3. යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

18. තත්ථ කතමො යුත්තිහාරොතිආදි යුත්තිහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ කිං යොජයතීති යුත්තිහාරස්ස විසයං පුච්ඡති. කො පනෙතස්ස විසයො? අතථාකාරෙන ගය්හමානා සුත්තත්ථා විසයො, තෙ හි තෙන සාතිසයං යාථාවතො යුත්තිනිද්ධාරණෙන යොජෙතබ්බා. ඉතරෙසුපි අයං හාරො ඉච්ඡිතො එව. තං පන භූතකථනමත්තං හොති. යස්මා පනායං යුත්තිගවෙසනා නාම න මහාපදෙසෙන විනා, තස්මා යුත්තිහාරං විභජන්තො තස්ස ලක්ඛණං තාව උපදිසිතුං ‘‘චත්තාරො මහාපදෙසා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ මහාපදෙසාති මහාඅපදෙසා, බුද්ධාදයො මහන්තෙ අපදිසිත්වා වුත්තානි මහාකාරණානීති අත්ථො. අථ වා මහාපදෙසාති මහාඔකාසා, මහන්තානි ධම්මස්ස පතිට්ඨානානීති වුත්තං හොති. තත්‍රායං වචනත්ථො – අපදිස්සතීති අපදෙසො, බුද්ධො අපදෙසො එතස්සාති බුද්ධාපදෙසො. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘සම්මුඛා මෙතං භගවතො සුත’’න්තිආදිනා කෙනචි ආභතස්ස ගන්ථස්ස ධම්මොති වා අධම්මොති වා විනිච්ඡයනෙ කාරණං. කිං පන තන්ති? තස්ස තථා ආභතස්ස සුත්තොතරණාදි එව. යදි එවං කථං චත්තාරොති? අපදිසිතප්පභෙදතො. ධම්මස්ස හි ද්වෙ සම්පදායො භගවා සාවකා ච. තෙසු සාවකා සඞ්ඝගණපුග්ගලවසෙන තිවිධා. ‘‘එවමමුම්හා මයායං ධම්මො පටිග්ගහිතො’’ති අපදිසිතබ්බානං භෙදෙන චත්තාරො. තෙනාහ – ‘‘බුද්ධාපදෙසො…පෙ… එකත්ථෙරාපදෙසො’’ති. තානි පදබ්‍යඤ්ජනානීති කෙනචි ආභතසුත්තස්ස පදානි බ්‍යඤ්ජනානි ච, අත්ථපදානි චෙව බ්‍යඤ්ජනපදානි චාති අත්ථො. සංවණ්ණකෙන වා සංවණ්ණනාවසෙන ආහරියමානානි පදබ්‍යඤ්ජනානි. සුත්තෙ ඔතාරයිතබ්බානීති සුත්තෙ අනුප්පවෙසිතබ්බානි. සන්දස්සයිතබ්බානීති සංසන්දෙතබ්බානි. උපනික්ඛිපිතබ්බානීති පක්ඛිපිතබ්බානි.

සුත්තාදීනි දස්සෙතුං ‘‘කතමස්මි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්මා භගවතො වචනං එකගාථාමත්තම්පි සච්චවිනිමුත්තං නත්ථි, තස්මා සුත්තෙති පදස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘චතූසු අරියසච්චෙසූ’’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන තීණි පිටකානි සුත්තන්ති වුත්තං, තං ඉමිනා නෙත්තිවචනෙන අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති චෙව සමෙති චාති දට්ඨබ්බං. යාවදෙව අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථා භගවතො දෙසනා, සා එකන්තෙන රාගාදිකිලෙසවූපසමං වදතීති විනයෙතිපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘රාගවිනයෙ’’තිආදිමාහ. විනයොති හි කාරණං රාගාදිවූපසමනිමිත්තං ඉධාධිප්පෙතං. යථාහ –

‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සඤ්ඤොගාය සංවත්තන්ති නො විසඤ්ඤොගාය, ආචයාය සංවත්තන්ති නො අපචයාය, මහිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො අප්පිච්ඡතාය, අසන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො සන්තුට්ඨියා, සඞ්ගණිකාය සංවත්තන්ති නො පවිවෙකාය, කොසජ්ජාය සංවත්තන්ති නො වීරියාරම්භාය, දුබ්භරතාය සංවත්තන්ති නො සුභරතාය, එකංසෙන ගොතමි ධාරෙය්‍යාසි ‘නෙසො ධම්මො, නෙසො විනයො, නෙතං සත්ථුසාසන’න්ති. යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති නො සරාගාය, විසඤ්ඤොගාය සංවත්තන්ති නො සඤ්ඤොගාය, අපචයාය සංවත්තන්ති නො ආචයාය, අප්පිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො මහිච්ඡතාය, සන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො අසන්තුට්ඨියා පවිවෙකාය සංවත්තන්ති නො සඞ්ගණිකාය, වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති නො කොසජ්ජාය, සුභරතාය සංවත්තන්ති නො දුබ්භරතාය, එකංසෙන ගොතමි ධාරෙය්‍යාසි ‘එසො ධම්මො, එසො විනයො, එතං සත්ථුසාසන’’’න්ති (චූළව. 406).

ධම්මතායන්තිපදස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පටිච්චසමුප්පාදෙ’’ති වුත්තං. පටිච්චසමුප්පාදො හි ඨිතාව සා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතාති (අ. නි. 3.137) වුත්තො. ‘‘ධම්මතායං උපනික්ඛිපිතබ්බානී’’ති ඉදං පාළියං නත්ථි, අත්ථදස්සනවසෙන පන ඉධ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච පවත්තිං නිවත්තිං තදුපායඤ්ච බාධකාදිභාවෙ නියතං පරිදීපෙන්තො සුත්තෙ ඔතරති නාම. එකන්තෙන රාගාදිකිලෙසවිනයං වදන්තො විනයෙ සන්දිස්සති නාම. තථා සස්සතං උච්ඡෙදඤ්ච වජ්ජෙත්වා එකත්තනයාදිපරිදීපනෙන සභාවධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවං විභාවෙන්තො ධම්මතං න විලොමෙති නාම.

එවංවිධො ච කාමාසවාදිකං ආසවං න උප්පාදෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යදි චතූසු අරියසච්චෙසූ’’තිආදිමාහ. නනු ච අනුලොමතො පටිච්චසමුප්පාදො පවත්ති, පටිලොමතො නිවත්තීති සො චත්තාරි අරියසච්චානි අනුපවිට්ඨො කස්මා ඉධ විසුං ගහිතොති? සච්චමෙතං. ඉධ පන විසුං ගහණං ධම්මානං පච්චයායත්තවුත්තිදස්සනෙන අනිච්චපච්චයලක්ඛණං අසමත්ථපච්චයලක්ඛණං නිරීහපච්චයලක්ඛණඤ්ච විභාවෙත්වා තෙසං උදයවන්තතා තතො එව වයවන්තතා තදුභයෙන අනිච්චතා උදයබ්බයපටිපීළනෙන දුක්ඛතා අනත්තතාති තිලක්ඛණසමායොගපරිදීපනී සබ්බදිට්ඨිගතකුමතිවිද්ධංසනී අනඤ්ඤසාධාරණා සාසනසම්පත්ති පකාසිතා හොතීති දස්සනත්ථං.

එත්ථ ච සුත්තං සුත්තානුලොමං ආචරියවාදො අත්තනොමතීති ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං – තත්ථ සුත්තං නාම තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හානි තීණි පිටකානි. සුත්තානුලොමං නාම මහාපදෙසා, යං ‘‘අනුලොමකප්පිය’’න්ති වුච්චති. ආචරියවාදො නාම අට්ඨකථා. අත්තනොමති නාම නයග්ගාහෙන අනුබුද්ධියා අත්තනො පටිභානං. තත්ථ සුත්තං අප්පටිබාහියං, තං පටිබාහන්තෙන සත්ථාව පටිබාහිතො හොති. අනුලොමකප්පියං පන සුත්තෙන සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බං, න ඉතරං. ආචරියවාදොපි සුත්තෙන සමෙන්තො එව ගහෙතබ්බො, න ඉතරො. තථා අත්තනොමති, සා පන සබ්බදුබ්බලාති.

ඉදානි යදත්ථං ඉධ චත්තාරො මහාපදෙසා ආභතා, තං දස්සෙතුං ‘‘චතූහි මහාපදෙසෙහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං යන්ති යං යං අත්ථජාතඤ්ච ධම්මජාතඤ්ච. යුජ්ජතීති යථාවුත්තෙහි චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජති. යෙන යෙනාති යෙන යෙන කාරණෙන. යථා යථාති යෙන යෙන පකාරෙන. තං තං ගහෙතබ්බන්ති සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ ආභතෙන කාරණෙන පසඞ්ගෙන පකාරෙන ච සුත්තතො උද්ධරිත්වා සංවණ්ණනාවසෙන ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො. තෙන චතුමහාපදෙසාවිරුද්ධාය යුත්තියා සුත්තතො අත්ථෙ නිද්ධාරෙත්වා යුත්තිහාරයොජනා කාතබ්බාති දස්සෙති.

19. ඉදානි තං යුත්තිනිද්ධාරණං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිතෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කති පදානීති කිත්තකානි පදානි. පරියොගාහිතබ්බන්ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘විචෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. යත්තකානි පදානි යථාධිප්පෙතං අත්ථං අභිවදන්ති, තත්තකානි පදානි තදත්ථස්සෙකස්ස ඤාතුං ඉච්ඡිතත්තා ‘‘එකො පඤ්හො’’ති වුච්චති, තානි පන එකගාථායං යදි වා සබ්බානි පදානි යාව යදි වා එකං පදං එකං අත්ථං අභිවදති, එකොයෙව සො පඤ්හොති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යදි සබ්බානී’’තිආදිනා. තන්ති තං පඤ්හං. අඤ්ඤාතබ්බන්ති ආජානිතබ්බං. කිං ඉමෙ ධම්මාතිආදි ආජානනාකාරදස්සනං. තත්ථ ධම්මාති පරියත්තිධම්මා. නානත්ථාති නානා අත්ථා.

පුච්ඡාගාථායං අයං පදත්ථො – කෙනස්සුබ්භාහතො ලොකොති අයං සත්තලොකො චොරො විය චොරඝාතකෙන කෙන අභිහතො වධීයතීති අත්ථො. කෙනස්සු පරිවාරිතොති මාලුවලතාය විය නිස්සිතරුක්ඛො කෙන ලොකො අජ්ඣොත්ථටො. කෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණොති කෙන විසපීතඛුරප්පෙන විය සරීරබ්භන්තරනිමුග්ගෙන සල්ලෙන අනුපවිට්ඨො. කිස්ස ධූපායිතොති කිස්ස කෙන කාරණෙන ධූපායිතො සන්තාපිතො ලොකො. සදාති පදං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. තෙති චත්තාරි පදානි. පඤ්හසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. ‘‘විස්සජ්ජෙතී’’ති එතෙන විස්සජ්ජනතො තයො පඤ්හාති ඤායතීති දස්සෙති.

20. තත්ථාති විස්සජ්ජනගාථායං දුතියපාදෙ වුත්තා ජරා ච පඨමපාදෙ වුත්තං මරණඤ්චාති ඉමානි ද්වෙ සඞ්ඛතස්ස පඤ්චක්ඛන්ධස්ස ‘‘සඞ්ඛතො’’ති ලක්ඛීයති එතෙහීති සඞ්ඛතලක්ඛණානි. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති (අ. නි. 3.47; කථා. 214). තෙන වුත්තං – ‘‘ජරායං ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං, මරණං වයො’’ති. එත්ථ ච ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්ත’’න්ති එතෙන ඛන්ධප්පබන්ධස්ස පුබ්බාපරවිසෙසො ඉධ ජරා, න ඛණට්ඨිතීති දස්සෙති. ‘‘මරණං වයො’’ති ඉමිනා ච ‘‘තිස්සො මතො, ඵුස්සො මතො’’ති එවං ලොකෙ වුත්තං සම්මුතිමරණං දස්සෙති, න ඛණිකමරණං, සමුච්ඡෙදමරණං වා.

ඉදානි ‘‘තෙ තයො පඤ්හා’’ති වුත්තමත්ථං යුත්තිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘ජරාය චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙභුය්‍යෙන ජිණ්ණස්ස මරණදස්සනතො ජරාමරණානං නානත්තං අසම්පටිච්ඡමානං පති තෙසං නානත්තදස්සනත්ථං ‘‘ගබ්භගතාපි හි මීයන්තී’’ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යථාධිප්පෙතජරාවිරහිතස්ස මරණස්ස දස්සනතො අඤ්ඤා ජරා අඤ්ඤං මරණන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘න ච තෙ ජිණ්ණා භවන්තී’’ති. කිඤ්ච භිය්‍යො? කෙවලස්ස මරණස්ස දිට්ඨත්තා අඤ්ඤාව ජරා අඤ්ඤං මරණං, යථා තං දෙවානන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘අත්ථි ච දෙවාන’’න්තිආදිනා. අනුත්තරිමනුස්සධම්මෙන ච තිකිච්ඡනෙන සක්කා ජරාය පටිකාරං කාතුං, න තථා මරණස්සාති එවම්පි ජරාමරණානං අත්ථතො නානත්තං සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සක්කතෙවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සක්කතෙති සක්‍යතෙ, සක්කාති අත්ථො. පටිකම්මන්ති පටිකරණං. නනු ච මරණස්සාපි පටිකාරං කාතුං සක්කා ඉද්ධිපාදභාවනාය වසිභාවෙ සතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ – ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’ති (දී. නි. 2.166, 182; සං. නි. 5.822; කථා. 623; උදා. 51).

කො පනෙත්ථ කප්පො, කො වා කප්පාවසෙසොති? කප්පොති ආයුකප්පො, යස්මිං තස්මිඤ්හි කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො කප්පං තිට්ඨති නාම. ‘‘අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (දී. නි. 2.7; අ. නි. 7.74) වුත්තං පන වස්සසතාදිතො අතිරෙකං තිට්ඨන්තො කප්පාවසෙසං තිට්ඨති නාම. යදි එවං කස්මා ඉද්ධිමන්තො චෙතොවසිප්පත්තා ඛීණාසවා ලොකහිතත්ථං තථා න තිට්ඨන්තීති? ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛභාරස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා අනුස්සුක්කතාය ච. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසාති. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘නාභිනන්දාමි මරණං, නාභිකඞ්ඛාමි ජීවිතං;

කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, වෙතනං භතකො යථා’’ති. (ථෙරගා. 654; මි. ප. 2.2.4);

යථා ජරාමරණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථතො නානත්තං, එවං තෙහි තණ්හාය ච නානත්තෙ දස්සිතෙ ‘‘තයො පඤ්හා’’ති ඉදං සිජ්ඣතීති තං දස්සෙතුං ‘‘යං පනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ යස්මා තණ්හාය අභාවෙපි සති ජරාමරණං ලබ්භති ඛීණාසවසන්තානෙ, තස්මා අඤ්ඤං ජරාමරණං අඤ්ඤා තණ්හාති ඉමමත්ථමාහ ‘‘දිස්සන්ති වීතරාගා ජීරන්තාපි මීයන්තාපී’’ති. නනු ච තණ්හාපි ජීරණභිජ්ජනසභාවාති? සච්චං, න ඉදං ජරාමරණං ඉධාධිප්පෙතන්ති වුත්තොවායමත්ථො. ‘‘යදි චා’’තිආදිනා ජරාමරණතො තණ්හාය අනඤ්ඤත්තෙ දොසං දස්සෙති. යොබ්බනට්ඨාපි විගතතණ්හා සියුං, න ඉදං යුත්තන්ති අධිප්පායො. ජරාමරණම්පි සියා දුක්ඛස්ස සමුදයො තණ්හාය අනඤ්ඤත්තෙ සතීති අධිප්පායො. න ච සියා තණ්හා දුක්ඛස්ස සමුදයො ජරාමරණතො අනඤ්ඤත්තෙ සතීති භාවො. න හි ජරාමරණං දුක්ඛස්ස සමුදයො, තණ්හා දුක්ඛස්ස සමුදයො, තස්මා වෙදිතබ්බං එතෙසමත්ථතො නානත්තන්ති අධිප්පායො. යථා ච තණ්හා මග්ගවජ්ඣා, එවං ජරාමරණම්පි සියා මග්ගවජ්ඣං තණ්හාය අනඤ්ඤත්තෙ සති. යථා ච ජරාමරණං න මග්ගවජ්ඣං, තථා තණ්හාපි සියාති අයම්පි නයො වුත්තො එවාති දට්ඨබ්බං. ඉමාය යුත්තියාති ඉමාය යථාවුත්තාය උපපත්තියා. අඤ්ඤමඤ්ඤෙහීති අඤ්ඤාහි අඤ්ඤාහි කාරණූපපත්තීහි අත්ථතො චෙ අඤ්ඤත්තං, තදඤ්ඤම්පි බ්‍යඤ්ජනතො ගවෙසිතබ්බන්ති අත්ථො.

ඉමෙසං ධම්මානං අත්ථතො එකත්තන්ති ඉමමෙවත්ථං ‘‘න හි යුජ්ජතී’’තිආදිනා විවරති. තණ්හාය අධිප්පායෙ අපරිපූරමානෙති ඉච්ඡිතාලාභමාහ. තෙන ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථතො එකත්තං වුත්තං හොතීති. එතෙන න හි යුජ්ජති ඉච්ඡාය ච තණ්හාය ච අත්ථතො අඤ්ඤත්තන්ති. යථා ඉදං වචනං සමත්ථනං හොති, එවං ඉච්ඡාවිපරියායෙ ආඝාතවත්ථූසු කොධො ච උපනාහො ච උප්පජ්ජතීති ඉදම්පි සමත්ථනං හොති, න තථා ජරාමරණවිපරියායෙති ජරාමරණතණ්හානං අත්ථතො අඤ්ඤත්තම්පි සමත්ථිතං හොතීති එතමත්ථං දස්සෙති ‘‘ඉමාය යුත්තියා’’තිආදිනා.

යදි ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තං, අථ කස්මා භගවතා ඉමිස්සා ගාථාය ද්විධා වුත්තාති? තත්ථ පරිහාරමාහ ‘‘යං පනිද’’න්තිආදිනා. තත්ථ යන්ති කිරියාපරාමසනං. අභිලපිතන්ති වුත්තං යං ඉදං අභිලපනං, ඉදං බාහිරානං රූපාදීනං වත්ථූනං ආරම්මණවසෙන, ආරම්මණකරණවසෙන වා යොජෙතබ්බං. ද්වීහි ධම්මෙහීති ද්වීහි පකතීහි. කා පන තා පකතියොති? අප්පත්තස්ස විසයස්ස එසනවසෙන ඉච්ඡා, පත්තස්ස අප්පත්තස්ස වා පාතුකාමතාවසෙන තණ්හා, අයමෙතාසං විසෙසො. යදිපි එවං, තථාපි සබ්බා තණ්හා රූපාදිවිසයං ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණෙන එකසභාවා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බා හි තණ්හා අජ්ඣොසානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණා’’ති ආහ. ඉදානි තමත්ථං උපමාය පකාසෙන්තො ‘‘සබ්බො අග්ගී’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අයං පන න කෙවලං තණ්හා ආරම්මණෙ පවත්තිවිසෙසෙන ද්වීහි එව නාමෙහි වුත්තා, අථ ඛො අනෙකෙහිපි පරියායෙහීති දස්සනත්ථං ‘‘ඉච්ඡාඉතිපී’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ ඉච්ඡන්ති තාය ආරම්මණානීති ඉච්ඡා. තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා. පීළාජනනතො දුරුද්ධාරණතො ච විසපීතං සල්ලං වියාති සල්ලං. සන්තාපනට්ඨෙන ධූපායනා. ආකඩ්ඪනට්ඨෙන සීඝසොතා සරිතා වියාති සරිතා, අල්ලට්ඨෙන වා සරිතා, ‘‘සරිතානි සිනෙහිතානි ච, සොමනස්සානි භවන්ති ජන්තුනො’’ති (ධ. ප. 341) හි වුත්තං. අල්ලානි චෙව සිනිද්ධානි චාති අයමෙත්ථ අත්ථො. විසත්තිකාති විසතාති විසත්තිකා. විසටාති විසත්තිකා. විසමාති විසත්තිකා. විසාලාති විසත්තිකා. විසක්කතීති විසත්තිකා. විසංවාදිකාති විසත්තිකා. විසංහරතීති විසත්තිකා. විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා. විසපරිභොගාති විසත්තිකා. විසතා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ කුලෙ ගණෙ විසතා විත්ථතාති විසත්තිකා.

සිනෙහනවසෙන සිනෙහො. නානාගතීසු කිලමථුප්පාදනෙන කිලමථො. පලිවෙඨනට්ඨෙන ලතා වියාති ලතා. ‘‘ලතා උප්පජ්ජ තිට්ඨතී’’ති (ධ. ප. 340) හි වුත්තං. මමන්ති මඤ්ඤනවසෙන මඤ්ඤනා. දූරගතම්පි ආකඩ්ඪිත්වා බන්ධනට්ඨෙන බන්ධො. ආසීසනට්ඨෙන ආසා. ආරම්මණරසං පාතුකාමතාවසෙන පිපාසා. අභිනන්දනට්ඨෙන අභිනන්දනා. ඉතීති එවං ආරම්මණෙ පවත්තිවිසෙසෙන අනෙකෙහි නාමෙහි ගය්හමානාපි සබ්බා තණ්හා අජ්ඣොසානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණාති යථාවුත්තමත්ථං නිගමෙති.

පුන තණ්හාය අනෙකෙහි නාමෙහි ගහිතභාවමෙව ‘‘යථා චා’’තිආදිනා උපචයෙන දස්සෙති. තත්ථ වෙවචනෙති වෙවචනහාරවිභඞ්ගෙ. ‘‘ආසා ච පිහා’’ති ගාථාය (නෙත්ති. 37; පෙටකො. 11) අත්ථං තත්ථෙව වණ්ණයිස්සාම. අවිගතරාගස්සාතිආදීසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො, පියායනට්ඨෙන පෙමං, පරිදහනට්ඨෙන පරිදාහොති තණ්හාව වුත්තා. තෙනෙවාහ – ‘‘තණ්හායෙතං වෙවචන’’න්ති. එවං යුජ්ජතීති එවං ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තා ‘‘තයො පඤ්හා’’ති යං වුත්තං, තං යුජ්ජති යුත්තියා සඞ්ගච්ඡතීති අත්ථො.

21. එවං ‘‘කෙනස්සුබ්භාහතො ලොකො’’ති (සං. නි. 1.66) ගාථාය ‘‘තයො පඤ්හා’’ති පඤ්හත්තයභාවෙ යුත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙහි පකාරෙහි යුත්තිගවෙසනං දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බො දුක්ඛූපචාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ දුක්ඛූපචාරොති දුක්ඛප්පවත්ති. කාමතණ්හාසඞ්ඛාරමූලකොති කාමතණ්හාපච්චයසඞ්ඛාරහෙතුකොති යුජ්ජතීති අධිප්පායො. නිබ්බිදූපචාරොති නිබ්බිදාපවත්ති කාමානං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජමානා අනභිරති ඤාණනිබ්බිදා ච. කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලකොති කාමතණ්හාය පරික්ඛාරභූතවත්ථුකාමහෙතුකො. තත්ථ අනභිරතිසඞ්ඛාතා නිබ්බිදා කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලිකා, න ඤාණනිබ්බිදාති සබ්බො නිබ්බිදූපචාරො කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලකොති න පන යුජ්ජතීති වුත්තං. ඉමාය යුත්තියාති නයං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පඤ්හත්තයභාවෙ යුත්ති වුත්තා, යථා ච දුක්ඛූපචාරනිබ්බිදූපචාරෙසු, එවං ඉමාය යුත්තියා ඉමිනා යොගෙන නයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි තංතංපාළිප්පදෙසෙ අනුරූපෙහි අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙහි හෙතූහි යුත්ති ගවෙසිතබ්බාති.

ඉදානි තං නයදස්සනං සංඛිත්තන්ති විත්ථාරතො විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හි භගවා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – රාගදොසමොහචරිතානං යථාක්කමං අසුභමෙත්තාපච්චයාකාරකථා රාගාදිවිනයනතො සප්පායාති අයං සාසනයුත්ති. එවමවට්ඨිතෙ යදි රාගචරිතස්ස මෙත්තාචෙතොවිමුත්තිං දෙසෙය්‍ය, සා දෙසනා න යුජ්ජති අසප්පායභාවතො. තථා සුඛාපටිපදාදයොති. නනු ච සුඛාපටිපදාදයො පටිපත්තියා සම්භවන්ති, න දෙසනායාති? සච්චමෙතං, ඉධ පන රාගචරිතොති තිබ්බකිලෙසො රාගචරිතොති අධිප්පෙතො. තස්ස දුක්ඛාය පටිපදාය භාවනා සමිජ්ඣති. යස්ස ච දුක්ඛාය පටිපදාය භාවනා සමිජ්ඣති, තස්ස ගරුතරා අසුභදෙසනා සප්පායා, යස්ස ගරුතරා අසුභදෙසනා සප්පායා, න තස්ස මන්දකිලෙසස්ස විය ලහුකතරාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සුඛං වා පටිපදං…පෙ… දෙසෙය්‍ය න යුජ්ජති දෙසනා’’ති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි යථාසම්භවං අත්ථො වත්තබ්බො. එත්ථ ච අයුත්තපරිහාරෙන යුත්තිසමධිගමොති යුත්තිවිචාරණාය අයුත්තිපි ගවෙසිතබ්බාති වුත්තං – ‘‘යදි හි…පෙ… න යුජ්ජති දෙසනා’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එවං යං කිඤ්චීතිආදි යුත්තිහාරයොජනාය නයදස්සනමෙව.

තත්ථ එවන්ති ඉමිනා නයෙන. යං කිඤ්චීති අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි. අනුලොමප්පහානන්ති පහානස්ස අනුරූපං, පහානසමත්ථන්ති අත්ථො. සුත්තෙ අනවසෙසානං පදත්ථානං අනුපදවිචාරණා විචයො හාරො, විචයහාරසංවණ්ණනාය නිද්ධාරිතෙසු අත්ථෙසු යුත්තිගවෙසනං සුකරන්ති ආහ – ‘‘සබ්බං තං විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති. යාවතිකා ඤාණස්ස භූමීති සංවණ්ණෙන්තස්ස ආචරියස්ස යං ඤාණං යං පටිභානං, තස්ස යත්තකො විසයො, තත්තකො යුත්තිහාරවිචාරොති අත්ථො. තං කිස්ස හෙතු? අනන්තනයො සමන්තභද්දකො විමද්දක්ඛමො විචිත්තදෙසනො ච සද්ධම්මොති.

එවං නයදස්සනවසෙනෙව යුත්තිහාරයොජනා දස්සිතාති තං බ්‍රහ්මවිහාරඵලසමාපත්තිනවානුපුබ්බසමාපත්තිවසිභාවෙහි විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘මෙත්තාවිහාරිස්ස සතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මෙත්තාවිහාරිස්සාති මෙත්තාවිහාරලාභිනො. සතොති සමානස්ස, තථාභූතස්සාති අත්ථො. බ්‍යාපාදොති පදොසො. චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති චිත්තං අභිභවිස්සති. යස්මා පන කුසලාකුසලානං ධම්මානං අපුබ්බං අචරිමං පවත්ති නාම නත්ථි, තස්මා සමාපත්තිතො වුට්ඨානස්ස අපරභාගෙති දස්සනත්ථං ‘‘ඨස්සතී’’ති වුත්තං. න යුජ්ජති දෙසනාති බ්‍යාපාදපටිපක්ඛත්තා මෙත්තාය තාදිසී කථා න යුත්තාති අත්ථො. බ්‍යාපාදො පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති යුජ්ජති දෙසනාති යථාවුත්තකාරණතො එව අයං කථා යුත්තාති. සෙසවාරෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනුත්තානං එව වණ්ණයිස්සාම.

අනිමිත්තවිහාරිස්සාති අනිච්චානුපස්සනාමුඛෙන පටිලද්ධඵලසමාපත්තිවිහාරස්ස. නිමිත්තානුසාරීති සඞ්ඛාරනිමිත්තානුසාරී. තෙන තෙනෙවාති නිච්චාදීසු යං යං පහීනං, තෙන තෙනෙව නිමිත්තෙන. අස්මීති විගතන්ති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු දිට්ඨිමානවසෙන යං අස්මීති මඤ්ඤිතං, තං විගතං. තමෙවත්ථං විවරති ‘‘අයමහමස්මීති න සමනුපස්සාමී’’ති. විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලන්ති විනයකුක්කුච්චස්සාපි කථං කථන්ති පවත්තිසබ්භාවතො විචිකිච්ඡාපදෙන විසෙසිතං. න යුජ්ජති දෙසනාති විචිකිච්ඡාය පහානෙකට්ඨභාවතො න යුත්තායං කථා.

පඨමං ඣානං සමාපන්නස්සාති පඨමජ්ඣානසමඞ්ගිනො. කාමරාගබ්‍යාපාදා විසෙසාය සංවත්තන්තීති න යුජ්ජතීති යස්මා නීවරණෙසු අප්පහීනෙසු පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරම්පි න සම්පජ්ජති, පගෙව ඣානං, තස්මා කාමරාගබ්‍යාපාදා විසෙසාය දුතියජ්ඣානාය සංවත්තන්තීති න යුත්තායං කථා. යථාලද්ධස්ස පන පඨමජ්ඣානස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදා පරියුට්ඨානප්පත්තා හානාය සංවත්තන්තීති යුජ්ජති දෙසනා යුත්තා කථාති, එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා නාම සහ උපචාරෙන දුතියජ්ඣානධම්මා, ආරම්මණකරණත්ථො හෙත්ථ සහගත-සද්දො. හානායාති පඨමජ්ඣානතො පරිහානාය. විසෙසායාති දුතියජ්ඣානාය. ඉමිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ හානන්ති, විසෙසොති ච වුත්තධම්මා වෙදිතබ්බා. විතක්කවිචාරසහගතාති පඨමජ්ඣානධම්මා, කාමාවචරධම්මා එව වා. උපෙක්ඛාසුඛසහගතාති උපචාරෙන සද්ධිං දුතියජ්ඣානධම්මා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා හි ඉධ උපෙක්ඛාති අධිප්පෙතා. පීතිසුඛසහගතාති සහ උපචාරෙන තතියජ්ඣානධම්මා. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිසහගතාති චතුත්ථජ්ඣානධම්මා.

සඤ්ඤූපචාරාති පටුසඤ්ඤාකිච්චං කරොන්තා එව යෙ කෙචි චිත්තුප්පාදා, ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනධම්මා’’තිපි වදන්ති. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසහගතාති ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති තස්ස පරිකම්මවසෙන පවත්තධම්මා. තෙ පන යස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියං ඨිතෙනෙව සක්කා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං, න තතො පරිහීනෙන, තස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා හානාය සංවත්තන්තීති න යුත්තා කථා. විසෙසාය සංවත්තන්තීති පන යුත්තා කථාති ආහ – ‘‘හානාය…පෙ… දෙසනා’’ති. කල්ලතාපරිචිතන්ති සමත්ථභාවෙන පරිචිතං, යථාවුත්තසමාපත්තීසු වසිභාවෙන පරිචිතන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිනීහාරං ඛමතී’’ති. සෙසං සබ්බං උත්තානමෙව.

අපි චෙත්ථ අප්පටික්කූලසඤ්ඤාමුඛෙන කාමච්ඡන්දො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. පටික්කූලසඤ්ඤාපතිරූපතාය බ්‍යාපාදො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සමාධිමුඛෙන ථිනමිද්ධං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. වීරියාරම්භමුඛෙන උද්ධච්චං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සික්ඛාකාමතාමුඛෙන කුක්කුච්චං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. උභයපක්ඛසන්තීරණමුඛෙන විචිකිච්ඡා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ඉට්ඨානිට්ඨසමුපෙක්ඛනමුඛෙන සම්මොහො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අත්තඤ්ඤුතාමුඛෙන අත්තනි අපරිභවනෙ මානො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. වීමංසාමුඛෙන හෙතුපතිරූපකපරිග්ගහෙන මිච්ඡාදිට්ඨි වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. විරත්තතාපතිරූපකෙන සත්තෙසු අදයාපන්නතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අනුඤ්ඤාතපටිසෙවනපතිරූපතාය කාමසුඛල්ලිකානුයොගො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ආජීවපාරිසුද්ධිපතිරූපතාය අසංවිභාගසීලතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සංවිභාගසීලතාපතිරූපතාය මිච්ඡාජීවො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අසංසග්ගවිහාරිතාපතිරූපතාය අසඞ්ගහසීලතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සඞ්ගහසීලතාපතිරූපතාය අනනුලොමිකසංසග්ගො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සච්චවාදිතාපතිරූපතාය පිසුණවාචා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අපිසුණවාදිතාපතිරූපතාය අනත්ථකාමතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. පියවාදිතාපතිරූපතාය චාටුකම්‍යතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. මිතභාණිතාපතිරූපතාය අසම්මොදනසීලතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සම්මොදනසීලතාපතිරූපතාය මායා සාඨෙය්‍යඤ්ච වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. නිග්ගය්හවාදිතාපතිරූපතාය ඵරුසවාචතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. පාපගරහිතාපතිරූපතාය පරවජ්ජානුපස්සිතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. කුලානුද්ධයතාපතිරූපතාය කුලමච්ඡරියං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ආවාසචිරට්ඨිතිකාමතාමුඛෙන ආවාසමච්ඡරියං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ධම්මපරිබන්ධපරිහරණමුඛෙන ධම්මමච්ඡරියං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ධම්මදෙසනාභිරතිමුඛෙන භස්සාරාමතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අඵරුසවාචතාගණානුග්ගහකරණමුඛෙන සඞ්ගණිකාරාමතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. පුඤ්ඤකාමතාපතිරූපතාය කම්මාරාමතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සංවෙගපතිරූපෙන චිත්තසන්තාපො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. සද්ධාලුතාපතිරූපතාය අපරික්ඛතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. වීමංසනාපතිරූපෙන අස්සද්ධියං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. අත්තාධිපතෙය්‍යපතිරූපෙන ගරූනං අනුසාසනියා අප්පදක්ඛිණග්ගාහිතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ධම්මාධිපතෙය්‍යපතිරූපෙන සබ්‍රහ්මචාරීසු අගාරවං වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. ලොකාධිපතෙය්‍යපතිරූපෙන අත්තනි ධම්මෙ ච පරිභවො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. මෙත්තායනාමුඛෙන රාගො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. කරුණායනාපතිරූපෙන සොකො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. මුදිතාවිහාරපතිරූපෙන පහාසො වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. උපෙක්ඛාවිහාරපතිරූපෙන කුසලෙසු ධම්මෙසු නික්ඛිත්තඡන්දතා වඤ්චෙතීති යුජ්ජති. එවං ආගමපතිරූපකඅධිගමපතිරූපකාදීනම්පි තථා තථා වඤ්චනසභාවො යුත්තිතො වෙදිතබ්බො. එවං ආගමානුසාරෙන යුත්තිගවෙසනා කාතබ්බාති.

යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.