1. දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා

එවං සුපරිකම්මකතාය භූමියා නානාවණ්ණානි මුත්තපුප්ඵානි පකිරන්තො විය සුසික්ඛිතසිප්පාචරියවිචාරිතෙසු සුරත්තසුවණ්ණාලඞ්කාරෙසු නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලානි විවිධානි මණිරතනානි බන්ධන්තො විය මහාපථවිං පරිවත්තෙත්වා පප්පටකොජං ඛාදාපෙන්තො විය යොජනිකමධුගණ්ඩං පීළෙත්වා සුමධුරසං පායෙන්තො විය ච ආයස්මා මහාකච්චානො නානාසුත්තපදෙසෙ උදාහරන්තො සොළස හාරෙ විභජිත්වා ඉදානි තෙ එකස්මිංයෙව සුත්තෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො හාරසම්පාතවාරං ආරභි. ආරභන්තො ච යායං නිද්දෙසවාරෙ –

52. ‘‘සොළස හාරා පඨමං, දිසලොචනතො දිසා විලොකෙත්වා;

සඞ්ඛිපිය අඞ්කුසෙන හි, නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්ත’’න්ති. –

ගාථා වුත්තා. යස්මා තං හාරවිභඞ්ගවාරො නප්පයොජෙති, විප්පකිණ්ණවිසයත්තා, නයවිචාරස්ස ච අන්තරිතත්තා. අනෙකෙහි සුත්තපදෙසෙහි හාරානං විභාගදස්සනමෙව හි හාරවිභඞ්ගවාරො. හාරසම්පාතවාරො පන තං පයොජෙති, එකස්මිංයෙව සුත්තපදෙසෙ සොළස හාරෙ යොජෙත්වාව තදනන්තරං නයසමුට්ඨානස්ස කථිතත්තා. තස්මා ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්ති ගාථං පච්චාමසිත්වා ‘‘තස්සා නිද්දෙසො කුහිං දට්ඨබ්බො, හාරසම්පාතෙ’’ති ආහ. තස්සත්ථො – ‘‘තස්සා ගාථාය නිද්දෙසො කත්ථ දට්ඨබ්බො’’ති. එතෙන සුත්තෙසු හාරානං යොජනානයදස්සනං හාරසම්පාතවාරොති දස්සෙති. හාරසම්පාතපදස්ස අත්ථො වුත්තො එව.

අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති චක්ඛුද්වාරාදීසු සතිආරක්ඛාභාවෙන අගුත්තෙන චිත්තෙන. මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙනාති සස්සතාදිමිච්ඡාභිනිවෙසදූසිතෙන. ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති චිත්තස්ස කායස්ස ච අකල්‍යතාලක්ඛණෙහි ථිනමිද්ධෙහි අජ්ඣොත්ථටෙන. වසං මාරස්ස ගච්ඡතීති කිලෙසමාරාදීනං යථාකාමං කරණීයො හොතීති අයං තාව ගාථාය පදත්ථො.

පමාදන්ති ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ඉදං පදං ඡසු ද්වාරෙසු සතිවොසග්ගලක්ඛණං පමාදං කථෙති. තං මච්චුනො පදන්ති තං පමජ්ජනං ගුණමාරණතො මච්චුසඞ්ඛාතස්ස මාරස්ස වසවත්තනට්ඨානං, තෙන ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙන, වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති පඨමපාදං චතුත්ථපාදෙන සම්බන්ධිත්වා දස්සෙති. සො විපල්ලාසොති යං අනිච්චස්ස ඛන්ධපඤ්චකස්ස ‘‘නිච්ච’’න්ති දස්සනං, සො විපල්ලාසො විපරියෙසග්ගාහො. තෙනෙවාහ – ‘‘විපරීතග්ගාහලක්ඛණො විපල්ලාසො’’ති. සබ්බං විපල්ලාසසාමඤ්ඤෙන ගහෙත්වා තස්ස අධිට්ඨානං පුච්ඡති ‘‘කිං විපල්ලාසයතී’’ති. සාමඤ්ඤස්ස ච විසෙසො අධිට්ඨානභාවෙන වොහරීයතීති ආහ – ‘‘සඤ්ඤං චිත්තං දිට්ඨිමිතී’’ති. තං ‘‘විපල්ලාසයතී’’ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. තෙසු සඤ්ඤාවිපල්ලාසො සබ්බමුදුකො, අනිච්චාදිකස්ස විසයස්ස මිච්ඡාවසෙන උපට්ඨිතාකාරග්ගහණමත්තං මිගපොතකානං තිණපුරිසකෙසු පුරිසොති උප්පන්නසඤ්ඤා විය. චිත්තවිපල්ලාසො තතො බලවතරො, අමණිආදිකෙ විසයෙ මණිආදිආකාරෙන උපට්ඨහන්තෙ තථා සන්නිට්ඨානං විය නිච්චාදිතො සන්නිට්ඨානමත්තං. දිට්ඨිවිපල්ලාසො පන සබ්බබලවතරො යං යං ආරම්මණං යථා යථා උපට්ඨාති, තථා තථා නං සස්සතාදිවසෙන ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසන්තො පවත්තති. තත්ථ සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසස්ස කාරණං, චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසස්ස කාරණං හොති.

ඉදානි විපල්ලාසානං පවත්තිට්ඨානං විසයං දස්සෙතුං ‘‘සො කුහිං විපල්ලාසයති, චතූසු අත්තභාවවත්ථූසූ’’ති ආහ. තත්ථ අත්තභාවවත්ථූසූති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තෙ හි ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, ‘‘අත්තා’’ති භවති එත්ථ බුද්ධි වොහාරො චාති අත්තභාවො, සො එව සුභාදීනං විපල්ලාසස්ස ච අධිට්ඨානභාවතො වත්ථු චාති ‘‘අත්තභාවවත්ථූ’’ති වුච්චති. ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා තෙසං සබ්බවිපල්ලාසමූලභූතාය සක්කායදිට්ඨියා පවත්තිට්ඨානභාවෙන අත්තභාවවත්ථුතං දස්සෙත්වා පුන විපල්ලාසානං පවත්තිආකාරෙන සද්ධිං විසයං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘රූපං පඨමං විපල්ලාසවත්ථු අසුභෙ සුභ’’න්ති වුත්තං. තං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. පුන මූලකාරණවසෙන විපල්ලාසෙ විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස සංකිලෙසා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි අවිජ්ජාරහිතා තණ්හා නත්ථි, අවිජ්ජා ච සුභසුඛසඤ්ඤානම්පි පච්චයො එව, තථාපි තණ්හා එතාසං සාතිසයං පච්චයොති දස්සෙතුං ‘‘තණ්හානිවුතං…පෙ… දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති වුත්තං. දිට්ඨිනිවුතන්ති දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජා වුත්තාති අවිජ්ජානිවුතන්ති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ තණ්හාරහිතා දිට්ඨි නත්ථි, තණ්හාපි දිට්ඨියා පච්චයො එව. තණ්හාපි ‘‘නිච්චං අත්තා’’ති අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තානං තථාපවත්තමිච්ඡාභිනිවෙසස්ස මොහො විසෙසපච්චයොති දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨිනිවුතං…පෙ… අත්තා’’ති වුත්තං.

යො දිට්ඨිවිපල්ලාසොති ‘‘අනිච්චෙ නිච්චං, අනත්තනි අත්තා’’ති පවත්තම්පි විපල්ලාසද්වයං සන්ධායාහ – ‘‘සො අතීතං රූපං…පෙ… අතීතං විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති. එතෙන අට්ඨාරසවිධොපි පුබ්බන්තානුකප්පිකවාදො පච්ඡිමානං ද්වින්නං විපල්ලාසානං වසෙන හොතීති දස්සෙති. තණ්හාවිපල්ලාසොති තණ්හාමූලකො විපල්ලාසො. ‘‘අසුභෙ සුභං, දුක්ඛෙ සුඛ’’න්ති එතං විපල්ලාසද්වයං සන්ධාය වදති. අනාගතං රූපං අභිනන්දතීති අනාගතං රූපං දිට්ඨාභිනන්දනවසෙන අභිනන්දති. අනාගතං වෙදනං, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අභිනන්දතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙන චතුචත්තාලීසවිධොපි අපරන්තානුකප්පිකවාදො යෙභුය්‍යෙන පුරිමානං ද්වින්නං විපල්ලාසානං වසෙන හොතීති දස්සෙති. ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසාති එවං පරමසාවජ්ජස්ස විපල්ලාසස්ස මූලකාරණන්ති විසෙසතො ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා තණ්හා ච අවිජ්ජා චාති තෙ සරූපතො දස්සෙති. තාහි විසුජ්ඣන්තං චිත්තං විසුජ්ඣතීති පටිපක්ඛවසෙනපි තාසං උපක්කිලෙසභාවංයෙව විභාවෙති, න හි තණ්හාඅවිජ්ජාසු පහීනාසු කොචි සංකිලෙසධම්මො න පහීයතීති. යථා ච විපල්ලාසානං මූලකාරණං තණ්හාවිජ්ජා, එවං සකලස්සාපි වට්ටස්ස මූලකාරණන්ති යථානුසන්ධිනාව ගාථං නිට්ඨපෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙසන්ති යෙසං අරක්ඛිතං චිත්තං මිච්ඡාදිට්ඨිහතඤ්ච, තෙසං. ‘‘අවිජ්ජානීවරණාන’’න්තිආදිනා මාරස්ස වසගමනෙන අනාදිමතිසංසාරෙ සංසරණන්ති දස්සෙති.

ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති එත්ථ ‘‘ථිනං නාමා’’තිආදිනා ථිනමිද්ධානං සරූපං දස්සෙති. තෙහි චිත්තස්ස අභිභූතතා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති තං අනාමසිත්වා කිලෙසමාරග්ගහණෙනෙව තංනිමිත්තා අභිසඞ්ඛාරමාරඛන්ධමාරමච්චුමාරා ගහිතා එවාති ‘‘කිලෙසමාරස්ස ච සත්තමාරස්ස චා’’ති ච-සද්දෙන වා තෙසම්පි ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සො හි නිවුතො සංසාරාභිමුඛොති සො මාරවසං ගතො, තතො එව නිවුතො කිලෙසෙහි යාව න මාරබන්ධනං ඡිජ්ජති, තාව සංසාරාභිමුඛොව හොති, න විසඞ්ඛාරාභිමුඛොති අධිප්පායො. ඉමානි භගවතා ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානි. කථං දෙසිතානි?

තත්ථ දුවිධා කථා අභිධම්මනිස්සිතා ච සුත්තන්තනිස්සිතා ච. තාසු අභිධම්මනිස්සිතා නාම අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති රත්තම්පි චිත්තං අරක්ඛිතං, දුට්ඨම්පි චිත්තං අරක්ඛිතං, මූළ්හම්පි චිත්තං අරක්ඛිතං. තත්ථ රත්තං චිත්තං අට්ඨන්නං ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානං වසෙන වෙදිතබ්බං, දුට්ඨං චිත්තං ද්වින්නං පටිඝචිත්තුප්පාදානං වසෙන වෙදිතබ්බං, මූළ්හං චිත්තං ද්වින්නං මොමූහචිත්තුප්පාදානං වසෙන වෙදිතබ්බං. යාව ඉමෙසං චිත්තුප්පාදානං වසෙන ඉන්ද්‍රියානං අගුත්ති අගොපායනා අපාලනා අනාරක්ඛා සතිවොසග්ගො පමාදො චිත්තස්ස අසංවරො, එවං අරක්ඛිතං චිත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිහතං නාම චිත්තං චතුන්නං දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදානං වසෙන වෙදිතබ්බං, ථිනමිද්ධාභිභූතං නාම චිත්තං පඤ්චන්නං සසඞ්ඛාරිකාකුසලචිත්තුප්පාදානං වසෙන වෙදිතබ්බං. එවං සබ්බෙපි අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා හොන්ති. තෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා? යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’තිආදිනා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ (ධ. ස. 365) අකුසලචිත්තුප්පාදදෙසනාවසෙන විත්ථාරතො වත්තබ්බා. මාරස්සාති එත්ථ පඤ්ච මාරා. තෙසු කිලෙසමාරස්ස චතුන්නං ආසවානං චතුන්නං ඔඝානං චතුන්නං යොගානං චතුන්නං ගන්ථානං චතුන්නං උපාදානානං අට්ඨන්නං නීවරණානං දසන්නං කිලෙසවත්ථූනං වසෙන ආසවගොච්ඡකාදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 14-19, 1102) වුත්තනයෙන, තථා ‘‘ජාතිමදො ගොත්තමදො ආරොග්‍යමදො’’තිආදිනා ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 832) ආගතානං සත්තන්නං කිලෙසානඤ්ච වසෙන විභාගො වත්තබ්බො. අයං තාවෙත්ථ අභිධම්මනිස්සිතා කථා.

සුත්තන්තනිස්සිතා (ම. නි. 1.347; අ. නි. 11.17) පන අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන …පෙ… ඝානෙන… ජිව්හාය… කායෙන… මනසා…පෙ… මනින්ද්‍රියෙන සංවරං ආපජ්ජති (ම. නි. 1.347, 411, 421; 2.419; 3.15, 75). එවං අරක්ඛිතං චිත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චාති මිච්ඡාදිට්ඨිහතං නාම චිත්තං පුබ්බන්තකප්පනවසෙන වා අපරන්තකප්පනවසෙන වා පුබ්බන්තාපරන්තකප්පනවසෙන වා මිච්ඡාභිනිවිසන්තස්ස අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස ‘‘සස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති (විභ. 937; පටි. ම. 1.140) වා යා දිට්ඨි, තාය හතං උපහතං. යා ච ඛො ‘‘ඉමා චත්තාරො සස්සතවාදා…පෙ… පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා’’ති බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.30 ආදයො) පඤ්චත්තයෙ (ම. නි. 3.21 ආදයො) ච ආගතා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො, තාසං වසෙන චිත්තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිහතභාවො කථෙතබ්බො.

ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති ථිනං නාම චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා. මිද්ධං නාම වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස අකම්මඤ්ඤතා. තථා ථිනං අනුස්සාහසංහනනං. මිද්ධං අසත්තිවිඝාතො. ඉති ථිනෙන මිද්ධෙන ච චිත්තං අභිභූතං අජ්ඣොත්ථටං උපද්දුතං සඞ්කොචනප්පත්තං ලයාපන්නං. වසං මාරස්ස ගච්ඡතීති වසො නාම ඉච්ඡා ලොභො අධිප්පායො රුචි ආකඞ්ඛා ආණා ආණත්ති. මාරොති පඤ්ච මාරා – ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරො කිලෙසමාරොති. ගච්ඡතීති තෙසං වසං ඉච්ඡං…පෙ… ආණත්තිං ගච්ඡති උපගච්ඡති උපෙති වත්තති අනුවත්තති නාතික්කමතීති. තෙන වුච්චති – ‘‘වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ යථාවුත්තා අකුසලා ධම්මා, තණ්හාවිජ්ජා එව වා සමුදයසච්චං. යො සො ‘‘වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති වුත්තො, සො යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තො, තෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං. එවං භගවතා ඉධ ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානි. තෙනෙවාහ – ‘‘දුක්ඛං සමුදයො චා’’ති. තෙසං භගවා පරිඤ්ඤාය ච පහානාය ච ධම්මං දෙසෙතීති වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය සමුදයස්ස පහානායා’’ති වුත්තං. කථං දෙසෙතීති චෙ –

‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස, සම්මාසඞ්කප්පගොචරො;

සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා, ඤත්වාන උදයබ්බයං;

ථිනමිද්ධාභිභූ භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ’’ති. (උදා. 32) –

ගාථාය. තස්සත්ථො – යස්මා අරක්ඛිතෙන චිත්තෙන වසං මාරස්ස ගච්ඡති, තස්මා සතිසංවරෙන මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රක්ඛණෙන රක්ඛිතචිත්තො අස්ස. සම්මාසඞ්කප්පගොචරොති යස්මා කාමසඞ්කප්පාදිමිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරො තථා තථා අයොනිසො විකප්පෙත්වා නානාවිධානි මිච්ඡාදස්සනානි ගණ්හාති. තතො එව ච මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චිත්තෙන වසං මාරස්ස ගච්ඡති, තස්මා යොනිසොමනසිකාරෙන කම්මං කරොන්තො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිසම්මාසඞ්කප්පගොචරො අස්ස. සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වාති සම්මාසඞ්කප්පගොචරතාය විධුතමිච්ඡාදස්සනො කම්මස්සකතාලක්ඛණං යථාභූතඤාණලක්ඛණඤ්ච සම්මාදිට්ඨිං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා සීලසමාධීසු යුත්තප්පයුත්තො. තතො එව ච ඤත්වාන උදයබ්බයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සමපඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි උප්පාදං නිරොධඤ්ච ඤත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අනුක්කමෙන අරියමග්ගෙ ගණ්හන්තො අග්ගමග්ගෙන ථිනමිද්ධාභිභූ භික්ඛු සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙති එවං සබ්බසො භින්නකිලෙසත්තා භික්ඛු ඛීණාසවො යථාසම්භවං තිවිධදුක්ඛතායොගෙන දුග්ගතිසඞ්ඛාතා සබ්බාපි ගතියො ජහෙය්‍ය, තාසං පරභාගෙ නිබ්බානෙ තිට්ඨෙය්‍යාති අත්ථො.

යං තණ්හාය අවිජ්ජාය ච පහානං, අයං නිරොධොති පහානස්ස නිරොධස්ස පච්චයභාවතො අසඞ්ඛතධාතු පහානං නිරොධොති ච වුත්තා. ඉමානි චත්තාරි සච්චානීති පුරිමගාථාය පුරිමානි ද්වෙ, පච්ඡිමගාථාය පච්ඡිමානි ද්වෙති ද්වීහි ගාථාහි භාසිතානි ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි. තෙසු සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, සබ්බගතිජහනං ඵලං, රක්ඛිතචිත්තතාදිකො උපායො, අරක්ඛිතචිත්තතාදිනිසෙධනමුඛෙන රක්ඛිතචිත්තතාදීසු නියොජනං භගවතො ආණත්තීති. එවං දෙසනාහාරපදත්ථා අස්සාදාදයො නිද්ධාරෙතබ්බා. තෙනෙවාහ – ‘‘නියුත්තො දෙසනාහාරසම්පාතො’’ති.

දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.