14. අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

46. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරොති අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ තථා ධාරයිතබ්බාති එකත්තවෙමත්තතාසඞ්ඛාතසාමඤ්ඤවිසෙසමත්තතො ධාරයිතබ්බා, න පන තත්ථ කිඤ්චි විකප්පෙතබ්බාති අධිප්පායො. අවිකප්පෙතබ්බතාය කාරණං නිද්දෙසවාරවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තං තං ඵලං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො, තදත්ථිකෙහි මග්ගීයති ගවෙසීයතීති වා මග්ගො. නිරතියට්ඨෙන නිරස්සාදට්ඨෙන ච නිරයො. උද්ධං අනුගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා. තිරච්ඡානාව තිරච්ඡානයොනි. පෙතතාය පෙත්ති, ඉතො පෙච්ච ගතභාවොති අත්ථො. පෙත්ති එව පෙත්තිවිසයො. න සුරන්ති න භාසන්ති න දිබ්බන්තීති අසුරා. අසුරා එව අසුරයොනි. දිබ්බෙහි රූපාදීහි සුට්ඨු අග්ගාති සග්ගා. මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. වානං වුච්චති තණ්හා, තං තත්ථ නත්ථීති නිබ්බානං. නිරයං ගච්ඡතීති නිරයගාමී. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අසුරයොනියොති අසුරයොනියා හිතො, අසුරජාතිනිබ්බත්තනකොති අත්ථො. සග්ගං ගමෙතීති සග්ගගාමියො. මනුස්සගාමීති මනුස්සලොකගාමී. පටිසඞ්ඛානිරොධොති පටිසඞ්ඛාය පටිපක්ඛභාවනාය නිරොධො, පටිපක්ඛෙ වා තථා අප්පවත්තෙ උප්පජ්ජනාරහස්ස පටිපක්ඛවුත්තියා අනුප්පාදො. අප්පටිසඞ්ඛානිරොධොති සඞ්ඛතධම්මානං සරසනිරොධො, ඛණිකනිරොධොති අත්ථො.

47. රූපන්ති එකත්තතා. භූතානං උපාදායාති වෙමත්තතා. උපාදාරූපන්ති එකත්තතා. චක්ඛායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති වෙමත්තතා. තථා භූතරූපන්ති එකත්තතා. පථවීධාතු …පෙ… වායොධාතූති වෙමත්තතා. පථවීධාතූති එකත්තතා. වීසති ආකාරා වෙමත්තතා. ආපොධාතූති එකත්තතා. ද්වාදස ආකාරා වෙමත්තතා. තෙජොධාතූති එකත්තතා. චත්තාරො ආකාරා වෙමත්තතා. වායොධාතූති එකත්තතා. ඡ ආකාරා වෙමත්තතාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ද්වීහි ආකාරෙහි ධාතුයො පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිමාහ.

තත්ථ කෙසාති කෙසා නාම උපාදින්නකසරීරට්ඨකා කක්ඛළලක්ඛණා ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො පථවීධාතුකොට්ඨාසො. ලොමා නාම…පෙ… මත්ථලුඞ්ගං නාම සරීරට්ඨකං කක්ඛළලක්ඛණං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසොති අයං වෙමත්තතා. ආපොධාතූතිආදිකොට්ඨාසෙසු පිත්තාදීසු එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – යෙන චාති යෙන තෙජොධාතුනා කුපිතෙන. සන්තප්පතීති අයං කායො සන්තප්පති එකාහිකජරාදිභාවෙන උසුමජාතො හොති. යෙන ච ජීරීයතීති යෙන අයං කායො ජරීයති. ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලතං බලක්ඛයං වලිත්තචපලිතාදිඤ්ච පාපුණාති. යෙන ච පරිඩය්හතීති යෙන කුපිතෙන අයං කායො ඩය්හති, සො ච පුග්ගලො ‘‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’’ති කන්දන්තො සතධොතසප්පිගොසීතචන්දනාදිලෙපනං තාලවණ්ටවාතඤ්ච පච්චාසීසති. යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡතීති අසිතං වා ඔදනාදි, පීතං වා පානකාදි, ඛායිතං වා පිට්ඨඛජ්ජකාදි, සායිතං වා අම්බපක්කමධුඵාණිතාදි සම්මා පරිපාකං ගච්ඡති, රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතීති අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමා තයො තෙජොධාතූ චතුසමුට්ඨානා. පච්ඡිමො කම්මසමුට්ඨානොව.

උද්ධඞ්ගමා වාතාති උග්ගාරහික්කාරාදිපවත්තකා උද්ධං ආරොහනවාතා. අධොගමා වාතාති උච්චාරපස්සාවාදිනීහරණකා අධො ඔරොහනවාතා. කුච්ඡිසයා වාතාති අන්තානං බහිවාතා. කොට්ඨාසයා වාතාති අන්තානං අන්තොවාතා. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතාති ධමනිජාලානුසාරෙන සකලසරීරෙ අඞ්ගමඞ්ගානි අනුසටා සමිඤ්ජනපසාරණාදිනිබ්බත්තකා වාතා. අස්සාසොති අන්තොපවිසනනාසිකවාතො. පස්සාසොති බහිනික්ඛමනනාසිකවාතො. එත්ථ ච පුරිමා සබ්බෙ චතුසමුට්ඨානා. අස්සාසපස්සාසා චිත්තසමුට්ඨානා එව. එවං වෙමත්තතාදස්සනවසෙන විභාගෙන උදාහටා චතස්සො ධාතුයො පටික්කූලමනසිකාරවසෙන උපසංහරන්තො ‘‘ඉමෙහි ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ න ගය්හූපගන්ති න ගහණයොග්ගං. සභාවභාවතොති සභාවලක්ඛණතො.

එවං පටික්කූලමනසිකාරං දස්සෙත්වා පුන තත්ථ සම්මසනචාරං පාළිවසෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තෙනාහ භගවා යා චෙව ඛො පනා’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

48. එවං සච්චමග්ගරූපධම්මවසෙන අධිට්ඨානහාරං දස්සෙත්වා ඉදානි අවිජ්ජාවිජ්ජාදීනම්පි වසෙන තං දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජාති එකත්තතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු යස්මා අවිජ්ජා දුක්ඛසච්චස්ස යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. තථා යස්මා දුක්ඛසමුදයස්ස දුක්ඛනිරොධස්ස දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ‘‘දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. පුබ්බන්තො අතීතද්ධභූතා ඛන්ධායතනධාතුයො. අපරන්තො අනාගතද්ධභූතා. පුබ්බන්තාපරන්තො තදුභයං. ඉදප්පච්චයතා සඞ්ඛාරාදීනං කාරණානි අවිජ්ජාදීනි. පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා අවිජ්ජාදීහි නිබ්බත්තා සඞ්ඛාරාදිධම්මා.

තත්ථායං අවිජ්ජා යස්මා අතීතානං ඛන්ධාදීනං යාව පටිච්චසමුප්පන්නානං ධම්මානං යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති, තස්මා ‘‘පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං යාව පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති, එවායං අවිජ්ජා කිච්චතො ජාතිතොපි කථිතා. අයඤ්හි ඉමානි අට්ඨ ඨානානි ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතීති කිච්චතො කථිතා. උප්පජ්ජමානාපි ඉමෙසු අට්ඨසු ඨානෙසු උප්පජ්ජතීති ජාතිතො කථිතා. එවං කිච්චතො ජාතිතො ච කථිතාපි ලක්ඛණතො කථිතෙ එව සුකථිතා හොතීති ලක්ඛණතො දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං.

තත්ථ ඤාණං අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං චතුසච්චධම්මං විදිතං පාකටං කරොති. අයං පන අවිජ්ජා උප්පජ්ජිත්වා තං විදිතං පාකටං කාතුං න දෙතීති ඤාණපච්චනීකතො අඤ්ඤාණං. දස්සනන්තිපි පඤ්ඤා, සා හි තං ආකාරං පස්සති. අවිජ්ජා පන උප්පජ්ජිත්වා පස්සිතුං න දෙතීති අදස්සනං. අභිසමයොතිපි පඤ්ඤා, සා තං ආකාරං අභිසමෙති. අවිජ්ජා පන උප්පජ්ජිත්වා තං අභිසමෙතුං න දෙතීති අනභිසමයො. අනුබොධො සම්බොධො පටිවෙධොතිපි පඤ්ඤා, සා තං ආකාරං අනුබුජ්ඣති සම්බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣති. අවිජ්ජා පන උප්පජ්ජිත්වා තං අනුබුජ්ඣිතුං සම්බුජ්ඣිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතීති අනනුබොධො අසම්බොධො අප්පටිවෙධො. තථා සල්ලක්ඛණං උපලක්ඛණං පච්චුපලක්ඛණං සමපෙක්ඛණන්තිපි පඤ්ඤා, සා තං ආකාරං සල්ලක්ඛති උපලක්ඛති පච්චුපලක්ඛති සමං සම්මා ච අපෙක්ඛති. අවිජ්ජා පන උප්පජ්ජිත්වා තස්ස තථා කාතුං න දෙතීති අසල්ලක්ඛණං අනුපලක්ඛණං අපච්චුපලක්ඛණං අසමපෙක්ඛණන්ති ච වුච්චති.

නාස්ස කිඤ්චි පච්චක්ඛකම්මං අත්ථි, සයඤ්ච අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා කතකම්මන්ති අප්පච්චක්ඛකම්මං. දුම්මෙධානං භාවො දුම්මෙජ්ඣං. බාලානං භාවො බාල්‍යං. සම්පජඤ්ඤන්ති පඤ්ඤා, සා අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං චතුසච්චධම්මං සම්පජානාති. අවිජ්ජා පන උප්පජ්ජිත්වා තං කාරණං පජානිතුං න දෙතීති අසම්පජඤ්ඤං. මොහනවසෙන මොහො. පමොහනවසෙන පමොහො. සම්මොහනවසෙන සම්මොහො. අවින්දියං වින්දති, වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. වට්ටස්මිං ඔහනති ඔතරතීති අවිජ්ජොඝො. වට්ටස්මිං යොජෙතීති අවිජ්ජායොගො. අප්පහීනට්ඨෙන චෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො ච අවිජ්ජානුසයො. මග්ගෙ පරියුට්ඨිතචොරා විය අද්ධිකෙ කුසලචිත්තං පරියුට්ඨාති විලුප්පතීති අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං. යථා නගරද්වාරෙ පලිඝසඞ්ඛාතාය ලඞ්ගියා පතිතාය මනුස්සානං නගරප්පවෙසො පච්ඡිජ්ජති, එවමෙව යස්ස සක්කායනගරෙ අයං පතිතා, තස්ස නිබ්බානසම්පාපකං ඤාණගමනං පච්ඡිජ්ජතීති අවිජ්ජාලඞ්ගී නාම හොති. අකුසලඤ්ච තං මූලඤ්ච, අකුසලානං වා මූලන්ති අකුසලමූලං. තං පන න අඤ්ඤං, ඉධාධිප්පෙතො මොහොති මොහො අකුසලමූලන්ති අයං එකපදිකො අවිජ්ජාය අත්ථුද්ධාරො. අයං වෙමත්තතාති අයං අවිජ්ජාය වෙමත්තතා.

විජ්ජාති වින්දියං වින්දතීති විජ්ජා, විජ්ඣනට්ඨෙන විජ්ජා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීසු දුක්ඛසච්චස්ස යාථාවසරසලක්ඛණං ජානාති පස්සති පටිවිජ්ඣතීති දුක්ඛෙ අරියසච්චෙ විසයභූතෙ ඤාණං ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. පඤ්ඤාති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන තෙන වා අනිච්චාදිනා පකාරෙන ධම්මෙ ජානාතීති පඤ්ඤා. පජානනාකාරො පජානනා. අනිච්චාදීනි විචිනතීති විචයො. පකාරෙහි විචිනතීති පවිචයො. චතුසච්චධම්මෙ විචිනතීති ධම්මවිචයො. අනිච්චාදීනං සල්ලක්ඛණවසෙන සල්ලක්ඛණා. තෙසංයෙව පති පති උපලක්ඛණවසෙන පච්චුපලක්ඛණා. පණ්ඩිතභාවො පණ්ඩිච්චං. කුසලභාවො කොසල්ලං. නිපුණභාවො නෙපුඤ්ඤං. අනිච්චාදීනං විභාවනවසෙන වෙභබ්‍යා. තෙසංයෙව චින්තනවසෙන චින්තා. අනිච්චාදීනි උපපරික්ඛතීති උපපරික්ඛා. භූරීති පථවියා නාමං, අයම්පි සණ්හට්ඨෙන විත්ථතට්ඨෙන ච භූරී වියාති භූරී. තෙන වුත්තං – ‘‘භූරී වුච්චති පථවී, තාය පථවිසමාය විත්ථතාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති භූරිපඤ්ඤො’’ති (මහානි. 27). අපි ච භූරීති පඤ්ඤායෙවෙතං අධිවචනං. භූතෙ අත්ථෙ රමතීති භූරී.

කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා. යස්සුප්පජ්ජති, තං සත්තං හිතපටිපත්තියං සම්පයුත්තං වා යාථාවලක්ඛණපටිවෙධෙ පරිණෙතීති පරිණායිකා. අනිච්චාදිවසෙන ධම්මෙ විපස්සතීති විපස්සනා. සම්මා පකාරෙහි අනිච්චාදීනි ජානාතීති සම්පජඤ්ඤං. උප්පථපටිපන්නෙ සින්ධවෙ වීථිආරොපනත්ථං පතොදො විය උප්පථෙ ධාවනකූටචිත්තං වීථිආරොපනත්ථං විජ්ඣතීති පතොදො වියාති පතොදො. දස්සනලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති ඉන්ද්‍රියං, පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අවිජ්ජාය න කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. කිලෙසච්ඡෙදනට්ඨෙන පඤ්ඤාව සත්ථං පඤ්ඤාසත්ථං. අච්චුග්ගතට්ඨෙන පඤ්ඤාව පාසාදො පඤ්ඤාපාසාදො. ආලොකනට්ඨෙන පඤ්ඤාව ආලොකො පඤ්ඤාආලොකො.

ඔභාසනට්ඨෙන පඤ්ඤාව ඔභාසො පඤ්ඤාඔභාසො. පජ්ජොතනට්ඨෙන පඤ්ඤාව පජ්ජොතො පඤ්ඤාපජ්ජොතො. රතිකරණට්ඨෙන රතිදායකට්ඨෙන රතිජනකට්ඨෙන චිත්තීකතට්ඨෙන දුල්ලභපාතුභාවට්ඨෙන අතුලට්ඨෙන අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන ච පඤ්ඤාව රතනං පඤ්ඤාරතනං. න තෙන සත්තා මුය්හන්ති, සයං වා ආරම්මණෙ න මුය්හතීති අමොහො. ධම්මවිචයපදං වුත්තත්ථමෙව. කස්මා පනෙතං පුන වුත්තන්ති? අමොහස්ස මොහපටිපක්ඛභාවදීපනත්ථං. තෙනෙතං දීපෙති – ය්වායං අමොහො, සො න කෙවලං මොහතො අඤ්ඤො ධම්මො, මොහස්ස පටිපක්ඛො ධම්මවිචයසඞ්ඛාතො අමොහොව ඉධාධිප්පෙතොති. සම්මාදිට්ඨීති යාථාවනිය්‍යානිකකුසලදිට්ඨි. ධම්මවිචයසඞ්ඛාතො පසත්ථො සුන්දරො වා බොජ්ඣඞ්ගොති ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො. මග්ගඞ්ගන්ති අරියමග්ගස්ස අඞ්ගං කාරණන්ති මග්ගඞ්ගං. අරියමග්ගස්ස අන්තොගධත්තා මග්ගපරියාපන්නන්ති.

අසඤ්ඤාසමාපත්තීති සඤ්ඤාවිරාගභාවනාවසෙන පවත්තිතා අසඤ්ඤභවූපපත්තිනිබ්බත්තනසමාපත්ති. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ එකච්චෙ තිත්ථායතනෙ පබ්බජිත්වා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානා වුට්ඨාය සඤ්ඤාය දොසං පස්සන්ති, සඤ්ඤාය සති හත්ථච්ඡෙදාදිදුක්ඛඤ්චෙව සබ්බභයානි ච හොන්ති, ‘‘අලං ඉමාය සඤ්ඤාය, සඤ්ඤාභාවො සන්තො’’ති එවං සඤ්ඤාය දොසං පස්සිත්වා සඤ්ඤාවිරාගවසෙන චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානා කාලං කත්වා අසඤ්ඤීසු නිබ්බත්තන්ති. චිත්තං නෙසං චුතිචිත්තනිරොධෙනෙව ඉධ නිවත්තති, රූපක්ඛන්ධමත්තමෙව තත්ථ නිබ්බත්තති.

තෙ යථා නාම ජියාවෙගුක්ඛිත්තො සරො යත්තකො ජියාවෙගො, තත්තකමෙව ආකාසෙ ගච්ඡති, එවමෙවං ඣානවෙගුක්ඛිත්තා උපපජ්ජිත්වා යත්තකො ඣානවෙගො, තත්තකමෙව කාලං තිට්ඨන්ති. ඣානවෙගෙ පන පරික්ඛීණෙ තත්ථ රූපක්ඛන්ධො අන්තරධායති, ඉධ පටිසන්ධිසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසඤ්ඤභවූපපත්තිනිබ්බත්තනසමාපත්තී’’ති. විභූතසඤ්ඤාසමාපත්තීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති. සා හි පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණස්ස පඨමාරුප්පසඤ්ඤායපි විභාවනතො ‘‘විභූතසඤ්ඤා’’ති වුච්චති. කෙචි ‘‘විභූතරූපසඤ්ඤා’’ති පඨන්ති, තෙසං මතෙන විභූතරූපසමාපත්ති නාම සෙසාරුප්පසමාපත්තියො. සෙසා සමාපත්තියො සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව.

නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛො ඣායීති ඣානලාභී පුථුජ්ජනො. ආජානියො ඣායීති අරහා, සබ්බෙපි වා අරියපුග්ගලා. අස්සඛලුඞ්කො ඣායීති ඛලුඞ්කස්සසදිසො ඣායී. තථා හි ඛලුඞ්කො අස්සො දමථං න උපෙති ඉතො චිතො ච යථාරුචි ධාවති, එවමෙවං යො පුථුජ්ජනො අභිඤ්ඤාලාභී, සො අභිඤ්ඤා අස්සාදෙත්වා ‘‘අලමෙත්තාවතා, කතමෙත්තාවතා’’ති උත්තරිදමථාය අපරිසක්කන්තො අභිඤ්ඤාචිත්තවසෙන ඉතො චිතො ච ධාවති පවත්තති, සො ‘‘අස්සඛලුඞ්කො ඣායී’’ති වුත්තො. දිට්ඨුත්තරො ඣායීති ඣානලාභී දිට්ඨිගතිකො. පඤ්ඤුත්තරො ඣායීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ඣායී, සබ්බො එව වා පඤ්ඤාධිකො ඣායී.

සරණො සමාධීති අකුසලචිත්තෙකග්ගතා, සබ්බොපි වා සාසවො සමාධි. අරණො සමාධීති සබ්බො කුසලාබ්‍යාකතො සමාධි, ලොකුත්තරො එව වා. සවෙරො සමාධීති පටිඝචිත්තෙසු එකග්ගතා. අවෙරො සමාධීති මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. අනන්තරදුකෙපි එසෙව නයො. සාමිසො සමාධීති ලොකියසමාධි. සො හි අනතික්කන්තවට්ටාමිසලොකාමිසතාය සාමිසො. නිරාමිසො සමාධීති ලොකුත්තරො සමාධි. සසඞ්ඛාරො සමාධීති දුක්ඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො සුඛාපටිපදො ච දන්ධාභිඤ්ඤො. සො හි සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන නිග්ගහෙත්වා අධිගන්තබ්බො. ඉතරො අසඞ්ඛාරො සමාධි. එකංසභාවිතො සමාධීති සුක්ඛවිපස්සකස්ස සමාධි. උභයංසභාවිතො සමාධීති සමථයානිකස්ස සමාධි. උභයතො භාවිතභාවනො සමාධීති කායසක්ඛිනො උභතොභාගවිමුත්තස්ස ච සමාධි. සො හි උභයතො භාගෙහි උභයතො භාවිතභාවනො.

ආගාළ්හපටිපදාති කාමානං ඔරොහනපටිපත්ති, කාමසුඛානුයොගොති අත්ථො. නිජ්ඣාමපටිපදාති කාමස්ස නිජ්ඣාපනවසෙන ඛෙදනවසෙන පවත්තා පටිපත්ති, අත්තකිලමථානුයොගොති අත්ථො. අක්ඛමා පටිපදාතිආදීසු පධානකරණකාලෙ සීතාදීනි අසහන්තස්ස පටිපදා, තානි නක්ඛමතීති අක්ඛමා. සහන්තස්ස පන තානි ඛමතීති ඛමා. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.14; 6.58) නයෙන මිච්ඡාවිතක්කෙ සමෙතීති සමා. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙතීති දමා පටිපදා.

එවන්ති ඉමිනා වුත්තනයෙන. යො ධම්මොති යො කොචි ජාතිආදිධම්මො. යස්ස ධම්මස්සාති තතො අඤ්ඤස්ස ජරාදිධම්මස්ස. සමානභාවොති දුක්ඛාදිභාවෙන සමානභාවො. එකත්තතායාති සමානතාය දුක්ඛාදිභාවානං එකීභාවෙන. එකී භවතීති අනෙකොපි ‘‘දුක්ඛ’’න්තිආදිනා එකසද්දාභිධෙය්‍යතාය එකී භවති. එතෙන එකත්තතාය ලක්ඛණමාහ. යෙන යෙන වා පන විලක්ඛණොති යො ධම්මො යස්ස ධම්මස්ස යෙන යෙන භාවෙන විසදිසො. තෙන තෙන වෙමත්තං ගච්ඡතීති තෙන තෙන භාවෙන සො ධම්මො තස්ස ධම්මස්ස වෙමත්තතං විසදිසත්තං ගච්ඡති, දුක්ඛභාවෙන සමානොපි ජාතිආදිකො අභිනිබ්බත්තිආදිභාවෙන ජරාදිකස්ස විසිට්ඨතං ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉමිනා වෙමත්තතාය ලක්ඛණමාහ.

ඉදානි තාව එකත්තවෙමත්තතාවිසයෙ නියොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සුත්තෙ වා වෙය්‍යාකරණෙ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුච්ඡිතන්ති පුච්ඡාවසෙන දෙසිතසුත්තවසෙන වුත්තං, න පන අධිට්ඨානහාරස්ස පුච්ඡාවිසයතාය. සෙසං උත්තානමෙව.

අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.