(1.) විභඞ්ගවාරො

53. ඉදානි යා එතා පණ්ණත්තිවාරෙ කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං ආදිං කත්වා නයමත්තං දස්සෙන්තෙන අපරිමාණා පුච්ඡා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාකුසලාදීනං සහුප්පත්තියා අභාවතො යා පුච්ඡා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති එවං විස්සජ්ජනං න ලභන්ති. තා පහාය යා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජෙතුං අයං කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදිනා නයෙන පටිච්චවාරස්ස නිද්දෙසවාරො ආරද්ධො.

තත්ථ සියා – සචෙ ඉමා හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා සබ්බසො විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, අථ කස්මා දස්සිතා? නනු යා ලභන්ති, තායෙව දස්සෙතබ්බාති? ආම, දස්සෙතබ්බා සියුං. තථා දස්සියමානා පන සබ්බෙසු තිකදුකපට්ඨානාදීසු එකෙකස්මිං තිකෙ, දුකෙ, දුකතිකෙ, තිකදුකෙ, තිකතිකෙ, දුකදුකෙ ච සඞ්ඛෙපං අකත්වා දස්සෙතබ්බායෙව භවෙය්‍යුං. කස්මා? යස්මා යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසු. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තස්මා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන එකෙකස්මිං තිකෙ යත්තකාහි පුච්ඡාහි භවිතබ්බං සබ්බා කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. එවං දස්සිතාසු හි යා තත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තා වුච්චමානා සක්කා සුඛෙන විජානිතුන්ති සුඛෙන විජානනත්ථං සබ්බාපි කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. යා පනෙත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජිතාති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ කුසලං ධම්මං පටිච්චාති චතුභූමකකුසලධම්මෙසු වෙදනාක්ඛන්ධාදිභෙදං එකං ධම්මං පටිච්ච පටිගන්ත්වා සහුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන සදිසභාවෙන පත්වා, තෙන සද්ධිං එකතො උප්පත්තිභාවං උපගන්ත්වාති අත්ථො. කුසලො ධම්මොති චතුභූමකකුසලධම්මෙසුයෙව සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදිභෙදො එකො ධම්මො. උප්පජ්ජතීති උප්පාදතො යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජති, නිබ්බත්තතීතිපි අත්ථො. අත්තානං ලභති, උප්පාදාදයො තයොපි ඛණෙ පාපුණාතීති වුත්තං හොති. හෙතුපච්චයාති කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන.

එවං ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති පුච්ඡාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති විස්සජ්ජනං වත්වා ඉදානි යං ධම්මං පටිච්ච යො ධම්මො උප්පජ්ජති, තං ධම්මං ඛන්ධවසෙන දස්සෙතුං කුසලං එකං ඛන්ධන්තිආදිමාහ. තත්ථ එකන්ති වෙදනාදීසු චතූසු යංකිඤ්චි එකං. තයො ඛන්ධාති යො යො පච්චයභාවෙන ගහිතො, තං තං ඨපෙත්වා අවසෙසා තයො ඛන්ධා. තයො ඛන්ධෙති වෙදනාදීසු යො එකො ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති ගහිතො, තං ඨපෙත්වා සෙසෙ තයො. ද්වෙ ඛන්ධෙති වෙදනාසඤ්ඤාදුකාදීසු ඡසු දුකෙසු යෙකෙචි ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. ද්වෙ ඛන්ධාති යෙ යෙ පච්චයභාවෙන ගහිතා, තෙ තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා ද්වෙ ඛන්ධා කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො.

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා, ද්වෙ වා පන එකස්සෙව පච්චයො නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච එකො ඛන්ධො, එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති න වුත්තං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජතීතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති ඉදං පටිච්චත්ථස්ස සහජාතත්ථත්තා යං කුසලෙන සහජාතඤ්චෙව හෙතුපච්චයඤ්ච ලභති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව නයො.

විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතන්ති එත්ථ හෙතුපච්චයාභාවතො අහෙතුකං, රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බං. පටිසන්ධික්ඛණෙති කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතං පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකාබ්‍යාකතන්ති තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානාබ්‍යාකතවසෙන වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඉදං කටත්තාරූපග්ගහණෙන වත්ථුම්හි ගහිතෙපි වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධානං උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං.

එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. එකං ඛන්ධන්තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. එවං රූපාබ්‍යාකතම්හි භූතෙ පටිච්ච භූතානං උප්පත්තිං වත්වා ඉදානි භූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්තිං දස්සෙතුං මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානන්තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙ උපාදාරූපන්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, ඉතරද්වයං කස්මා වුත්තන්ති? මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං. යඤ්හි හෙට්ඨා ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං කටත්තා ච රූප’’න්ති දස්සිතං, තං න කෙවලං ඛන්ධෙයෙව ච පටිච්ච උප්පජ්ජති, මහාභූතෙපි පන පටිච්ච උප්පජ්ජතීති දස්සනත්ථමිදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ චිත්තසමුට්ඨානං පවත්තෙයෙව, කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පි. උපාදාරූපන්ති තස්සෙව උභයස්ස විසෙසනං.

කුසලෙ ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්චාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානාව මහාභූතා ගහිතා. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති එත්ථ පන භූතරූපම්පි උපාදාරූපම්පි ගහිතං. ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා’’තිආදිනා නයෙන හි භූතරූපම්පි ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පජ්ජති. මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙන උපාදාරූපම්පි. අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙසුපි එසෙව නයො. එවං හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. එතායෙව හි එත්ථ ලබ්භන්ති, සෙසා චත්තාලීස මොඝපුච්ඡාති න විස්සජ්ජිතා. ඉමිනා උපායෙන ආරම්මණපච්චයාදීසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ තත්ථ පන විචාරෙතබ්බයුත්තකමෙව විචාරයිස්සාම.

54. ආරම්මණපච්චයෙ තාව රූපස්ස ආරම්මණපච්චයවසෙන අනුප්පත්තිතො තාසු නවසු රූපමිස්සකා පහාය තිස්සොව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. තෙනෙව ච කාරණෙන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්වා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති න වුත්තං. න හි තං ආරම්මණපච්චයෙන උප්පජ්ජති.

55. අධිපතිපච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතන්ති ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති න ගහිතං. සෙසං හෙතුපච්චයසදිසමෙව.

56. අනන්තරසමන්තරෙසුපි රූපං න ලබ්භතීති ආරම්මණපච්චයෙ විය තිස්සොව පුච්ඡා.

57. සහජාතපච්චයෙ පටිසන්ධික්ඛණෙති පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. හෙට්ඨා පන පච්චයවිභඞ්ගෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ’’ති ආගතං තම්පි ඉමිනා සද්ධිං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හෙත්ථ නානන්ති. අපිච ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408) වචනතො ඔක්කන්තීති පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියාවෙතං නාමං. පටිසන්ධීති සබ්බභවසාධාරණං. ඉධ පන ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්තිආදිවචනතො පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියෙව අධිප්පෙතා. සා හි රූපස්සපි අරූපස්සපි පච්චයභාවඤ්චෙව පච්චයුප්පන්නභාවඤ්ච සඞ්ගණ්හාති, තස්මා පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා හොතීති ගහිතා. බාහිරං එකං මහාභූතන්ති අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පථවීපාසාණාදීසු මහාභූතං සන්ධාය වුත්තං. පච්චයවිභඞ්ගවාරස්මිඤ්හි චත්තාරො මහාභූතාති අජ්ඣත්තිකඤ්ච බාහිරඤ්ච එකතො කත්වා ගහිතං. සඞ්ඛෙපදෙසනා හි සා. අයං පන විත්ථාරදෙසනා, තස්මා සබ්බං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘බාහිරං එකං මහාභූත’’න්තිආදිමාහ. අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චාති ද්විසන්තතිසමුට්ඨානභූතවසෙන වුත්තං. මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති ඉදං පන කම්මසමුට්ඨානවසෙනෙව වුත්තං. උපාදාරූපන්ති උතුසමුට්ඨානවසෙනෙව.

58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්තං.

59. නිස්සයපච්චයෙ යස්මා පටිච්චත්ථො නාම සහජාතත්ථො, තස්මා යා හෙට්ඨා පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයතා දස්සිතා, න සා ගහිතා. චක්ඛායතනාදීනි හි පුරෙජාතානි හුත්වා පච්චයා හොන්ති, ඉධ සහජාතමෙව ලබ්භති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘නිස්සයපච්චයො සහජාතපච්චයසදිසො’’ති.

60. උපනිස්සයපච්චයෙ රූපස්ස උපනිස්සයපච්චයාභාවා තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්ති, යෙ පන ලභන්ති, තෙසං වසෙනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

61. පුරෙජාතපච්චයෙ වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච වත්ථුනා පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධන්ති එත්ථ යං විපාකාබ්‍යාකතස්ස වත්ථු ඔක්කන්තික්ඛණෙ සහජාතපච්චයො හොති, තං පුරෙජාතපච්චයභාජනියත්තා ඉධ න ගහෙතබ්බං. යෙපි කුසලාදයො ආරුප්පෙ පුරෙජාතපච්චයං න ලභන්ති, තෙපි පුරෙජාතපච්චයභාජනියතොයෙව ඉධ න ගහෙතබ්බා. ආරම්මණං පන නියමතො පුරෙජාතපච්චයභාවං න ලභති. රූපායතනාදීනි හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනංයෙව පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්ති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අතීතානාගතානිපි ආරම්මණං හොන්තියෙව. තස්මා ඉධ න ගහිතං. ඛන්ධවසෙන හි අයං දෙසනා, න විඤ්ඤාණධාතුවසෙන. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධ’’න්ති දෙසනාය ච සබ්බාපි විඤ්ඤාණධාතුයො ගහිතා, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො එවාති.

පච්ඡාජාතො කුසලාකුසලානං පච්චයො න හොති, අබ්‍යාකතස්සපි උපත්ථම්භකොව න ජනකො, තස්මා ‘‘උප්පජ්ජති පච්ඡාජාතපච්චයා’’ති එවං වත්තබ්බො එකධම්මොපි නත්ථීති පච්ඡාජාතපච්චයවසෙන විස්සජ්ජනං න කතං.

62. ආසෙවනපච්චයෙ කාමං සබ්බා කිරියා ආසෙවනපච්චයං න ලභන්ති, ලබ්භමානවසෙන පන ‘‘කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තං. තස්මා ජවනකිරියාවෙත්ථ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

63. කම්මපච්චයෙ කුසලාකුසලෙසු එකක්ඛණිකො කම්මපච්චයො වෙදිතබ්බො, තථා කිරියාබ්‍යාකතෙ. විපාකාබ්‍යාකතෙ පන නානාක්ඛණිකොපි, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානානං පන එකක්ඛණිකො. කටත්තාරූපානං නානාක්ඛණිකොව තථා අසඤ්ඤසත්තරූපානං. කටත්තාරූපං පනෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං. සෙසං න එකන්තතො කම්මසමුට්ඨානත්තා උපාදාරූපන්ති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ඉධ කම්මසමුට්ඨානමෙව අධිප්පෙතං.

64. විපාකපච්චයෙ කුසලාකුසලං කිරියඤ්ච න ලබ්භතීති අබ්‍යාකතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කතං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙව. කටත්තාරූපන්ති යථාලාභවසෙන ඉන්ද්‍රියරූපඤ්ච වත්ථුරූපඤ්ච. උපාදාරූපන්ති තදවසෙසං තස්මිං සමයෙ විජ්ජමානකං උපාදාරූපං.

65. ආහාරපච්චයෙ සබ්බෙසම්පි කුසලාදීනං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච අරූපාහාරවසෙන උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති භවඞ්ගාදිචිත්තසමුට්ඨානං. ආහාරසමුට්ඨානන්ති කබළීකාරාහාරසමුට්ඨානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානමෙව. පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ ආහාරපටිපාටියා පඨමං කබළීකාරො ආහාරො දස්සිතො, ඉධ පන කුසලං ධම්මන්ති පුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපාහාරා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.

66. ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චයවිභඞ්ගෙ ඉන්ද්‍රියපටිපාටියා පඨමං චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි දස්සිතානි, ඉධ පන කුසලාදිපුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපින්ද්‍රියානං පච්චයතා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාදීසු යථාලාභවසෙන අරූපින්ද්‍රියා ගහෙතබ්බා. අසඤ්ඤසත්තානං භූතරූපෙසුපි ජීවිතින්ද්‍රියන්ති.

67. ඣානමග්ගපච්චයෙසු හෙතුපච්චයසදිසමෙව විස්සජ්ජනං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘හෙතුපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

68. සම්පයුත්තපච්චයෙ විස්සජ්ජනං ආරම්මණපච්චයගතිකං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

69. විප්පයුත්තපච්චයෙ වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඛන්ධා වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා විප්පයුත්තපච්චයා. වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. චිත්තසමුට්ඨානරූපං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූපං ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. සෙසවිස්සජ්ජනෙසුපි වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. විපාකාබ්‍යාකතෙ චෙත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදීනි සඞ්ගහිතබ්බානි. එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතස්ස පච්චයභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පි.

70. අත්ථිපච්චයෙ සබ්බං සහජාතපච්චයගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

71-72. නත්ථිවිගතා ආරම්මණපච්චයගතිකා, අවිගතං සහජාතගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිසං, සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං. ඉමෙ තෙවීසති පච්චයාති සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්තං. විත්ථාරෙතබ්බාති යා පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තාසං වසෙන විත්ථාරෙතබ්බා. අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙ පච්චයානුලොමෙ පටිච්චවාරස්ස කුසලත්තිකවිස්සජ්ජනෙ අත්ථවණ්ණනා.