4. පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

22. තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරොතිආදි පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ යස්මා ‘‘ඉදං ඉමස්ස පදට්ඨානං, ඉදං ඉමස්ස පදට්ඨාන’’න්ති තෙසං තෙසං ධම්මානං පදට්ඨානභූතධම්මවිභාවනලක්ඛණො පදට්ඨානො හාරො, තස්මා පවත්තියා මූලභූතං අවිජ්ජං ආදිං කත්වා සභාවධම්මානං පදට්ඨානං ආසන්නකාරණං නිද්ධාරෙන්තො අවිජ්ජාය සභාවං නිද්දිසති ‘‘සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධලක්ඛණා අවිජ්ජා’’ති. තස්සත්ථො – සබ්බෙසං ධම්මානං අවිපරීතසභාවො න සම්පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධො. සො ලක්ඛණං එතිස්සාති සා තථා වුත්තා. එතෙන ධම්මසභාවප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණා අවිජ්ජාති වුත්තං හොති. අථ වා සම්මා පටිවෙධො සම්පටිවෙධො. තස්ස පටිපක්ඛො අසම්පටිවෙධො. කත්ථ පන සො සම්පටිවෙධස්ස පටිපක්ඛොති ආහ – ‘‘සබ්බ…පෙ… ලක්ඛණා’’ති. යස්මා පන අසුභෙ සුභන්තිආදිවිපල්ලාසෙ සති තත්ථ සම්මොහො උපරූපරි ජායතියෙව න හායති, තස්මා ‘‘තස්සා විපල්ලාසා පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

පියරූපං සාතරූපන්ති පියායිතබ්බජාතියං ඉට්ඨජාතියඤ්ච පදට්ඨානං. ‘‘යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203) හි වුත්තං. අදින්නාදානන්ති අදින්නාදානචෙතනා. සා හි එකවාරං උප්පන්නාපි අනාදීනවදස්සිතාය ලොභස්ස උප්පත්තිකාරණං හොතීති තස්ස පදට්ඨානං වුත්තං. දොසස්ස පාණාතිපාතො පදට්ඨානං, මොහස්ස මිච්ඡාපටිපදා පදට්ඨානන්ති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වණ්ණසණ්ඨානබ්‍යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණාති නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණා. සුඛසඤ්ඤාය ඵස්සස්ස උපගමනලක්ඛණතා ඵස්සපච්චයතාව වුත්තා. ‘‘ඵුට්ඨො සඤ්ජානාතී’’ති (සං. නි. 4.93) හි වුත්තං. අස්සාදොති තණ්හා. සඞ්ඛතලක්ඛණානි උප්පාදවයඤ්ඤථත්තානි. යෙභුය්‍යෙන නිච්චග්ගහණං විඤ්ඤාණාධීනන්ති නිච්චසඤ්ඤාය විඤ්ඤාණපදට්ඨානතා වුත්තා. තථා හි සො භික්ඛු තංයෙව විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරතීති විඤ්ඤාණවිසයමෙව අත්තනො නිච්චග්ගාහං පවෙදෙසි. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං යදි අනිච්චතා දුක්ඛතා ච සුදිට්ඨා, අත්තසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා අනවකාසාති ආහ – ‘‘අනිච්චසඤ්ඤාදුක්ඛසඤ්ඤාඅසමනුපස්සනලක්ඛණා අත්තසඤ්ඤා’’ති. ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) හි වුත්තං.

යෙභුය්‍යෙන අත්තාභිනිවෙසො අරූපධම්මෙසූති ආහ – ‘‘තස්සා නාමකායො පදට්ඨාන’’න්ති. සබ්බං නෙය්‍යන්ති චත්තාරි සච්චානි චතුසච්චවිනිමුත්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. චිත්තවික්ඛෙපපටිසංහරණං උද්ධච්චවික්ඛම්භනං. අසුභාති අසුභානුපස්සනා, පටිභාගනිමිත්තභූතා අසුභා එව වා, තණ්හාපටිපක්ඛත්තා සමථස්ස අසුභා පදට්ඨානන්ති වුත්තං. අභිජ්ඣාය තනුකරණතො අදින්නාදානාවෙරමණී අලොභස්ස පදට්ඨානන්ති වුත්තා. තථා බ්‍යාපාදස්ස තනුකරණතො පාණාතිපාතාවෙරමණී අදොසස්ස පදට්ඨානන්ති වුත්තා. වත්ථුඅවිප්පටිපත්ති විසයසභාවපටිවෙධො, සම්මාපටිපත්ති සීලසමාධිසම්පදානං නිබ්බිදාඤාණෙන අනභිරතිඤාණමෙව වා තථා පවත්තං. සබ්බාපි වෙදනා දුක්ඛදුක්ඛතාදිභාවතො දුක්ඛන්ති කත්වා වුත්තං – ‘‘දුක්ඛසඤ්ඤාය වෙදනා පදට්ඨාන’’න්ති. ධම්මසඤ්ඤාති ධම්මමත්තන්ති සඤ්ඤා.

සත්තානං කායෙ අවීතරාගතා පඤ්චන්නං අජ්ඣත්තිකායතනානං වසෙන හොතීති ආහ – ‘‘පඤ්චින්ද්‍රියානි රූපීනි රූපරාගස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. කායො හි ඉධ රූපන්ති අධිප්පෙතො. විසෙසතො ඣානනිස්සයභූතෙ මනායතනෙ ච නිකන්ති හොතීති ආහ – ‘‘ඡට්ඨායතනං භවරාගස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. එදිසං මා රූපං නිබ්බත්තතු, මා එදිසී වෙදනාති එවං පවත්තා රූපාදිඅභිනන්දනා නිබ්බත්තභවානුපස්සිතා. ඤාණදස්සනස්සාති කම්මස්සකතඤ්ඤාණදස්සනස්ස. යොනිසොමනසිකාරවතො හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සති කම්මස්සකතඤ්ඤාණස්ස කාරණං හොති, න අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස විභාවනත්ථං මහානාරදකස්සපජාතකං (ජා. 2.22.1153 ආදයො), බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.38 ආදයො) එකච්චසස්සතවාදො ච උදාහරිතබ්බො. ‘‘ඔකප්පනලක්ඛණා’’තිආදිනා සද්ධාපසාදානං විසෙසං දස්සෙති. සො පන සද්ධායයෙව අවත්ථාවිසෙසො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ඔකප්පනං සද්දහනවසෙන ආරම්මණස්ස ඔගාහණං නිච්ඡයො. අනාවිලතා අස්සද්ධියාපගමෙන චිත්තස්ස අකාලුස්සියතා. අභිපත්ථියනා සද්දහනමෙව. අවෙච්චපසාදො පඤ්ඤාසහිතො ආයතනගතො අභිප්පසාදො. අපිලාපනං අසම්මොසො නිමුජ්ජිත්වා විය ආරම්මණස්ස ඔගාහණං වා, එත්ථ ච සද්ධාදීනං පසාදසද්ධාසම්මප්පධානසතිපට්ඨානඣානඞ්ගානි යථාක්කමං පදට්ඨානන්ති වදන්තෙන අවත්ථාවිසෙසවසෙන පදට්ඨානභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. සතිසමාධීනං වා කායාදයො සතිපට්ඨානාති. විතක්කාදයො ච ඣානානීති පදට්ඨානභාවෙන වුත්තා.

අස්සාදමනසිකාරො සංයොජනීයෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිතා. පුනබ්භවවිරොහණාති පුනබ්භවාය විරොහණා, පුනබ්භවනිබ්බත්තනාරහතා විපාකධම්මතාති අත්ථො. ඔපපච්චයිකනිබ්බත්තිලක්ඛණන්ති උපපත්තිභවභාවෙන නිබ්බත්තනසභාවං. නාමකායරූපකායසඞ්ඝාතලක්ඛණන්ති අරූපරූපකායානං සමූහියභාවං. ඉන්ද්‍රියවවත්ථානන්ති චක්ඛාදීනං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියානං වවත්ථිතභාවො. ඔපපච්චයිකන්ති උපපත්තික්ඛන්ධනිබ්බත්තකං. උපධීති අත්තභාවො. අත්තනො පියස්ස මරණං චින්තෙන්තස්ස බාලස්ස යෙභුය්‍යෙන සොකො උප්පජ්ජතීති මරණං සොකස්ස පදට්ඨානන්ති වුත්තං. උස්සුක්කං චෙතසො සන්තාපො. ඔදහනන්ති අවදහනං. අත්තනො නිස්සයස්ස සන්තපනමෙව භවස්සාති වුත්තං භවං දස්සෙතුං ‘‘ඉමානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භවස්ස අඞ්ගානි භවසඞ්ඛාතානි ච අඞ්ගානි භවඞ්ගානි. තෙසු කිලෙසා භවස්ස අඞ්ගානි. කම්මවිපාකවට්ටං භවසඞ්ඛාතානි අඞ්ගානි. සමග්ගානීති සබ්බානි. ඛන්ධායතනාදීනං අපරාපරුප්පත්තිසංසරණං සංසාරො. තස්ස පුරිමපුරිමජාතිනිප්ඵන්නං කිලෙසාදිවට්ටං කාරණන්ති ආහ – ‘‘භවො සංසාරස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. සම්පාපකහෙතුභාවං සන්ධාය ‘‘මග්ගො නිරොධස්ස පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

කම්මට්ඨානොගාහකස්ස ඔතරණට්ඨානතාය බහුස්සුතො තිත්ථං නාම, තස්ස සම්මාපයිරුපාසනා තිත්ථඤ්ඤුතා. ධම්මූපසඤ්හිතං පාමොජ්ජං පීතං නාම, සප්පායධම්මස්සවනෙන තං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානස්ස බ්‍රූහනා පීතඤ්ඤුතා, භාවනාය ථොකම්පි ලයාපත්තියා උද්ධංපත්තියා ච ජානනා පත්තඤ්ඤුතා. අත්තනො පඤ්චහි පධානියඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස ජානනා අත්තඤ්ඤුතා, තෙසු පුරිමානං පුරිමානං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පදට්ඨානභාවො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො එව. කතපුඤ්ඤස්සෙව පතිරූපදෙසවාසො සම්භවති, න ඉතරස්සාති ‘‘පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතා පතිරූපදෙසවාසස්ස පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. යථාභූතඤාණදස්සනං සහ අධිට්ඨානෙන තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාති බලවවිපස්සනා. විරාගොති මග්ගො. විමුත්තීති ඵලං. එවන්ති යදිදං ‘‘තස්සා විපල්ලාසා පදට්ඨාන’’න්තිආදිනා අවිජ්ජාදීනං පදට්ඨානං දස්සිතං, ඉමිනා නයෙන අථාපි යො කොචි උපනිස්සයො බලවපච්චයොති යො කොචි අවසෙසපච්චයො, සබ්බො සො පදට්ඨානං කාරණන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘එවං යා කාචි උපනිසා යොගතො ච පච්චයතො චා’’තිපි පඨන්ති. තත්ථ උපනිසාති කාරණං, යොගතොති යුත්තිතො, පච්චයතොති පච්චයභාවමත්තතොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

23. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරොතිආදි ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ කිං ලක්ඛයතීති ලක්ඛණහාරස්ස විසයං පුච්ඡති. ‘‘යෙ ධම්මා’’තිආදිනා ලක්ඛණහාරං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා තං උදාහරණෙහි විභජිතුං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ‘‘වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණානී’’ති ඉමිනා අනවට්ඨිතභාවාදිනාපි එකලක්ඛණතා වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං.

එවං ආයතනවසෙන එකලක්ඛණතං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛන්ධාදිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අතීතෙ, රාධ, රූපෙ අනපෙක්ඛො හොතී’’තිආදි සුත්තං ආභතං. යමකොවාදසුත්තෙ (සං. නි. 3.85) වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණා වුත්තාති තස්මිං සුත්තෙ ‘‘වධකං රූපං වධකං රූපන්ති යථාභූතං නප්පජානාතී’’තිආදිනා ආගතත්තා වුත්තං. ඉතීති එවං, ඉමිස්සං ගාථායං කායගතාය සතියා වුත්තාය සති වෙදනාගතා සති චිත්තගතා සති ධම්මගතා ච සති වුත්තා භවති සතිපට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අධිප්පායො. දිට්ඨන්තිආදීනං අත්ථං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

කායෙ කායානුපස්සී විහරාහීති එත්ථ කායෙති රූපකායෙ. රූපකායො හි ඉධ අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනඤ්ච සමූහට්ඨෙන කායොති අධිප්පෙතො. යථා ච සමූහට්ඨෙන, එවං කුච්ඡිතානං ආයට්ඨෙන. කුච්ඡිතානඤ්හි පරමජෙගුච්ඡානං සො ආයොතිපි කායො, ආයොති උප්පත්තිදෙසො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආයන්ති තතොති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො, ඉති කුච්ඡිතානං ආයොති කායො.

කායානුපස්සීති කායං අනුපස්සනසීලො, කායං වා අනුපස්සමානො. ‘‘කායෙ’’ති ච වත්වා පුන ‘‘කායානුපස්සී’’ති දුතියං කායග්ගහණං අසම්මිස්සතො වවත්ථානඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථං. තෙන න කායෙ වෙදනානුපස්සී චිත්තධම්මානුපස්සී වා, අථ ඛො කායානුපස්සී එවාති කායසඞ්ඛාතෙ වත්ථුස්මිං කායානුපස්සනාකාරස්සෙව දස්සනෙන අසම්මිස්සතො වවත්ථානං දස්සිතං හොති. තථා න කායෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, නාපි කෙසලොමාදිවිනිමුත්තඉත්ථිපුරිසානුපස්සී.

යොපි චෙත්ථ කෙසලොමාදිකො භූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතො කායො, තත්ථපි න භූතුපාදායවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, අථ ඛො රථසම්භාරානුපස්සකො විය අඞ්ගපච්චඞ්ගසමූහානුපස්සී, නගරාවයවානුපස්සකො විය කෙසලොමාදිසමූහානුපස්සී, කදලික්ඛන්ධපත්තවට්ටිවිනිබ්භුජ්ජකො විය රිත්තමුට්ඨිවිනිවෙඨකො විය ච භූතුපාදායසමූහානුපස්සී එවාති නානප්පකාරතො සමූහවසෙනෙව කායසඞ්ඛාතස්ස වත්ථුනො දස්සනෙන ඝනවිනිබ්භොගො දස්සිතො හොති. න හෙත්ථ යථාවුත්තසමූහවිනිමුත්තො කායො වා අඤ්ඤො වා කොචි ධම්මො දිස්සති, යථාවුත්තධම්මසමූහමත්තෙ එව පන තථා තථා සත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසං කරොන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘යං පස්සති න තං දිට්ඨං, යං දිට්ඨං තං න පස්සති;

අපස්සං බජ්ඣතෙ මූළ්හො, බජ්ඣමානො න මුච්චතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.36; මහානි. අට්ඨ. 3);

ඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථන්ති ආදිසද්දෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි එතස්මිං කායෙ කායානුපස්සීයෙව, න අඤ්ඤධම්මානුපස්සී.

ඉදං වුත්තං හොති – යථා අනුදකභූතායපි මරීචියා උදකානුපස්සිනො හොන්ති, න එවං අනිච්චදුක්ඛානත්තඅසුභභූතෙ එව ඉමස්මිං කායෙ නිච්චසුඛඅත්තසුභභාවානුපස්සී, අථ ඛො කායානුපස්සී අනිච්චදුක්ඛඅනත්තඅසුභාකාරසමූහානුපස්සීති අත්ථො. අථ වා ය්වායං මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.374 ආදයො) අස්සාසපස්සාසාදිචුණ්ණිකජාතඅට්ඨිකපරියොසානො කායො වුත්තො, යො ච ‘‘ඉධෙකච්චො පථවීකායං අනිච්චතො අනුපස්සති, ආපොකායං තෙජොකායං වායොකායං කෙසකායං…පෙ… අට්ඨිමිඤ්ජකාය’’න්ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.34 ආදයො) කායො වුත්තො, තස්ස සබ්බස්ස ඉමස්මිංයෙව කායෙ අනුපස්සනතො කායෙ කායානුපස්සීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අථ වා කායෙ අහන්ති වා මමන්ති වා ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අනනුපස්සනතො, තස්ස පන කෙසලොමාදිකස්ස නානාධම්මසමූහස්ස අනුපස්සනතො කායෙ කෙසාදිධම්මසමූහසඞ්ඛාතෙ කායානුපස්සීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපි ච ‘‘ඉමස්මිං කායෙ අනිච්චතො අනුපස්සති නො නිච්චතො’’තිආදිනා අනුක්කමෙන පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 3.34 ආදයො) ආගතනයස්ස සබ්බස්සෙව අනිච්චලක්ඛණාදිකස්ස ආකාරසමූහසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස අනුපස්සනතො කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො.

විහරාහීති වත්තාහි. ආතාපීති තීසු භවෙසු කිලෙසෙ ආතාපෙතීති ආතාපො, සො අස්ස අත්ථීති ආතාපී. සම්පජානොති සම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො. සතිමාති කායපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. අයං පන යස්මා සතියා ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා පඤ්ඤාය අනුපස්සති, න හි සතිවිරහිතා අනුපස්සනා අත්ථි, තෙනෙවාහ – ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234). අනාතාපිනො ච අන්තො සඞ්කොචො අන්තරායකරො හොති, කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති. තස්මා යෙසං ධම්මානං ආනුභාවෙන තං සම්පජ්ජති, තං දස්සනත්ථං ‘‘ආතාපී’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ විනෙය්‍යාති තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා විනයිත්වා. ලොකෙති තස්මිංයෙව කායෙ. කායො හි ඉධ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අධිප්පෙතො. අභිජ්ඣාග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමච්ඡන්දො, දොමනස්සග්ගහණෙන බ්‍යාපාදො ගහිතොති නීවරණෙසු බලවධම්මද්වයප්පහානදස්සනෙන නීවරණප්පහානං වුත්තන්ති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස පහානඞ්ගං දස්සිතං. ‘‘ආතාපී’’තිආදිනා පන සම්පයොගඞ්ගං දස්සිතන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ආතාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාදොමනස්සානං සමථො උජුපටිපක්ඛොති අභිජ්ඣාදොමනස්සවිනයො වුච්චමානො සමාධින්ද්‍රියං දීපෙතීති ආහ – ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති සමාධින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.367). එකලක්ඛණත්තා චතුන්නං ඉන්ද්‍රියානන්ති යථා වීරියපඤ්ඤාසමාධින්ද්‍රියෙහි කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ඉජ්ඣති, එවං වෙදනාචිත්තධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානානිපි තෙහි ඉජ්ඣන්තීති චතුසතිපට්ඨානසාධනෙ ඉමෙසං ඉන්ද්‍රියානං සභාවභෙදාභාවතො සමානලක්ඛණත්තා ඉතරානි සතිපට්ඨානානිපි වුත්තානි එව හොන්තීති අත්ථො.

24. ඉදානි සතිපට්ඨානෙසු ගහිතෙසු සබ්බෙසං බොධිපක්ඛියධම්මානං ගහිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බොධඞ්ගමාති බොධං අරියමග්ගඤාණං ගච්ඡන්තීති බොධඞ්ගමා. යථාවුත්තස්ස බොධස්ස පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා. නෙය්‍යානිකලක්ඛණෙනාති එත්ථ නිමිත්තතො පවත්තතො ච වුට්ඨානං නිය්‍යානං, නිය්‍යානෙ නියුත්තාති නෙය්‍යානිකා, යථා දොවාරිකොති. නිය්‍යානසඞ්ඛාතං වා ඵලං අරහන්තීති නෙය්‍යානිකා. නිය්‍යානං පයොජනං එතෙසන්ති වා නෙය්‍යානිකා. ‘‘නිය්‍යානිකා’’තිපි පාඨො, තත්ථ නිය්‍යානං එතෙසං අත්ථීති නිය්‍යානිකාති අත්ථො. ‘‘නිය්‍යානියා’’තිපි පාඨො, තස්ස නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානියාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිය්‍යානිකලක්ඛණෙනාති නිය්‍යානිකසභාවෙන.

එවං අකුසලාපි ධම්මාති යථා කුසලා ධම්මා එකලක්ඛණභාවෙන නිද්ධාරිතා, එවං අකුසලාපි ධම්මා එකලක්ඛණට්ඨෙන නිද්ධාරෙතබ්බා. කථං? පහානෙකට්ඨතාවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති ආහ. ඉදානි තං පහානං දස්සෙතුං ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කායානුපස්සනාදීසු චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු අසුභෙ සුභන්තිආදයො චත්තාරො විපල්ලාසා පහීයන්ති, කබළීකාරාහාරාදයො චත්තාරො ආහාරා චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්ති, තෙසං පරිජානනස්ස පරිබන්ධිනො කාමරාගාදයො බ්‍යන්තීකතා හොන්තීති අත්ථො, කස්මා? තෙහි පහාතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො යොජෙතබ්බො. තෙනෙවාහ – ‘‘එවං අකුසලාපි ධම්මා එකලක්ඛණත්තා පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති.

ඉදානි අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන ලක්ඛණහාරස්ස උදාහරණානි දස්සෙතුං ‘‘යත්ථ වා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යත්ථාති යස්සං දෙසනායං. වා-සද්දො විකප්පත්ථො. පනාති පදපූරණො. රූපින්ද්‍රියන්ති රුප්පනසභාවං අට්ඨවිධං ඉන්ද්‍රියං. තත්ථාති තස්සං දෙසනායං. රූපධාතූති රුප්පනසභාවා දස ධාතුයො. රූපායතනන්ති රුප්පනසභාවං දසායතනං, රූපීනි දසායතනානීති අත්ථො. රුප්පනලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා ඉමානි දෙසිතානීති අධිප්පායො. දෙසිතං තත්ථ සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං සුඛවෙදනාභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අධිප්පායො.

දුක්ඛසමුදයො ච අරියසච්චන්ති ඉදං අකුසලස්ස සොමනස්සස්ස වසෙන වුත්තං, සාසවකුසලස්සාපි වසෙන යුජ්ජති එව. සබ්බො ච පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතොති සම්බන්ධො. අවිජ්ජානුසයිතත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අවිජ්ජානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465). තථා ච වුත්තං ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය හි වෙදනාය අවිජ්ජා අනුසෙතී’’ති. එතෙන අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාග්ගහණෙන අවිජ්ජා ගහිතාති දස්සෙති. සති ච අවිජ්ජාග්ගහණෙ සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතොති දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදි වුත්තං. සො චාති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකත්ථො, තෙන සො පටිච්චසමුප්පාදො අනුලොමපටිලොමවසෙන දුවිධොති ඉමං වක්ඛමානවිසෙසං ජොතෙති. තෙසු අනුලොමතො පටිච්චසමුප්පාදො යථාදස්සිතො සරාගසදොසසමොහසංකිලෙසපක්ඛෙන හාතබ්බොති වුත්තො, පටිලොමතො පන පටිච්චසමුප්පාදො යො ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදිනා පාළියං (ම. නි. 3.126; මහාව. 1) වුත්තො, තං සන්ධාය ‘‘වීතරාගවීතදොසවීතමොහඅරියධම්මෙහි හාතබ්බො’’ති වුත්තං.

ඉදානි එකලක්ඛණතාවිභාවනෙන ලක්ඛණහාරයොජනාය නයං දස්සෙතුං ‘‘එවං යෙ ධම්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කිච්චතොති පථවීආදීනං ඵස්සාදීනඤ්ච රූපාරූපධම්මානං සන්ධාරණසඞ්ඝට්ටනාදිකිච්චතො, තෙසං තෙසං වා පච්චයධම්මානං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මස්ස පච්චයභාවසඞ්ඛාතකිච්චතො. ලක්ඛණතොති කක්ඛළඵුසනාදිසභාවතො. සාමඤ්ඤතොති රුප්පනනමනාදිතො අනිච්චතාදිතො ඛන්ධායතනාදිතො ච. චුතූපපාතතොති සඞ්ඛතධම්මානං භඞ්ගතො උප්පාදතො ච, සමානනිරොධතො සමානුප්පාදතො චාති අත්ථො. එත්ථ ච සහචරණං සමානහෙතුතා සමානඵලතා සමානභූමිතා සමානවිසයතා සමානාරම්මණතාති එවමාදයොපි ච-සද්දෙන සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.