2. විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා

53. එවං දෙසනාහාරසම්පාතං දස්සෙත්වා ඉදානි විචයහාරසම්පාතං දස්සෙන්තො යස්මා දෙසනාහාරපදත්ථවිචයො විචයහාරො, තස්මා දෙසනාහාරෙ විපල්ලාසහෙතුභාවෙන නිද්ධාරිතාය තණ්හාය කුසලාදිවිභාගපවිචයමුඛෙන විචයහාරසම්පාතං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ තණ්හා දුවිධා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කුසලාති කුසලධම්මාරම්මණා. කුසල-සද්දො චෙත්ථ බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.358 ආදයො) විය අනවජ්ජත්ථෙ දට්ඨබ්බො. කස්මා පනෙත්ථ තණ්හා කුසලපරියායෙන උද්ධටා? හෙට්ඨා දෙසනාහාරෙ විපල්ලාසහෙතුභාවෙන තණ්හං උද්ධරිත්වා තස්සා වසෙන සංකිලෙසපක්ඛො දස්සිතො. විචිත්තපටිභානතාය පන ඉධාපි තණ්හාමුඛෙනෙව වොදානපක්ඛං දස්සෙතුං කුසලපරියායෙන තණ්හා උද්ධටා. තත්ථ සංසාරං ගමෙතීති සංසාරගාමිනී, සංසාරනායිකාති අත්ථො. අපචයං නිබ්බානං ගමෙතීති අපචයගාමිනී. කථං පන තණ්හා අපචයගාමිනීති? ආහ ‘‘පහානතණ්හා’’ති. තදඞ්ගාදිප්පහානස්ස හෙතුභූතා තණ්හා. කථං පන එකන්තසාවජ්ජාය තණ්හාය කුසලභාවොති? සෙවිතබ්බභාවතො. යථා තණ්හා, එවං මානොපි දුවිධො කුසලොපි අකුසලොපි, න තණ්හා එවාති තණ්හාය නිදස්සනභාවෙන මානො වුත්තො.

තත්ථ මානස්ස යථාධිප්පෙතං කුසලාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘යං මානං නිස්සායා’’තිආදිමාහ. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘මානමහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පී’’තිආදි. යං නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සන්තිආදි ‘‘කුසලා’’ති වුත්තතණ්හාය සරූපදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං නාම –

‘‘තත්ථ කතමානි ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි දොමනස්සානි? රූපානංත්වෙව අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමවිරාගනිරොධං ‘පුබ්බෙ චෙව රූපා එතරහි ච, සබ්බෙතෙ රූපා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපෙති ‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, යදරියා එතරහි ආයතනං උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’ති. ඉති අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො උප්පජ්ජති පිහා, පිහාපච්චයා දොමනස්සං. යං එවරූපං දොමනස්සං, ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්ස’’න්ති (ම. නි. 3.307) –

එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනුත්තරවිමොක්ඛසඞ්ඛාතඅරියඵලධම්මෙසු පිහං උපට්ඨාපෙත්වා තදධිගමාය අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං උපට්ඨාපෙත්වා උස්සුක්කාපෙතුං අසක්කොන්තස්ස ‘‘ඉමම්පි පක්ඛං ඉමම්පි මාසං, ඉමම්පි සංවච්ඡරං, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියභූමිං සම්පාපුණිතුං නාසක්ඛි’’න්ති අනුසොචතො උප්පන්නං දොමනස්සං නෙක්ඛම්මවසෙන විපස්සනාවසෙන අනුස්සතිවසෙන පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පටිපත්තියා හෙතුභාවෙන උප්පජ්ජනතො නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං නාම. අයං තණ්හා කුසලාති අයං ‘‘පිහා’’ති වුත්තා තණ්හා කුසලා. කථං? රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, තදාරම්මණා කුසලාති. ඉදං වුත්තං හොති – රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, න සභාවෙන කුසලා, අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලා. තං උද්දිස්ස පවත්තියා තදාරම්මණා පන තණ්හා කුසලාරම්මණතාය කුසලාති. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලා. තස්සාති පඤ්ඤාවිමුත්තියා. යාය වසෙන ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථායං ‘‘සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ’’ති වුත්තං.

ඉති චිරතරං විපස්සනාපරිවාසං පරිවසිත්වා දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාය අධිගතාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා වසෙන විචයහාරසම්පාතං දස්සෙතුං ‘‘තස්සා කො පවිචයො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යස්මා පඤ්ඤාවිමුත්ති අරියමග්ගමූලිකා, තස්මා චතුත්ථජ්ඣානපාදකෙ අරියමග්ගධම්මෙ උද්දිසිත්වා තෙසං ආගමනපටිපදං දස්සෙතුං ‘‘කත්ථ දට්ඨබ්බො, චතුත්ථෙ ඣානෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාරමිතායාති උක්කංසගතාය චතුත්ථජ්ඣානභාවනාය. යෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වුත්තං, තානි අඞ්ගානි දස්සෙතුං ‘‘පරිසුද්ධ’’න්තිආදි වුත්තං.

තත්ථ උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙන පරිසුද්ධං. පරිසුද්ධත්තා එව පරියොදාතං, පභස්සරන්ති වුත්තං හොති. සුඛාදීනං පච්චයඝාතෙන වීතරාගාදිඅඞ්ගණත්තා අනඞ්ගණං. අනඞ්ගණත්තා එව විගතූපක්කිලෙසං, අඞ්ගණෙන හි චිත්තං උපක්කිලිස්සති, සුභාවිතත්තා මුදුභූතං වසිභාවප්පත්තන්ති අත්ථො. වසෙ වත්තමානඤ්හි චිත්තං ‘‘මුදූ’’ති වුච්චති. මුදුත්තා එව ච කම්මනියං, කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගන්ති අත්ථො. මුදුඤ්හි චිත්තං කම්මනියං හොති, එවං භාවිතං මුදුඤ්ච හොති කම්මනියඤ්ච, යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.22). එතෙසු පරිසුද්ධභාවාදීසු ඨිතත්තා ඨිතං. ඨිතත්තායෙව ආනෙඤ්ජප්පත්තං, අචලං නිරිඤ්ජනන්ති අත්ථො. මුදුකම්මඤ්ඤභාවෙන වා අත්තනො වසෙ ඨිතත්තා ඨිතං. සද්ධාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ආනෙඤ්ජප්පත්තං. සද්ධාපරිග්ගහිතඤ්හි චිත්තං අස්සද්ධියෙන න ඉඤ්ජති, වීරියපරිග්ගහිතං කොසජ්ජෙන න ඉඤ්ජති, සතිපරිග්ගහිතං පමාදෙන න ඉඤ්ජති, සමාධිපරිග්ගහිතං උද්ධච්චෙන න ඉඤ්ජති, පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං අවිජ්ජාය න ඉඤ්ජති, ඔභාසගතං කිලෙසන්ධකාරෙන න ඉඤ්ජති. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි පරිග්ගහිතං ආනෙඤ්ජප්පත්තං හොති. එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති. අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය.

අපරො නයො – චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනා සමාහිතං චිත්තං නීවරණදූරීභාවෙන පරිසුද්ධං. විතක්කාදිසමතික්කමෙන පරියොදාතං. ඣානපටිලාභපච්චනීකානං පාපකානං ඉච්ඡාවචරානං අභාවෙන අනඞ්ගණං. ඉච්ඡාවචරානන්ති ඉච්ඡාය අවචරානං ඉච්ඡාවසෙන ඔතිණ්ණානං පවත්තානං නානප්පකාරානං කොපඅපච්චයානන්ති අත්ථො. අභිජ්ඣාදීනං චිත්තුපක්කිලෙසානං විගමෙන විගතූපක්කිලෙසං. උභයම්පි චෙතං අනඞ්ගණසුත්තවත්ථසුත්තානං (ම. නි. 1.57 ආදයො; 70 ආදයො) වසෙන වෙදිතබ්බං. වසිප්පත්තියා මුදුභූතං. ඉද්ධිපාදභාවූපගමෙන කම්මනියං. භාවනාපාරිපූරියා පණීතභාවූපගමෙන ඨිතං ආනෙඤ්ජප්පත්තං. යථා ආනෙඤ්ජභාවප්පත්තං ආනෙඤ්ජප්පත්තං හොති, එවං ඨිතන්ති අත්ථො. එවම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති. අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය පාදකං පදට්ඨානභූතං. තෙනෙවාහ – ‘‘සො තත්ථ අට්ඨවිධං අධිගච්ඡති ඡ අභිඤ්ඤා ද්වෙ ච විසෙසෙ’’ති.

තත්ථ සොති අධිගතචතුත්ථජ්ඣානො යොගී. තත්ථාති තස්මිං චතුත්ථජ්ඣානෙ අධිට්ඨානභූතෙ. අට්ඨවිධං අධිගච්ඡතීති අට්ඨවිධං ගුණං අධිගච්ඡති. කො පන සො අට්ඨවිධො ගුණොති? ආහ ‘‘ඡ අභිඤ්ඤා ද්වෙ ච විසෙසෙ’’ති. මනොමයිද්ධි විපස්සනාඤාණඤ්ච. තං චිත්තන්ති චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං. ‘‘යතො පරිසුද්ධං, තතො පරියොදාත’’න්තිආදිනා පුරිමං පුරිමං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස කාරණවචනන්ති දස්සෙති. තදුභයන්ති යෙසං රාගාදිඅඞ්ගණානං අභිජ්ඣාදිඋපක්කිලෙසානඤ්ච අභාවෙන ‘‘අනඞ්ගණං විගතූපක්කිලෙස’’න්ති ච වුත්තං. තානි අඞ්ගණානි උපක්කිලෙසා චාති තං උභයං. තදුභයං තණ්හාසභාවත්තා තණ්හාය අනුලොමනතො ච තණ්හාපක්ඛො. යා ච ඉඤ්ජනාති යා ච චිත්තස්ස අසමාදානෙන ඵන්දනා. අට්ඨිතීති අනවට්ඨානං. අයං දිට්ඨිපක්ඛොති යා ඉඤ්ජනා අට්ඨිති ච, අයං මිච්ඡාභිනිවෙසහෙතුතාය දිට්ඨිපක්ඛො.

‘‘චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා වෙදනාතොපි චතුත්ථජ්ඣානං විභාවෙති. එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං උපරි අභිඤ්ඤාධිගමාය අභිනීහාරක්ඛමං හොති. සා ච අභිනීහාරක්ඛමතා චුද්දසහි ආකාරෙහි චිණ්ණවසිභාවස්සෙව හොති. සො ච වසිභාවො අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො, න රූපාවචරජ්ඣානමත්තලාභිනොති ආරුප්පසමාපත්තියා මනසිකාරවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සො උපරිමං සමාපත්තිං සන්තතො මනසිකරොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ උපරිමං සමාපත්තින්ති ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං. සන්තතො මනසිකරොතීති අඞ්ගසන්තතායපි ආරම්මණසන්තතායපි ‘‘සන්තා’’ති මනසිකරොති. යතො යතො හි ආරුප්පසමාපත්තිං සන්තතො මනසිකරොති, තතො තතො රූපාවචරජ්ඣානං අවූපසන්තං හුත්වා උපට්ඨාති. තෙනෙවාහ – ‘‘තස්ස උපරිමං…පෙ… සණ්ඨහතී’’ති. උක්කණ්ඨා ච පටිඝසඤ්ඤාති පටිඝසඤ්ඤාසඞ්ඛාතාසු පඤ්චවිඤ්ඤාණසඤ්ඤාසු අනභිරති සණ්ඨහති. ‘‘සො සබ්බසො’’තිආදිනා එකදෙසෙන ආරුප්පසමාපත්තිං දස්සෙති. අභිඤ්ඤාභිනීහාරො රූපසඤ්ඤාති රූපාවචරසඤ්ඤා නාමෙතා යාවදෙව අභිඤ්ඤත්ථාභිනීහාරමත්තං, න පන අරූපාවචරසමාපත්තියො විය සන්තාති අධිප්පායො. වොකාරො නානත්තසඤ්ඤාති නානත්තසඤ්ඤා නාමෙතා නානාරම්මණෙසු වොකාරො, තත්ථ චිත්තස්ස ආකුලප්පවත්තීති අත්ථො. සමතික්කමතීති එවං තත්ථ ආදීනවදස්සී හුත්වා තා සමතික්කමති. පටිඝසඤ්ඤා චස්ස අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති අස්ස ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං අධිගච්ඡන්තස්ස යොගිනො දසපි පටිඝසඤ්ඤා විගච්ඡන්ති. ඉමිනා පඨමාරුප්පසමාපත්තිමාහ.

එවං සමාහිතස්සාති එවං ඉමිනා වුත්තනයෙන රූපාවචරජ්ඣානෙ චිත්තෙකග්ගතායපි සමතික්කමෙන සමාහිතස්ස. සමාහිතස්සාති ආරුප්පසමාධිනා සන්තවුත්තිනා සමාහිතස්ස. ඔභාසොති යො පුරෙ රූපාවචරජ්ඣානොභාසො. අන්තරධායතීති සො රූපාවචරජ්ඣානොභාසො අරූපාවචරජ්ඣානසමාපජ්ජනකාලෙ විගච්ඡති. දස්සනඤ්චාති රූපාවචරජ්ඣානචක්ඛුනා දස්සනඤ්ච අන්තරධායති. සො සමාධීති සො යථාවුත්තො රූපාරූපසමාධි. ඡළඞ්ගසමන්නාගතොති උපකාරකපරික්ඛාරසභාවභූතෙහි ඡහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. පච්චවෙක්ඛිතබ්බොති පති අවෙක්ඛිතබ්බො, පුනප්පුනං චින්තෙතබ්බොති අත්ථො. පච්චවෙක්ඛණාකාරං සහ විසයෙන දස්සෙතුං ‘‘අනභිජ්ඣාසහගත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බලොකෙති සබ්බස්මිං පියරූපෙ සාතරූපෙ සත්තලොකෙ සඞ්ඛාරලොකෙ ච. තෙන කාමච්ඡන්දස්ස පහානමාහ. තථා ‘‘අබ්‍යාපන්න’’න්තිආදිනා බ්‍යාපාදකොසජ්ජසාරම්භසාඨෙය්‍යවික්ඛෙපසම්මොසානං පහානං. පුන තානි ඡ අඞ්ගානි සමථවිපස්සනාවසෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යඤ්ච අනභිජ්ඣාසහගත’’න්තිආදි වුත්තං. තං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

54. එත්තාවතා ‘‘පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති වුත්තස්ස අරහත්තඵලස්ස සමාධිමුඛෙන පුබ්බභාගපටිපදං දස්සෙත්වා ඉදානි අරහත්තඵලසමාධිං දස්සෙතුං ‘‘සො සමාධී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සො සමාධීති යො සො සම්මාසමාධි. පුබ්බෙ වුත්තස්ස අරියමග්ගසමාධිස්ස ඵලභූතො සමාධි පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බො ඉදානි වුච්චමානෙහි පඤ්චහි පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි අත්තනො පච්චවෙක්ඛිතබ්බාකාරසඞ්ඛාතෙන පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො’’තිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො. පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො. කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො. කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො. අතිත්තිකරට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා, කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවෙන වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධො. පස්සද්ධං පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධිකිලෙසෙන වා අරහතා ලද්ධත්තාපි පටිප්පස්සද්ධිලද්ධො. එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා, එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා නසසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති.

යතො යතො භාගතො තඤ්ච සමාධිං සමාපජ්ජන්තො, තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලප්පත්තො සතොව සමාපජ්ජති සතොව වුට්ඨහති, යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පච්චත්තමෙව අපරප්පච්චයඤාණං උප්පජ්ජති, අයමෙකො ආකාරො. එස නයො සෙසෙසුපි. එවමෙතෙසං පඤ්චන්නං පච්චවෙක්ඛිතබ්බාකාරානං වසෙන සමාධි පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බො.

පුන ‘‘යො ච සමාධී’’තිආදිනා අරහත්තඵලෙ සමථවිපස්සනාවිභාගං දස්සෙති. තත්ථ සමාධිසුඛස්ස ‘‘සුඛ’’න්ති අධිප්පෙතත්තා ‘‘යො ච සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො, යො ච සමාධි ආයතිං සුඛවිපාකො, අයං සමථො’’ති වුත්තං. අරියනිරාමිසාදිභාවො පන පඤ්ඤානුභාවෙන නිප්ඵජ්ජතීති ආහ – ‘‘යො ච සමාධි අරියො…පෙ… අයං විපස්සනා’’ති.

එවං අරහත්තඵලසමාධිං විභාගෙන දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස පුබ්බභාගපටිපදං සමාධිවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සො සමාධී’’ති වුත්තං. තත්ථ සො සමාධීති යො සො අරහත්තඵලසමාධිස්ස පුබ්බභාගපටිපදායං වුත්තො රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානසමාධි, සො සමාධි. පඤ්චවිධෙනාති වක්ඛමානෙන පඤ්චප්පකාරෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පීතිඵරණතා’’තිආදීසු පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා නාම. සුඛං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා නාම. පරෙසං චෙතො ඵරමානා උප්පජ්ජතීති චෙතොපරියපඤ්ඤා චෙතොඵරණතා නාම. ආලොකඵරණෙ උප්පජ්ජතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤා ආලොකඵරණතා නාම. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණානිමිත්තං නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා, තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා, පරචිත්තෙ ඤාණං චෙතොඵරණතා, දිබ්බචක්ඛු ආලොකඵරණතා, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්ත’’න්ති (විභ. 804).

ඉධ සමථවිපස්සනාවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘යො ච පීතිඵරණො’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච පඤ්ඤාසීසෙන දෙසනා කතාති පඤ්ඤාවසෙන සංවණ්ණනා කතා. පඤ්ඤා පීතිඵරණතාතිආදීසු සමාධිසහගතා එවාති තත්ථ සමාධිවසෙන සමථො උද්ධටො. තස්මා පීතිසුඛචෙතොඵරණතා විසෙසතො සමාධිවිප්ඵාරවසෙන ඉජ්ඣන්තීති තා ‘‘සමථො’’ති වුත්තා. ඉතරානි ඤාණවිප්ඵාරවසෙනාති තානි ‘‘විපස්සනා’’ති වුත්තානි.

55. ඉදානි තං සමාධිං ආරම්මණවසෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘දස කසිණායතනානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කසිණජ්ඣානසඞ්ඛාතානි කසිණානි ච තානි යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො, මනායතනධම්මායතනභාවතො ච ආයතනානි චාති කසිණායතනානි. පථවීකසිණන්ති කතපරිකම්මං පථවීමණ්ඩලම්පි, තත්ථ පවත්තං උග්ගහපටිභාගනිමිත්තම්පි, තස්මිං නිමිත්තෙ උප්පන්නජ්ඣානම්පි වුච්චති. තෙසු ඣානං ඉධාධිප්පෙතං. ආකාසකසිණන්ති කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තපඨමාරුප්පජ්ඣානං. විඤ්ඤාණකසිණන්ති පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාරම්මණං දුතියාරුප්පජ්ඣානං. පථවීකසිණාදිකෙ සුද්ධසමථභාවනාවසෙන පවත්තිතෙ සන්ධාය ‘‘ඉමානි අට්ඨ කසිණානි සමථො’’ති වුත්තං. සෙසකසිණද්වයං විපස්සනාධිට්ඨානභාවෙන පවත්තං ‘‘විපස්සනා’’ති වුත්තං.

එවන්ති ඉමිනා නයෙන. සබ්බො අරියමග්ගොති සම්මාදිට්ඨිආදිභාවෙන අභින්නොපි අරියමග්ගො සතිපට්ඨානාදිපුබ්බභාගපටිපදාභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නො නිරවසෙසො අරියමග්ගො. යෙන යෙන ආකාරෙනාති අනභිජ්ඣාදීසු, පච්චුප්පන්නසුඛතාදීසු ච ආකාරෙසු යෙන යෙන ආකාරෙන වුත්තො. තෙන තෙනාති තෙසු තෙසු ආකාරෙසු යෙ යෙ සමථවසෙන, යෙ ච යෙ ච විපස්සනාවසෙන යොජෙතුං සම්භවන්ති, තෙන තෙන ආකාරෙන සමථවිපස්සනාහි අරියමග්ගො විචිනිත්වා යොජෙතබ්බො. තෙති සමථාධිට්ඨානවිපස්සනාධම්මා. තීහි ධම්මෙහි සඞ්ගහිතාති තීහි අනුපස්සනාධම්මෙහි සඞ්ගහිතා, ගණනං ගතාති අත්ථො. කතමෙහි තීහීති? ආහ ‘‘අනිච්චතාය දුක්ඛතාය අනත්තතායා’’ති. අනිච්චතාය සහචරණතො විපස්සනා ‘‘අනිච්චතා’’ති වුත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි.

සො සමථවිපස්සනං භාවයමානො තීණි විමොක්ඛමුඛානි භාවයතීති සො අරියමග්ගාධිගමාය යුත්තප්පයුත්තො යොගී කාලෙන සමථං සමාපජ්ජනවසෙන කාලෙන විපස්සනං සම්මසනවසෙන වඩ්ඪයමානො අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛාදිසඞ්ඛාතා තිස්සො අනුපස්සනා බ්‍රූහෙති. තයො ඛන්ධෙ භාවයතීති තිස්සො අනුපස්සනා උපරූපරිවිසෙසං පාපෙන්තො සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො පඤ්ඤාක්ඛන්ධොති එතෙ තයො ඛන්ධෙ වඩ්ඪෙති. යස්මා පන තීහි ඛන්ධෙහි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ගහිතො, තස්මා ‘‘තයො ඛන්ධෙ භාවයන්තො අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවයතී’’ති වුත්තං.

ඉදානි යෙසං පුග්ගලානං යත්ථ සික්ඛන්තානං විසෙසතො නිය්‍යානමුඛානි යෙසඤ්ච කිලෙසානං පටිපක්ඛභූතානි තීණි විමොක්ඛමුඛානි, තෙහි සද්ධිං තානි දස්සෙතුං ‘‘රාගචරිතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනිමිත්තෙන විමොක්ඛමුඛෙනාති අනිච්චානුපස්සනාය. සා හි නිච්චනිමිත්තාදිසමුග්ඝාටනෙන අනිමිත්තො, රාගාදීනං සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමොක්ඛොති ලද්ධනාමස්ස අරියමග්ගස්ස මුඛභාවතො ද්වාරභාවතො ‘‘අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුච්චති. අධිචිත්තසික්ඛායාති සමාධිස්මිං. සුඛවෙදනීයං ඵස්සං අනුපගච්ඡන්තොති සුඛවෙදනාය හිතං සුඛවෙදනාකාරණතො ඵස්සං තණ්හාය අනුපගච්ඡන්තො. සුඛං වෙදනං පරිජානන්තොති ‘‘අයං සුඛා වෙදනා විපරිණාමාදිනා දුක්ඛා’’ති පරිජානන්තො, සවිසයං රාගං සමතික්කන්තො. ‘‘රාගමලං පවාහෙන්තො’’තිආදිනා තෙහි පරියායෙහි රාගස්සෙව පහානමාහ. ‘‘දොසචරිතො පුග්ගලො’’තිආදීසුපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පඤ්ඤාධිකස්ස සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණාදිඝනවිනිබ්භොගෙන සඞ්ඛාරෙසු අත්තසුඤ්ඤතා පාකටා හොතීති විසෙසතො අනත්තානුපස්සනා පඤ්ඤාපධානාති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො’’ති. තථා සඞ්ඛාරානං සරසපභඞ්ගුතාය ඉත්තරඛණත්තා උප්පන්නානං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං සම්මා සමාහිතස්සෙව පාකටං හොතීති විසෙසතො අනිච්චානුපස්සනා සමාධිප්පධානාති ආහ – ‘‘අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛං සමාධික්ඛන්ධො’’ති. තථා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො ඛන්තිබහුලස්ස උප්පන්නං දුක්ඛං අරතිඤ්ච අභිභුය්‍ය විහරතො සඞ්ඛාරානං දුක්ඛතා විභූතා හොතීති දුක්ඛානුපස්සනා සීලප්පධානාති ආහ – ‘‘අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛං සීලක්ඛන්ධො’’ති. ඉති තීහි විමොක්ඛමුඛෙහි තිණ්ණං ඛන්ධානං සඞ්ගහිතත්තා වුත්තං – ‘‘සො තීණි විමොක්ඛමුඛානි භාවයන්තො තයො ඛන්ධෙ භාවයතී’’ති. යස්මා ච තීහි ච ඛන්ධෙහි අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස සඞ්ගහිතත්තා තයො ඛන්ධෙ භාවයන්තො ‘‘අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවයතී’’ති වුත්තං. තස්මා තෙහි තස්ස සඞ්ගහං දස්සෙන්තො ‘‘යා ච සම්මාවාචා’’තිආදිමාහ.

පුන තිණ්ණං ඛන්ධානං සමථවිපස්සනාභාවං දස්සෙතුං ‘‘සීලක්ඛන්ධො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සීලක්ඛන්ධස්ස ඛන්තිපධානත්තා, සමාධිස්ස බහූපකාරත්තා ච සමථපක්ඛභජනං දට්ඨබ්බං. භවඞ්ගානීති උපපත්තිභවස්ස අඞ්ගානි. ද්වෙ පදානීති ද්වෙ පාදා. යෙභුය්‍යෙන හි පඤ්චදස චරණධම්මා සීලසමාධිසඞ්ගහිතාති. භාවිතකායොති ආභිසමාචාරිකසීලස්ස පාරිපූරියා භාවිතකායො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකසීලස්ස පාරිපූරියා භාවිතසීලො. අථ වා භාවිතකායොති ඉන්ද්‍රියසංවරෙන භාවිතපඤ්චද්වාරකායො. භාවිතසීලොති අවසිට්ඨසීලවසෙන භාවිතසීලො. සම්මා කායභාවනාය සති අච්චන්තං කායදුච්චරිතප්පහානං අනවජ්ජඤ්ච උට්ඨානං සම්පජ්ජති. තථා අනුත්තරෙ සීලෙ සිජ්ඣමානෙ අනවසෙසතො මිච්ඡාවාචාය මිච්ඡාජීවස්ස ච පහානං සම්පජ්ජති. චිත්තපඤ්ඤාසු ච භාවිතාසු සම්මාසතිසම්මාසමාධිසම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පා භාවනාපාරිපූරිං ගතා එව හොන්ති තංසභාවත්තා තදුභයකාරණත්තා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘කායෙ භාවියමානෙ’’තිආදිනා.

පඤ්චවිධං අධිගමං ගච්ඡතීති අරියමග්ගාධිගමමෙව අවත්ථාවිසෙසවසෙන පඤ්චධා විභජිත්වා දස්සෙති. අරියමග්ගො හි ඛිප්පං සකිං එකචිත්තක්ඛණෙනෙව චතූසු සච්චෙසු අත්තනා අධිගන්තබ්බං අධිගච්ඡතීති න තස්ස ලොකියසමාපත්තියා විය වසිභාවනාකිච්චං අත්ථීති ඛිප්පාධිගමො ච හොති. පජහිතබ්බානං අච්චන්තවිමුත්තිවසෙන පජහනතො විමුත්තාධිගමො ච. ලොකියෙහි මහන්තානං සීලක්ඛන්ධාදීනං අධිගමනභාවතො මහාධිගමො ච. තෙසංයෙව විපුලඵලානං අධිගමනතො විපුලාධිගමො ච. අත්තනා කත්තබ්බස්ස කස්සචි අනවසෙසතො අනවසෙසාධිගමො ච හොතීති. කෙ පනෙතෙ අධිගමා? කෙචි සමථානුභාවෙන, කෙචි විපස්සනානුභාවෙනාති ඉමං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සමථෙනා’’තිආදි වුත්තං.

56. ඉති මහාථෙරො ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථාය වසෙන අරහත්තඵලවිමුත්තිමුඛෙන විචයහාරසම්පාතං නිද්දිසන්තො දෙසනාකුසලතාය අනෙකෙහි සුත්තප්පදෙසෙහි තස්සා පුබ්බභාගපටිපදාය භාවනාවිසෙසානං භාවනානිසංසානඤ්ච විභජනවසෙන නානප්පකාරතො විචයහාරං දස්සෙත්වා ඉදානි දසන්නං තථාගතබලානම්පි වසෙන තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යො දෙසයතී’’තිආදිමාහ. ඔවාදෙන සාවකෙ න විසංවාදයතීති අත්තනො අනුසිට්ඨියා ධම්මස්ස සවනතො ‘‘සාවකා’’ති ලද්ධනාමෙ වෙනෙය්‍යෙ න විප්පලම්භෙති න වඤ්චෙති, විසංවාදනහෙතූනං පාපධම්මානං අරියමග්ගෙන බොධිමූලෙ එව සුප්පහීනත්තා. තිවිධන්ති තිප්පකාරං, තීහි ආකාරෙහීති අත්ථො. ඉදං කරොථාති ඉමං සරණගමනං සීලාදිඤ්ච උපසම්පජ්ජ විහරථ. ඉමිනා උපායෙන කරොථාති අනෙනපි විධිනා සරණානි සොධෙන්තා සීලාදීනි පරිපූරෙන්තා සම්පාදෙථ. ඉදං වො කුරුමානානන්ති ඉදං සරණගමනං සීලාදිඤ්ච තුම්හාකං අනුතිට්ඨන්තානං දිට්ඨධම්මසම්පරායනිබ්බානානං වසෙන හිතාය සුඛාය ච භවිස්සති, තානි සම්පාදෙථාති අත්ථො.

එවං ඔවදනාකාරං දස්සෙත්වා යං වුත්තං – ‘‘ඔවාදෙන සාවකෙ න විසංවාදයතී’’ති, තං තථාගතබලෙහි විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සො තථා ඔවදිතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ තථාති තෙන පකාරෙන ‘‘ඉදං කරොථ, ඉමිනා උපායෙන කරොථා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. ඔවදිතොති ධම්මදෙසනාය සාසිතො. අනුසිට්ඨොති තස්සෙව වෙවචනං. තථා කරොන්තොති යථානුසිට්ඨං තථා කරොන්තො. තං භූමින්ති යස්සා භූමියා අධිගමත්ථාය ඔවදිතො, තං දස්සනභූමිඤ්ච භාවනාභූමිඤ්ච. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං න විජ්ජති. කාරණඤ්හි තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති. දුතියවාරෙ භූමින්ති සීලක්ඛන්ධෙන පත්තබ්බං සම්පත්තිභවසඞ්ඛාතං භූමිං.

ඉදානි යස්මා භගවතො චතුවෙසාරජ්ජානිපි අවිපරීතසභාවතාය පඨමඵලඤාණස්ස විසයවිසෙසො හොති, තස්මා තානිපි තස්ස විසයභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ සතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ සතොති අහං සම්මාසම්බුද්ධො, මයා සබ්බෙ ධම්මා අභිසම්බුද්ධාති පටිජානනෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ සතො. ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති ‘‘ඉමෙ නාම තයා ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති කොචි සහධම්මෙන සහෙතුනා සකාරණෙන වචනෙන, සුනක්ඛත්තො (දී. නි. 3.1 ආදයො; ම. නි. 1.146 ආදයො) විය විප්පලපන්තා පන අප්පමාණං. තස්මා සහධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති එතං කාරණං න විජ්ජති. එස නයො සෙසපදෙසුපි. යස්ස තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති රාගාදීසු යස්ස යස්ස පහානත්ථාය අසුභභාවනාදිධම්මො කථිතො. තක්කරස්සාති තථා පටිපන්නස්ස. විසෙසාධිගමන්ති අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිවිසෙසාධිගමං.

අන්තරායිකාති අන්තරායකරණං අන්තරායො, සො සීලං එතෙසන්ති අන්තරායිකා. අන්තරායෙ නියුත්තා, අන්තරායං වා ඵලං අරහන්ති, අන්තරායප්පයොජනාති වා අන්තරායිකා. තෙ පන කම්මකිලෙසාදිභෙදෙන පඤ්චවිධා. අනිය්‍යානිකාති අරියමග්ගවජ්ජා සබ්බෙ ධම්මා.

දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. සුහතන්ති අතිවධිතං. ඉදම්පි එකදෙසකථනමෙව. මතකපෙතාදිදානම්පි සො න කරොති එව. පුථුජ්ජනොති පුථූනං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.2; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51; ධ. ස. අට්ඨ. 1007; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130);

‘‘මාතර’’න්තිආදීසු ජනිකා මාතා. ජනකො ච පිතා. මනුස්සභූතො ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤෙ ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි භවන්තරගතං අරියසාවකං අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉදං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති, නෙව සො නං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථාපි එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති, සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍යුං, නෙව සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියභාවස්ස ච බලදීපනත්ථං එවං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො වත පුථුජ්ජනභාවො. යත්‍ර හි නාම මාතුඝාකාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති, මහාබලොව ච අරියභාවො, යො එතානි කම්මානි න කරොතීති.

සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පඤ්චහුපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458).

තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරකම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො, තාහි තාහි උපපත්තීහි ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූනි දීපයන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍යාති කිං තුම්හාකං චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං යුත්තං, කිමහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මං කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහාපනං පන පුබ්බභාගො. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නො එව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය සඞ්ඝරාජිං වා ජනෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති.

දුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. එත්තාවතා හි මාතුඝාතාදීනි පඤ්චානන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති. යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො. දුට්ඨචිත්තොති විනාසචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ථූපන්ති චෙතියං. භින්දෙය්‍යාති නාසෙය්‍ය.

අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති ‘‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථු කිච්චං කාතුං සමත්ථො’’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං. අපදිසෙය්‍යාති ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤං දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසෙය්‍යාති සාසනතො බහිද්ධා අඤ්ඤං බාහිරකං සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා ‘‘අයං දක්ඛිණාරහො, ඉමස්මිං කතා කාරා මහප්ඵලා භවිස්සන්තී’’ති අධිප්පායෙන තස්මිං පටිපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. කුතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං පච්චෙය්‍යාති ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’ති එවං පවත්තත්තා කුතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන අත්තනො සුද්ධිං වොදානං සද්දහෙය්‍ය.

57. ඉත්ථී රාජා චක්කවත්තී සියාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති යස්මා ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හාදීනං අභාවෙන ලක්ඛණානි න පරිපූරන්ති, ඉත්ථිරතනාභාවෙන ච සත්තරතනසමඞ්ගිතා න සම්පජ්ජති. සබ්බමනුස්සානම්පි ච න අධිකො අත්තභාවො හොති, තස්මා ‘‘ඉත්ථී…පෙ… විජ්ජතී’’ති වුත්තං. යස්මා සක්කත්තාදීනි තීණි ඨානානි උත්තමානි, ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච හීනං, තස්මා තස්සා සක්කත්තාදීනිපි පටිසිද්ධානීති. නනු ච යථා ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං පුරිසලිඞ්ගම්පි බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි, තස්මා පුරිසො මහාබ්‍රහ්මා සියාති න වත්තබ්බන්ති? නො න වත්තබ්බං. කස්මා? ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතො. ඉත්ථියො හි ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, න මහාබ්‍රහ්මානං. පුරිසො පන කත්ථචි න උප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො. සමානෙපි තත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව තත්ථ බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා, තස්මා සුවුත්තමෙතං. ඉත්ථී තථාගතොති එත්ථ තිට්ඨතු තාව සබ්බඤ්ඤුගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා ලොකානං තාරණසමත්ථො බුද්ධභාවො, පණිධානමත්තම්පි ඉත්ථියා න සම්පජ්ජති.

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) –

ඉමානි හි පණිධානසම්පත්තිකාරණානි. ඉති පණිධානමත්තම්පි සම්පාදෙතුං අසමත්ථාය ඉත්ථියා කුතො බුද්ධභාවොති ‘‘ඉත්ථී තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සියාති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වුත්තං. සබ්බාකාරපරිපූරො පුඤ්ඤුස්සයො සබ්බාකාරපරිපූරමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙතීති පුරිසොව අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො.

එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා, යා ජාතිඛෙත්තන්ති වුච්චති. සා හි තථාගතස්ස ගබ්භොක්කන්තිකාලාදීසු කම්පති. ආණාඛෙත්තං පන කොටිසතසහස්සචක්කවාළං. යා එකතො සංවට්ටති ච විවට්ටති ච, යත්ථ ච ආටානාටියපරිත්තාදීනං (දී. නි. 3.277 ආදයො) ආණා පවත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං නෙය්‍යං, යාවතකං නෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, නෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං නෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි. ඉති ඉමෙසු තීසු ඛෙත්තෙසු තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ‘‘ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තී’’ති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා එකතො න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ ගබ්භොක්කන්තිතො පුබ්බෙ පුරෙති වෙදිතබ්බං. තතො පට්ඨාය හි දසසහස්සිචක්කවාළකම්පනෙන ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො නාම හොති, අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නත්ථි. ධාතුපරිනිබ්බානතො පරං පන පච්ඡා, තතො හෙට්ඨාපි අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නත්ථි, උද්ධං න වාරිතා.

කස්මා පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති? අනච්ඡරියත්තා. අච්ඡරියමනුස්සා හි බුද්ධා භගවන්තො. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො’’තිආදි (අ. නි. 1.171). යදි ච අනෙකෙ බුද්ධා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙනපි සො එව දෙසෙතබ්බො සියා, විවාදභාවතො ච. බහූසු හි බුද්ධෙසු එකතො උප්පන්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො’’තිආදිනා තෙසං සාවකා විවදෙය්‍යුං. කිං වා එතෙන කාරණගවෙසනෙන, ධම්මතාවෙසා යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ තථාගතා එකතො න උප්පජ්ජන්තීති (මි. ප. 5.1.1).

යථා නිම්බබීජකොසාතකිබීජාදීනි මධුරං ඵලං න නිබ්බත්තෙන්ති, අසාතං අමධුරමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, එවං කායදුච්චරිතාදීනි මධුරවිපාකං න නිබ්බත්තෙන්ති අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති. යථා ච උච්ඡුබීජසාලිබීජාදීනි මධුරං සාදුරසමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති න අසාතං කටුකං. එවං කායසුචරිතාදීනි මධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති න අමධුරං. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵලං;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති. (සං. නි. 1.256; නෙත්ති. 122);

තස්මා ‘‘තිණ්ණං දුච්චරිතාන’’න්තිආදි වුත්තං.

අඤ්ඤතරො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති යො කොචි පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණො වා ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණො වා. පාපිච්ඡො සම්භාවනාධිප්පායෙන විම්හාපනතො කුහකො. පච්චයසන්නිස්සිතාය පයුත්තවාචාය වසෙන ලපකො. පච්චයනිබ්බත්තකනිමිත්තාවචරතො නෙමිත්තකො. කුහනලපනනෙමිත්තකත්තං පුබ්බඞ්ගමං කත්වාති කුහනාදිභාවමෙව පුරක්ඛත්වා සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො විය චරන්තො. පඤ්ච නීවරණෙති කාමච්ඡන්දාදිකෙ පඤ්ච නීවරණෙ. අප්පහාය අසමුච්ඡින්දිත්වා, චෙතසො උපක්කිලෙසෙති නීවරණෙ. නීවරණා හි චිත්තං උපක්කිලෙසෙන්ති කිලිට්ඨං කරොන්ති විබාධෙන්ති උපතාපෙන්ති ච. තස්මා ‘‘චෙතසො උපක්කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති නීවරණෙ. නීවරණා හි උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. අනුපට්ඨිතස්සතීති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු න උපට්ඨිතස්සති. අභාවයිත්වාති අවඩ්ඪයිත්වා. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තපදට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං.

පච්ඡිමවාරෙ අඤ්ඤතරො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තං සන්ධාය වදති. තත්ථ සබ්බදොසාපගතොති සබ්බෙහි පාරමිතාපටිපක්ඛභූතෙහි දොසෙහි අපගතො. එතෙන පරිපූරිතපාරමිභාවං දස්සෙති. සතිපට්ඨානානි විපස්සනා, බොජ්ඣඞ්ගො මග්ගො, අනුත්තරා සම්මාසම්බොධි අරහත්තං. සතිපට්ඨානානි වා විපස්සනා, බොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකා, සම්මාසම්බොධි අරහත්තමෙව. සෙසං අනන්තරවාරෙ වුත්තපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බං. යං එත්ථ ඤාණන්ති යං එතස්මිං යථාවුත්තෙ ඨානෙ ච ඨානං, අට්ඨානෙ ච අට්ඨානන්ති පවත්තං ඤාණං. හෙතුසොති තස්ස ඨානස්ස අට්ඨානස්ස ච හෙතුතො. ඨානසොති තඞ්ඛණෙ එව ආවජ්ජනසමනන්තරං. අනොධිසොති ඔධිඅභාවෙන, කිඤ්චි අනවසෙසෙත්වාති අත්ථො.

ඉති ඨානාට්ඨානගතාතිආදීසු එවං ඨානාට්ඨානභාවං ගතා. සබ්බෙති ඛයවයවිරජ්ජනනිරුජ්ඣනසභාවා සඞ්ඛතධම්මා, තෙ එව ච සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතා කෙචි සග්ගූපගා යෙ ධම්මචාරිනො, කෙචි අපායූපගා යෙ අධම්මචාරිනො, කෙචි නිබ්බානූපගා යෙ කම්මක්ඛයකරං අරියමග්ගං පටිපන්නා.

58. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්තී’’ති ගාථාද්වයමාහ. තස්ස අත්ථං ‘‘සබ්බෙ සත්තාති අරියා ච අනරියා චා’’තිආදිනා සයමෙව නිද්දිසති. තත්ථ ජීවිතපරියන්තො මරණපරියන්තොති ජීවිතස්ස පරියන්තො නාම මරණසඞ්ඛාතො අන්තො. යථාකම්මං ගමිස්සන්තීති එත්ථ යදෙතං සත්තානං යථාකම්මං ගමනං, අයං කම්මස්සකතාති අත්ථො. කම්මානං ඵලදස්සාවිතා ච අවිප්පවාසො චාති ‘‘පුඤ්ඤපාපඵලූපගා’’ති ඉමිනා වචනෙන කම්මානං ඵලස්ස පච්චක්ඛකාරිතා, කතූපචිතානං කම්මානං අත්තනො ඵලස්ස අප්පදානාභාවො ච දස්සිතොති අත්ථො.

කම්මමෙව කම්මන්තං, පාපං කම්මන්තං එතෙසන්ති පාපකම්මන්තා, තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපුඤ්ඤසඞ්ඛාරා’’ති වුත්තං. අපුඤ්ඤො සඞ්ඛාරො එතෙසන්ති අපුඤ්ඤසඞ්ඛාරා. පාපකම්මන්තාති වා නිස්සක්කවචනං, පාපකම්මන්තහෙතූති අත්ථො. තථා පුඤ්ඤසඞ්ඛාරාතිආදීසුපි. පුන ‘‘නිරයං පාපකම්මන්තා’’තිආදිනා අන්තද්වයෙන සද්ධිං මජ්ඣිමපටිපදං දස්සෙති. තථා ‘‘අයං සංකිලෙසො’’තිආදිනා වට්ටවිවට්ටවසෙන ආදීනවස්සාදනිස්සරණවසෙන හෙතුඵලවසෙන ච ගාථායං තයො අත්ථවිකප්පා දස්සිතා. පුන ‘‘නිරයං පාපකම්මන්තාති අයං සංකිලෙසො’’තිආදිනා වොදානවසෙන ගාථාය අත්ථං දස්සෙති.

59. තෙන තෙනාති තෙන තෙන අජ්ඣොසිතවත්ථුනා රූපභවඅරූපභවාදිනා. ඡත්තිංසාති කාමතණ්හා තාව රූපාදිවිසයභෙදෙන ඡ, තථා භවතණ්හා විභවතණ්හා චාති අට්ඨාරස. තා එව අජ්ඣත්තිකෙසු රූපාදීසු අට්ඨාරස, බාහිරෙසු රූපාදීසු අට්ඨාරසාති එවං ඡත්තිංස. යෙන යෙනාති ‘‘සුභං සුඛ’’න්තිආදිනා.

වොදානං තිවිධං ඛන්ධත්තයවසෙනාති තං දස්සෙතුං ‘‘තණ්හාසංකිලෙසො’’තිආදි වුත්තං. පුන ‘‘සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්තී’’තිආදි පටිපදාවිභාගෙන ගාථානමත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ තත්ථ ගාමිනීති තත්ථ තත්ථෙව නිබ්බානෙ ගාමිනී, නිබ්බානස්ස ගමනසීලාති අත්ථො.

පුන තත්ථතත්ථගාමිනීසබ්බත්ථගාමිනීනං පටිපදානං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තයො රාසී’’තිආදි වුත්තං. යන්ති යං නිරයාදි. තං තං ඨානං යථාරහං ගමෙතීති සබ්බත්ථගාමිනී. පටිපදාසඞ්ඛාතෙ අපුඤ්ඤකම්මෙ පුඤ්ඤකම්මෙ ච කම්මක්ඛයකරණකම්මෙ ච විභාගසො භගවතො පවත්තනඤාණං. ඉදං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදාඤාණං නාම තථාගතබලං. ඉමිනා හි ඤාණෙන භගවා සබ්බම්පි පටිපදං යථාභූතං පජානාති.

කථං? සකලගාමවාසිකෙසුපි එකං සූකරං වා මිගං වා මාරෙන්තෙසු සබ්බෙසං චෙතනා පරස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණාව හොති, තං පන කම්මං තෙසං ආයූහනක්ඛණෙයෙව නානා හොති. තෙසු හි එකො ආදරෙන කරොති, එකො ‘‘ත්වම්පි කරොහී’’ති පරෙහි නිප්පීළිතො කරොති, එකො සමානච්ඡන්දො විය හුත්වා අප්පටිබාහමානො විචරති. තෙසු එකො තෙනෙව කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, එකො තිරච්ඡානයොනියං, එකො පෙත්තිවිසයෙ, තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙ එව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස තිරච්ඡානයොනියං, එස පෙත්තිවිසයෙ’’ති ජානාති. නිරයෙ නිබ්බත්තනකම්පි ‘‘එස අට්ඨසු මහානිරයෙසු නිබ්බත්තිස්සති, එස සොළසසු උස්සදෙසූ’’ති ජානාති. තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තනකම්පි ‘‘එස අපාදකො භවිස්සති, එස ද්විපාදකො, එස චතුප්පාදකො, එස බහුප්පාදකො’’ති ජානාති. පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තනකම්පි ‘‘එස නිජ්ඣාමතණ්හිකො භවිස්සති, එස ඛුප්පිපාසිකො, එස පරදත්තූපජීවී’’ති ජානාති.

‘‘තෙසු ච කම්මෙසු ඉදං කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිස්සති, ඉදං නාකඩ්ඪිස්සති දුබ්බලං දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කමත්තං භවිස්සතී’’ති ජානාති. තථා සකලගාමවාසිකෙසු එකතො දානං දදමානෙසු සබ්බෙසම්පි චෙතනා දෙය්‍යධම්මාරම්මණාව හොති, තං පන කම්මං තෙසං ආයූහනක්ඛණෙ එව නානං හොති. තෙසු හි කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, කෙචි මනුස්සලොකෙ, තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙ එව ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස දෙවලොකෙ’’ති ජානාති. තත්ථපි ‘‘එස පරනිම්මිතවසවත්තීසු නිබ්බත්තිස්සති, එස භුම්මදෙවෙසු නිබ්බත්තිස්සති, එස ජෙට්ඨකදෙවරාජා හුත්වා, එස තස්ස දුතියං තතියං වා ඨානන්තරං කරොන්තො පරිචාරකො හුත්වා නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ජානාති.

‘‘තෙසු ච කම්මෙසු ඉදං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සක්ඛිස්සති, ඉදං න සක්ඛිස්සති දුබ්බලං දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කමත්තං භවිස්සතී’’ති ජානාති. තථා ‘‘විපස්සනං පට්ඨපෙන්තෙසු ච එස ඉමිනා නීහාරෙන විපස්සනාය ආරද්ධත්තා අරහා භවිස්සති, එස අනාගාමී, එස සකදාගාමී, එස සොතාපන්නො, එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමො, එස මග්ගං පත්තුං න සක්ඛිස්සති ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායමෙව ඨස්සති, එස පච්චයපරිග්ගහෙ, එස නාමරූපපරිග්ගහෙ, අරූපපරිග්ගහෙ ච ඨස්සති, එස මහාභූතමත්තමෙව වවත්ථපෙස්සති, එස කිඤ්චි සල්ලක්ඛෙතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති ජානාති. ‘‘කසිණපරිකම්මං කරොන්තෙසුපි එස පරිකම්මමත්තෙ එව ඨස්සති, එස නිමිත්තං උප්පාදෙතුං සක්ඛිස්සති, න අප්පනං. එස අප්පනම්පි උප්පාදෙස්සති, එස ඣානං අධිගමිස්සති, න උපරිවිසෙසං. එස උපරිවිසෙසම්පි අධිගමිස්සතී’’ති ජානාති.

අනෙකධාතූති අනෙකා චක්ඛාදයො පථවාදයො ච ධාතුයො එතස්සාති අනෙකධාතු, බහුධාතූති අත්ථො. ලොකොති ඛන්ධායතනාදිලොකො. චක්ඛුධාතූතිආදි යාහි ධාතූහි ‘‘අනෙකධාතූ’’ති ලොකො වුත්තො, තාසං සරූපතො දස්සනං. තත්ථ සභාවට්ඨෙන නිස්සත්තට්ඨෙන ච ධාතු. චක්ඛු එව ධාතු චක්ඛුධාතු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කාමධාතූති එත්ථ ද්වෙ කාමා කිලෙසකාමො ච වත්ථුකාමො ච. කිලෙසකාමපක්ඛෙ කාමපටිසංයුත්තො ධාතු කාමධාතු, කාමවිතක්කස්සෙතං නාමං. වත්ථුකාමපක්ඛෙ පන කාමාවචරධම්මා කාමො උත්තරපදලොපෙන, කාමො ච සො ධාතු චාති කාමධාතු. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො ධාතු බ්‍යාපාදධාතු, බ්‍යාපාදවිතක්කස්සෙතං නාමං. බ්‍යාපාදොව ධාතු බ්‍යාපාදධාතු, දසආඝාතවත්ථුවිසයස්ස පටිඝස්සෙතං නාමං. විහිංසාපටිසංයුත්තො ධාතු විහිංසාධාතු, විහිංසාවිතක්කො. විහිංසා එව වා ධාතු විහිංසාධාතු, පරසත්තවිහෙසනස්සෙතං නාමං. නෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතුයො නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො සබ්බකුසලධම්මා මෙත්තාකරුණා චාති වෙදිතබ්බං. රූපධාතූති රූපභවො, සබ්බෙ වා රූපධම්මා. අරූපධාතූති අරූපභවො, අරූපධම්මා වා. නිරොධධාතූති නිරොධතණ්හා. සඞ්ඛාරධාතූති සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

අඤ්ඤමඤ්ඤවිලක්ඛණත්තා නානප්පකාරා ධාතුයො එතස්මින්ති නානාධාතු, ලොකො. තෙනෙවාහ – ‘‘අඤ්ඤා චක්ඛුධාතු යාව අඤ්ඤා නිබ්බානධාතූ’’ති, යථා ච ඉදං ඤාණං චක්ඛුධාතුආදිභෙදෙන උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්ස වසෙන අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං පජානාති, එවං අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සපි වසෙන තං පජානාති. පච්චෙකබුද්ධා හි ද්වෙ ච අග්ගසාවකා උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සෙව නානත්තං ජානන්ති, තම්පි එකදෙසෙනෙව, න නිප්පදෙසතො. අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්ස පන නානත්තං න ජානන්ති. භගවා පන ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස ඵරුසො, ඉමස්ස බහලො, ඉමස්ස තනුත්තචො. ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං නාම හොති, ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පුප්ඵං නීලං හොති පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං දුස්සණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං තිත්තං මධුරං කටුකං අම්බිලං කසාවං හොති, ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස කණ්ටකො තිඛිණො හොති, අතිඛිණො උජුකො කුටිලො කණ්හො නීලො ඔදාතො හොතී’’ති එවං අනුපාදින්නසඞ්ඛාරලොකස්සාපි වසෙන අනෙකධාතුනානාධාතුභාවං ජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං එව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසං.

60. යං යදෙව ධාතුන්ති යං කිඤ්චි හීනාදිසභාවං. යස්මා අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතු, තස්මා අධිමුච්චනං අජ්ඣාසයස්ස හීනාදිසභාවෙන පවත්තනං. තං පන තස්ස තං තං අධිට්ඨහනං අභිනිවිසනඤ්ච හොතීති ආහ – ‘‘අධිමුච්චන්ති, තං තදෙව අධිට්ඨහන්ති අභිනිවිසන්තී’’ති. අධිමුච්චනස්ස විසයං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘කෙචි රූපාධිමුත්තා’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. නානාධිමුත්තිකතාඤාණන්ති හීනාදිවසෙන නානාධිමුත්තිකතාය ඤාණං.

තෙ යථාධිමුත්තා ච භවන්තීති තෙ හීනාධිමුත්තිකා පණීතාධිමුත්තිකා සත්තා යථා යථා අධිමුත්තා හොන්ති. තං තං කම්මසමාදානං සමාදියන්තීති අධිමුත්තිඅනුරූපං තං තං අත්තනා සමාදියිතබ්බං කත්තබ්බං කම්මං කරොන්ති, තානි කම්මසමාදානානි සමුට්ඨානවසෙන විභජන්තො ‘‘තෙ ඡබ්බිධං කම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ කෙචි ලොභවසෙන කම්මං සමාදියන්තීති සම්බන්ධිතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. තං විභජ්ජමානන්ති තං සමුට්ඨානවසෙන ඡබ්බිධං පුන පවත්තිනිවත්තිවසෙන විභජ්ජමානං දුවිධං.

යං ලොභවසෙන දොසවසෙන මොහවසෙන ච කම්මං කරොතීති දසඅකුසලකම්මපථකම්මං සන්ධාය වදති. තඤ්හි සංකිලිට්ඨතාය කාළකන්ති කණ්හං. අපායෙසු නිබ්බත්තාපනතො කාළකවිපාකන්ති කණ්හවිපාකං. යං සද්ධාවසෙන කම්මං කරොතීති දසකුසලකම්මපථකම්මං. තඤ්හි අසංකිලිට්ඨත්තා පණ්ඩරන්ති සුක්කං. සග්ගෙ නිබ්බත්තාපනතො පණ්ඩරවිපාකත්තා සුක්කවිපාකං. යං ලොභවසෙන දොසවසෙන මොහවසෙන සද්ධාවසෙන ච කම්මං කරොති, ඉදං කණ්හසුක්කන්ති වොමිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලවලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිභාවං උපපන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං අනුභවති, කුසලෙන රාජකුලෙ නිබ්බත්තොපි අකුසලෙන දුක්ඛං වෙදයති. යං වීරියවසෙන පඤ්ඤාවසෙන ච කම්මං කරොති, ඉදං කම්මං අකණ්හං අසුක්කං අකණ්හඅසුක්කවිපාකන්ති කම්මක්ඛයකරා චතුමග්ගචෙතනා. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කඋපපත්තිපරියාපන්නං විපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අප්පදානතො අකණ්හඅසුක්කවිපාකන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

කම්මසමාදානෙ පඨමං අචෙලකපටිපදා කාමෙසු පාතබ්‍යතා, දුතියං තිබ්බකිලෙසස්ස අස්සුමුඛස්සාපි රුදතො පරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියචරණං, තතියං කාමෙසු අපාතබ්‍යතා අචෙලකපටිපදා, චතුත්ථං පච්චයෙ අලභමානස්සාපි ඣානවිපස්සනාසුඛසමඞ්ගිනො සාසනබ්‍රහ්මචරියචරණං. යං එවං ජාතියං කම්මසමාදානන්ති යං අඤ්ඤම්පි එවංපකාරං කම්මං. ඉමිනා පුග්ගලෙනාතිආදි තස්මිං කම්මවිපාකෙ භගවතො ඤාණස්ස පවත්තනාකාරදස්සනං. තත්ථ උපචිතන්ති යථා කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. අවිපක්කන්ති න විපක්කවිපාකං. විපාකාය පච්චුපට්ඨිතන්ති විපාකදානාය කතොකාසං. න ච භබ්බො අභිනිබ්බිධා ගන්තුන්ති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං අභිනිබ්බිජ්ඣනතො අභිනිබ්බිධාසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං අධිගන්තුං න ච භබ්බො. තං භගවා න ඔවදතීති තං විපාකාවරණෙන නිවුතං පුග්ගලං භගවා සච්චපටිවෙධං පුරක්ඛත්වා න ඔවදති, වාසනත්ථං පන තාදිසානම්පි ධම්මං දෙසෙති එව, අජාතසත්තුආදීනං විය.

උපචිතන්ති කාතුං ආරද්ධං. තෙනෙවාහ – ‘‘න ච තාව පාරිපූරිං ගත’’න්ති. තෙන මිච්ඡත්තනියාමස්ස අසමත්ථතං දස්සෙති. පුරා පාරිපූරිං ගච්ඡතීති පාරිපූරිං ඵලනිප්ඵාදනසමත්ථතං ගච්ඡති පුරා අධිගච්ඡෙය්‍ය. මිච්ඡත්තනියතතාය සජ්ජුකං ඵලධම්මස්ස අභාජනභාවං නිබ්බත්තයති පුරා. තෙනෙවාහ – ‘‘පුරා වෙනෙය්‍යත්තං සමතික්කමතී’’ති. ‘‘පුරා අනියතං සමතික්කමතී’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. අසමත්තෙති කම්මෙ අසම්පුණ්ණෙ, තෙ අසම්පුණ්ණෙ වා.

61. එවං කිලෙසන්තරායමිස්සකං කම්මන්තරායං දස්සෙත්වා ඉදානි අමිස්සකං කම්මන්තරායං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස ච පුග්ගලස්සා’’තිආදි වුත්තං. තං වුත්තනයමෙව.

සබ්බෙසන්ති ඉමස්මිං බලනිද්දෙසෙ වුත්තානං සබ්බෙසං කම්මානං. මුදුමජ්ඣාධිමත්තතාති මුදුමජ්ඣතිබ්බභාවො. කම්මානඤ්හි මුදුආදිභාවෙන තංවිපාකානං මුදුමජ්ඣතික්ඛභාවො විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්තිආදීසු දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. උපපජ්ජෙ අනන්තරෙ අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං ඵලං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරස්මිං අත්තභාවෙ ඉතො අඤ්ඤස්මිං යස්මිං කස්මිඤ්චි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං ඵලං අපරාපරියවෙදනීයං. එකජවනවාරස්මිඤ්හි සත්තසු චෙතනාසු පඨමචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. පරියොසානචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. මජ්ඣෙ පඤ්ච චෙතනා අපරාපරියවෙදනීයං නාම. විපාකවෙමත්තතාඤාණන්ති විපාකවෙමත්තතාය විපාකවිසෙසෙ ඤාණං. ඉමස්ස පන කම්මවිපාකස්ස ගතිසම්පත්ති ගතිවිපත්ති, උපධිසම්පත්ති උපධිවිපත්ති, කාලසම්පත්ති කාලවිපත්ති, පයොගසම්පත්ති පයොගවිපත්තියො කාරණං. සො ච නෙසං කාරණභාවො ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තී’’තිආදිපාළිවසෙන (විභ. 810) වෙදිතබ්බො.

62. අනන්තරබලනිද්දෙසෙ වුත්තකම්මසමාදානපදෙනෙව ඣානාදීනි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තථා සමාදින්නානං කම්මාන’’න්තිආදි වුත්තං. සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙසු පවත්තානි ඣානාදීනි කම්මං හොන්ති. තත්ථ තථා සමාදින්නානන්ති ‘‘සුක්කං සුක්කවිපාකං පච්චුප්පන්නසුඛං, ආයතිං සුඛවිපාක’’න්ති එවමාදිප්පකාරෙහි සමාදින්නෙසු කම්මෙසු. සංකිලෙසොති පටිපක්ඛධම්මවසෙන කිලිට්ඨභාවො. වොදානං පටිපක්ඛධම්මෙහි විසුජ්ඣනං. වුට්ඨානං පගුණවොදානං භවඞ්ගවුට්ඨානඤ්ච. එවං සංකිලිස්සතීතිආදීසු අයමෙවත්ථො – ඉමිනා ආකාරෙන ඣානාදි සංකිලිස්සති වොදායති වුට්ඨහතීති ජානනඤාණං භගවතො අනාවරණඤාණං, න තස්ස ආවරණං අත්ථීති.

කති ඣානානීතිආදි ඣානාදයො විභාගෙන දස්සෙතුං ආරද්ධං. චත්තාරි ඣානානීති චතුක්කනයවසෙන රූපාවචරජ්ඣානානි සන්ධායාහ. එකාදසාති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.129, 174; 3.339, 358; ම. නි. 2.248; 3.312) අට්ඨන්නං තිණ්ණඤ්ච සුඤ්ඤතවිමොක්ඛාදීනං වසෙන වුත්තං. අට්ඨාති තෙසු ඨපෙත්වා ලොකුත්තරෙ විමොක්ඛෙ අට්ඨ. සත්තාති තෙසු එව නිරොධසමාපත්තිං ඨපෙත්වා සත්ත. තයොති සුත්තන්තපරියායෙන සුඤ්ඤතවිමොක්ඛාදයො තයො. ද්වෙති අභිධම්මපරියායෙන අනිමිත්තවිමොක්ඛස්සාසම්භවතො අවසෙසා ද්වෙ. එත්ථ ච පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ වික්ඛම්භනවසෙන පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො, ආරම්මණෙ අධිමුච්චනතො ච විමොක්ඛා. නිරොධසමාපත්ති පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගමවිමොක්ඛො නාම. ලොකුත්තරා ච තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි සමුච්ඡෙදවසෙන විමුත්තත්තා විමොක්ඛොති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

සමාධීසු චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කො සවිචාරො සමාධි නාම. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කො විචාරමත්තො සමාධි නාම. චතුක්කනයෙ පඤ්චකනයෙපි සෙසඣානෙසු සමාධි අවිතක්කො අවිචාරො සමාධි නාම.

සමාපත්තීසු පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං ‘‘සමාධී’’තිපි නාමං ‘‘සමාපත්තී’’තිපි. කස්මා? චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො. නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න ‘‘සමාධී’’ති නාමං. සඤ්ඤාසමාපත්තිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

හානභාගියො සමාධීති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං පඨමජ්ඣානාදිසමාධිස්ස හානභාගියතා. ‘‘පඨමජ්ඣානස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදා සංකිලෙසො’’ති වුත්තත්තා දුතියජ්ඣානාදිවසෙන යොජෙතබ්බං. කුක්කුටං වුච්චති අජඤ්ඤාජිගුච්ඡනමුඛෙන තප්පරමතා. කුක්කුටඣායීති පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ඣානානි වුත්තානි, ද්වෙ පඨමදුතියජ්ඣානානීති වුත්තං හොති. යො පඨමං දුතියං වා ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති සඞ්කොචං ආපජ්ජති, උත්තරි න වායමති, තස්ස තානි ඣානානි චත්තාරිපි ‘‘කුක්කුටඣානානී’’ති වුච්චන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච කුක්කුටඣායී. තෙසු පුරිමානි ද්වෙ ආසන්නබලවපච්චත්ථිකත්තා විසෙසභාගියතාභාවතො ච සංකිලෙසභාවෙන වුත්තානි. ඉතරානි පන විසෙසභාගියතාභාවෙපි මන්දපච්චත්ථිකත්තා වොදානභාවෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

විසෙසභාගියො සමාධීති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං, පගුණවොදානං භවඞ්ගවුට්ඨානඤ්ච ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති. තස්මා වොදානම්පි ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගවසෙන සබ්බඣානෙහි වුට්ඨානං හොතීති භවඞ්ගඤ්ච වොදානං වුට්ඨානං. යස්මා පන වුට්ඨානවසිභාවෙන යථාපරිච්ඡින්නකාලං සමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති, තස්මා සමාපත්තිවුට්ඨානකොසල්ලං ඉධ ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

63. තස්සෙව සමාධිස්සාති තස්ස අනන්තරබලනිද්දෙසෙ ඣානාදිපරියායෙහි වුත්තසමාධිස්ස. පරිවාරාති පරික්ඛාරා. ඉන්ද්‍රියානීති සද්ධාසතිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි. බලානීති හිරොත්තප්පෙහි සද්ධිං තානියෙව. වීරියස්ස විසුං ගහණං බලානං බහූපකාරදස්සනත්ථං. වීරියුපත්ථම්භෙන හි සද්ධාදයො පටිපක්ඛෙන අකම්පනීයා හොන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘වීරියවසෙන බලානි භවන්තී’’ති. තෙසන්ති ඉන්ද්‍රියානං. මුදුමජ්ඣාධිමත්තතාති අවිසදං මුදු. නාතිවිසදං මජ්ඣං. අතිවිසදං අධිමත්තං බලවං ‘‘තික්ඛ’’න්ති වුච්චති.

වෙනෙය්‍යානං ඉන්ද්‍රියානුරූපං භගවතො දෙසනාපවත්තීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සංඛිත්තවිත්ථාරෙනාති සංඛිත්තස්ස විත්ථාරෙන. අථ වා සංඛිත්තෙනාති උද්දිට්ඨමත්තෙන. සංඛිත්තවිත්ථාරෙනාති උද්දෙසෙන නිද්දෙසෙන ච. විත්ථාරෙනාති උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසෙහි. මුදුකන්ති ලහුකං අපායභයවට්ටභයාදීහි සන්තජ්ජනවසෙන භාරියං අකත්වා. මුදුතික්ඛන්ති නාතිතික්ඛං. සංවෙගවත්ථූහි සංවෙගජනනාදිවසෙන භාරියං කත්වා. සමථං උපදිසතීති සමථං අධිකං කත්වා උපදිසති, න තථා විපස්සනන්ති අධිප්පායො. න හි කෙවලෙන සමථෙන සච්චප්පටිවෙධො සම්භවති. සමථවිපස්සනන්ති සමධුරං සමථවිපස්සනං. විපස්සනන්ති සාතිසයං විපස්සනං උපදිසති. යස්මා චෙත්ථ තික්ඛින්ද්‍රියාදයො උග්ඝටිතඤ්ඤුආදයොව, තස්මා ‘‘තික්ඛින්ද්‍රියස්ස නිස්සරණං උපදිසතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අධිපඤ්ඤාසික්ඛායාති අධිපඤ්ඤාසික්ඛං.

යං එත්ථ ඤාණන්ති එත්ථ ඉන්ද්‍රියානං මුදුමජ්ඣාධිමත්තතාය යං ඤාණං, ඉදං වුච්චති පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තවෙමත්තතාඤාණන්ති සම්බන්ධිතබ්බං. තස්ස ඤාණස්ස පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘අයං ඉමං භූමි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයං ඉමං භූමිං භාවනඤ්ච ගතොති අයං පුග්ගලො එවමිමං සංකිලෙසවාසනං වොදානං භවඞ්ගඤ්ච ගතො ගච්ඡති ගමිස්සති ච, කාලවචනිච්ඡාය අභාවතො, යථා දුද්ධන්ති. ඉමාය වෙලාය ඉමස්මිං සමයෙ ඉමාය මුදුමජ්ඣතික්ඛභෙදාය අනුසාසනියා. එවංධාතුකොති හීනාදිවසෙන එවංඅජ්ඣාසයො එවංඅධිමුත්තිකො. අයඤ්චස්ස ආසයොති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස අයං සස්සතුච්ඡෙදප්පකාරො, යථාභූතඤාණානුලොමඛන්තිප්පකාරො වා ආසයො. ඉදඤ්හි චතුබ්බිධං ආසයන්ති එත්ථ සත්තා වසන්තීති ආසයොති වුච්චති. ඉමං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො තෙසං දිට්ඨිගතානං විපස්සනාඤාණකම්මස්සකතඤ්ඤාණානඤ්ච අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති එව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කාමං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. කාමං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති… බ්‍යාපාදං… අබ්‍යාපාදං… ථිනමිද්ධං… ආලොකසඤ්ඤං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො ථිනමිද්ධගරුකො ථිනමිද්ධාසයො ථිනමිද්ධාධිමුත්තො’’’ති (පටි. ම. 1.113).

අයං අනුසයොති අයං ඉමස්ස පුග්ගලස්ස කාමරාගාදිකො අප්පහීනොයෙව අනුසයිතකිලෙසො. අප්පහීනොයෙව හි ථාමගතො කිලෙසො අනුසයො. පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං සත්තානං, හීනසත්තානන්ති අත්ථො. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන ද්විධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තවෙමත්තතාඤාණන්ති පරභාවො ච අපරභාවො ච පරොපරියත්තං අ-කාරස්ස ඔකාරං කත්වා, තස්ස වෙමත්තතා පරොපරියත්තවෙමත්තතා. සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තවෙමත්තතාය ඤාණං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තවෙමත්තතාඤාණන්ති පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ යන්ති යං අනෙකවිහිතස්ස පුබ්බෙනිවාසස්ස අනුස්සරණවසෙන භගවතො ඤාණං, ඉදං අට්ඨමං තථාගතබලන්ති සම්බන්ධො. අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං. පුබ්බෙනිවාසන්ති අනුස්සරිතුං ඉච්ඡිතං අත්තනො පරෙසඤ්ච සමනන්තරාතීතං භවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’ති එවං ජාතිපටිපාටියා අනුගන්ත්වා සරති, අනුදෙව වා සරති, චිත්තෙ අභිනින්නාමිතමත්තෙ එව සරතීති අත්ථො. භගවතො හි පරිකම්මකිච්චං නත්ථි, ආවජ්ජනමත්තෙනෙව සරති. සෙය්‍යථිදන්ති ආරද්ධප්පකාරනිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසුපි.

අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො තංමූලත්තා, විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි, තානි සබ්බානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති. අමුත්‍රාසින්තිආදි සරණාකාරදස්සනං. තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ, අමුම්හි භවෙ වා යොනියං වා ගතියං වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියං වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති භග්ගවො වා ගොතමො වා. එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරමායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසහස්සපරමායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සො තතො භවතො, සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම සත්තනිකායෙ උදපාදිං. අථ වා තත්‍රාපි භවෙ වා සත්තනිකායෙ වා අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තත්ථමෙව.

64. දිබ්බෙනාතිආදීසු දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තම්පි පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තත්තා දූරෙපි ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදම්පි වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං, දිබ්බවිහාරවසෙන වා පටිලද්ධත්තා, අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං, ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බං, තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති, න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමත්තමෙව පස්සති න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති. තස්මාස්ස තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. තදුභයඤ්ච භගවා පස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති.

එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා විසුද්ධං. යථාහ –

‘‘සො ඛො අහං අනුරුද්ධා ‘විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’ති ඉති විදිත්වා විචිකිච්ඡං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහිං. ‘අමනසිකාරො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො… ථිනමිද්ධං… ඡම්භිතත්තං… උප්පිලං… දුට්ඨුල්ලං… අච්චාරද්ධවීරියං… අතිලීනවීරියං… අභිජප්පා… නානත්තසඤ්ඤා… අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’ති ඉති විදිත්වා අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහි’’න්ති (ම. නි. 3.242) එවමාදි.

තදෙවං එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා විසුද්ධං. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා වා අතික්කන්තමානුසකං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන.

සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සො මනුස්සං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ පස්සති ඔලොකෙති. චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනාපි දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පති නිබ්බත්තා, තෙ ‘‘චවමානා උපපජ්ජමානා’’ති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනජාතිකුලභොගාදිවසෙන හීළිතෙ පරිභූතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ අභිරූපෙ විරූපෙ වාති අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානභොජනෙ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. තත්ථ පුරිමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං. ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මූපගඤාණකිච්චං. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානි ච දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති.

කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං, දුට්ඨං වා චරිතං කිලෙසපූතිකත්තා දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. එවං වචීමනොදුච්චරිතානිපි දට්ඨබ්බානි. සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධාදීනං අරියානං, අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා අක්කොසකා ගරහකා. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිහෙතුභූතසමාදින්නනානාවිධකම්මා. යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදපෙන්ති. තත්ථ වචීමනොදුච්චරිතග්ගහණෙන අරියූපවාදමිච්ඡාදිට්ඨීසු ගහිතාසුපි තෙසං පුන වචනං මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො ආනන්තරියසදිසො. යථාහ –

‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං, සාරිපුත්ත, වදාමි තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149).

මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ –

‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි එවං මහාසාවජ්ජතරං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිතො උද්ධං. අපායන්තිආදි සබ්බං නිරයවෙවචනං. නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති තත්ථ දුක්කටකාරිනොති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති, තිරච්ඡානයොනි හි අපායො, සුගතිතො අපෙතත්තා. න දුග්ගති, මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයං දීපෙති, සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා, දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා. න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. පෙතමහිද්ධිකානඤ්හි විමානානිපි නිබ්බත්තන්ති. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං දීපෙති, සො හි යථාවුත්තෙනත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සුඛසමුස්සයෙහි විනිපාතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිඅනෙකප්පකාරං නිරයමෙව දීපෙති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

අයං පන විසෙසො – එත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිම්පි සඞ්ගණ්හාති. සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතිං එව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයං වචනත්ථො. අමුකාය කප්පකොටියං උපචිතං තෙනායං එතරහි, අනාගතෙ වා සග්ගූපගො අපායූපගො චාති අට්ඨමනවමබලඤාණකිච්චං එකජ්ඣං කත්වා දස්සිතං. තථා කප්පසතසහස්සෙවාතිආදීසුපි. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉමානි භගවතො ද්වෙ ඤාණානී’’ති.

නිහතො මාරො බොධිමූලෙති නිහතො සමුච්ඡින්නො කිලෙසමාරො බොධිරුක්ඛමූලෙ. ඉදං භගවතො දසමං බලන්ති ඉදං කිලෙසමාරස්ස හනනං සමුච්ඡින්දනං භගවතො දසමං බලං. තෙනෙවාහ – ‘‘සබ්බාසවපරික්ඛයං ඤාණ’’න්ති. යස්මා පන යදා අරහත්තමග්ගෙන සවාසනා සබ්බෙ ආසවා ඛෙපිතා, තදා භගවතා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිගතං නාම, තස්මා ‘‘යං සබ්බඤ්ඤුතා පත්තා’’තිආදි වුත්තං.

අයං තාවෙත්ථ ආචරියානං සමානත්ථකථා. පරවාදී පනාහ – ‘‘දසබලඤාණං නාම පාටිඑක්කං නත්ථි, යස්මා ‘සබ්බඤ්ඤුතා පත්තා විදිතා සබ්බධම්මා’ති වුත්තං, තස්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවායං පභෙදො’’ති, තං න තථා දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දසබලඤාණඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තම්පි තතො අවසෙසම්පි ජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති. දුතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, තතියං ධාතුනානත්තකාරණමෙව, චතුත්ථං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, පඤ්චමං කම්මවිපාකන්තරමෙව, ඡට්ඨං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, සත්තමං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතූපපාතමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං සබ්බං න කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති.

අපිච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘දසබලඤාණං නාමෙතං සවිතක්කසවිචාරං අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්කඅවිචාරං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකියං ලොකුත්තර’’න්ති. ජානන්තො ‘‘පටිපාටියා සත්ත සවිතක්කසවිචාරානී’’ති වක්ඛති, තතො පරානි ද්වෙ අවිතක්කඅවිචාරානීති, ආසවක්ඛයඤාණං සියා සවිතක්කසවිචාරං, සියා අවිතක්කවිචාරමත්තං, සියා අවිතක්කඅවිචාරන්ති. තථා පටිපාටියා සත්ත කාමාවචරානි, තතො ද්වෙ රූපාවචරානි, අවසානෙ එකං ලොකුත්තරන්ති වක්ඛති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන සවිතක්කසවිචාරමෙව කාමාවචරමෙව ලොකියමෙවාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.