1. පටිච්චවාරවණ්ණනා

1. පච්චයානුලොමං

(1.) විභඞ්ගවාරො

53. ඉදානි යා එතා පණ්ණත්තිවාරෙ කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං ආදිං කත්වා නයමත්තං දස්සෙන්තෙන අපරිමාණා පුච්ඡා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාකුසලාදීනං සහුප්පත්තියා අභාවතො යා පුච්ඡා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති එවං විස්සජ්ජනං න ලභන්ති. තා පහාය යා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජෙතුං අයං කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදිනා නයෙන පටිච්චවාරස්ස නිද්දෙසවාරො ආරද්ධො.

තත්ථ සියා – සචෙ ඉමා හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා සබ්බසො විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, අථ කස්මා දස්සිතා? නනු යා ලභන්ති, තායෙව දස්සෙතබ්බාති? ආම, දස්සෙතබ්බා සියුං. තථා දස්සියමානා පන සබ්බෙසු තිකදුකපට්ඨානාදීසු එකෙකස්මිං තිකෙ, දුකෙ, දුකතිකෙ, තිකදුකෙ, තිකතිකෙ, දුකදුකෙ ච සඞ්ඛෙපං අකත්වා දස්සෙතබ්බායෙව භවෙය්‍යුං. කස්මා? යස්මා යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසු. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තස්මා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන එකෙකස්මිං තිකෙ යත්තකාහි පුච්ඡාහි භවිතබ්බං සබ්බා කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. එවං දස්සිතාසු හි යා තත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තා වුච්චමානා සක්කා සුඛෙන විජානිතුන්ති සුඛෙන විජානනත්ථං සබ්බාපි කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. යා පනෙත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජිතාති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ කුසලං ධම්මං පටිච්චාති චතුභූමකකුසලධම්මෙසු වෙදනාක්ඛන්ධාදිභෙදං එකං ධම්මං පටිච්ච පටිගන්ත්වා සහුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන සදිසභාවෙන පත්වා, තෙන සද්ධිං එකතො උප්පත්තිභාවං උපගන්ත්වාති අත්ථො. කුසලො ධම්මොති චතුභූමකකුසලධම්මෙසුයෙව සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදිභෙදො එකො ධම්මො. උප්පජ්ජතීති උප්පාදතො යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජති, නිබ්බත්තතීතිපි අත්ථො. අත්තානං ලභති, උප්පාදාදයො තයොපි ඛණෙ පාපුණාතීති වුත්තං හොති. හෙතුපච්චයාති කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන.

එවං ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති පුච්ඡාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති විස්සජ්ජනං වත්වා ඉදානි යං ධම්මං පටිච්ච යො ධම්මො උප්පජ්ජති, තං ධම්මං ඛන්ධවසෙන දස්සෙතුං කුසලං එකං ඛන්ධන්තිආදිමාහ. තත්ථ එකන්ති වෙදනාදීසු චතූසු යංකිඤ්චි එකං. තයො ඛන්ධාති යො යො පච්චයභාවෙන ගහිතො, තං තං ඨපෙත්වා අවසෙසා තයො ඛන්ධා. තයො ඛන්ධෙති වෙදනාදීසු යො එකො ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති ගහිතො, තං ඨපෙත්වා සෙසෙ තයො. ද්වෙ ඛන්ධෙති වෙදනාසඤ්ඤාදුකාදීසු ඡසු දුකෙසු යෙකෙචි ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. ද්වෙ ඛන්ධාති යෙ යෙ පච්චයභාවෙන ගහිතා, තෙ තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා ද්වෙ ඛන්ධා කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො.

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා, ද්වෙ වා පන එකස්සෙව පච්චයො නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච එකො ඛන්ධො, එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති න වුත්තං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජතීතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති ඉදං පටිච්චත්ථස්ස සහජාතත්ථත්තා යං කුසලෙන සහජාතඤ්චෙව හෙතුපච්චයඤ්ච ලභති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව නයො.

විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතන්ති එත්ථ හෙතුපච්චයාභාවතො අහෙතුකං, රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බං. පටිසන්ධික්ඛණෙති කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතං පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකාබ්‍යාකතන්ති තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානාබ්‍යාකතවසෙන වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඉදං කටත්තාරූපග්ගහණෙන වත්ථුම්හි ගහිතෙපි වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධානං උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං.

එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. එකං ඛන්ධන්තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. එවං රූපාබ්‍යාකතම්හි භූතෙ පටිච්ච භූතානං උප්පත්තිං වත්වා ඉදානි භූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්තිං දස්සෙතුං මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානන්තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙ උපාදාරූපන්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, ඉතරද්වයං කස්මා වුත්තන්ති? මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං. යඤ්හි හෙට්ඨා ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං කටත්තා ච රූප’’න්ති දස්සිතං, තං න කෙවලං ඛන්ධෙයෙව ච පටිච්ච උප්පජ්ජති, මහාභූතෙපි පන පටිච්ච උප්පජ්ජතීති දස්සනත්ථමිදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ චිත්තසමුට්ඨානං පවත්තෙයෙව, කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පි. උපාදාරූපන්ති තස්සෙව උභයස්ස විසෙසනං.

කුසලෙ ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්චාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානාව මහාභූතා ගහිතා. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති එත්ථ පන භූතරූපම්පි උපාදාරූපම්පි ගහිතං. ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා’’තිආදිනා නයෙන හි භූතරූපම්පි ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පජ්ජති. මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙන උපාදාරූපම්පි. අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙසුපි එසෙව නයො. එවං හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. එතායෙව හි එත්ථ ලබ්භන්ති, සෙසා චත්තාලීස මොඝපුච්ඡාති න විස්සජ්ජිතා. ඉමිනා උපායෙන ආරම්මණපච්චයාදීසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ තත්ථ පන විචාරෙතබ්බයුත්තකමෙව විචාරයිස්සාම.

54. ආරම්මණපච්චයෙ තාව රූපස්ස ආරම්මණපච්චයවසෙන අනුප්පත්තිතො තාසු නවසු රූපමිස්සකා පහාය තිස්සොව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. තෙනෙව ච කාරණෙන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්වා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති න වුත්තං. න හි තං ආරම්මණපච්චයෙන උප්පජ්ජති.

55. අධිපතිපච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතන්ති ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති න ගහිතං. සෙසං හෙතුපච්චයසදිසමෙව.

56. අනන්තරසමන්තරෙසුපි රූපං න ලබ්භතීති ආරම්මණපච්චයෙ විය තිස්සොව පුච්ඡා.

57. සහජාතපච්චයෙ පටිසන්ධික්ඛණෙති පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. හෙට්ඨා පන පච්චයවිභඞ්ගෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ’’ති ආගතං තම්පි ඉමිනා සද්ධිං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හෙත්ථ නානන්ති. අපිච ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408) වචනතො ඔක්කන්තීති පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියාවෙතං නාමං. පටිසන්ධීති සබ්බභවසාධාරණං. ඉධ පන ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්තිආදිවචනතො පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියෙව අධිප්පෙතා. සා හි රූපස්සපි අරූපස්සපි පච්චයභාවඤ්චෙව පච්චයුප්පන්නභාවඤ්ච සඞ්ගණ්හාති, තස්මා පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා හොතීති ගහිතා. බාහිරං එකං මහාභූතන්ති අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පථවීපාසාණාදීසු මහාභූතං සන්ධාය වුත්තං. පච්චයවිභඞ්ගවාරස්මිඤ්හි චත්තාරො මහාභූතාති අජ්ඣත්තිකඤ්ච බාහිරඤ්ච එකතො කත්වා ගහිතං. සඞ්ඛෙපදෙසනා හි සා. අයං පන විත්ථාරදෙසනා, තස්මා සබ්බං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘බාහිරං එකං මහාභූත’’න්තිආදිමාහ. අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චාති ද්විසන්තතිසමුට්ඨානභූතවසෙන වුත්තං. මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති ඉදං පන කම්මසමුට්ඨානවසෙනෙව වුත්තං. උපාදාරූපන්ති උතුසමුට්ඨානවසෙනෙව.

58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්තං.

59. නිස්සයපච්චයෙ යස්මා පටිච්චත්ථො නාම සහජාතත්ථො, තස්මා යා හෙට්ඨා පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයතා දස්සිතා, න සා ගහිතා. චක්ඛායතනාදීනි හි පුරෙජාතානි හුත්වා පච්චයා හොන්ති, ඉධ සහජාතමෙව ලබ්භති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘නිස්සයපච්චයො සහජාතපච්චයසදිසො’’ති.

60. උපනිස්සයපච්චයෙ රූපස්ස උපනිස්සයපච්චයාභාවා තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්ති, යෙ පන ලභන්ති, තෙසං වසෙනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

61. පුරෙජාතපච්චයෙ වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච වත්ථුනා පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධන්ති එත්ථ යං විපාකාබ්‍යාකතස්ස වත්ථු ඔක්කන්තික්ඛණෙ සහජාතපච්චයො හොති, තං පුරෙජාතපච්චයභාජනියත්තා ඉධ න ගහෙතබ්බං. යෙපි කුසලාදයො ආරුප්පෙ පුරෙජාතපච්චයං න ලභන්ති, තෙපි පුරෙජාතපච්චයභාජනියතොයෙව ඉධ න ගහෙතබ්බා. ආරම්මණං පන නියමතො පුරෙජාතපච්චයභාවං න ලභති. රූපායතනාදීනි හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනංයෙව පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්ති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අතීතානාගතානිපි ආරම්මණං හොන්තියෙව. තස්මා ඉධ න ගහිතං. ඛන්ධවසෙන හි අයං දෙසනා, න විඤ්ඤාණධාතුවසෙන. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධ’’න්ති දෙසනාය ච සබ්බාපි විඤ්ඤාණධාතුයො ගහිතා, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො එවාති.

පච්ඡාජාතො කුසලාකුසලානං පච්චයො න හොති, අබ්‍යාකතස්සපි උපත්ථම්භකොව න ජනකො, තස්මා ‘‘උප්පජ්ජති පච්ඡාජාතපච්චයා’’ති එවං වත්තබ්බො එකධම්මොපි නත්ථීති පච්ඡාජාතපච්චයවසෙන විස්සජ්ජනං න කතං.

62. ආසෙවනපච්චයෙ කාමං සබ්බා කිරියා ආසෙවනපච්චයං න ලභන්ති, ලබ්භමානවසෙන පන ‘‘කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තං. තස්මා ජවනකිරියාවෙත්ථ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

63. කම්මපච්චයෙ කුසලාකුසලෙසු එකක්ඛණිකො කම්මපච්චයො වෙදිතබ්බො, තථා කිරියාබ්‍යාකතෙ. විපාකාබ්‍යාකතෙ පන නානාක්ඛණිකොපි, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානානං පන එකක්ඛණිකො. කටත්තාරූපානං නානාක්ඛණිකොව තථා අසඤ්ඤසත්තරූපානං. කටත්තාරූපං පනෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං. සෙසං න එකන්තතො කම්මසමුට්ඨානත්තා උපාදාරූපන්ති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ඉධ කම්මසමුට්ඨානමෙව අධිප්පෙතං.

64. විපාකපච්චයෙ කුසලාකුසලං කිරියඤ්ච න ලබ්භතීති අබ්‍යාකතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කතං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙව. කටත්තාරූපන්ති යථාලාභවසෙන ඉන්ද්‍රියරූපඤ්ච වත්ථුරූපඤ්ච. උපාදාරූපන්ති තදවසෙසං තස්මිං සමයෙ විජ්ජමානකං උපාදාරූපං.

65. ආහාරපච්චයෙ සබ්බෙසම්පි කුසලාදීනං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච අරූපාහාරවසෙන උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති භවඞ්ගාදිචිත්තසමුට්ඨානං. ආහාරසමුට්ඨානන්ති කබළීකාරාහාරසමුට්ඨානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානමෙව. පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ ආහාරපටිපාටියා පඨමං කබළීකාරො ආහාරො දස්සිතො, ඉධ පන කුසලං ධම්මන්ති පුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපාහාරා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.

66. ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චයවිභඞ්ගෙ ඉන්ද්‍රියපටිපාටියා පඨමං චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි දස්සිතානි, ඉධ පන කුසලාදිපුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපින්ද්‍රියානං පච්චයතා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාදීසු යථාලාභවසෙන අරූපින්ද්‍රියා ගහෙතබ්බා. අසඤ්ඤසත්තානං භූතරූපෙසුපි ජීවිතින්ද්‍රියන්ති.

67. ඣානමග්ගපච්චයෙසු හෙතුපච්චයසදිසමෙව විස්සජ්ජනං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘හෙතුපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

68. සම්පයුත්තපච්චයෙ විස්සජ්ජනං ආරම්මණපච්චයගතිකං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

69. විප්පයුත්තපච්චයෙ වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඛන්ධා වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා විප්පයුත්තපච්චයා. වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. චිත්තසමුට්ඨානරූපං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූපං ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. සෙසවිස්සජ්ජනෙසුපි වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. විපාකාබ්‍යාකතෙ චෙත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදීනි සඞ්ගහිතබ්බානි. එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතස්ස පච්චයභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පි.

70. අත්ථිපච්චයෙ සබ්බං සහජාතපච්චයගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

71-72. නත්ථිවිගතා ආරම්මණපච්චයගතිකා, අවිගතං සහජාතගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිසං, සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං. ඉමෙ තෙවීසති පච්චයාති සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්තං. විත්ථාරෙතබ්බාති යා පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තාසං වසෙන විත්ථාරෙතබ්බා. අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙ පච්චයානුලොමෙ පටිච්චවාරස්ස කුසලත්තිකවිස්සජ්ජනෙ අත්ථවණ්ණනා.

(2.) සඞ්ඛ්‍යාවාරො

73. ඉදානි යෙ එත්ථ හෙතුපච්චයාදීසු එකෙකස්මිං පච්චයෙ විස්සජ්ජනවාරා ලද්ධා, තෙ ගණනවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා නවාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුයා නවාති හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවාරා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – කුසලෙන කුසලං, කුසලෙන අබ්‍යාකතං, කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතං; අකුසලෙන අකුසලං, අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අකුසලාබ්‍යාකතං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති.

ආරම්මණෙ තීණීති කුසලෙන කුසලං, අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. අධිපතියා නවාති හෙතුයා වුත්තසදිසාව. ද්වාදසසු හි පච්චයෙසු නව නවාති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි හෙතුපච්චයසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. දසසු පච්චයෙසු තීණි තීණීති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි ආරම්මණසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්මිඤ්හි අබ්‍යාකතපදස්ස විස්සජ්ජනෙ රූපම්පි ලබ්භති, තථා පුරෙජාතපච්චයෙ. ආසෙවනපච්චයෙ විපාකානි චෙව වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්ති. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතමෙව. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො නව තීණි එකන්ති, තිවිධොව වාරපරිච්ඡෙදො. විත්ථාරතො ද්වාදස නවකා, දස තිකා, එකං එකකන්ති සබ්බෙසුපි තෙවීසතියා පච්චයෙසු එකූනචත්තාලීසාධිකං වාරසතං හොති, එකූනචත්තාලීසාධිකඤ්ච පුච්ඡාසතං. එකූනචත්තාලීසාධිකං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනසතන්තිපි තස්සෙව නාමං.

74. එවං හෙතුපච්චයාදිකෙ එකමූලකෙ ගණනං දස්සෙත්වා ඉතො පරෙසු දුමූලකාදීසු විත්ථාරදෙසනං සඞ්ඛිපිත්වා එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදාය වාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං දුමූලකෙ තාව හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීතිආදිමාහ. තත්‍රිදං ලක්ඛණං – බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණී’’ති. හෙතුආරම්මණදුකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. සමානගණනො පන සමානගණනෙන සද්ධිං යුත්තො අපරිහීනගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා අධිපතියා නවා’’ති. හෙතාධිපතිදුකෙ නවෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. විපාකෙ එකන්ති හෙතුවිපාකදුකෙ විපාකෙ වුත්තං එකමෙව විස්සජ්ජනං ලබ්භතීති එවං තාව දුමූලකෙ වාරපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

75. තිමූලකාදීසුපි ඉදමෙව ලක්ඛණං. තෙනෙවාහ – හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණීති. හෙතාරම්මණාධිපති තිකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො.

76-79. ද්වාදසමූලකෙ පන විපාකපච්චයො න ලබ්භති, තස්මා ආසෙවනපච්චයා කම්මෙ තීණීති වත්වා විපාකං අපරාමසිත්වා ආහාරෙ තීණීති වුත්තං. තෙරසමූලකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතො. සො දුවිධො හොති – සාසෙවනො වා සවිපාකො වා. තත්ථ පඨමං සාසෙවනො දස්සිතො, සො තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනපච්චයා අවිගතෙ තීණී’’ති. සවිපාකො පන ආසෙවනං න ලභති, තස්මා තං පහාය විපාකවසෙන ගණනාය දස්සනත්ථං අනන්තරායෙව ‘‘හෙතුපච්චයා…පෙ… විපාකපච්චයා ආහාරෙ එක’’න්ති එකං නයං දස්සෙත්වා පච්ඡා තෙවීසතිමූලකොව දස්සිතො. එතෙසු පන ද්වීසු තෙවීසතිමූලකෙසු කිඤ්චාපි එකස්මිං විපාකපච්චයො නත්ථි, එකස්මිං ආසෙවනපච්චයො, පච්ඡාජාතපච්චයො පන උභයත්ථාපි. රුළ්හීසද්දෙන පනෙතෙ තෙවීසතිමූලකාත්වෙව වෙදිතබ්බා. තෙසු සාසෙවනෙ ආසෙවනස්ස වසෙන සබ්බත්ථ තීණෙව විස්සජ්ජනානි, සවිපාකෙ විපාකපච්චයස්ස වසෙන එකමෙවාති අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.

යං පනෙතං හෙතුමූලකානන්තරං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං, තං ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙපි දුමූලකාදීසුපි සබ්බත්ථ ආරම්මණපදෙ චෙව ආරම්මණෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච යත්ථ නවහි භවිතබ්බං, තත්ථ තයොව පඤ්හා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකපදෙ පන විපාකපදෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච එකොව පඤ්හො හොතීති. ඉති යං හෙට්ඨා අවොචුම්හ ‘‘බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනො හොතී’’ති, තං සුවුත්තමෙව.

80-85. ඉදානි යෙ ආරම්මණාදීනං පච්චයානං වසෙන එකමූලකාදයො දස්සෙතබ්බා, තෙසු එකමූලකො තාව හෙතුඑකමූලකෙනෙව සදිසොති එකස්මිම්පි පච්චයෙ න දස්සිතො. ආරම්මණපච්චයවසෙන පන දුමූලකෙ ගණනං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණි, අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණීති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණී’’ති වත්තබ්බෙ යෙ හෙතුපච්චයාදයො පච්චයා බහුගණනා, තෙසං ඌනතරගණනෙහි ච සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයස්ස පුරිමභාගෙ ඨිතම්පි හෙතුපච්චයං පච්ඡිමභාගෙව ඨපෙත්වා ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තං. තෙනෙතං ආවි කරොති – ආරම්මණපච්චයො යෙන යෙන බහුතරගණනෙන වා සමානගණනෙන වා පච්චයෙන සද්ධිං දුකතිකාදිභෙදං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි. විපාකපච්චයෙන පන සද්ධිං සංසන්දනෙ එකමෙව ලබ්භති, තං විපාකපච්චයාදිකාය ගණනාය ආවි භවිස්සතීති ඉධ න දස්සිතං. යා චෙසා දුමූලකෙ ගණනා දස්සිතා, තිමූලකාදීසුපි එසාව ගණනාති ආරම්මණපච්චයවසෙන තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා.

ඉදානි අධිපතිපච්චයාදිවසෙන දුමූලකාදීසු ගණනං දස්සෙතුං අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නවාතිආදි වුත්තං. තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව පච්චයසන්නිවෙසො වෙදිතබ්බො. යථා ච අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නව, එවං සෙසෙසුපි හෙතුනා සමානගණනාසු නවෙව. ඉති යො යො පච්චයො ආදිම්හි තිට්ඨති, තෙන තෙන සද්ධිං සමානගණනානං සංසන්දනෙ ආදිම්හි ඨිතස්ස වසෙන ගණනා හොති. තෙන පන සද්ධිං ඌනතරගණනානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානංයෙව වසෙන ගණනා හොතීති වෙදිතබ්බො. යථා ච ආරම්මණපච්චයවසෙන එවං අධිපතිපච්චයවසෙනාපි තතො පරෙසං අනන්තරාදීනං වසෙනාපි තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා. තස්මා දුමූලකෙ දස්සිතගණනාවසෙනෙව සබ්බත්ථ සාධෙතබ්බා. තෙනෙව වුත්තං ‘‘එකෙකං පච්චයං මූලකං කාතුන සජ්ඣායමග්ගෙන ගණෙතබ්බා’’ති.

පච්චයානුලොමවණ්ණනා.

පටිච්චවාරො

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

86-87. පච්චයපච්චනීයං පන යස්මා කුසලපදෙ න ලබ්භති කුසලධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා අනුප්පත්තිතො, තස්මා අකුසලං ධම්මං පටිච්චාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නහෙතුපච්චයාති හෙතුපච්චයපටික්ඛෙපො හෙතුපච්චයං විනා අඤ්ඤෙන පච්චයෙන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. විචිකිච්ඡාසහගතො උද්ධච්චසහගතො මොහොති අයඤ්හි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච සයං හෙතුපච්චයො හොති, අඤ්ඤස්ස පන සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවා න හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජතීති ඨපෙත්වා හෙතුපච්චයං සෙසෙහි අත්තනො අනුරූපපච්චයෙහි උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපච්චයපටික්ඛෙපෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො.

88. නඅධිපතිපච්චයෙ කාමං අධිපතිපි අත්තනා සද්ධිං දුතියස්ස අධිපතිනො අභාවා නඅධිපතිපච්චයං ලභති, යථා පන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතො මොහො අහෙතුකො, න තථා අධිපතයො එව නිරාධිපති. ඡන්දාදීසු පන අඤ්ඤතරං අධිපතිං අකත්වා කුසලාදීනං උප්පත්තිකාලෙ සබ්බෙපි කුසලාදයො නිරාධිපතිනො. තස්මා මොහං විය විසුං අධිපතිමත්තමෙව අනුද්ධරිත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන එසා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිකා දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා.

89. නානන්තරනසමනන්තරෙසු නාරම්මණෙ විය රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. සහජාතපච්චයො පරිහීනො. යථා චෙස, තථා නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයාපි. කිං කාරණා? එතෙහි විනා කස්සචි අනුප්පත්තිතො. සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙපි හි පච්චක්ඛාය එකොපි රූපාරූපධම්මො නුප්පජ්ජති, තස්මා තෙ පරිහීනා.

90. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවිභඞ්ගෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති හදයවත්ථුවජ්ජං වෙදිතබ්බං.

91. නඋපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගෙ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තඤ්හි උපනිස්සයං න ලභති. අරූපං පන කිඤ්චාපි ආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයෙ න ලභෙය්‍ය, අනන්තරූපනිස්සයමුත්තකං පන නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.

92. නපුරෙජාතෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපන්ති පඤ්චවොකාරවසෙන වුත්තං.

93. නපච්ඡාජාතපච්චයාති එත්ථ සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තස්මා සහජාතපච්චයසදිසා එත්ථ පාළි, සා නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතාති ඉධ සඞ්ඛිත්තා. නාසෙවනපච්චයෙ කුසලාකුසලා පඨමජවනවසෙන වෙදිතබ්බා, තථා කිරියාබ්‍යාකතං. පාළි පන ඉධාපි නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතවසෙන වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ – ‘‘නපච්ඡාජාතපච්චයම්පි නාසෙවනපච්චයම්පි නාධිපතිපච්චයසදිස’’න්ති.

94-97. නකම්මපච්චයෙ විපාකචෙතනා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං ලභතීති න ගහිතා. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තථා නඉන්ද්‍රියපච්චයෙ.

98. නඣානපච්චයෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණධම්මා චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. පඤ්චවිඤ්ඤාණස්මිඤ්හි වෙදනා ච චිත්තෙකග්ගතා ච දුබ්බලත්තා උපනිජ්ඣානලක්ඛණං න පාපුණන්තීති ඣානපච්චයෙ න ගහිතා.

99-102. නමග්ගපච්චයෙ අහෙතුකවිපාකකිරියඤ්චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. නසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතෙසු රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.

103. නහෙතුයා ද්වෙති එකමූලකගණනාය යථාපාළිමෙව නිය්‍යාති.

104. දුමූලකෙ නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එකන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි බහුගණනෙන සද්ධිං ඌනතරගණනස්ස සංසන්දනෙ ඌනතරගණනවසෙන නහෙතුයා විය ද්වීහි භවිතබ්බං. නාරම්මණවසෙන පන අරූපධම්මානං පරිහීනත්තා අබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘එක’’න්ති වුත්තං. සබ්බෙසු එකකෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙති වුත්තට්ඨානෙ පන නහෙතුයා ලද්ධවසෙන වාරද්වයං වෙදිතබ්බං.

105-106. තිමූලකාදීසු පන සබ්බෙසු නාරම්මණපච්චයස්ස අපරිහීනත්තා එකමෙව විස්සජ්ජනන්ති අයං පච්චනීයෙ නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.

107-130. නාරම්මණපච්චයාදයො පන එකමූලකෙ තාව පුරිමෙන සදිසත්තා ඉධාපි න දස්සිතායෙව. නාරම්මණපච්චයවසෙන දුමූලකෙ නාරම්මණපච්චයා, නහෙතුයා එකන්ති නහෙතුදුමූලකෙ වුත්තමෙව. නාධිපතියා පඤ්චාති නාරම්මණපච්චයෙ ලද්ධවසෙන වෙදිතබ්බාති එවං සබ්බසංසන්දනෙසු ඌනතරගණනස්සෙව පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. යත්ථ යත්ථ ච නාරම්මණපච්චයො පවිසති, තත්ථ තත්ථ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. නානන්තරනසමනන්තරනඅඤ්ඤමඤ්ඤනඋපනිස්සයනාහාරනඉන්ද්‍රියනසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතපච්චයානං පවිට්ඨට්ඨානෙපි එසෙව නයො. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනා. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. ඉමිනා පන ලක්ඛණෙන සබ්බෙසු දුමූලකාදීසු ‘‘අයං පච්චයො මූලං, අයමෙත්ථ දුමූලකො, අයං තිමූලකො, අයං සබ්බමූලකො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඌනතරගණනස්ස පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බාති.

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

131-189. ඉදානි අනුලොමපච්චනීයෙ ගණනං දස්සෙතුං හෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ පඤ්චාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතාධිපතිමග්ගපච්චයෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු සහජාතාදයො චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකපච්චයා, ආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයා චත්තාරොති ඉමෙ අට්ඨ පච්චනීයතො න ලබ්භන්ති. හෙතුපච්චයාදිවසෙන හි උප්පජ්ජමානො ධම්මො ඉමෙ අට්ඨ පච්චයෙ අලභන්තො නාම නත්ථි. ආරම්මණඅනන්තරසමනන්තරඋපනිස්සයසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයෙසු පන අනුලොමතො ඨිතෙසු අරූපට්ඨානිකා පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති. න හි ආරම්මණපච්චයාදීහි උප්පජ්ජමානා අනන්තරසමනන්තරපච්චයාදයො න ලභන්ති. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයකම්මාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙසු පන අනුලොමතො ඨිතෙසු චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකායෙව, පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති. එතෙසඤ්හි පච්චයානං වසෙන උප්පජ්ජමානො සබ්බට්ඨානිකෙ අලභන්තො නාම නත්ථි. පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අනුලොමතො ඨානං නාම නත්ථි. එවං සෙසෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු යෙ ච ලබ්භන්ති, යෙ ච න ලබ්භන්ති, තෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සබ්බෙසුපි දුමූලකාදීසු නයෙසු තෙසං තෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානංයෙව වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බාති.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

190. ඉදානි පච්චනීයානුලොමෙ ගණනං දස්සෙතුං නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුම්හි පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා අධිපතිං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. පච්ඡාජාතො පන අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භති, යෙ නව පච්චයා ‘‘අරූපානඤ්ඤෙවා’’ති වුත්තා, තෙසු පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු සත්තසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු සෙසා අරූපට්ඨානිකා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. යො හි ආරම්මණාදීහි නුප්පජ්ජති, න සො අනන්තරාදයො ලභති. පටිසන්ධිවිපාකො පන පුරෙජාතතො, සබ්බවිපාකො ච සද්ධිං කිරියමනොධාතුයා ආසෙවනතො අනුප්පජ්ජමානොපි අනන්තරාදයො ලභති, තස්මා ‘‘පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං.

පුරෙජාතපච්ඡාජාතආසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. කම්මපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා විපාකපච්චයං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. ආහාරින්ද්‍රියෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු ඨපෙත්වා සබ්බට්ඨානිකෙ චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤකම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙ ච අවසෙසා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, ඉතරෙ යුජ්ජමානකවසෙන ලබ්භන්ති. ඣානපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ. හෙතාධිපතිආසෙවනමග්ගපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. විප්පයුත්තපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පුරෙජාතපච්චයං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. එවං තෙසු තෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු යෙ යෙ අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තෙ තෙ ඤත්වා තෙසං තෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා.

191-195. දුමූලකාදීසු ච නයෙසු යං යං පච්චයං ආදිං කත්වා යෙ යෙ දුකාදයො දස්සිතා, තෙ තෙ ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයවසෙන යථා යථා දස්සිතා, තථා තථා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා. තත්ථ යං නහෙතුවසෙන දුමූලකාදයො නයෙ දස්සෙන්තෙන නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා…පෙ… නාසෙවනපච්චයාති වත්වා ‘‘යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිස’’න්ති වුත්තං. තස්ස, ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා සහජාතෙ එක’’න්තිආදීහි සදිසතා වෙදිතබ්බා. යං පන ‘‘නකම්මෙ ගණිතෙ පඤ්ච ගණ්හාතී’’ති සීහළභාසාය ලිඛිතං, තස්සත්ථො – නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා නකම්මපච්චයාති එවං නකම්මපච්චයෙන ඝටිතෙ සහජාතෙ එකන්ති එවං දස්සිතා පඤ්චෙව පච්චයා අනුලොමතො ලබ්භන්ති, න අඤ්ඤෙති. එවං අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අධිප්පෙතත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. එවරූපඤ්හි බ්‍යඤ්ජනං අත්තනො සඤ්ඤානිබන්ධනත්ථං පොරාණෙහි සකසකභාසාය ලිඛිතං.

අපිච ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි අත්ථි ධම්මො කම්මපච්චයං ලභති, න ඉන්ද්‍රියපච්චයං. සො අසඤ්ඤෙසු චෙව පඤ්චවොකාරෙ පවත්තෙ ච රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො මග්ගපච්චයං ලභති, නහෙතුපච්චයං. සො විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහජාතමොහවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො ඣානපච්චයං ලභති, නමග්ගපච්චයං. සො මනොධාතුඅහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වෙදිතබ්බො. යත්ථ කටත්තාරූපානි නානාක්ඛණිකකම්මවසෙනෙව කම්මපච්චයං ලභන්ති, තත්ථ රූපධම්මා හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්ති, සබ්බට්ඨානිකා පච්චනීයා න හොන්ති. අහෙතුකෙ අධිපතිපච්චයො නත්ථීති ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො.

තත්‍රායං නයො – නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙති එත්ථ තාව අහෙතුකමොහො චෙව අහෙතුකවිපාකකිරියා ච පච්චයුප්පන්නං, තස්මා අකුසලෙනාකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං සන්ධායෙත්ථ ද්වෙති වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආසෙවනෙ පන විපාකං න ලබ්භති, තථා කිරියමනොධාතු. තස්මා කිරියාහෙතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙනෙත්ථ අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං වෙදිතබ්බං. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙව. මග්ගෙ එකන්ති අකුසලෙන අකුසලමෙව.

196-197. නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චාති රූපමෙව සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං කුසලාබ්‍යාකතං අකුසලාබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්ච කොට්ඨාසෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති. සබ්බපඤ්චකෙසු එසෙව නයො. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. තානි හි නාරම්මණපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජන්ති. තිමූලකෙපි එසෙව නයො.

198-202. නාධිපතිමූලකෙ හෙතුයා නවාති අනුලොමෙ හෙතුම්හි වුත්තානෙව. තීණීතිආදීනිපි හෙට්ඨා අනුලොමෙ වුත්තසදිසානෙව. තිමූලකෙ ද්වෙති හෙට්ඨා නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ වුත්තසදිසානෙව.

203-233. නපුරෙජාතමූලකෙ හෙතුයා සත්තාති හෙට්ඨා ‘‘ආරුප්පෙ කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා නයෙන පුරෙජාතෙ දස්සිතානෙව. සබ්බසත්තකෙසු එසෙව නයො. නකම්මමූලකෙ හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නා. තස්මා කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතඤ්ච පටිච්ච උප්පත්තිං සන්ධාය තීණීති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන ‘‘එකං ද්වෙ තීණි පඤ්ච සත්ත නවා’’ති ආගතට්ඨානෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා. ‘‘චත්තාරි ඡ අට්ඨා’’ති ඉමා පන තිස්සො ගණනා නත්ථෙවාති.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා.

නිට්ඨිතා ච පටිච්චවාරස්ස අත්ථවණ්ණනා.