකෙකස්ස ධම්මස්ස අනෙකාහි පඤ්ඤත්තීහි පඤ්ඤාපෙතබ්බාකාරවිභාවනලක්ඛණො ‘‘පඤ්ඤත්තිහාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

12. පටිච්චුප්පාදොති පටිච්චසමුප්පාදො. ඉන්ද්‍රියඛන්ධාති ඉන්ද්‍රියානි ච ඛන්ධා ච. ධාතුආයතනාති ධාතුයො ච ආයතනානි ච. එතෙහීති යො ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො යානි ච ද්වාවීසතින්ද්‍රියානි යෙ ච පඤ්චක්ඛන්ධා යා ච අට්ඨාරස ධාතුයො යානි ච ද්වාදසායතනානි, එතෙහි සුත්තෙ ආගතපදත්ථමුඛෙන නිද්ධාරියමානෙහි. ඔතරති යොති යො සංවණ්ණනානයො ඔගාහති, පටිච්චසමුප්පාදාදිකෙ අනුපවිසතීති අත්ථො. ඔතරණො නාම සො හාරොති යො යථාවුත්තො සංවණ්ණනාවිසෙසො, සො ඔතරණහාරො නාම. ච-සද්දෙන චෙත්ථ සුඤ්ඤතමුඛාදීනං ගාථායං අවුත්තානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. එවං පටිච්චසමුප්පාදාදිමුඛෙහි සුත්තත්ථස්ස ඔතරණලක්ඛණො ඔතරණො හාරො නාමාති වෙදිතබ්බං.

13. විස්සජ්ජිතම්හීති බුද්ධාදීහි බ්‍යාකතෙ. පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ. ගාථායන්ති ගාථාරුළ්හෙ. ඉදඤ්ච පුච්ඡන්තා යෙභුය්‍යෙන ගාථාබන්ධවසෙන පුච්ඡන්තීති කත්වා වුත්තං. යමාරබ්භාති සා පන ගාථා යං අත්ථං ආරබ්භ අධිකිච්ච පුච්ඡිතා, තස්ස අත්ථස්ස. සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛාති පදං සොධිතං, ආරම්භො න සොධිතො, පදඤ්ච සොධිතං ආරම්භො ච සොධිතොති එවං පදාදීනං සොධිතාසොධිතභාවවිචාරො. හාරො සො සොධනොනාමාති යථාවුත්තවිචාරො සොධනො හාරො නාම. එවං සුත්තෙ පදපදත්ථපඤ්හාරම්භානං සොධනලක්ඛණො ‘‘සොධනො හාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

14. එකත්තතායාති එකස්ස භාවො එකත්තං, එකත්තමෙව එකත්තතා, තාය එකත්තතාය. එක-සද්දො චෙත්ථ සමානසද්දපරියායො, තස්මා සාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. විසිට්ඨා මත්තා විමත්තා, විමත්තාව වෙමත්තං, තස්ස භාවො වෙමත්තතා, තාය වෙමත්තතාය, විසෙසෙනාති අත්ථො. තෙ න විකප්පයිතබ්බාති යෙ ධම්මා ‘‘දුක්ඛං සමුදයො’’තිආදිනා සාමඤ්ඤෙන, ‘‘ජාති ජරා කාමතණ්හා භවතණ්හා’’තිආදිනා විසෙසෙන ච සුත්තෙ දෙසිතා, තෙ ‘‘කිමෙත්ථ සාමඤ්ඤං, කො වා විසෙසො’’ති එවං සාමඤ්ඤවිසෙසවිකප්පනවසෙන න විකප්පයිතබ්බා. කස්මා? සාමඤ්ඤවිසෙසකප්පනාය වොහාරභාවෙන අනවට්ඨානතො කාලදිසාවිසෙසාදීනං විය අපෙක්ඛාසිද්ධිතො ච. යථා හි ‘‘අජ්ජ හිය්‍යො ස්වෙ’’ති වුච්චමානා කාලවිසෙසා අනවට්ඨිතසභාවා ‘‘පුරිමා දිසා පච්ඡිමා දිසා’’ති වුච්චමානා දිසාවිසෙසා ච, එවං සාමඤ්ඤවිසෙසාපි. තථා හි ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති වුච්චමානං ජාතිආදිඅපෙක්ඛාය සාමඤ්ඤම්පි සමානං සච්චාපෙක්ඛාය විසෙසො හොති. එස නයො සමුදයාදීසුපි. එසො හාරො අධිට්ඨානොති එවං සුත්තාගතානං ධම්මානං අවිකප්පනවසෙන සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණලක්ඛණො අධිට්ඨානො හාරො නාමාති අත්ථො.

15. යෙ ධම්මාති යෙ අවිජ්ජාදිකා පච්චයධම්මා. යං ධම්මන්ති යං සඞ්ඛාරාදිකං පච්චයුප්පන්නධම්මං. ජනයන්තීති නිබ්බත්තෙන්ති. පච්චයාති සහජාතපච්චයභාවෙන. පරම්පරතොති පරම්පරපච්චයභාවෙන, අනුරූපසන්තානඝටනවසෙන පච්චයො හුත්වාති අත්ථො. උපනිස්සයකොටි හි ඉධාධිප්පෙතා. පුරිමස්මිං අවසිට්ඨො පච්චයභාවො. හෙතුමවකඩ්ඪයිත්වාති තං යථාවුත්තපච්චයසඞ්ඛාතං ජනකාදිභෙදභින්නං හෙතුං ආකඩ්ඪිත්වා සුත්තතො නිද්ධාරෙත්වා යො සංවණ්ණනාසඞ්ඛාතො, එසො හාරො පරික්ඛාරොති එවං සුත්තෙ ආගතධම්මානං පරික්ඛාරසඞ්ඛාතෙ හෙතුපච්චයෙ නිද්ධාරෙත්වා සංවණ්ණනලක්ඛණො පරික්ඛාරො හාරොති අත්ථො.

16. යෙ ධම්මාති යෙ සීලාදිධම්මා. යංමූලාති යෙසං සමාධිආදීනං මූලභූතා, තෙ තෙසං සමාධිආදීනං පදට්ඨානභාවෙන සමාරොපයිතබ්බාති සම්බන්ධො. යෙ චෙකත්ථා පකාසිතා මුනිනාති යෙ ච රාගවිරාගාචෙතොවිමුත්තිසෙක්ඛඵලකාමධාතුසමතික්කමනාදිසද්දා අනාගාමිඵලත්ථතාය එකත්ථා බුද්ධමුනිනා පරිදීපිතා, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනභාවෙන සමාරොපයිතබ්බාති සම්බන්ධො. සමාරොපනඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ යථාරුතවසෙන නිද්ධාරණවසෙන වා ගය්හමානස්ස සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්ස සීලාදික්ඛන්ධත්තයස්ස පරියායන්තරවිභාවනමුඛෙන භාවනාපාරිපූරිකථනං, භාවනාපාරිපූරී ච පහාතබ්බස්ස පහානෙනාති පහානසමාරොපනාපි අත්ථතො දස්සිතා එව හොති. එස සමාරොපනො හාරොති එස සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානවෙවචනභාවනාපහානසමාරොපනවිචාරණලක්ඛණො සමාරොපනො නාම හාරොති අත්ථො.

නයසඞ්ඛෙපො

17. එවං ගාථාබන්ධවසෙන සොළසපි හාරෙ නිද්දිසිත්වා ඉදානි නයෙ නිද්දිසිතුං ‘‘තණ්හඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හඤ්ච අවිජ්ජම්පි චාති සුත්තෙ ආගතං අත්ථතො නිද්ධාරණවසෙන වා ගහිතං තණ්හං අවිජ්ජඤ්ච යො නෙතීති සම්බන්ධො. යො සංවණ්ණනාවිසෙසො තං නෙති සංකිලෙසපක්ඛං පාපෙති සංකිලෙසවසෙන සුත්තත්ථං යොජෙතීති අධිප්පායො. සමථෙනාති සමාධිනා. විපස්සනායාති පඤ්ඤාය, යො නෙති වොදානපක්ඛං පාපෙති, තථා සුත්තත්ථං යොජෙතීති අධිප්පායො. සච්චෙහි යොජයිත්වාති නයන්තො ච තණ්හා ච අවිජ්ජා ච භවමූලකත්තා සමුදයසච්චං, අවසෙසා තෙභූමකධම්මා දුක්ඛසච්චං, සමථවිපස්සනා මග්ගසච්චං, තෙන පත්තබ්බා අසඞ්ඛතධාතු නිරොධසච්චන්ති එවං ඉමෙහි චතූහි සච්චෙහි යොජෙත්වා. අයං නයො නන්දියාවට්ටොති යො තණ්හාවිජ්ජාහි සංකිලෙසපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්ස සමථවිපස්සනාහි වොදානපක්ඛස්ස චතුසච්චයොජනමුඛෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො, අයං නන්දියාවට්ටො නයො නාමාති අත්ථො. එත්ථ ච නයස්ස භූමි ගාථායං ‘‘නයො’’ති වුත්තා, තස්මා සංවණ්ණනාවිසෙසොති වුත්තං. න හි අත්ථනයො සංවණ්ණනා, චතුසච්චපටිවෙධස්ස අනුරූපො පුබ්බභාගෙ අනුගාහණනයො අත්ථනයො. තස්ස පන යා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං වසෙන තණ්හාදිමුඛෙන නයභූමිරචනා, තත්ථ නයවොහාරො.

18. අකුසලෙති ද්වාදසචිත්තුප්පාදසඞ්ගහිතෙ සබ්බෙපි අකුසලෙ ධම්මෙ. සමූලෙහීති අත්තනො මූලෙහි, ලොභදොසමොහෙහීති අත්ථො. කුසලෙති සබ්බෙපි චතුභූමකෙ කුසලෙ ධම්මෙ. කුසලමූලෙහීති කුසලෙහි අලොභාදිමූලෙහි යො නෙති. නයන්තො ච කුසලාකුසලං මායාමරීචිආදයො විය අභූතං න හොතීති භූතං. පටඝටාදයො විය න සම්මුතිසච්චමත්තන්ති තථං. අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකතාභාවතො කුසලස්ස ච අනිට්ඨවිපාකතාභාවතො විපාකෙ සති අවිසංවාදකත්තා අවිතථං නෙති. එවමෙතෙසං තිණ්ණම්පි පදානං කුසලාකුසලවිසෙසනතා දට්ඨබ්බා. අථ වා අකුසලමූලෙහි අකුසලානි කුසලමූලෙහි ච කුසලානි නයන්තො අයං නයො භූතං තථං අවිතථං නෙති, චත්තාරි සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතීති අත්ථො. දුක්ඛාදීනි හි බාධකාදිභාවතො අඤ්ඤථාභාවාභාවෙන භූතානි, සච්චසභාවත්තා තථානි, අවිසංවාදනතො අවිතථානි. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානී’’ති (සං. නි. 5.1090). තිපුක්ඛලං තං නයං ආහූති යො අකුසලමූලෙහි සංකිලෙසපක්ඛස්ස කුසලමූලෙහි වොදානපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්ස චතුසච්චයොජනමුඛෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො, තං තිපුක්ඛලං නයන්ති වදන්තීති අත්ථො.

19. විපල්ලාසෙහීති අසුභෙ සුභන්තිආදිනයප්පවත්තෙහි චතූහි විපල්ලාසෙහි. කිලෙසෙති කිලිස්සන්ති විබාධියන්තීති කිලෙසා, සංකිලිට්ඨධම්මා, සංකිලෙසපක්ඛන්ති අත්ථො. කෙචි ‘‘සංකිලෙසෙ’’තිපි පඨන්ති, කිලෙසසහිතෙති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියෙහීති සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි. සද්ධම්මෙති පටිපත්තිපටිවෙධසද්ධම්මෙ, වොදානපක්ඛන්ති අත්ථො. එතං නයන්ති යො සුභසඤ්ඤාදීහි විපල්ලාසෙහි සකලස්ස සංකිලෙසපක්ඛස්ස සද්ධින්ද්‍රියාදීහි වොදානපක්ඛස්ස චතුසච්චයොජනවසෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො, එතං නයං නයවිදූ සද්ධම්මනයකොවිදා, අත්ථනයකුසලා එව වා සීහවික්කීළිතං නයන්ති වදන්තීති අත්ථො.

20. වෙය්‍යාකරණෙසූති තස්ස තස්ස අත්ථනයස්ස යොජනත්ථං කතෙසු සුත්තස්ස අත්ථවිස්සජ්ජනෙසූති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තහිං තහි’’න්ති. කුසලාකුසලාති වොදානියා සංකිලෙසිකා ච තස්ස තස්ස නයස්ස දිසාභූතධම්මා. වුත්තාති සුත්තතො නිද්ධාරෙත්වා කථිතා. මනසා වොලොකයතෙති තෙ යථාවුත්තධම්මෙ චිත්තෙනෙව ‘‘අයං පඨමා දිසා අයං දුතියා දිසා’’තිආදිනා තස්ස තස්ස නයස්ස දිසාභාවෙන උපපරික්ඛති, විචාරෙතීති අත්ථො. ‘‘ඔලොකයතෙ තෙ අබහී’’තිපි පාඨො. තත්ථ තෙති තෙ යථාවුත්තධම්මෙ. අබහීති අබ්භන්තරං, චිත්තෙ එවාති අත්ථො. තං ඛු දිසාලොචනං ආහූති ඔලොකයතෙති එත්ථ යදෙතං ඔලොකනං, තං දිසාලොචනං නාම නයං වදන්ති. ඛු-ති ච නිපාතො අවධාරණෙ. තෙන ඔලොකනමෙව අයං නයො, න කොචි අත්ථවිසෙසොති දස්සෙති.

21. ඔලොකෙත්වාති පඨමාදිදිසාභාවෙන උපපරික්ඛිත්වා. දිසාලොචනෙනාති දිසාලොචනනයෙන කරණභූතෙන. යෙන හි විධිනා තස්ස තස්ස අත්ථනයස්ස යොජනාය දිසා ඔලොකීයන්ති, සො විධි දිසාලොචනන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උක්ඛිපියාති උද්ධරිත්වා, දිසාභූතධම්මෙ සුත්තතො නිද්ධාරෙත්වාති අත්ථො. ‘‘උක්ඛිපිය යො සමානෙතී’’තිපි පඨන්ති, තස්සත්ථො – ‘‘යො තෙසං දිසාභූතධම්මානං සමානයනං කරොතී’’ති. යන්ති වා කිරියාපරාමසනං. සමානෙතීති සමං, සම්මා වා ආනෙති තස්ස තස්ස නයස්ස යොජනාවසෙන. කෙ පන ආනෙති? සබ්බෙ කුසලාකුසලෙ තංතංනයදිසාභූතෙ. අයං නයොති සමානෙතීති එත්ථ යදෙතං තංතංනයදිසාභූතධම්මානං සමානයනං, අයං අඞ්කුසො නාම නයොති අත්ථො. එතඤ්ච ද්වයං ‘‘වොහාරනයො, කම්මනයො’’ති ච වුච්චති.