15. පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

49. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො හාරොති පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ යො ධම්මො යං ධම්මං ජනයති, තස්ස සො පරික්ඛාරොති සඞ්ඛෙපතො පරික්ඛාරලක්ඛණං වත්වා තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘කිංලක්ඛණො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති අත්තනො ඵලං පටිකාරණභාවං ගච්ඡතීති හෙතු. පටිච්ච එතස්මා ඵලං එතීති පච්චයො. කිඤ්චාපි හෙතුපච්චයසද්දෙහි කාරණමෙව වුච්චති, තථාපි තත්ථ විසෙසං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘අසාධාරණලක්ඛණො’’තිආදි වුත්තං. සභාවො හෙතූති සමානභාවො බීජං හෙතු. නනු ච බීජං අඞ්කුරාදිසදිසං න හොතීති? නො න හොති, අඤ්ඤතො හි තාදිසස්ස අනුප්පජ්ජනතො.

‘‘යථා වා පනා’’තිආදිනාපි උදාහරණන්තරදස්සනෙන හෙතුපච්චයානං විසෙසමෙව විභාවෙති. තත්ථ දුද්ධන්ති ඛීරං. දධි භවතීති එකත්තනයෙන අභෙදොපචාරෙන වා වුත්තං, න අඤ්ඤථා. න හි ඛීරං දධි හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘න චත්ථි එකකාලසමවධානං දුද්ධස්ස ච දධිස්ස චා’’ති. අථ වා ඝටෙ දුද්ධං පක්ඛිත්තං දධි භවති, දධි තත්ථ කාලන්තරෙ ජායති පච්චයන්තරසමායොගෙන, තස්මා න චත්ථි එකකාලසමවධානං දුද්ධස්ස ච දධිස්ස ච රසඛීරවිපාකාදීහි භින්නසභාවත්තා. එවමෙවන්ති යථා හෙතුභූතස්ස ඛීරස්ස ඵලභූතෙන දධිනා න එකකාලසමවධානං, එවමඤ්ඤස්සාපි හෙතුස්ස ඵලෙන න එකකාලසමවධානං, න තථා පච්චයස්ස, න හි පච්චයො එකන්තෙන ඵලෙන භින්නකාලො එවාති. එවම්පි හෙතුපච්චයානං විසෙසො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

එවං බාහිරං හෙතුපච්චයවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි අජ්ඣත්තිකං දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හි සංසාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අවිජ්ජා අවිජ්ජාය හෙතූ’’ති වුත්තෙ කිං එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ අනෙකා අවිජ්ජා විජ්ජන්තීති? ආහ ‘‘පුරිමිකා අවිජ්ජා පච්ඡිමිකාය අවිජ්ජාය හෙතූ’’ති. තෙන එකස්මිං කාලෙ හෙතුඵලානං සමවධානං නත්ථීති එතමෙවත්ථං සමත්ථෙති. තත්ථ ‘‘පුරිමිකා අවිජ්ජා’’තිආදිනා හෙතුඵලභූතානං අවිජ්ජානං විභාගං දස්සෙති. ‘‘බීජඞ්කුරො වියා’’තිආදිනා ඉමමත්ථං දස්සෙති – යථා බීජං අඞ්කුරස්ස හෙතු හොන්තං සමනන්තරහෙතුතාය හෙතු හොති. යං පන බීජතො ඵලං නිබ්බත්තති, තස්ස බීජං පරම්පරහෙතුතාය හෙතු හොති. එවං අවිජ්ජායපි හෙතුභාවෙ දට්ඨබ්බන්ති.

පුන ‘‘යථා වා පනා’’තිආදිනාපි හෙතුපච්චයවිභාගමෙව දස්සෙති. තත්ථ ථාලකන්ති දීපකපල්ලිකා. අනග්ගිකන්ති අග්ගිං විනා. දීපෙතුන්ති ජාලෙතුං. ඉති සභාවො හෙතූති එවං පදීපුජ්ජාලනාදීසු අග්ගිආදිපදීපසදිසං කාරණං සභාවො හෙතු. පරභාවො පච්චයොති තත්ථෙව කපල්ලිකාවට්ටිතෙලාදිසදිසො අග්ගිතො අඤ්ඤො සභාවො පච්චයො. අජ්ඣත්තිකොති නියකජ්ඣත්තිකො නියකජ්ඣත්තෙ භවො. බාහිරොති තතො බහිභූතො. ජනකොති නිබ්බත්තකො. පරිග්ගාහකොති උපත්ථම්භකො. අසාධාරණොති ආවෙණිකො. සාධාරණොති අඤ්ඤෙසම්පි පච්චයුප්පන්නානං සමානො.

ඉදානි යස්මා කාරණං ‘‘පරික්ඛාරො’’ති වුත්තං, කාරණභාවො ච ඵලාපෙක්ඛාය, තස්මා කාරණස්ස යො කාරණභාවො යථා ච සො හොති, යඤ්ච ඵලං යො ච තස්ස විසෙසො, යො ච කාරණඵලානං සම්බන්ධො, තං සබ්බං විභාවෙතුං ‘‘අවුපච්ඡෙදත්ථො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාරණඵලභාවෙන සම්බන්ධතා සන්තති. කො ච තත්ථ සම්බන්ධො, කො කාරණඵලභාවො ච? සො එව අවුපච්ඡෙදත්ථො. යො ඵලභූතො අඤ්ඤස්ස අකාරණං හුත්වා නිරුජ්ඣති, සො වුපච්ඡින්නො නාම හොති, යථා තං අරහතො චුතිචිත්තං. යො පන අත්තනො අනුරූපස්ස ඵලස්ස හෙතු හුත්වා නිරුජ්ඣති, සො අනුපච්ඡින්නො එව නාම හොති, හෙතුඵලසම්බන්ධස්ස විජ්ජමානත්තාති ආහ – ‘‘අවුපච්ඡෙදත්ථො සන්තතිඅත්ථො’’ති.

යස්මා ච කාරණතො නිබ්බත්තං ඵලං නාම, න අනිබ්බත්තං, තස්මා ‘‘නිබ්බත්තිඅත්ථො ඵලත්ථො’’ති වුත්තං. යස්මා පන පුරිමභවෙන අනන්තරභවපටිසන්ධානවසෙන පවත්තා උපපත්තික්ඛන්ධා පුනබ්භවො, තස්මා වුත්තං – ‘‘පටිසන්ධිඅත්ථො පුනබ්භවත්ථො’’ති. තථා යස්ස පුග්ගලස්ස කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති, තං පලිබුන්ධෙන්ති සම්මා පටිපජ්ජිතුං න දෙන්ති. යාව ච මග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතා, තාව අනුසෙන්ති නාම, තෙන වුත්තං – ‘‘පලිබොධත්ථො පරියුට්ඨානත්ථො, අසමුග්ඝාතත්ථො අනුසයත්ථො’’ති. පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාතෙ න කදාචි තං නාමරූපඞ්කුරස්ස කාරණං හෙස්සතීති ආහ – ‘‘අපරිඤ්ඤාතත්ථො විඤ්ඤාණස්ස බීජත්ථො’’ති. යත්ථ අවුපච්ඡෙදො තත්ථ සන්තතීති යත්ථ රූපාරූපප්පවත්තියං යථාවුත්තො අවුපච්ඡෙදො, තත්ථ සන්තතිවොහාරො. යත්ථ සන්තති තත්ථ නිබ්බත්තීතිආදි පච්චයපරම්පරදස්සනං හෙතුඵලසම්බන්ධවිභාවනමෙව.

‘‘යථා වා පන චක්ඛුඤ්ච පටිච්චා’’තිආදිනා ‘‘සභාවො හෙතූ’’ති වුත්තමෙවත්ථං විභාගෙන දස්සෙති. තත්ථ සන්නිස්සයතායාති උපනිස්සයපච්චයතාය. මනසිකාරොති කිරියාමනොධාතු. සා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විඤ්ඤාණභාවෙන සමානජාතිතාය සභාවො හෙතු. සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො සභාවො හෙතූති පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරා පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො, තත්ථ යො සභාවො, සො හෙතූති. සඞ්ඛාරාති චෙත්ථ සබ්බො ලොකියො කුසලාකුසලචිත්තුප්පාදො අධිප්පෙතො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං යො කොචි උපනිස්සයො සබ්බො සො පරික්ඛාරොති යථාවුත්තප්පභෙදො යො කොචි පච්චයො, සො සබ්බො අත්තනො ඵලස්ස පරික්ඛරණතො අභිසඞ්ඛරණතො පරික්ඛාරො. තස්ස නිද්ධාරෙත්වා කථනං පරික්ඛාරො හාරොති.

පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.