2. විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

11. තත්ථ කතමො විචයො හාරොතිආදි විචයහාරවිභඞ්ගො. තත්ථායං අපුබ්බපදවණ්ණනා – කිං විචිනතීති එත්ථ ‘‘විචිනතී’’ති එතෙන විචයසද්දස්ස කත්තුනිද්දෙසතං දස්සෙති. කින්ති පනත්ථස්ස හාරස්ස විසයො පුච්ඡිතොති තං තස්ස විසයං දස්සෙතුං ‘‘පදං විචිනතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පදං විචිනතීති ආදිතො පට්ඨාය යාව නිගමනා සුත්තස්ස සබ්බං පදං විචිනති. අයඤ්ච විචයො දුවිධො සද්දතො අත්ථතො ච. තෙසු ‘‘ඉදං නාමපදං, ඉදං ආඛ්‍යාතපදං, ඉදං උපසග්ගපදං, ඉදං නිපාතපදං, ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං, ඉදං පුරිසලිඞ්ගං, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං, ඉදං අතීතකාලං, ඉදං අනාගතකාලං, ඉදං වත්තමානකාලං, ඉදං කත්තුසාධනං, ඉදං කරණසාධනං, ඉදං කම්මසාධනං, ඉදං අධිකරණසාධනං, ඉදං පච්චත්තවචනං, ඉදං උපයොගවචනං, යාව ඉදං භුම්මවචනං, ඉදං එකවචනං, ඉදං අනෙකවචන’’න්ති එවමාදිවිභාගවචනං, අයං සද්දතො පදවිචයො. සො පනායං පදවිචයො අවිපරීතසභාවනිරුත්තිසල්ලක්ඛණෙනෙව සම්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. අත්ථතො පන විචයො තෙන තෙන පදෙන වත්තබ්බඅත්ථසංවණ්ණනා. සචෙ පන පදං පුච්ඡාදිවසෙන පවත්තං, තස්ස තදත්ථස්ස ච පුච්ඡාදිභාවො විචෙතබ්බොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්හං විචිනතී’’තිආදිමාහ.

යස්මා ච සබ්බො දෙසනාහාරො විචයහාරස්ස විසයො සුත්තස්ස විචයොති කත්වා, තස්මා වුත්තං – ‘‘අස්සාදං විචිනතී’’තිආදි. යස්මා පන අනුගීතීති එත්ථ අනුරූපා ගීති අනුගීතීති අයම්පි අත්ථො ඉච්ඡිතො, තස්මා විචියමානස්ස සුත්තපදස්ස අනුරූපතො සුත්තන්තරපදානිපි අත්ථුද්ධාරවසෙන වා පදුද්ධාරවසෙන වා ආනෙත්වා විචෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බෙ නව සුත්තන්තෙ විචිනතී’’ති ආහ. නව සුත්තන්තෙති සුත්තගෙය්‍යාදිකෙ නව සුත්තෙ, යථාසම්භවතොති අධිප්පායො. අයං විචයහාරස්ස පදත්ථනිද්දෙසො.

එවං නිද්දෙසවාරෙ විචයහාරො සඞ්ඛෙපතො නිද්දිට්ඨොති තං විභාගෙන නිද්දිසිත්වා පටිනිද්දෙසවසෙන විභජන්තො යස්මා පදවිචයො සුත්තස්ස අනුපදං පවත්තෙතබ්බතාය අතිභාරිකො න සුකරො චාති තං අනාමසිත්වා පඤ්හවිස්සජ්ජනවිචයෙ තාව දස්සෙන්තො ‘‘යථා කිං භවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථා කිං භවෙති යෙන පකාරෙන සො විචයො පවත්තෙතබ්බො, තං පකාරජාතං කිං භවෙ, කීදිසං භවෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘යථා කිං භවෙය්‍යා’’තිපි පාඨො. පුන යථාති නිපාතමත්තං. ආයස්මාති පියවචනං අජිතොති බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස පරිචාරකභූතානං සොළසන්නං අඤ්ඤතරො. පාරායනෙති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තස්ස අධිගමූපායදෙසනත්තා කිඤ්චාපි සබ්බං භගවතො වචනං ‘‘පාරායන’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති, සඞ්ගීතිකාරෙහි පන වත්ථුගාථානුගීතිගාථාදීහි සද්ධිං අජිතසුත්තාදීනං (සු. නි. 1038 ආදයො; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57 ආදයො, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) සොළසන්නං සුත්තානං ඉදං නාමං කතන්ති තෙසඤ්ඤෙව පාරායනසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘පාරායනෙ’’ති. කෙචි ‘‘පාරායනිකො’’ති පඨන්ති. තෙ කිර තාපසපබ්බජ්ජූපගමනතො පුබ්බෙ පාරායනං අධීයන්තා විචරිංසු. තස්මා අයම්පි පාරායනං වත්තෙතීති පාරායනිකොති වුත්තො. පුච්ඡතීති කස්මා වුත්තං, නනු පුච්ඡානිබ්බත්තත්තා අතීතාති? සච්චමෙතං, පුච්ඡනාකාරං පන බුද්ධියං විපරිවත්තමානං කත්වා එවමාහ.

පුච්ඡා ච නාමෙසා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනා විමතිච්ඡෙදනා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා එකංසබ්‍යාකරණීයා විභජ්ජබ්‍යාකරණීයා පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයා ඨපනීයා ධම්මාධිට්ඨානා සත්තාධිට්ඨානාති අනෙකවිධා. තස්මා ‘‘කිමයං පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා’’තිආදිනා යථාසම්භවං පුච්ඡා විචෙතබ්බා. යථා චෙත්ථ පුච්ඡාවිභාගො, එවං විස්සජ්ජනවිභාගොපි විස්සජ්ජනවිචයෙ යථාසම්භවං වත්තබ්බො. පුච්ඡාසභාගෙන හි විස්සජ්ජනන්ති. ඉධ පන විමතිච්ඡෙදනං සත්තාධිට්ඨානං පුච්ඡං උදාහරිත්වා තත්ථ විචයනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ කෙනාති කත්තරි කරණවචනං. සූති නිපාතමත්තං, සූති වා සංසයෙ නිපාතො, තෙනස්ස පඤ්හස්ස විමතිච්ඡෙදනපුච්ඡාභාවං දස්සෙති. නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. ලොකොති සත්තලොකො. ඉච්චායස්මා අජිතොති සඞ්ගීතිකාරකවචනං. නප්පකාසතීති න පඤ්ඤායති. කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසීති කිං අස්ස ලොකස්ස අභිලෙපනං වදසි. ‘‘කිං ස්වාභිලෙපන’’න්තිපි පාඨො, තස්ස කිං සු අභිලෙපනන්ති පදවිභාගො.

පදානීති පජ්ජති එතෙහි අත්ථොති පදානි, වාක්‍යානි. පුච්ඡිතානීති පුච්ඡාභාවෙන වුත්තානීති අත්ථො. එකො පඤ්හොති යදිපි චත්තාරි පදානි පුච්ඡනවසෙන වුත්තානි, ඤාතුං ඉච්ඡිතො පන අත්ථො එකො එවාති ‘‘එකො පඤ්හො’’ති වුත්තං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘එකවත්ථුපරිග්ගහා’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – කිඤ්චාපි නිවාරණඅප්පකාසනඅභිලෙපනමහාභයසඞ්ඛාතා පුච්ඡාය ගහිතා චත්තාරො එතෙ අත්ථා, තෙ පනෙකං ලොකං පතිගුණභූතා, ලොකො පධානභාවෙන ගහිතොති තබ්බසෙන එකොවායං පඤ්හොති. තෙනෙවාහ ‘‘ලොකාධිට්ඨාන’’න්තිආදි. කො පන සො ලොකොති? ආහ ‘‘ලොකො තිවිධො’’තිආදි.

තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං. පරියාපන්නධම්මවසෙන ලොකසමඤ්ඤාති අරියපුග්ගලා ඉධ න සඞ්ගය්හන්ති.

අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන අන්ධකාරෙන විය රථඝටාදිධම්මසභාවප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණාය අවිජ්ජාය නිවුතො පටිච්ඡාදිතො ලොකො. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡාහෙතු. ‘‘විවිච්ඡා මච්ඡරිය’’න්ති සඞ්ගහෙ වුත්තං. පමාදාති පමාදහෙතු. ජප්පාභිලෙපනන්ති ජප්පා තණ්හා අස්ස ලොකස්ස මක්කටාලෙපො විය මක්කටස්ස අභිලෙපනං සිලෙසොති බ්‍රූමි. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිකං වට්ටදුක්ඛන්ති අයං පදත්ථො. සෙසං පාළියා එව විඤ්ඤායති. ඉමානි චත්තාරි පදානි පුච්ඡාගාථායං වුත්තානි ‘‘ඉමෙහී’’ති විස්සජ්ජනගාථායං වුත්තෙහි ඉමෙහි චතූහි පදෙහි විස්සජ්ජිතානි. කථන්ති ආහ ‘‘පඨම’’න්තිආදිං. තෙන යථාක්කමං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානීති දස්සෙති.

ඉදානි තං යථාක්කමං පුච්ඡං විස්සජ්ජනඤ්ච සරූපතො දස්සෙතුං ගාථාය ච අත්ථං විවරිතුං ‘‘කෙනස්සූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නීවරණෙහී’’ති පදෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජානීවරණා හි සබ්බෙ සත්තා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘යථාහා’’තිආදිනා සුත්තන්තරදස්සනෙන ඉමස්මිං පඤ්හවිස්සජ්ජනවිචයෙ අනුගීතිවිචයං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පරියායතොති කාරණතො. නීවරණසඞ්ඛාතානං කාමච්ඡන්දාදීනම්පි කාරණභාවතො පටිච්ඡාදනභාවතො ච එකංයෙව නීවරණං වදාමි, න පන අඤ්ඤෙසං නීවරණසභාවානං අභාවාති අත්ථො. යථා ච අවිජ්ජාය සති නීවරණානං භාවො, එවං අවිජ්ජාය අසති න සන්ති නීවරණානීති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො’’තිආදි වුත්තං.

තෙනාති ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති පදෙන. පඨමස්ස පදස්සාති ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පදස්ස. යුත්තාති යොජිතා, අනුරූපාති වා අත්ථො. එතෙන පුච්ඡානුරූපතා විස්සජ්ජනස්ස දස්සිතාති පුබ්බාපරවිචයො වුත්තොති වෙදිතබ්බං. ‘‘යො පුග්ගලො නීවරණෙහි නිවුතො’’තිආදිනා විවිච්ඡාපමාදානං අවිජ්ජාය පච්චයභාවං දස්සෙති. නිවුතො එව හි නප්පකාසති. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡා. තෙනෙවාහ – ‘‘විවිච්ඡා නාම වුච්චති විචිකිච්ඡා’’ති. තත්‍රායං පදසිද්ධි – යථා මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො ‘‘නිච්චං අනිච්ච’’න්තිආදිනා එකංසග්ගාහභාවෙන පවත්තන්ති, න එවමයං. අයං පන අනෙකංසග්ගාහභාවතො ‘‘නිච්චං නු ඛො අනිච්චං නු ඛො’’තිආදිනා විවිධං විරුද්ධං වා ඉච්ඡති එසතීති විවිච්ඡාති. ‘‘සො විචිකිච්ඡන්තො’’තිආදිනා අප්පකාසනස්ස විවිච්ඡාපමාදානං කාරණභාවං විවරති. සුක්කෙ ධම්මෙ න උප්පාදියතීති න සමාදාය වත්තති. නප්පකාසන්තීති තෙ අත්තනො සන්තානෙ අනුප්පාදියමානා කුසලා ධම්මා තං පුග්ගලං පකාසං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතං න කරොන්තීති අත්ථො. අභිලිම්පතීති මක්කටාලෙපො විය මක්කටං දාරුසිලාදීසු පුරිසං රූපාදිවිසයෙ අල්ලීයාපෙතීති අත්ථො. ආසත්තිබහුලස්සාති ආසඞ්ගබහුලස්ස. එවං අභිජප්පාති කරිත්වාති එවං පරියුට්ඨානට්ඨායිනීති ඉමිනා කාරණෙන. තත්ථාති තාය තණ්හාය. ලොකො අභිලිත්තො සිලෙසෙන මක්ඛිතො විය හොතීති අත්ථො.

භායති එතස්මාති භයං. මහන්තං භයං මහබ්භයං. තෙනෙවාහ – ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති දුක්ඛමෙව විභත්තන්ති සබ්බං දුක්ඛං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො දුක්ඛතා’’තිආදි වුත්තං. ඔධසොති කදාචි අත්තූපක්කමමූලාය කදාචි පරූපක්කමමූලායාතිආදිනා විභාගෙන දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චනකා විසෙසෙන රූපාවචරා. තථාති ඔධසො කදාචි කරහචීති එවං ආකඩ්ඪති. විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චනකා උපෙක්ඛාසමාපත්තිබහුලා විසෙසෙන අරූපාවචරසත්තා. අප්පාබාධාති පදං දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චනස්ස කාරණවචනං. දීඝායුකාති විපරිණාමදුක්ඛතාය. අරූපදෙවා හි ලොකෙ විසෙසතො දීඝායුකාති. ඉදඤ්ච මුච්චනමච්චන්තිකං. යස්මා ච දුක්ඛා වෙදනාපි සඞ්ඛතත්තා අනිච්චතාදිසඞ්ඛාරදුක්ඛසභාවා එව, තස්මා යතො මුච්චනමච්චන්තිකං, තං අනවසෙසපරියාදානවසෙන සඞ්ගණ්හිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය පනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ උපාදියතීති උපාදි, විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. උපාදිස්ස සෙසං උපාදිසෙසං, තං නත්ථි එතිස්සාති අනුපාදිසෙසා, නිබ්බානධාතු, තාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. නිබ්බානධාතූති ච නිබ්බායනමත්තං. තස්මාති යස්මා සකලලොකබ්‍යාපිනී සබ්බසඞ්ගාහිනී ච සඞ්ඛාරදුක්ඛතා, තස්මා. ලොකස්සාති සම්බන්ධෙ සාමිවචනං. තෙන ‘‘දුක්ඛමස්සා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. එවමෙත්ථ ලොකස්ස නීවරණාදීනි අජානන්තෙන, සමයන්තරපරිචයෙන වා තත්ථ සංසයපක්ඛන්දෙන එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බත්තා සත්තාධිට්ඨානා පුච්ඡා කතා, සා ච අජානනස්ස, සංසයස්ස වා නීවරණාදිවිසයතාය චතුබ්බිධා. පාළියං පන නීවරණාදීනං ලොකො ආධාරභාවෙන ගාථායං වුත්තොති එකො පඤ්හොති දස්සිතන්ති. අයමෙත්ථ පුච්ඡාවිචයො. විස්සජ්ජනවිචයොපි අදිට්ඨජොතිනී විස්සජ්ජනා විමතිච්ඡෙදිනී චාතිආදිනා පුච්ඡාවිචයෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

එවං එකාධාරං පුච්ඡං දස්සෙත්වා ඉදානි අනෙකාධාරං දස්සෙතුං ‘‘සවන්ති සබ්බධී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සවන්තීති සන්දන්ති. සබ්බධීති සබ්බෙසු රූපාදීසු ආයතනෙසු. සොතාති තණ්හාදිසොතා. කිං නිවාරණන්ති තෙසං කිං ආවරණං කා රක්ඛා. සංවරං බ්‍රූහීති තං නෙසං නීවරණසඞ්ඛාතං සංවරං කථෙහි. කෙන සොතා පිධීයරෙති කෙන ධම්මෙන තණ්හාදිසොතා පිධිය්‍යන්ති පච්ඡිජ්ජන්තීති අයමෙත්ථ පදත්ථො. සෙසං පාළිවසෙනෙව ආවි භවිස්සති.

තෙ ද්වෙ පඤ්හාති යදිපි ඉමිස්සා ගාථාය පුච්ඡාවසෙන පවත්තාය චත්තාරි පදානි චත්තාරි වාක්‍යානි. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස පන අත්ථස්ස දුවිධත්තා තෙ ද්වෙ පඤ්හා. කස්මාති චෙ? ‘‘ඉමෙහි බහ්වාධිවචනෙන පුච්ඡිතා’’ති ආහ. තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමෙ එතාය ගාථාය ගහිතා අත්ථා යස්මා බහූනි අධිකිච්ච පවත්තවචනෙන පුච්ඡිතා, තස්මා තෙ ද්වෙ පඤ්හාති. එකතො උපරි බහූති හි සාසනවොහාරො, තමෙව පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතං විවරිතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යාහි ඤාතිබ්‍යසනාදිසඞ්ඛාතාහි පාණවධාදීහි එව වා දුග්ගතිහෙතුභූතාහි ආපදාහි සමං සහ, සබ්බථා වා අයං ලොකො ආපන්නො අජ්ඣොත්ථටො. තංනිමිත්තෙහි දසහි කිලෙසවත්ථූහි සංකිලිට්ඨො ච, තස්ස තං ආපන්නාකාරං සංකිලිට්ඨාකාරඤ්ච බුද්ධියං කත්වා ආහ – ‘‘එවං සමාපන්නස්ස එවං සංකිලිට්ඨස්සා’’ති. වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා. වුට්ඨාති එතෙන නිමිත්තතො පවත්තතො චාති වුට්ඨානං, අරියමග්ගො.

අසමාහිතස්සාති නානාරම්මණෙසු වික්ඛිත්තචිත්තස්ස. සවන්තීති පවත්තන්ති. අභිජ්ඣාතිආදි අසමාධානහෙතුදස්සනං. තෙනෙවාහ – ‘‘එවං අසමාහිතස්සා’’ති. ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදිනා ඉධාපි අනුගීතිවිචයං දස්සෙති. සොතානං සවනං යෙභුය්‍යෙන අනුරොධවසෙනෙවාති ආහ – ‘‘සවති මනාපිකෙසු රූපෙසූ’’ති. එත්ථ ච චක්ඛාදයො සොතානං ද්වාරභාවෙන පවත්තමානා උපචාරවසෙන සයං සවන්තා විය වුත්තා. ඉතීති එවං. සබ්බාති සබ්බස්මා. සබ්බථාති සබ්බප්පකාරෙන. ඉදං වොදානන්ති ඉදං ‘‘පරියුට්ඨානවිඝාත’’න්ති වුත්තං පරියුට්ඨානප්පහානං වොදානං.

විස්සජ්ජනගාථාය සති තෙසං නිවාරණන්ති විපස්සනාසම්පයුත්තා සති කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා තෙසං සොතානං නිවාරණන්ති. සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති තමෙව සතිං සොතානං සංවරං බ්‍රූමි. පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙති රූපාදීසු අනිච්චතාදිපටිවෙධසාධිකාය මග්ගපඤ්ඤාය එතෙ සොතා සබ්බසො පිධිය්‍යන්ති, උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන සමුච්ඡිජ්ජන්තීති අත්ථො.

නාවිඤ්ඡතීති අභිජ්ඣාදිප්පවත්තිද්වාරභාවෙන චිත්තසන්තානං, පුග්ගලං වා නාකඩ්ඪති. අනුසයප්පහානං ඉධ පිධානං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘පඤ්ඤාය අනුසයා පහීයන්තී’’ති. යස්මා අනුසයනිමිත්තං පරියුට්ඨානං අනුසයාභාවෙ න හොතීති ආහ ‘‘අනුසයෙසූ’’තිආදි. ඉදානි තමෙවත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘තං යථා ඛන්ධවන්තස්සා’’තිආදිමාහ. එත්ථාපි සොතානං නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං පිධානඤ්ච අජානන්තෙන තත්ථ වා සංසයිතෙන එකංසිකත්තා ධම්මාධිට්ඨානා පුච්ඡා කතාති ඉධ පුච්ඡාවිචයො වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනවිචයො ච වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච යෙන අධිප්පායෙන ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති ගාථාය (සු. නි. 1038; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1; නෙත්ති. 45) සතිපි නිවාරණාදීනං චතුන්නං පුච්ඡිතබ්බභාවෙ එකො පඤ්හොති වුත්තං. තෙන තාව සොතානංයෙව සංවරො පිධානඤ්ච පුච්ඡිතන්ති සොතෙ එකත්ථවසෙන ගහෙත්වා පුච්ඡාය එකාධිට්ඨානභාවතො එකො පඤ්හොති වත්තබ්බං සියා. සොතානං වා බහුභාවතො බහූති යත්තකා සොතා, තත්තකා පඤ්හාති. යෙන පන අධිප්පායෙන ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’ති ගාථායං (සු. නි. 1040; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 59, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 3; නෙත්ති. 45) සොතෙ අනාමසිත්වා සංවරපිධානානං වසෙන ‘‘ද්වෙ පඤ්හා’’ති වුත්තං. තෙන පඨමගාථායං සතිපි නිවාරණාදීනං ලොකාධාරභාවෙ ලොකං අනාමසිත්වා නිවාරණාදීනං විභාගෙන චත්තාරො පඤ්හාතිපි වත්තබ්බන්ති අයං නයො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

ඉදානි යස්මා පුච්ඡන්තො න කෙවලං පුබ්බෙ අත්තනා රචිතනියාමෙනෙව පුච්ඡති, අථ ඛො දෙසනාකාලෙ වුත්තධම්මස්ස අනුසන්ධිං ගහෙත්වාපි පුච්ඡති, තස්මා තස්ස අනුසන්ධිං පුච්ඡාය විචෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යානි සොතානී’’ති ගාථාය අනන්තරං ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’ති ගාථමාහ. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යායං භගවතා වුත්තා පඤ්ඤා, යා ච සති යඤ්ච තදවසෙසං නාමරූපං, එතං සබ්බම්පි කත්ථ නිරුජ්ඣති, එතං මෙ පුට්ඨො පබ්‍රූහීති.

විස්සජ්ජනගාථායං පනස්ස යස්මා පඤ්ඤාසතියො නාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තස්මා තා විසුං න වුත්තා. අයඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යං මං ත්වං, අජිත, එතං පඤ්හං අපුච්ඡි – ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති අනන්තරගාථායං (සු. නි. 1042; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 61, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 5; නෙත්ති. 11, 45), යත්ථ තං අසෙසං උපරුජ්ඣති, තං තෙ වදාමි. තස්ස තස්ස හි විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙව අපුබ්බං අචරිමං එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති, එත්ථෙව විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන නිරුජ්ඣති, එතං විඤ්ඤාණනිරොධං තස්ස නිරොධො නාතිවත්තතීති වුත්තං හොතීති. අයං පඤ්හෙ අනුසන්ධිං පුච්ඡතීති අනන්තරගාථායං සොතානං පරියුට්ඨානානුසයප්පහානකිච්චෙන සද්ධිං සති පඤ්ඤා ච වුත්තා, තං සුත්වා තප්පහානෙ පඤ්ඤාසතීසු තිට්ඨන්තීසු තාසං සන්නිස්සයෙන නාමරූපෙන භවිතබ්බං, තථා ච සති වට්ටති එව. කත්ථ නු ඛො ඉමාසං සනිස්සයානං පඤ්ඤාසතීනං අසෙසනිරොධොති ඉමිනා අධිප්පායෙන අයං පුච්ඡා කතාති ආහ – ‘‘අයං පඤ්හෙ…පෙ… ධාතු’’න්ති. තත්ථ අනුසන්ධීයති දෙසනා එතායාති අනුසන්ධි.

යාය පටිපදාය අනුපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං අධිගච්ඡන්ති, තං චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාසඞ්ඛාතං පටිපදං සහ විසයෙන දස්සෙතුං ‘‘තීණි ච සච්චානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛතානීති සමෙච්ච සම්භූය පච්චයෙහි කතානීති සඞ්ඛතානි. නිරොධධම්මානීති නිරුජ්ඣනසභාවානි. දුක්ඛං සමුදයො මග්ගොති තෙසං සරූපදස්සනං. නිරොධො පන කථන්ති ආහ ‘‘නිරොධො අසඞ්ඛතො’’ති. සො හි කෙනචි පච්චයෙන න සඞ්ඛතොති අසඞ්ඛතො. සහ විසයෙන පහාතබ්බපහායකසභාවෙසු අරියසච්චෙසු පහායකවිභාගමුඛෙන පහාතබ්බවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සමුදයො’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ අවිජ්ජාවසෙසාති දස්සනමග්ගෙන පහීනාවසෙසා අවිජ්ජාති අත්ථො. අයඤ්ච සෙස-සද්දො කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො මානො උද්ධච්චන්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. යථා හි අවිජ්ජා, එවං එතෙපි ධම්මා අපායගමනීයසභාවා පඨමමග්ගෙන පහීයන්ති එවාති. ‘‘අවිජ්ජානිරවසෙසා’’තිපි පාඨො, එත්ථාපි යථාවුත්තෙසු කාමච්ඡන්දාදිපදෙසුපි නිරවසෙස-සද්දො යොජෙතබ්බො. සාවසෙසඤ්හි පුරිමමග්ගද්වයෙන කාමච්ඡන්දාදයො පහීයන්ති, ඉතරෙහි පන නිරවසෙසන්ති. තෙධාතුකෙ ඉමානි දස සංයොජනානීති එත්ථ තෙධාතුකෙති සංයොජනානං විසයදස්සනං. තත්ථ හි තානි සංයොජනවසෙන පවත්තන්ති.

12. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අධිට්ඨායාති තං පහායකං පත්වා. යං පනාති එත්ථ යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. ඉදං ඛයෙ ඤාණන්ති යෙන ඤාණෙන හෙතුභූතෙන ‘‘ඛීණා මෙ ජාතී’’ති අත්තනො ජාතියා ඛීණභාවං ජානාති, ඉදං එවං පච්චවෙක්ඛණස්ස නිමිත්තභූතං අරහත්තඵලඤාණං ඛයෙ ඤාණං නාම. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති එත්ථාපි යන්ති ආනෙතබ්බං ‘‘යං නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ඉදං අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අරහත්තඵලඤාණවසෙන අත්ථො යොජෙතබ්බො. අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. චිත්තුප්පාදක්කණ්ඩ 135-142) පන ‘‘ඛයෙ ඤාණං කිලෙසක්ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණන්ති වුත්තං. අනුප්පාදෙ ඤාණං පටිසන්ධිවසෙන අනුප්පාදභූතෙ තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං අනුප්පාදපරියොසානෙ උප්පන්නෙ අරියඵලෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං. ඉධ පන උභයම්පි අරහත්තඵලඤාණවසෙනෙව විභත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති, ‘‘ආරම්මණසඞ්කෙතෙන ද්වෙ නාමානි ලබ්භන්තී’’ති ච.

අඤ්ඤින්ද්‍රියං හෙට්ඨිමෙසු තීසු ඵලෙසු, උපරිමෙසු ච තීසු මග්ගෙසු උප්පත්තියා පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානම්පි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං විය පඨමඵලුප්පත්තියා අග්ගඵලුප්පත්තියා අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣතීති ආහ – ‘‘යඤ්ච අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය’’න්තිආදි. එතෙන පහාතබ්බධම්මා විය දස්සනභාවනාහි අග්ගඵලුප්පත්තියා තදවසෙසඵලධම්මාපි අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣන්ති. කො පන වාදො තෙභූමකධම්මානන්ති දස්සෙති, එකා පඤ්ඤා අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියත්තා. යදි එකා, කථං ද්විධා වුත්තාති ආහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ආරම්මණසඞ්කෙතෙනාති ඛයෙ අනුප්පාදෙති ඉමාය ආරම්මණසමඤ්ඤාය. සා පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤාති යා පුබ්බෙ සොතානං පිධානකිච්චා වුත්තා පඤ්ඤා, සා පජානනසභාවෙන පඤ්ඤා. ඉතරා පන යථාදිට්ඨං යථාගහිතං ආරම්මණං අපිලාපනට්ඨෙන ඔගාහනට්ඨෙන සතීති.

13. එවං ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරිත්වා ඉදානි ‘‘නාමරූප’’න්ති පදස්ස අත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඉදං නාමරූප’’න්ති ආහ. නාමරූපඤ්ච විභාගෙන දස්සෙන්තො සුඛග්ගහණත්ථං පාකටනාමරූපමෙව විභාවෙතුං ‘‘තත්ථ යෙ’’තිආදිමාහ. තග්ගහණෙනෙව හි සහචරණාදිනා තදඤ්ඤෙ චිත්තචෙතසිකා රූපධම්මා ච ගහිතා හොන්තීති. නාමග්ගහණෙන චෙත්ථ ඛන්ධත්තයමෙව ගහිතන්ති ‘‘නාමරූපං විඤ්ඤාණසම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං පන රූපං සම්පයුත්තන්ති? නයිදං සම්පයුත්තපච්චයවසෙන වුත්තං. පචුරජනස්ස පන අවිභාගෙන ගහණීයසභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ගාථාය අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු පුච්ඡිතාති තං චතුරිද්ධිපාදමුඛෙන අරියමග්ගාධිගමෙන පත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ඉද්ධිපාදභාවනාමූලභූතානි ඉන්ද්‍රියානි සතිපඤ්ඤාහි නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ සති ච පඤ්ඤා ච චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා සති සිජ්ඣන්තී එකන්තෙන සමාධිං නිප්ඵාදෙති. සතිග්ගහණෙන චෙත්ථ පරියුට්ඨානප්පහානං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සති ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි, සතින්ද්‍රියඤ්ච සමාධින්ද්‍රියඤ්චා’’ති. තථා අනුසයසමුග්ඝාතවිධායිනී පඤ්ඤා සිජ්ඣමානා න විනා චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියං සිජ්ඣතීති වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච වීරියින්ද්‍රියඤ්චා’’ති.

යා ඉමෙසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසූති ඉමෙසු සතිආදීසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසු නිස්සයපච්චයතාය අධිට්ඨානභූතෙසු තංසහජාතා එව යා සද්දහනා. ‘‘ඉමෙහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහී’’තිපි පාළි, තස්සා ඉමෙහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තාති වචනසෙසො, ආරම්මණෙ අභිප්පසාදලක්ඛණා සද්ධා කත්තුකාමතාසභාවස්ස ඡන්දස්ස විසෙසපච්චයො හොතීති ආහ – ‘‘යා සද්ධාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං ඡන්දසමාධී’’ති. සමාහිතෙ චිත්තෙති විපස්සනාසමාධිනා සමාහිතෙ චිත්තෙ. ඉදං පහානන්ති වික්ඛම්භනප්පහානසාධකො සමාධි පහානන්ති වුත්තො පජහති එතෙනාති කත්වා. ‘‘පධාන’’න්තිපි පාඨො, අග්ගොති අත්ථො. තථා හි ‘‘සමාධි එකොදී’’ති වුච්චති.

‘‘අස්සාසපස්සාසා’’තිආදිනා කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරසීසෙන තංසමුට්ඨාපකා වීරියසඞ්ඛාරාව ගහිතා. තෙ හි යාව භාවනානිප්ඵත්ති තාව එකරසෙන සරණතො සඞ්කප්පෙතබ්බතො ච සරසඞ්කප්පා’’ති වුත්තා ‘‘එවං මෙ භාවනා හොතූ’’ති යථා ඉච්ඡිතා, තථා පවත්තියා හෙතුභාවතො. තදුභයන්ති ඡන්දසමාධිසඞ්ඛාතඤ්ච පධානසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතඤ්ච වීරියන්ති තං උභයං. උභයමෙව හි උපචාරවසෙන අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාද’’න්ති වුත්තං. අභින්නම්පි හි උපචාරවසෙන භින්නං විය කත්වා වොහරන්ති, යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති.

තත්ථ ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි, පජ්ජති එතෙනාති පාදො, පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො පතිට්ඨා අධිගමූපායොති ඉද්ධිපාදො. තෙන හි උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති අත්ථො. තථා හි අයං ඉද්ධිපාදභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං. මග්ගක්ඛණෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු.

විවෙකත්තා එව හි විරාගාදයො, කෙවලඤ්චෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගො විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථසංවණ්ණනානයෙ යුජ්ජති. තථා හි අයං පඨමිද්ධිපාදො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති අත්ථො. අයඤ්හි ඉද්ධිපාදභාවනානුයුත්තො යොගී යථා පඨමො ඉද්ධිපාදො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. සෙසිද්ධිපාදෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – යථා ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි ඡන්දසමාධි. එවං වීරියං චිත්තං වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වීමංසාසමාධීති.

14. න කෙවලං චතුත්ථඉද්ධිපාදො එව සමාධිඤාණමූලකො, අථ ඛො සබ්බොපීති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බො සමාධි ඤාණමූලකො ඤාණපුබ්බඞ්ගමො ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වුත්තං. යදි එවං කස්මා සො එව වීමංසාසමාධීති වුත්තොති? වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතත්තාති වුත්තොවායමත්ථො. තත්ථ පුබ්බභාගපඤ්ඤාය ඤාණමූලකො. අධිගමපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්ති. අථ වා පුබ්බභාගපඤ්ඤාය ඤාණමූලකො. උපචාරපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. අප්පනාපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්ති. උපචාරපඤ්ඤාය වා ඤාණමූලකො. අප්පනාපඤ්ඤාය ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාය ඤාණානුපරිවත්තීති වෙදිතබ්බං.

යථා පුරෙති යථා සමාධිස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන පුරෙ පුබ්බෙ අතීතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො පරෙසඤ්ච ඛන්ධං ඛන්ධූපනිබද්ධඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි, තථා පච්ඡා සමාධිස්ස අනාගතංසඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන අනාගතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො පරෙසඤ්ච ඛන්ධං ඛන්ධූපනිබද්ධඤ්ච දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථීති අත්ථො.

යථා පච්ඡාති යථා සමාධිස්ස චෙතොපරියඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන අනාගතෙසු සත්තසු දිවසෙසු පරසත්තානං චිත්තං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි, තථා පුරෙ අතීතෙසු සත්තසු දිවසෙසු පරසත්තානං චිත්තං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථීති අත්ථො. යථා දිවාති යථා දිවසභාගෙ සූරියාලොකෙන අන්ධකාරස්ස විධමිතත්තා චක්ඛුමන්තානං සත්තානං ආපාථගතං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. තථා රත්තින්ති තථා රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ වත්තමානෙ සමාධිස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණානුපරිවත්තිතාය දුප්පටිවිජ්ඣං රූපායතනං නත්ථි.

යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා ච රත්තියං තථා දිවාපි අතිසුඛුමං කෙනචි තිරොහිතං යඤ්ච අතිදූරෙ, තං සබ්බරූපං දුප්පටිවිජ්ඣං නාම නත්ථි. යථා ච රූපායතනෙ වුත්තං, තථා සමාධිස්ස දිබ්බසොතඤාණානුපරිවත්තිතාය සද්දායතනෙ ච නෙතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉති විවටෙන චෙතසා’’තිආදි. තත්ථ අපරියොනද්ධෙනාති අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පාරිබන්ධකකිලෙසෙහි අනජ්ඣොත්ථටෙන, අපරියොනද්ධත්තා එව සප්පභාසං චිත්තං. එතෙනෙව සමාධිස්ස ඉද්ධිවිධඤාණානුපරිවත්තිතාපි වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං. පඤ්චින්ද්‍රියානීති ඉද්ධිපාදසම්පයුත්තානි සෙක්ඛස්ස පඤ්චින්ද්‍රියානි අධිප්පෙතානීති ආහ ‘‘කුසලානී’’ති. චිත්තසහභූනීතිආදි තෙසං විඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරොධදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තථා ‘‘නාමරූපඤ්චා’’තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘න කෙවලං පඤ්චින්ද්‍රියානි එව, අථ ඛො නාමරූපඤ්ච විඤ්ඤාණහෙතුකං විඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නිරුජ්ඣතී’’ති.

තස්සාති විඤ්ඤාණස්ස. හෙතූති තණ්හාඅවිජ්ජාදිකො. අනාහාරන්ති පදස්ස අත්ථවිවරණං. අනභිනන්දිතන්ති අභිනන්දනභූතාය තණ්හාය පහීනත්තා එව අපත්ථිතං. තතො එව අප්පටිසන්ධිකං විඤ්ඤාණං තං නිරුජ්ඣති. යථා ච විඤ්ඤාණං, එවං නාමරූපම්පි විඤ්ඤාණසඞ්ඛාතස්ස හෙතුනො පච්චයස්ස ච අභාවා තප්පච්චයානං සඞ්ඛාරාදීනං අභාවා අහෙතු අප්පච්චයං. සෙසං පාකටමෙව. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයොපි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

එවං අනුසන්ධිපුච්ඡම්පි දස්සෙත්වා හෙට්ඨා සත්තාධිට්ඨානා ධම්මාධිට්ඨානා ච පුච්ඡා විසුං විසුං දස්සිතාති ඉදානි තා සහ දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථායං පදත්ථො – සඞ්ඛාතධම්මාති අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසිතධම්මා, අරහතං එතං අධිවචනං. සෙක්ඛාති සීලාදීනි සික්ඛමානා අවසෙසා අරියපුග්ගලා. පුථූති බහූ සත්තජනා. තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහීති තෙසං සෙඛාසෙඛානං නිපකො පණ්ඩිතො ත්වං භගවා පටිපත්තිං පුට්ඨො මෙ බ්‍රූහීති. සෙසං පාළිවසෙනෙව විඤ්ඤායති.

15. කිස්සාති කිස්ස හෙතු, කෙන කාරණෙනාති අත්ථො. සෙඛාසෙඛවිපස්සනා පුබ්බඞ්ගමප්පහානයොගෙනාති සෙඛෙ අසෙඛෙ විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමප්පහානෙ ච පුච්ඡනයොගෙන, පුච්ඡාවිධිනාති අත්ථො.

විස්සජ්ජනගාථායං කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍යාති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන න අභිගිජ්ඣෙය්‍ය. මනසානාවිලො සියාති බ්‍යාපාදවිතක්කාදයො කායදුච්චරිතාදයො ච මනසො ආවිලභාවකරෙ ධම්මෙ පජහන්තො චිත්තෙන අනාවිලො භවෙය්‍ය. යස්මා පන අසෙක්ඛො අනිච්චතාදිවසෙන සබ්බධම්මානං පරිතුලිතත්තා කුසලො සබ්බධම්මෙසු කායානුපස්සනාසතිආදීහි ච සතො සබ්බකිලෙසානං භින්නත්තා උත්තමභික්ඛුභාවං පත්තො ච හුත්වා සබ්බඉරියාපථෙසු පවත්තති, තස්මා ‘‘කුසලො…පෙ… පරිබ්බජෙ’’ති ආහාති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො.

තත්ථ යං පුච්ඡාගාථායං ‘‘නිපකො’’ති පදං වුත්තං, තං භගවන්තං සන්ධාය වුත්තං, භගවතො ච නෙපක්කං උක්කංසපාරමිප්පත්තං අනාවරණඤාණදස්සනෙන දීපෙතබ්බන්ති අනාවරණඤාණං තාව කම්මද්වාරභෙදෙහි විභජිත්වා සෙඛාසෙඛපටිපදං දස්සෙතුං ‘‘භගවතො සබ්බං කායකම්ම’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණදස්සනෙන තථාගතස්ස සෙඛාසෙඛපටිපත්තිදෙසනාකොසල්ලමෙව විභාවෙති. තත්ථ කො චාති ක්ව ච, කස්මිං විසයෙති අත්ථො. තං විසයං දස්සෙති ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනි චා’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – ඤාණදස්සනං නාම උප්පජ්ජමානං ‘‘සබ්බං සඞ්ඛතං අනිච්චං දුක්ඛං සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති උප්පජ්ජති, තස්ස පන තස්මිං විසයෙ යෙන අප්පවත්ති, සො පටිඝාතොති, එතෙන ලක්ඛණත්තයප්පටිවෙධස්ස දුරභිසම්භවතං අනඤ්ඤසාධාරණතඤ්ච දස්සෙති. ලක්ඛණත්තයවිභාවනෙන හි භගවතො චතුසච්චප්පටිවෙධං සම්මාසම්බොධිඤ්ච පණ්ඩිතා පටිජානන්ති.

අඤ්ඤාණං අදස්සනන්ති තං පටිඝාතං සරූපතො දස්සෙති. ඡළාරම්මණසභාවප්පටිච්ඡාදකො හි සම්මොහො ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතොති. යස්මිං විසයෙ ඤාණදස්සනං උප්පත්තිරහං, තත්ථෙව තස්ස පටිඝාතෙන භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනි චා’’ති. යථා ඉධ පුරිසොතිආදි උපමාදස්සනං. තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – පුරිසො විය සබ්බො ලොකො, තාරකරූපානි විය ඡ ආරම්මණානි, තස්ස පුරිසස්ස තාරකරූපානං දස්සනං විය ලොකස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි යථාරහං ඡළාරම්මණජානනං, තස්ස පුරිසස්ස තාරකරූපානි පස්සන්තස්සාපි ‘‘එත්තකානි සතානි, එත්තකානි සහස්සානී’’තිආදිනා ගණනසඞ්කෙතෙන අජානනං විය ලොකස්ස රූපාදිආරම්මණං කථඤ්චි ජානන්තස්සාපි අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයානවබොධොති. සෙසං පාකටමෙව.

ඉදානි යෙහි පදෙහි භගවතා ආයස්මතො අජිතස්ස සෙඛාසෙඛපටිපදා වුත්තා, තෙසං පදානං අත්ථං විභජිතුං ‘‘තත්ථ සෙඛෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති නිපාතමත්තං, තස්මිං වා විස්සජ්ජනෙ. සෙඛෙනාති සික්ඛා එතස්ස සීලන්ති සෙඛො, තෙන සෙඛෙන. ද්වීසු ධම්මෙසූති දුවිධෙසු ධම්මෙසූති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානීයෙසූති දොසෙන පරියුට්ඨිතෙන යත්ථ පරිවත්තිතබ්බං, තෙසු ආඝාතවත්ථූසූති අත්ථො. ‘‘පටිඝට්ඨානීයෙසූ’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො.

එත්ථ ච ගෙධපටිසෙධචොදනායං ගෙධනිමිත්තො දොසො ගෙධෙ සති හොතීති තතොපි චිත්තස්ස රක්ඛිතබ්බතා නිද්ධාරෙත්වා වුත්තා. යස්මා පන භගවතා ‘‘කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍යා’’ති (සු. නි. 1045; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 64, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 8; නෙත්ති. 15-17) වුත්තං, තස්මා ‘‘තත්ථ යා ඉච්ඡා’’තිආදිනා ගෙධවසෙන නිද්දෙසො කතො. අථ වා දොසතො චිත්තස්ස රක්ඛිතබ්බතා ගාථාය දුතියපාදෙන වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. දුතියපාදෙන හි සෙසකිලෙසවොදානධම්මා දස්සිතා. තථා හි උප්පන්නානුප්පන්නභෙදතො සම්මාවායාමස්ස විසයභාවෙන සබ්බෙ සංකිලෙසවොදානධම්මෙ චතුධා විභජිත්වා සම්මප්පධානමුඛෙන සෙඛපටිපදං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සෙඛො අභිගිජ්ඣන්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනාවිලසඞ්කප්පොති ආවිලානං කාමසඞ්කප්පාදීනං අභාවෙන අනාවිලසඞ්කප්පො. තතො එව ච අනභිගිජ්ඣන්තො වායමති, වීරියං පවත්තෙති. කථං වායමතීති ආහ – ‘‘සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදි.

තත්ථ සොති උත්තරිවිසෙසත්ථාය පටිපජ්ජමානො සෙක්ඛො. අනුප්පන්නානන්ති අනිබ්බත්තානං. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. අනුප්පාදායාති න උප්පාදනත්ථාය. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාසඞ්ඛාතං කුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති. වායමතීති පයොගපරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානවීරියං කරොති. වායමතීතිආදීනි පන චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. උප්පන්නානං පාපකානන්ති අනුප්පන්නාති අවත්තබ්බතං ආපන්නානං පාපධම්මානං. පහානායාති පජහනත්ථාය. අනුප්පන්නානං කුසලානන්ති අනිබ්බත්තානං කොසල්ලසම්භූතානං ධම්මානං. උප්පාදායාති උප්පාදනත්ථාය. උප්පන්නානන්ති නිබ්බත්තානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අසම්මොසායාති අනස්සනත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනං භාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පාරිපූරියාති පරිපූරණත්ථායාති අයං තාව පදත්ථො.

16. ‘‘කතමෙ අනුප්පන්නා’’තිආදි අකුසලධම්මා කුසලධම්මා ච යාදිසා අනුප්පන්නා යාදිසා ච උප්පන්නා, තෙ දස්සෙතුං ආරද්ධං. තත්ථ ඉමෙ අනුප්පන්නාති ඉමෙ කාමවිතක්කාදයො අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නා නාම. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම අකුසලා ධම්මා නත්ථි. විතක්කත්තයග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. අකුසලමූලානීති අනුසයා එව සබ්බෙසං අකුසලානං මූලභාවතො එවං වුත්තා, න ලොභාදයො එව. ඉමෙ උප්පන්නා අනුසයා භූමිලද්ධුප්පන්නා අසමුග්ඝාටිතුප්පන්නාතිආදිඋප්පන්නපරියායසබ්භාවතො නාමවසෙන උප්පන්නා නාම, න වත්තමානභාවෙනාති අත්ථො. ඉමෙ අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති ඉමෙ සොතාපන්නස්ස සද්ධාදයො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා නාම, කො පන වාදො පුථුජ්ජනානන්ති දස්සෙති. කුසලසද්දො චෙත්ථ බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.358 ආදයො) විය අනවජ්ජපරියායො දට්ඨබ්බො. ඉමෙ උප්පන්නා කුසලා ධම්මාති ඉමෙ පඨමමග්ගෙ සද්ධාදයො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස උප්පන්නා කුසලා ධම්මා නාම.

සතිපට්ඨානභාවනාය සුනිග්ගහිතො කාමවිතක්කොති ආහ – ‘‘යෙන කාමවිතක්කං වාරෙති, ඉදං සතින්ද්‍රිය’’න්ති. අනවජ්ජසුඛපදට්ඨානෙන අවික්ඛෙපෙන චෙතොදුක්ඛසන්නිස්සයො වික්ඛෙපපච්චයො බ්‍යාපාදවිතක්කො සුනිග්ගහිතොති වුත්තං – ‘‘යෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං වාරෙති, ඉදං සමාධින්ද්‍රිය’’න්ති. කුසලෙසු ධම්මෙසු ආරද්ධවීරියො පරාපරාධං සුඛෙන සහතීති වීරියෙන විහිංසාවිතක්කො සුනිග්ගහිතොති ආහ – ‘‘යෙන විහිංසාවිතක්කං වාරෙති, ඉදං වීරියින්ද්‍රිය’’න්ති. සමාධිආදීනම්පි යථාසකංපටිපක්ඛප්පහානං පඤ්ඤවන්තස්සෙව ඉජ්ඣතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යෙන උප්පන්නුප්පන්නෙ’’තිආදි.

එතෙසං යථානිද්ධාරිතානං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සවිසයෙ ජෙට්ඨකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං කත්ථ දට්ඨබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉමෙසඤ්ච සද්ධාදීනං සෙඛානං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බත්තියා සබ්බෙපි සෙඛා ධම්මා මත්ථකප්පත්තා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘එවං සෙඛො’’තිආදිනා සෙඛපටිපදං නිගමෙති.

17. එවං සෙඛපටිපදං විභජිත්වා ඉදානි අසෙඛපටිපදං විභජිතුං ‘‘කුසලො සබ්බධම්මාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති ඉමිනා පදෙන වුත්තධම්මෙ තාව විභජිත්වා තත්ථ අසෙක්ඛස්ස කොසල්ලං දස්සෙතුං ‘‘ලොකො නාමා’’තිආදි වුත්තං. තං වුත්තත්ථමෙව. කිලෙසලොකෙන භවලොකො සමුදාගච්ඡතීති කාමාවචරධම්මං නිස්සාය රූපාරූපාවචරධම්මෙ සමුදාගමෙතීති අත්ථො. සොති සො මහග්ගතධම්මෙසු, පරිත්තමහග්ගතධම්මෙසු වා ඨිතො. ඉන්ද්‍රියානි නිබ්බත්තෙතීති සීලසමාධයො නිබ්බෙධභාගියෙ කත්වා විමුත්තිපරිපාචනීයානි සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි උප්පාදෙති. ඉන්ද්‍රියෙසු භාවියමානෙසූති යථාවුත්තඉන්ද්‍රියෙසු වඩ්ඪියමානෙසු රූපාරූපපරිග්ගහාදිවසෙන නෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤා භවති.

දස්සනපරිඤ්ඤාති ඤාතපරිඤ්ඤා. භාවනාපරිඤ්ඤාති තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා ච. ‘‘සා දුවිධෙනා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං ‘‘යදා හි සෙඛො’’තිආදිනා විවරති. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාසහගතෙහි සඤ්ඤාමනසිකාරෙහී’’ති ඉමිනා බලවවිපස්සනං දස්සෙති. යදා හි සෙඛොති චෙත්ථ සික්ඛනසීලතාය කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි සෙඛපදෙන සඞ්ගහිතොති කත්වා ‘‘ද්වෙ ධම්මා කොසල්ලං ගච්ඡන්ති දස්සනකොසල්ලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – යදා කල්‍යාණපුථුජ්ජනො පුබ්බභාගසික්ඛං සික්ඛන්තො නිබ්බිදාසහගතෙහි සඤ්ඤාමනසිකාරෙහි ඤෙය්‍යං පරිජානාති, තදා තස්ස තෙ විපස්සනාධම්මා දස්සනකොසල්ලං පඨමමග්ගඤාණං ගච්ඡන්ති සම්පාපුණන්ති තෙන සද්ධිං ඝටෙන්ති. යදා පන සොතාපන්නාදිසෙඛො වුත්තනයෙන නෙය්‍යං පරිජානාති, තදා තස්ස තෙ විපස්සනාධම්මා භාවනාකොසල්ලං ගච්ඡන්තීති.

තං ඤාණන්ති යා පුබ්බෙ නෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤා වුත්තා, තං නෙය්‍යපරිජානනඤාණං. පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බන්ති විසයභෙදෙන තස්ස භෙදං දස්සෙති. ධම්මානං සලක්ඛණෙ ඤාණන්ති රූපාරූපධම්මානං කක්ඛළඵුසනාදිසලක්ඛණෙ ඤාණං. තං පන යස්මා සබ්බං නෙය්‍යං හෙතුහෙතුඵලභෙදතො දුවිධමෙව හොති, තස්මා ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා ච අත්ථපටිසම්භිදා චා’’ති නිද්දිට්ඨං.

පරිඤ්ඤාති තීරණපරිඤ්ඤා අධිප්පෙතා. යස්මා පනස්ස රූපාරූපධම්මෙ සලක්ඛණතො පච්චයතො ච අභිජානිත්වා කුසලාදිවිභාගෙහි තෙ පරිග්ගහෙත්වා අනිච්චාදිවසෙන ජානනා හොති, තස්මා ‘‘එවං අභිජානිත්වා යා පරිජානනා, ඉදං කුසල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවංගහිතාති එවං අනිච්චාදිතො කලාපසම්මසනාදිවසෙන ගහිතා සම්මසිතා. ඉදං ඵලං නිබ්බත්තෙන්තීති ඉදං උදයබ්බයඤාණාදිකං ඵලං පටිපාටියා උප්පාදෙන්ති, නිමිත්තස්ස කත්තුභාවෙන උපචරණතො යථා අරියභාවකරානි සච්චානි අරියසච්චානීති. තෙසන්ති උදයබ්බයඤාණාදීනං. එවංගහිතානන්ති එවංපවත්තිතානං. අයං අත්ථොති අයං සච්චානං අනුබොධපටිවෙධො අත්ථො. යථා හි පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා සම්මසිතබ්බධම්මෙ සම්මසනධම්මෙ තත්ථ සම්මසනාකාරං පරිජානාති, එවං සම්මසනඵලම්පි පරිජානාතීති කත්වා අයං නයො දස්සිතො.

යෙ අකුසලාති සමුදයසච්චමාහ. සබ්බෙ හි අකුසලා සමුදයපක්ඛියාති. යෙ කුසලාති මග්ගධම්මා සම්මාදිට්ඨිආදයො. යදිපි ඵලධම්මාපි සච්ඡිකාතබ්බා, චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස පන අධිප්පෙතත්තා ‘‘කතමෙ ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බා, යං අසඞ්ඛත’’න්ති වුත්තං. අත්ථකුසලොති පච්චයුප්පන්නෙසු අත්ථෙසු කුසලො. ධම්මකුසලොති පච්චයධම්මෙසු කුසලො. පාළිඅත්ථපාළිධම්මා වා අත්ථධම්මා. කල්‍යාණතාකුසලොති යුත්තතාකුසලො, චතුනයකොවිදොති අත්ථො, දෙසනායුත්තිකුසලො වා. ඵලතාකුසලොති ඛීණාසවඵලකුසලො. ‘‘ආයකුසලො’’තිආදීසු ආයොති වඩ්ඪි. සා අනත්ථහානිතො අට්ඨුප්පත්තිතො ච දුවිධා. අපායාති අවඩ්ඪි. සාපි අත්ථහානිතො අනට්ඨුප්පත්තිතො ච දුවිධා. උපායොති සත්තානං අච්චායිකෙ කිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනසමත්ථං ඨානුප්පත්තිකාරණං, තත්ථ කුසලොති අත්ථො. ඛීණාසවො හි සබ්බසො අවිජ්ජාය පහීනත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො එතෙසු ආයාදීසු කුසලොති. එවං අසෙඛස්ස කොසල්ලං එකදෙසෙන විභාවෙත්වා පුන අනවසෙසතො දස්සෙන්තො ‘‘මහතා කොසල්ලෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ.

පරිනිට්ඨිතසික්ඛස්ස අසෙඛස්ස සතොකාරිතාය අඤ්ඤං පයොජනං නත්ථීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථ’’න්ති. ඉදානි යථානිද්දිට්ඨං සෙඛාසෙඛපටිපදං නිගමෙන්තො ‘‘ඉමා ද්වෙ චරියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බොජ්ඣන්ති බුජ්ඣිතබ්බං. තං චතුබ්බිධන්ති තං බොජ්ඣං චතුබ්බිධං, චතුසච්චභාවතො. එවං ජානාතීති එවං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන යො ජානාති. අයං වුච්චතීති අයං අසෙඛො සතිවෙපුල්ලප්පත්තො නිප්පරියායෙන ‘‘සතො අභික්කමතී’’තිආදිනා වුච්චතීති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ඉධාපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයා පුබ්බෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

එත්තාවතා ච මහාථෙරො විචයහාරං විභජන්තො අජිතසුත්තවසෙන (සු. නි. 103 ආදයො; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡා 57 ආදයො, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) පුච්ඡාවිචයං විස්සජ්ජනවිචයඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තන්තරෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයානං නයං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පුච්ඡිතබ්බං, එවං විස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති ආහ. තත්ථ එවන්ති ඉමිනා නයෙන. පුච්ඡිතබ්බන්ති පුච්ඡා කාතබ්බා, ආචික්ඛිතබ්බා වා, විවෙචෙතබ්බාති අත්ථො. එවං විස්සජ්ජිතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුත්තස්ස චාතිආදි අනුගීතිවිචයනිදස්සනං. අනුගීති අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච සමානෙතබ්බාති සුත්තන්තරදෙසනාසඞ්ඛාතා අනුගීති අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච සංවණ්ණියමානෙන සුත්තෙන සමානා සදිසී කාතබ්බා, තස්මිං වා සුත්තෙ සම්මා ආනෙතබ්බා. අත්ථාපගතන්ති අත්ථතො අපෙතං, අසම්බන්ධත්ථං වා දසදාළිමාදිවචනං විය. තෙනෙවාහ ‘‘සම්ඵප්පලාපං භවතී’’ති. එතෙන අත්ථස්ස සමානෙතබ්බතාය කාරණමාහ. දුන්නික්ඛිත්තස්සාති අසම්මාවුත්තස්ස. දුන්නයොති දුක්ඛෙන නෙතබ්බො, නෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනුපෙතන්ති සභාවනිරුත්තිසමුපෙතං.

එවං අනුගීතිවිචයං දස්සෙත්වා නිද්දෙසවාරෙ ‘‘සුත්තස්ස යො පවිචයො’’ති සංඛිත්තෙන වුත්තමත්ථං විභජිතුං ‘‘සුත්තඤ්ච පවිචිනිතබ්බ’’න්ති වත්වා තස්ස විචිනනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘කිං ඉදං සුත්තං ආහච්චවචන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආහච්චවචනන්ති භගවතො ඨානකරණානි ආහච්ච අභිහන්ත්වා පවත්තවචනං, සම්මාසම්බුද්ධෙන සාමං දෙසිතසුත්තන්ති අත්ථො. අනුසන්ධිවචනන්ති සාවකභාසිතං. තඤ්හි භගවතො වචනං අනුසන්ධෙත්වා පවත්තනතො ‘‘අනුසන්ධිවචන’’න්ති වුත්තන්ති. නීතත්ථන්ති යථාරුතවසෙන ඤාතබ්බත්ථං. නෙය්‍යත්ථන්ති නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බත්ථං. සංකිලෙසභාගියන්තිආදීනං පදානං අත්ථො පට්ඨානවාරවණ්ණනායං ආවි භවිස්සති. යස්මා පන භගවතො දෙසනා සොළසවිධෙ සාසනපට්ඨානෙ එකං භාගං අභජන්තී නාම නත්ථි, තස්මා සොපි නයො විචෙතබ්බභාවෙන ඉධ නික්ඛිත්තො.

කුහිං ඉමස්ස සුත්තස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස කස්මිං පදෙසෙ ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු. සබ්බානි සච්චානි පස්සිතබ්බානීති දුක්ඛසච්චං සුත්තස්ස ‘‘කුහිං කස්මිං පදෙසෙ කස්මිං වා පදෙ පස්සිතබ්බං නිද්ධාරෙත්වා විචෙතුං, සමුදයසච්චං නිරොධසච්චං මග්ගසච්චං කුහිං පස්සිතබ්බං දට්ඨබ්බං නිද්ධාරෙත්වා විචෙතු’’න්ති එවං සබ්බානි සච්චානි උද්ධරිත්වා විචෙතබ්බානීති අධිප්පායො. ආදිමජ්ඣපරියොසානෙති එවං සුත්තං පවිචෙතබ්බන්ති ආදිතො මජ්ඣතො පරියොසානතො ච එවං ඉමිනා පුච්ඡාවිචයාදිනයෙන සුත්තං පවිචිතබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුබ්බාපරානුගීතිවිචයා පාළියං සරූපෙනෙව දස්සිතා. අස්සාදාදිවිචයො පන සච්චනිද්ධාරණමුඛෙන නයතො දස්සිතො, සො නිද්දෙසවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තබ්බිචයෙනෙව ච පදවිචයො සිද්ධොති.

විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.