1. කුසලත්තිකවණ්ණනා

1. පටිච්චවාරවණ්ණනා

1. පච්චයානුලොමං

(1.) විභඞ්ගවාරො

53. ඉදානි යා එතා පණ්ණත්තිවාරෙ කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං ආදිං කත්වා නයමත්තං දස්සෙන්තෙන අපරිමාණා පුච්ඡා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාකුසලාදීනං සහුප්පත්තියා අභාවතො යා පුච්ඡා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති එවං විස්සජ්ජනං න ලභන්ති. තා පහාය යා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජෙතුං අයං කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයාතිආදිනා නයෙන පටිච්චවාරස්ස නිද්දෙසවාරො ආරද්ධො.

තත්ථ සියා – සචෙ ඉමා හෙතුපච්චයාදිවසෙන එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා සබ්බසො විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, අථ කස්මා දස්සිතා? නනු යා ලභන්ති, තායෙව දස්සෙතබ්බාති? ආම, දස්සෙතබ්බා සියුං. තථා දස්සියමානා පන සබ්බෙසු තිකදුකපට්ඨානාදීසු එකෙකස්මිං තිකෙ, දුකෙ, දුකතිකෙ, තිකදුකෙ, තිකතිකෙ, දුකදුකෙ ච සඞ්ඛෙපං අකත්වා දස්සෙතබ්බායෙව භවෙය්‍යුං. කස්මා? යස්මා යා කුසලත්තිකෙ ලභන්ති, න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසු. ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ච තිකපට්ඨානෙ විතක්කත්තිකපීතිත්තිකානං විස්සජ්ජනෙ සබ්බාපෙතා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තස්මා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන එකෙකස්මිං තිකෙ යත්තකාහි පුච්ඡාහි භවිතබ්බං සබ්බා කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. එවං දස්සිතාසු හි යා තත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තා වුච්චමානා සක්කා සුඛෙන විජානිතුන්ති සුඛෙන විජානනත්ථං සබ්බාපි කුසලත්තිකෙ දස්සිතා. යා පනෙත්ථ විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තා පහාය යා ලභන්ති, තායෙව විස්සජ්ජිතාති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ කුසලං ධම්මං පටිච්චාති චතුභූමකකුසලධම්මෙසු වෙදනාක්ඛන්ධාදිභෙදං එකං ධම්මං පටිච්ච පටිගන්ත්වා සහුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන සදිසභාවෙන පත්වා, තෙන සද්ධිං එකතො උප්පත්තිභාවං උපගන්ත්වාති අත්ථො. කුසලො ධම්මොති චතුභූමකකුසලධම්මෙසුයෙව සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදිභෙදො එකො ධම්මො. උප්පජ්ජතීති උප්පාදතො යාව නිරොධගමනා උද්ධං පජ්ජති, නිබ්බත්තතීතිපි අත්ථො. අත්තානං ලභති, උප්පාදාදයො තයොපි ඛණෙ පාපුණාතීති වුත්තං හොති. හෙතුපච්චයාති කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන.

එවං ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති පුච්ඡාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති විස්සජ්ජනං වත්වා ඉදානි යං ධම්මං පටිච්ච යො ධම්මො උප්පජ්ජති, තං ධම්මං ඛන්ධවසෙන දස්සෙතුං කුසලං එකං ඛන්ධන්තිආදිමාහ. තත්ථ එකන්ති වෙදනාදීසු චතූසු යංකිඤ්චි එකං. තයො ඛන්ධාති යො යො පච්චයභාවෙන ගහිතො, තං තං ඨපෙත්වා අවසෙසා තයො ඛන්ධා. තයො ඛන්ධෙති වෙදනාදීසු යො එකො ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති ගහිතො, තං ඨපෙත්වා සෙසෙ තයො. ද්වෙ ඛන්ධෙති වෙදනාසඤ්ඤාදුකාදීසු ඡසු දුකෙසු යෙකෙචි ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. ද්වෙ ඛන්ධාති යෙ යෙ පච්චයභාවෙන ගහිතා, තෙ තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා ද්වෙ ඛන්ධා කුසලහෙතුනා හෙතුපච්චයභාවං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො.

යස්මා පන එකො ඛන්ධො එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා, ද්වෙ වා පන එකස්සෙව පච්චයො නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච එකො ඛන්ධො, එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති න වුත්තං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජතීතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති ඉදං පටිච්චත්ථස්ස සහජාතත්ථත්තා යං කුසලෙන සහජාතඤ්චෙව හෙතුපච්චයඤ්ච ලභති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව නයො.

විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතන්ති එත්ථ හෙතුපච්චයාභාවතො අහෙතුකං, රූපෙන සද්ධිං අනුප්පත්තිතො ආරුප්පවිපාකඤ්ච න ගහෙතබ්බං. පටිසන්ධික්ඛණෙති කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්‍යාකතස්ස අබ්‍යාකතං පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකාබ්‍යාකතන්ති තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානාබ්‍යාකතවසෙන වුත්තං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති ඉදං කටත්තාරූපග්ගහණෙන වත්ථුම්හි ගහිතෙපි වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධානං උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං.

එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. එකං ඛන්ධන්තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. එවං රූපාබ්‍යාකතම්හි භූතෙ පටිච්ච භූතානං උප්පත්තිං වත්වා ඉදානි භූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්තිං දස්සෙතුං මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානන්තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙ උපාදාරූපන්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, ඉතරද්වයං කස්මා වුත්තන්ති? මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථං. යඤ්හි හෙට්ඨා ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං කටත්තා ච රූප’’න්ති දස්සිතං, තං න කෙවලං ඛන්ධෙයෙව ච පටිච්ච උප්පජ්ජති, මහාභූතෙපි පන පටිච්ච උප්පජ්ජතීති දස්සනත්ථමිදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ චිත්තසමුට්ඨානං පවත්තෙයෙව, කටත්තාරූපං පටිසන්ධියම්පි. උපාදාරූපන්ති තස්සෙව උභයස්ස විසෙසනං.

කුසලෙ ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්චාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානාව මහාභූතා ගහිතා. චිත්තසමුට්ඨානං රූපන්ති එත්ථ පන භූතරූපම්පි උපාදාරූපම්පි ගහිතං. ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා’’තිආදිනා නයෙන හි භූතරූපම්පි ඛන්ධෙ ච මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පජ්ජති. මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති වුත්තනයෙන උපාදාරූපම්පි. අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙසුපි එසෙව නයො. එවං හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. එතායෙව හි එත්ථ ලබ්භන්ති, සෙසා චත්තාලීස මොඝපුච්ඡාති න විස්සජ්ජිතා. ඉමිනා උපායෙන ආරම්මණපච්චයාදීසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ තත්ථ පන විචාරෙතබ්බයුත්තකමෙව විචාරයිස්සාම.

54. ආරම්මණපච්චයෙ තාව රූපස්ස ආරම්මණපච්චයවසෙන අනුප්පත්තිතො තාසු නවසු රූපමිස්සකා පහාය තිස්සොව පුච්ඡා විස්සජ්ජිතා. තෙනෙව ච කාරණෙන ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වත්වා ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති න වුත්තං. න හි තං ආරම්මණපච්චයෙන උප්පජ්ජති.

55. අධිපතිපච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතන්ති ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ’’ති න ගහිතං. සෙසං හෙතුපච්චයසදිසමෙව.

56. අනන්තරසමන්තරෙසුපි රූපං න ලබ්භතීති ආරම්මණපච්චයෙ විය තිස්සොව පුච්ඡා.

57. සහජාතපච්චයෙ පටිසන්ධික්ඛණෙති පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. හෙට්ඨා පන පච්චයවිභඞ්ගෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ’’ති ආගතං තම්පි ඉමිනා සද්ධිං අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හෙත්ථ නානන්ති. අපිච ‘‘තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408) වචනතො ඔක්කන්තීති පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියාවෙතං නාමං. පටිසන්ධීති සබ්බභවසාධාරණං. ඉධ පන ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්තිආදිවචනතො පඤ්චවොකාරපටිසන්ධියෙව අධිප්පෙතා. සා හි රූපස්සපි අරූපස්සපි පච්චයභාවඤ්චෙව පච්චයුප්පන්නභාවඤ්ච සඞ්ගණ්හාති, තස්මා පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනා හොතීති ගහිතා. බාහිරං එකං මහාභූතන්ති අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පථවීපාසාණාදීසු මහාභූතං සන්ධාය වුත්තං. පච්චයවිභඞ්ගවාරස්මිඤ්හි චත්තාරො මහාභූතාති අජ්ඣත්තිකඤ්ච බාහිරඤ්ච එකතො කත්වා ගහිතං. සඞ්ඛෙපදෙසනා හි සා. අයං පන විත්ථාරදෙසනා, තස්මා සබ්බං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘බාහිරං එකං මහාභූත’’න්තිආදිමාහ. අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්චාති ද්විසන්තතිසමුට්ඨානභූතවසෙන වුත්තං. මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති ඉදං පන කම්මසමුට්ඨානවසෙනෙව වුත්තං. උපාදාරූපන්ති උතුසමුට්ඨානවසෙනෙව.

58. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධාති චතුන්නම්පි ඛන්ධානං එකතො වත්ථුනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතං දස්සෙතුං වුත්තං.

59. නිස්සයපච්චයෙ යස්මා පටිච්චත්ථො නාම සහජාතත්ථො, තස්මා යා හෙට්ඨා පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයතා දස්සිතා, න සා ගහිතා. චක්ඛායතනාදීනි හි පුරෙජාතානි හුත්වා පච්චයා හොන්ති, ඉධ සහජාතමෙව ලබ්භති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘නිස්සයපච්චයො සහජාතපච්චයසදිසො’’ති.

60. උපනිස්සයපච්චයෙ රූපස්ස උපනිස්සයපච්චයාභාවා තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි න සබ්බෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ආරම්මණූපනිස්සයං ලභන්ති, යෙ පන ලභන්ති, තෙසං වසෙනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

61. පුරෙජාතපච්චයෙ වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච වත්ථුනා පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධන්ති එත්ථ යං විපාකාබ්‍යාකතස්ස වත්ථු ඔක්කන්තික්ඛණෙ සහජාතපච්චයො හොති, තං පුරෙජාතපච්චයභාජනියත්තා ඉධ න ගහෙතබ්බං. යෙපි කුසලාදයො ආරුප්පෙ පුරෙජාතපච්චයං න ලභන්ති, තෙපි පුරෙජාතපච්චයභාජනියතොයෙව ඉධ න ගහෙතබ්බා. ආරම්මණං පන නියමතො පුරෙජාතපච්චයභාවං න ලභති. රූපායතනාදීනි හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනංයෙව පුරෙජාතපච්චයතං සාධෙන්ති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අතීතානාගතානිපි ආරම්මණං හොන්තියෙව. තස්මා ඉධ න ගහිතං. ඛන්ධවසෙන හි අයං දෙසනා, න විඤ්ඤාණධාතුවසෙන. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධ’’න්ති දෙසනාය ච සබ්බාපි විඤ්ඤාණධාතුයො ගහිතා, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො එවාති.

පච්ඡාජාතො කුසලාකුසලානං පච්චයො න හොති, අබ්‍යාකතස්සපි උපත්ථම්භකොව න ජනකො, තස්මා ‘‘උප්පජ්ජති පච්ඡාජාතපච්චයා’’ති එවං වත්තබ්බො එකධම්මොපි නත්ථීති පච්ඡාජාතපච්චයවසෙන විස්සජ්ජනං න කතං.

62. ආසෙවනපච්චයෙ කාමං සබ්බා කිරියා ආසෙවනපච්චයං න ලභන්ති, ලබ්භමානවසෙන පන ‘‘කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති වුත්තං. තස්මා ජවනකිරියාවෙත්ථ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

63. කම්මපච්චයෙ කුසලාකුසලෙසු එකක්ඛණිකො කම්මපච්චයො වෙදිතබ්බො, තථා කිරියාබ්‍යාකතෙ. විපාකාබ්‍යාකතෙ පන නානාක්ඛණිකොපි, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානානං පන එකක්ඛණිකො. කටත්තාරූපානං නානාක්ඛණිකොව තථා අසඤ්ඤසත්තරූපානං. කටත්තාරූපං පනෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං. සෙසං න එකන්තතො කම්මසමුට්ඨානත්තා උපාදාරූපන්ති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ඉධ කම්මසමුට්ඨානමෙව අධිප්පෙතං.

64. විපාකපච්චයෙ කුසලාකුසලං කිරියඤ්ච න ලබ්භතීති අබ්‍යාකතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කතං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙව. කටත්තාරූපන්ති යථාලාභවසෙන ඉන්ද්‍රියරූපඤ්ච වත්ථුරූපඤ්ච. උපාදාරූපන්ති තදවසෙසං තස්මිං සමයෙ විජ්ජමානකං උපාදාරූපං.

65. ආහාරපච්චයෙ සබ්බෙසම්පි කුසලාදීනං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච අරූපාහාරවසෙන උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති භවඞ්ගාදිචිත්තසමුට්ඨානං. ආහාරසමුට්ඨානන්ති කබළීකාරාහාරසමුට්ඨානං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානමෙව. පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ ආහාරපටිපාටියා පඨමං කබළීකාරො ආහාරො දස්සිතො, ඉධ පන කුසලං ධම්මන්ති පුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපාහාරා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.

66. ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චයවිභඞ්ගෙ ඉන්ද්‍රියපටිපාටියා පඨමං චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි දස්සිතානි, ඉධ පන කුසලාදිපුච්ඡාවසෙන පඨමං අරූපින්ද්‍රියානං පච්චයතා දස්සිතා. තත්ථ කුසලාදීසු යථාලාභවසෙන අරූපින්ද්‍රියා ගහෙතබ්බා. අසඤ්ඤසත්තානං භූතරූපෙසුපි ජීවිතින්ද්‍රියන්ති.

67. ඣානමග්ගපච්චයෙසු හෙතුපච්චයසදිසමෙව විස්සජ්ජනං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘හෙතුපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

68. සම්පයුත්තපච්චයෙ විස්සජ්ජනං ආරම්මණපච්චයගතිකං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

69. විප්පයුත්තපච්චයෙ වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා, ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඛන්ධා වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා විප්පයුත්තපච්චයා. වත්ථුනා විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙන උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. චිත්තසමුට්ඨානරූපං ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ පටිච්ච විප්පයුත්තපච්චයා චිත්තසමුට්ඨානං රූපං ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තපච්චයතං සාධෙන්තෙහි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. සෙසවිස්සජ්ජනෙසුපි වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාතිආදීසුපි වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. විපාකාබ්‍යාකතෙ චෙත්ථ වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදීනි සඞ්ගහිතබ්බානි. එකං මහාභූතන්තිආදි රූපාබ්‍යාකතස්ස පච්චයභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. චිත්තසමුට්ඨානන්ති අබ්‍යාකතචිත්තසමුට්ඨානම්පි කුසලාකුසලචිත්තසමුට්ඨානම්පි.

70. අත්ථිපච්චයෙ සබ්බං සහජාතපච්චයගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං.

71-72. නත්ථිවිගතා ආරම්මණපච්චයගතිකා, අවිගතං සහජාතගතිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයසදිසං, සහජාතපච්චයසදිස’’න්ති වුත්තං. ඉමෙ තෙවීසති පච්චයාති සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්තං. විත්ථාරෙතබ්බාති යා පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තාසං වසෙන විත්ථාරෙතබ්බා. අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙ පච්චයානුලොමෙ පටිච්චවාරස්ස කුසලත්තිකවිස්සජ්ජනෙ අත්ථවණ්ණනා.

(2.) සඞ්ඛ්‍යාවාරො

73. ඉදානි යෙ එත්ථ හෙතුපච්චයාදීසු එකෙකස්මිං පච්චයෙ විස්සජ්ජනවාරා ලද්ධා, තෙ ගණනවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා නවාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුයා නවාති හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවාරා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – කුසලෙන කුසලං, කුසලෙන අබ්‍යාකතං, කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතං; අකුසලෙන අකුසලං, අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අකුසලාබ්‍යාකතං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති.

ආරම්මණෙ තීණීති කුසලෙන කුසලං, අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. අධිපතියා නවාති හෙතුයා වුත්තසදිසාව. ද්වාදසසු හි පච්චයෙසු නව නවාති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි හෙතුපච්චයසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. දසසු පච්චයෙසු තීණි තීණීති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි ආරම්මණසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්මිඤ්හි අබ්‍යාකතපදස්ස විස්සජ්ජනෙ රූපම්පි ලබ්භති, තථා පුරෙජාතපච්චයෙ. ආසෙවනපච්චයෙ විපාකානි චෙව වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්ති. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතමෙව. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො නව තීණි එකන්ති, තිවිධොව වාරපරිච්ඡෙදො. විත්ථාරතො ද්වාදස නවකා, දස තිකා, එකං එකකන්ති සබ්බෙසුපි තෙවීසතියා පච්චයෙසු එකූනචත්තාලීසාධිකං වාරසතං හොති, එකූනචත්තාලීසාධිකඤ්ච පුච්ඡාසතං. එකූනචත්තාලීසාධිකං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනසතන්තිපි තස්සෙව නාමං.

74. එවං හෙතුපච්චයාදිකෙ එකමූලකෙ ගණනං දස්සෙත්වා ඉතො පරෙසු දුමූලකාදීසු විත්ථාරදෙසනං සඞ්ඛිපිත්වා එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදාය වාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං දුමූලකෙ තාව හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීතිආදිමාහ. තත්‍රිදං ලක්ඛණං – බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණී’’ති. හෙතුආරම්මණදුකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. සමානගණනො පන සමානගණනෙන සද්ධිං යුත්තො අපරිහීනගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා අධිපතියා නවා’’ති. හෙතාධිපතිදුකෙ නවෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. විපාකෙ එකන්ති හෙතුවිපාකදුකෙ විපාකෙ වුත්තං එකමෙව විස්සජ්ජනං ලබ්භතීති එවං තාව දුමූලකෙ වාරපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

75. තිමූලකාදීසුපි ඉදමෙව ලක්ඛණං. තෙනෙවාහ – හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණීති. හෙතාරම්මණාධිපති තිකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො.

76-79. ද්වාදසමූලකෙ පන විපාකපච්චයො න ලබ්භති, තස්මා ආසෙවනපච්චයා කම්මෙ තීණීති වත්වා විපාකං අපරාමසිත්වා ආහාරෙ තීණීති වුත්තං. තෙරසමූලකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතො. සො දුවිධො හොති – සාසෙවනො වා සවිපාකො වා. තත්ථ පඨමං සාසෙවනො දස්සිතො, සො තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනපච්චයා අවිගතෙ තීණී’’ති. සවිපාකො පන ආසෙවනං න ලභති, තස්මා තං පහාය විපාකවසෙන ගණනාය දස්සනත්ථං අනන්තරායෙව ‘‘හෙතුපච්චයා…පෙ… විපාකපච්චයා ආහාරෙ එක’’න්ති එකං නයං දස්සෙත්වා පච්ඡා තෙවීසතිමූලකොව දස්සිතො. එතෙසු පන ද්වීසු තෙවීසතිමූලකෙසු කිඤ්චාපි එකස්මිං විපාකපච්චයො නත්ථි, එකස්මිං ආසෙවනපච්චයො, පච්ඡාජාතපච්චයො පන උභයත්ථාපි. රුළ්හීසද්දෙන පනෙතෙ තෙවීසතිමූලකාත්වෙව වෙදිතබ්බා. තෙසු සාසෙවනෙ ආසෙවනස්ස වසෙන සබ්බත්ථ තීණෙව විස්සජ්ජනානි, සවිපාකෙ විපාකපච්චයස්ස වසෙන එකමෙවාති අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.

යං පනෙතං හෙතුමූලකානන්තරං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං, තං ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙපි දුමූලකාදීසුපි සබ්බත්ථ ආරම්මණපදෙ චෙව ආරම්මණෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච යත්ථ නවහි භවිතබ්බං, තත්ථ තයොව පඤ්හා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකපදෙ පන විපාකපදෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච එකොව පඤ්හො හොතීති. ඉති යං හෙට්ඨා අවොචුම්හ ‘‘බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනො හොතී’’ති, තං සුවුත්තමෙව.

80-85. ඉදානි යෙ ආරම්මණාදීනං පච්චයානං වසෙන එකමූලකාදයො දස්සෙතබ්බා, තෙසු එකමූලකො තාව හෙතුඑකමූලකෙනෙව සදිසොති එකස්මිම්පි පච්චයෙ න දස්සිතො. ආරම්මණපච්චයවසෙන පන දුමූලකෙ ගණනං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණි, අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණීති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණී’’ති වත්තබ්බෙ යෙ හෙතුපච්චයාදයො පච්චයා බහුගණනා, තෙසං ඌනතරගණනෙහි ච සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයස්ස පුරිමභාගෙ ඨිතම්පි හෙතුපච්චයං පච්ඡිමභාගෙව ඨපෙත්වා ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තං. තෙනෙතං ආවි කරොති – ආරම්මණපච්චයො යෙන යෙන බහුතරගණනෙන වා සමානගණනෙන වා පච්චයෙන සද්ධිං දුකතිකාදිභෙදං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි. විපාකපච්චයෙන පන සද්ධිං සංසන්දනෙ එකමෙව ලබ්භති, තං විපාකපච්චයාදිකාය ගණනාය ආවි භවිස්සතීති ඉධ න දස්සිතං. යා චෙසා දුමූලකෙ ගණනා දස්සිතා, තිමූලකාදීසුපි එසාව ගණනාති ආරම්මණපච්චයවසෙන තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා.

ඉදානි අධිපතිපච්චයාදිවසෙන දුමූලකාදීසු ගණනං දස්සෙතුං අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නවාතිආදි වුත්තං. තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව පච්චයසන්නිවෙසො වෙදිතබ්බො. යථා ච අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නව, එවං සෙසෙසුපි හෙතුනා සමානගණනාසු නවෙව. ඉති යො යො පච්චයො ආදිම්හි තිට්ඨති, තෙන තෙන සද්ධිං සමානගණනානං සංසන්දනෙ ආදිම්හි ඨිතස්ස වසෙන ගණනා හොති. තෙන පන සද්ධිං ඌනතරගණනානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානංයෙව වසෙන ගණනා හොතීති වෙදිතබ්බො. යථා ච ආරම්මණපච්චයවසෙන එවං අධිපතිපච්චයවසෙනාපි තතො පරෙසං අනන්තරාදීනං වසෙනාපි තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා. තස්මා දුමූලකෙ දස්සිතගණනාවසෙනෙව සබ්බත්ථ සාධෙතබ්බා. තෙනෙව වුත්තං ‘‘එකෙකං පච්චයං මූලකං කාතුන සජ්ඣායමග්ගෙන ගණෙතබ්බා’’ති.

පච්චයානුලොමවණ්ණනා.

පටිච්චවාරො

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

86-87. පච්චයපච්චනීයං පන යස්මා කුසලපදෙ න ලබ්භති කුසලධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා අනුප්පත්තිතො, තස්මා අකුසලං ධම්මං පටිච්චාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නහෙතුපච්චයාති හෙතුපච්චයපටික්ඛෙපො හෙතුපච්චයං විනා අඤ්ඤෙන පච්චයෙන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. විචිකිච්ඡාසහගතො උද්ධච්චසහගතො මොහොති අයඤ්හි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච සයං හෙතුපච්චයො හොති, අඤ්ඤස්ස පන සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවා න හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජතීති ඨපෙත්වා හෙතුපච්චයං සෙසෙහි අත්තනො අනුරූපපච්චයෙහි උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපච්චයපටික්ඛෙපෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො.

88. නඅධිපතිපච්චයෙ කාමං අධිපතිපි අත්තනා සද්ධිං දුතියස්ස අධිපතිනො අභාවා නඅධිපතිපච්චයං ලභති, යථා පන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතො මොහො අහෙතුකො, න තථා අධිපතයො එව නිරාධිපති. ඡන්දාදීසු පන අඤ්ඤතරං අධිපතිං අකත්වා කුසලාදීනං උප්පත්තිකාලෙ සබ්බෙපි කුසලාදයො නිරාධිපතිනො. තස්මා මොහං විය විසුං අධිපතිමත්තමෙව අනුද්ධරිත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන එසා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිකා දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා.

89. නානන්තරනසමනන්තරෙසු නාරම්මණෙ විය රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. සහජාතපච්චයො පරිහීනො. යථා චෙස, තථා නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයාපි. කිං කාරණා? එතෙහි විනා කස්සචි අනුප්පත්තිතො. සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙපි හි පච්චක්ඛාය එකොපි රූපාරූපධම්මො නුප්පජ්ජති, තස්මා තෙ පරිහීනා.

90. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවිභඞ්ගෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති හදයවත්ථුවජ්ජං වෙදිතබ්බං.

91. නඋපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගෙ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තඤ්හි උපනිස්සයං න ලභති. අරූපං පන කිඤ්චාපි ආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයෙ න ලභෙය්‍ය, අනන්තරූපනිස්සයමුත්තකං පන නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.

92. නපුරෙජාතෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපන්ති පඤ්චවොකාරවසෙන වුත්තං.

93. නපච්ඡාජාතපච්චයාති එත්ථ සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තස්මා සහජාතපච්චයසදිසා එත්ථ පාළි, සා නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතාති ඉධ සඞ්ඛිත්තා. නාසෙවනපච්චයෙ කුසලාකුසලා පඨමජවනවසෙන වෙදිතබ්බා, තථා කිරියාබ්‍යාකතං. පාළි පන ඉධාපි නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතවසෙන වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ – ‘‘නපච්ඡාජාතපච්චයම්පි නාසෙවනපච්චයම්පි නාධිපතිපච්චයසදිස’’න්ති.

94-97. නකම්මපච්චයෙ විපාකචෙතනා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං ලභතීති න ගහිතා. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තථා නඉන්ද්‍රියපච්චයෙ.

98. නඣානපච්චයෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණධම්මා චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. පඤ්චවිඤ්ඤාණස්මිඤ්හි වෙදනා ච චිත්තෙකග්ගතා ච දුබ්බලත්තා උපනිජ්ඣානලක්ඛණං න පාපුණන්තීති ඣානපච්චයෙ න ගහිතා.

99-102. නමග්ගපච්චයෙ අහෙතුකවිපාකකිරියඤ්චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. නසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතෙසු රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.

103. නහෙතුයා ද්වෙති එකමූලකගණනාය යථාපාළිමෙව නිය්‍යාති.

104. දුමූලකෙ නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එකන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි බහුගණනෙන සද්ධිං ඌනතරගණනස්ස සංසන්දනෙ ඌනතරගණනවසෙන නහෙතුයා විය ද්වීහි භවිතබ්බං. නාරම්මණවසෙන පන අරූපධම්මානං පරිහීනත්තා අබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘එක’’න්ති වුත්තං. සබ්බෙසු එකකෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙති වුත්තට්ඨානෙ පන නහෙතුයා ලද්ධවසෙන වාරද්වයං වෙදිතබ්බං.

105-106. තිමූලකාදීසු පන සබ්බෙසු නාරම්මණපච්චයස්ස අපරිහීනත්තා එකමෙව විස්සජ්ජනන්ති අයං පච්චනීයෙ නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.

107-130. නාරම්මණපච්චයාදයො පන එකමූලකෙ තාව පුරිමෙන සදිසත්තා ඉධාපි න දස්සිතායෙව. නාරම්මණපච්චයවසෙන දුමූලකෙ නාරම්මණපච්චයා, නහෙතුයා එකන්ති නහෙතුදුමූලකෙ වුත්තමෙව. නාධිපතියා පඤ්චාති නාරම්මණපච්චයෙ ලද්ධවසෙන වෙදිතබ්බාති එවං සබ්බසංසන්දනෙසු ඌනතරගණනස්සෙව පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. යත්ථ යත්ථ ච නාරම්මණපච්චයො පවිසති, තත්ථ තත්ථ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. නානන්තරනසමනන්තරනඅඤ්ඤමඤ්ඤනඋපනිස්සයනාහාරනඉන්ද්‍රියනසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතපච්චයානං පවිට්ඨට්ඨානෙපි එසෙව නයො. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනා. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. ඉමිනා පන ලක්ඛණෙන සබ්බෙසු දුමූලකාදීසු ‘‘අයං පච්චයො මූලං, අයමෙත්ථ දුමූලකො, අයං තිමූලකො, අයං සබ්බමූලකො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඌනතරගණනස්ස පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බාති.

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

131-189. ඉදානි අනුලොමපච්චනීයෙ ගණනං දස්සෙතුං හෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ පඤ්චාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතාධිපතිමග්ගපච්චයෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු සහජාතාදයො චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකපච්චයා, ආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයා චත්තාරොති ඉමෙ අට්ඨ පච්චනීයතො න ලබ්භන්ති. හෙතුපච්චයාදිවසෙන හි උප්පජ්ජමානො ධම්මො ඉමෙ අට්ඨ පච්චයෙ අලභන්තො නාම නත්ථි. ආරම්මණඅනන්තරසමනන්තරඋපනිස්සයසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයෙසු පන අනුලොමතො ඨිතෙසු අරූපට්ඨානිකා පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති. න හි ආරම්මණපච්චයාදීහි උප්පජ්ජමානා අනන්තරසමනන්තරපච්චයාදයො න ලභන්ති. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයකම්මාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙසු පන අනුලොමතො ඨිතෙසු චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකායෙව, පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති. එතෙසඤ්හි පච්චයානං වසෙන උප්පජ්ජමානො සබ්බට්ඨානිකෙ අලභන්තො නාම නත්ථි. පච්ඡාජාතපච්චයස්ස අනුලොමතො ඨානං නාම නත්ථි. එවං සෙසෙසු අනුලොමතො ඨිතෙසු යෙ ච ලබ්භන්ති, යෙ ච න ලබ්භන්ති, තෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සබ්බෙසුපි දුමූලකාදීසු නයෙසු තෙසං තෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානංයෙව වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බාති.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

190. ඉදානි පච්චනීයානුලොමෙ ගණනං දස්සෙතුං නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුම්හි පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා අධිපතිං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. පච්ඡාජාතො පන අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භති, යෙ නව පච්චයා ‘‘අරූපානඤ්ඤෙවා’’ති වුත්තා, තෙසු පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු සත්තසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු සෙසා අරූපට්ඨානිකා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. යො හි ආරම්මණාදීහි නුප්පජ්ජති, න සො අනන්තරාදයො ලභති. පටිසන්ධිවිපාකො පන පුරෙජාතතො, සබ්බවිපාකො ච සද්ධිං කිරියමනොධාතුයා ආසෙවනතො අනුප්පජ්ජමානොපි අනන්තරාදයො ලභති, තස්මා ‘‘පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං.

පුරෙජාතපච්ඡාජාතආසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. කම්මපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා විපාකපච්චයං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. ආහාරින්ද්‍රියෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු ඨපෙත්වා සබ්බට්ඨානිකෙ චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤකම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙ ච අවසෙසා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, ඉතරෙ යුජ්ජමානකවසෙන ලබ්භන්ති. ඣානපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ. හෙතාධිපතිආසෙවනමග්ගපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. විප්පයුත්තපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පුරෙජාතපච්චයං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. එවං තෙසු තෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු යෙ යෙ අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තෙ තෙ ඤත්වා තෙසං තෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා.

191-195. දුමූලකාදීසු ච නයෙසු යං යං පච්චයං ආදිං කත්වා යෙ යෙ දුකාදයො දස්සිතා, තෙ තෙ ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයවසෙන යථා යථා දස්සිතා, තථා තථා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා. තත්ථ යං නහෙතුවසෙන දුමූලකාදයො නයෙ දස්සෙන්තෙන නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා…පෙ… නාසෙවනපච්චයාති වත්වා ‘‘යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිස’’න්ති වුත්තං. තස්ස, ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා සහජාතෙ එක’’න්තිආදීහි සදිසතා වෙදිතබ්බා. යං පන ‘‘නකම්මෙ ගණිතෙ පඤ්ච ගණ්හාතී’’ති සීහළභාසාය ලිඛිතං, තස්සත්ථො – නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා නකම්මපච්චයාති එවං නකම්මපච්චයෙන ඝටිතෙ සහජාතෙ එකන්ති එවං දස්සිතා පඤ්චෙව පච්චයා අනුලොමතො ලබ්භන්ති, න අඤ්ඤෙති. එවං අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අධිප්පෙතත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. එවරූපඤ්හි බ්‍යඤ්ජනං අත්තනො සඤ්ඤානිබන්ධනත්ථං පොරාණෙහි සකසකභාසාය ලිඛිතං.

අපිච ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි අත්ථි ධම්මො කම්මපච්චයං ලභති, න ඉන්ද්‍රියපච්චයං. සො අසඤ්ඤෙසු චෙව පඤ්චවොකාරෙ පවත්තෙ ච රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො මග්ගපච්චයං ලභති, නහෙතුපච්චයං. සො විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහජාතමොහවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො ඣානපච්චයං ලභති, නමග්ගපච්චයං. සො මනොධාතුඅහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වෙදිතබ්බො. යත්ථ කටත්තාරූපානි නානාක්ඛණිකකම්මවසෙනෙව කම්මපච්චයං ලභන්ති, තත්ථ රූපධම්මා හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්ති, සබ්බට්ඨානිකා පච්චනීයා න හොන්ති. අහෙතුකෙ අධිපතිපච්චයො නත්ථීති ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො.

තත්‍රායං නයො – නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙති එත්ථ තාව අහෙතුකමොහො චෙව අහෙතුකවිපාකකිරියා ච පච්චයුප්පන්නං, තස්මා අකුසලෙනාකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං සන්ධායෙත්ථ ද්වෙති වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආසෙවනෙ පන විපාකං න ලබ්භති, තථා කිරියමනොධාතු. තස්මා කිරියාහෙතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙනෙත්ථ අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං වෙදිතබ්බං. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙව. මග්ගෙ එකන්ති අකුසලෙන අකුසලමෙව.

196-197. නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චාති රූපමෙව සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං කුසලාබ්‍යාකතං අකුසලාබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්ච කොට්ඨාසෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති. සබ්බපඤ්චකෙසු එසෙව නයො. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. තානි හි නාරම්මණපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජන්ති. තිමූලකෙපි එසෙව නයො.

198-202. නාධිපතිමූලකෙ හෙතුයා නවාති අනුලොමෙ හෙතුම්හි වුත්තානෙව. තීණීතිආදීනිපි හෙට්ඨා අනුලොමෙ වුත්තසදිසානෙව. තිමූලකෙ ද්වෙති හෙට්ඨා නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ වුත්තසදිසානෙව.

203-233. නපුරෙජාතමූලකෙ හෙතුයා සත්තාති හෙට්ඨා ‘‘ආරුප්පෙ කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා නයෙන පුරෙජාතෙ දස්සිතානෙව. සබ්බසත්තකෙසු එසෙව නයො. නකම්මමූලකෙ හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නා. තස්මා කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතඤ්ච පටිච්ච උප්පත්තිං සන්ධාය තීණීති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන ‘‘එකං ද්වෙ තීණි පඤ්ච සත්ත නවා’’ති ආගතට්ඨානෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා. ‘‘චත්තාරි ඡ අට්ඨා’’ති ඉමා පන තිස්සො ගණනා නත්ථෙවාති.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා.

නිට්ඨිතා ච පටිච්චවාරස්ස අත්ථවණ්ණනා.

2. සහජාතවාරවණ්ණනා

234-242. සහජාතවාරෙ කුසලං ධම්මං සහජාතොති කුසලං ධම්මං පටිච්ච තෙන සහජාතො හුත්වාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පටිච්චවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අවසානෙ පනස්ස ‘‘පටිච්චත්තං නාම සහජාතත්තං, සහජාතත්තං නාම පටිච්චත්ත’’න්ති ඉදං උභින්නම්පි එතෙසං වාරානං අත්ථතො නින්නානාකරණභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අත්ථතො හි එතෙ ද්වෙපි නින්නානාකරණා. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අත්ථනියමනත්ථං වුත්තා. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ චා’’තිආදීසු හි අසහජාතම්පි පටිච්ච උප්පජ්ජතීති වුච්චති. සහජාතම්පි ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස පච්චයො න හොති. ඉති පටිච්චවාරෙන සහජාතපච්චයභාවං, සහජාතවාරෙන ච පටිච්චාති වුත්තස්ස සහජාතභාවං නියමෙතුං උභොපෙතෙ වුත්තා. අපිච තථා බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාවිලාසෙන නිරුත්තිපටිසම්භිදාප්පභෙදජානනවසෙන චාපි එතෙ උභොපි වුත්තාති.

සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පච්චයවාරවණ්ණනා

243. පච්චයවාරෙ කුසලං ධම්මං පච්චයාති කුසලධම්මෙ පතිට්ඨිතො හුත්වා කුසලං ධම්මං නිස්සයට්ඨෙන පච්චයං කත්වාති අත්ථො. කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයාති කුසලං එකං ඛන්ධං නිස්සයපච්චයං කත්වා තයො ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයාති වුත්තං හොති. ඉමිනාවුපායෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. වත්ථුං පච්චයා විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතා ඛන්ධාති ඉදං පඤ්චවොකාරෙ පවත්තිවසෙන වුත්තං. පඤ්චවොකාරෙ පවත්තියඤ්හි ඛන්ධානං පුරෙජාතං වත්ථු නිස්සයපච්චයො හොති. පටිච්චට්ඨස්ස පන සහජාතට්ඨත්තා පටිච්චවාරෙ එස නයො න ලබ්භතීති පටිසන්ධියං සහජාතමෙව වත්ථුං සන්ධාය ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති වුත්තං. කුසලං එකං ඛන්ධඤ්ච වත්ථුඤ්ච පච්චයා තයො ඛන්ධාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා කුසලො ච අබ්‍යාකතො චාති කුසලාබ්‍යාකතානං හෙතුපච්චයවසෙන එකතො උප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං. කුසලුප්පත්තික්ඛණස්මිඤ්හි වත්ථුං නිස්සාය කුසලා ඛන්ධා, චිත්තසමුට්ඨානෙ ච මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූපං හෙතුපච්චයවසෙන එකතො උප්පජ්ජති. ඉති පච්චයභූතස්ස අබ්‍යාකතස්ස නානත්තෙපි පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයවසෙන එකතො උප්පත්තිං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. එවං ඉමස්මිං හෙතුපච්චයෙ සහජාතඤ්ච පුරෙජාතඤ්ච නිස්සයට්ඨෙන පච්චයං කත්වා සත්තරස පඤ්හා විස්සජ්ජිතා. තත්ථ ඛන්ධා චෙව භූතා ච සහජාතවසෙන, වත්ථු සහජාතපුරෙජාතවසෙන ගහිතං. පටිච්චවාරෙ පන සහජාතවසෙන පච්චයො ලබ්භති, තස්මා තත්ථ නවෙව පඤ්හා විස්සජ්ජිතා. යෙ පනෙතෙ එත්ථ සත්තරස පඤ්හා විස්සජ්ජිතා, තෙසු එකාදිකෙ එකාවසානෙ විස්සජ්ජනෙ කුසලාදීසු එකපච්චයතො එකො පච්චයුප්පන්නො. එකාදිකෙ දුකාවසානෙ එකපච්චයතො නානාපච්චයුප්පන්නො. දුකාදිකෙ එකාවසානෙ නානාපච්චයතො එකො පච්චයුප්පන්නො. දුකාදිකෙ දුකාවසානෙ නානාපච්චයතො නානාපච්චයුප්පන්නො.

248-252. ආරම්මණපච්චයාදීසුපි ඉමිනාවුපායෙන පඤ්හාවිස්සජ්ජනප්පභෙදො වෙදිතබ්බො. යං පනෙතං ආරම්මණපච්චයෙ වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධාති වුත්තං, තං පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකක්ඛන්ධෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි අබ්‍යාකතං නිස්සාය ආරම්මණපච්චයෙන උප්පජ්ජන්තානං පභෙදදස්සනත්ථං වුත්තානි. පුන වත්ථුං පච්චයාති පවත්තෙ විපාකකිරියාබ්‍යාකතානං උප්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවං ඉමස්මිං ආරම්මණපච්චයෙ සහජාතඤ්ච පුරෙජාතඤ්ච පච්චයං කත්වා සත්ත පඤ්හා විස්සජ්ජිතා. තත්ථ ඛන්ධා සහජාතවසෙන, වත්ථු සහජාතපුරෙජාතවසෙන, චක්ඛායතනාදීනි පුරෙජාතවසෙනෙව ගහිතානි. පටිච්චවාරෙ පන සහජාතවසෙනෙව පච්චයො ලබ්භති. තස්මා තත්ථ තයොව පඤ්හා විස්සජ්ජිතා.

253-254. අධිපතිපච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතං ලොකුත්තරමෙව වෙදිතබ්බං. අනන්තරසමනන්තරා රූපාභාවෙන ආරම්මණසදිසා. පරතො ආසෙවනනත්ථිවිගතෙසුපි එසෙව නයො.

255. සහජාතපච්චයෙ කටත්තාරූපං උපාදාරූපන්ති උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූපං. ඉදං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ඤෙව රූපං සන්ධාය වුත්තං. චක්ඛායතනාදීනි පඤ්චවොකාරවසෙන වුත්තානි.

256-257. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ ච යථා ආරම්මණපච්චයා එවන්ති විස්සජ්ජනසමතං සන්ධාය වුත්තං. පච්චයුප්පන්නෙසු පන නානත්තං අත්ථි.

258. උපනිස්සයපච්චයෙ ආරම්මණපච්චයසදිසන්ති රූපාභාවතොපි විස්සජ්ජනසමතායපි වුත්තං.

259-260. වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයාතිආදීනං පටිච්චවාරෙ වුත්තනයෙනෙවත්ථො ගහෙතබ්බො.

261-266. කම්මපච්චයෙ තීණීති කුසලං පච්චයා කුසලො අබ්‍යාකතො කුසලාබ්‍යාකතො චාති එවං තීණි වෙදිතබ්බානි. අකුසලෙපි එසෙව නයො.

267-268. විප්පයුත්තපච්චයෙ ඛන්ධෙ විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධෙ නිස්සාය විප්පයුත්තපච්චයා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. ඛන්ධා වත්ථුං විප්පයුත්තපච්චයාති ඛන්ධා වත්ථුං නිස්සාය විප්පයුත්තපච්චයා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

269-276. ඉදානි යථාලද්ධානි විස්සජ්ජනානි ගණනවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා සත්තරසාතිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුයා සත්තරසාති කුසලෙන කුසලං, කුසලෙන අබ්‍යාකතං, කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතන්ති එවං කුසලවසෙන එකාදිකානි එකාවසානානි ද්වෙ, දුකාවසානං එකන්ති තීණි වුත්තානි හොන්ති, තථා අකුසලවසෙන. අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, තෙනෙව කුසලං, අකුසලං, කුසලාබ්‍යාකතං අකුසලාබ්‍යාකතඤ්ච; කුසලාබ්‍යාකතෙහි කුසලං, අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතං; අකුසලාබ්‍යාකතෙහි අකුසලං, අබ්‍යාකතං, අකුසලාබ්‍යාකතන්ති එවං සත්තරස වෙදිතබ්බානි.

ආරම්මණෙ සත්තාති කුසලෙන කුසලං; අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලං, අකුසලං; කුසලාබ්‍යාකතෙන කුසලං; අකුසලාබ්‍යාකතෙන අකුසලන්ති එවං සත්ත.

විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙව. එවමෙත්ථ සත්තරස, සත්ත, එකන්ති තයො වාරපරිච්ඡෙදා හොන්ති. තෙසු ද්වාදස සත්තරසකා, දස සත්තකා, එකං එකකන්ති තෙ සබ්බෙ සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා පරතො දුකතිකාදිවසෙන පච්චයසංසන්දනෙ ඌනතරගණනස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. සක්කා හි ඉමාය ගණනාය දුකමූලාදීසු වාරපරිච්ඡෙදෙ ජානිතුන්ති පුන ‘‘කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො’’ති අනාමසිත්වා ගණනවසෙනෙව වාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ සත්තාතිආදි ආරද්ධං.

තත්ථ කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයා තයො ඛන්ධාති ඉමිනා නයෙන ආරම්මණෙ ලද්ධවිස්සජ්ජනානි විත්ථාරෙතබ්බානි. අයං තාව අනුලොමෙ නයො.

277-285. පච්චනීයෙ පන කුසලං න ලබ්භතීති අකුසලං ධම්මං පච්චයාති අකුසලමෙව ආදිං කත්වා විස්සජ්ජනං ආරද්ධං. තං යථාපාළිමෙව නිය්‍යාති. යඤ්හෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, තං පටිච්චවාරස්ස පච්චනීයෙ වුත්තමෙව.

286-287. යං පනෙතං පච්චනීයෙ ලද්ධවිස්සජ්ජනපරිච්ඡෙදං ගණනතො දස්සෙතුං නහෙතුයා චත්තාරීතිආදි වුත්තං, තත්ථ චත්තාරි, සත්තරස, සත්ත, පඤ්ච, තීණි, එකන්ති ඡ පරිච්ඡෙදා. තෙසං වසෙන දුකතිකාදීසු පච්චයසංසන්දනෙ ගණනා වෙදිතබ්බා. යො හි පච්චයො සත්තරස විස්සජ්ජනානි ලභති, තෙන සද්ධිං සදිසසංසන්දනෙ සත්තරස, ඌනතරසංසන්දනෙ සෙසා ඡපි පරිච්ඡෙදා ලබ්භන්ති. එවං සෙසෙසුපි අධිකපරිච්ඡෙදං ඨපෙත්වා සමසමා ඌනතරා ච ලබ්භන්තීති.

එත්ථ ච අධිකතරා න ලබ්භන්තීති අයමෙත්ථ නියමො. සමසමා පන ඌනතරා ච අත්ථා විරොධෙ සති ලබ්භන්ති. තෙනෙත්ථ ‘‘නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එක’’න්තිආදි වුත්තං. එත්ථ හි නහෙතුයා චතුන්නං, නාරම්මණෙ පඤ්චන්නං ආගතත්තා නහෙතුවසෙන චත්තාරීති වත්තබ්බං සියා, නාරම්මණෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා පන ආරම්මණධම්මො විරුජ්ඣතීති අකුසලං ධම්මං පච්චයා අකුසලො ධම්මො, අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා අකුසලො, අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච ධම්මං පච්චයා අකුසලොති තීණි විස්සජ්ජනානි පරිහීනානි. අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා අබ්‍යාකතොති රූපවසෙන එකමෙව වුත්තං. එවං සබ්බත්ථ විරුද්ධාවිරුද්ධං ඤත්වා ලබ්භමානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ඉදං නයමත්තදස්සනං. නාධිපතියා චත්තාරීති නහෙතුයා ලද්ධානෙව. සෙසචතුක්කෙසුපි එසෙව නයො.

නානන්තරෙ එකන්ති අහෙතුකචිත්තසමුට්ඨානස්ස චෙව සෙසරූපස්ස ච වසෙන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. එවං සබ්බෙසු එකකෙසු යුජ්ජමානකරූපං ජානිතබ්බං. නපුරෙජාතෙ ද්වෙති ඉධාපි නහෙතුවසෙන චත්තාරීති වත්තබ්බං සියා, නපුරෙජාතෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා පන අබ්‍යාකතං ධම්මං පච්චයා අකුසලො, අකුසලඤ්ච අබ්‍යාකතඤ්ච ධම්මං පච්චයා අකුසලොති වත්ථුපුරෙජාතවසෙන ද්වෙ විස්සජ්ජනානි පරිහීනානි. ආරුප්පෙ පන අහෙතුකමොහස්ස අහෙතුකකිරියස්ස ච වසෙන ද්වෙ වුත්තානි. නවිප්පයුත්තෙ ද්වෙති ආරුප්පෙ අහෙතුකාකුසලකිරියවසෙන ද්වෙ. නොනත්ථි නොවිගතෙසු එකන්ති සබ්බස්ස රූපස්ස වසෙන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං දට්ඨබ්බං. තිකාදීසු අපුබ්බං නත්ථි.

288. නාරම්මණමූලකෙ පන නඅධිපතියා පඤ්චාති නාරම්මණෙ ලද්ධානෙව. නකම්මෙ එකන්ති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච කටත්තාරූපඤ්ච අග්ගහෙත්වා සෙසරූපවසෙන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං වෙදිතබ්බං.

289-296. නාධිපතිමූලකෙ නපුරෙජාතෙ සත්තාති නපුරෙජාතෙ ලද්ධානෙව. නපච්ඡාජාතෙ සත්තරසාති ඉමානිපි තත්ථ ලද්ධානි සත්තරසෙව. නානන්තරනසමනන්තරනඅඤ්ඤමඤ්ඤනඋපනිස්සයනසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතමූලකානි නාරම්මණමූලකසදිසානෙව. ඉමිනාව නයමත්තදස්සනෙන සබ්බත්ථ ආගතානාගතං ලබ්භමානාලබ්භමානඤ්ච වෙදිතබ්බන්ති.

පච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

297-328. ඉමිනායෙව පන ලක්ඛණෙන අනුලොමං පුරතො කත්වා අනුලොමපච්චනීයෙ පච්චනීයං පුරතො කත්වා පච්චනීයානුලොමෙ ච ගණනපරිච්ඡෙදො ආගතානාගතං ලබ්භමානාලබ්භමානඤ්ච වෙදිතබ්බන්ති.

පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නිස්සයවාරවණ්ණනා

329-337. නිස්සයවාරෙ කුසලං ධම්මං නිස්සායාති කුසලං ධම්මං පතිට්ඨට්ඨෙන නිස්සයං කත්වාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පච්චයවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අවසානෙ පනස්ස ‘‘පච්චයත්තං නාම නිස්සයත්තං, නිස්සයත්තං නාම පච්චයත්ත’’න්ති ඉදං උභින්නම්පි එතෙසං වාරානං අත්ථතො නින්නානාකරණභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අත්ථතො හි එතෙපි පටිච්චසහජාතා විය නින්නානාකරණා. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අත්ථනියමනත්ථං වුත්තා. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු හි අනිස්සාය වත්තමානං නානාක්ඛණිකම්පි ‘‘පච්චයා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අල්ලීයිත්වා ඨිතකට්ඨාදීසු ච එකං එකස්ස නිස්සයපච්චයො න හොති, තථා උපාදාරූපං මහාභූතස්ස නිස්සයපච්චයො න හොතියෙව. ඉති පච්චයවාරෙන නිස්සයපච්චයභාවං නිස්සයවාරෙන ච පච්චයාති වුත්තස්ස සහජාතපුරෙජාතභාවං නියමෙතුං උභොපෙතෙ වුත්තා. අපිච තථා බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාවිලාසෙන නිරුත්තිපටිසම්භිදාපභෙදජානනවසෙන චාපි එතෙ උභොපි වුත්තාති.

නිස්සයවාරවණ්ණනා.

5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා

338-346. සංසට්ඨවාරෙ කුසලං ධම්මං සංසට්ඨොති කුසලං ධම්මං එකුප්පාදාදිලක්ඛණෙන සම්පයොගට්ඨෙන පච්චයං කත්වාති අත්ථො. කුසලං එකං ඛන්ධං සංසට්ඨොති කුසලං එකං ඛන්ධං සම්පයුත්තපච්චයං කත්වා තයො ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයාති වුත්තං හොති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන හෙතුපච්චයෙ අරූපධම්මස්සෙව සම්පයොගට්ඨෙන පච්චයං කත්වා තයො පඤ්හා විස්සජ්ජිතා. යථා ච හෙතුපච්චයෙ, තථා ආරම්මණපච්චයාදීසුපි, කෙවලං විපාකපච්චයෙ එකමෙව විස්සජ්ජනං.

347-350. ඉදානි යථාලද්ධානි විස්සජ්ජනානි ගණනවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා තීණීතිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බතිකෙසු කුසලෙන කුසලං, අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති අයමෙව නියමො. එකකෙ පන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙව ලබ්භතීති එවමෙත්ථ බාවීසතියා පච්චයෙසු තීණි, විපාකෙ එකන්ති ද්වෙ පරිච්ඡෙදා. පච්ඡාජාතෙ අනුලොමං නත්ථි. තස්මා තීණි එකන්ති ඉමෙසඤ්ඤෙව වසෙන දුකතිකාදීසු පච්චයසංසන්දනෙ යත්ථ විපාකපච්චයො පවිසති; තත්ථ එකං, සෙසෙසු තීණීති එවං ගණනා වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ අනුලොමෙ උත්තානත්ථමෙව.

351-354. පච්චනීයෙ පන කුසලං න ලබ්භතීති අකුසලමෙව ආදිං කත්වා විස්සජ්ජනං කතං, තං උත්තානත්ථමෙව.

359. යං පනෙත්ථ පච්චනීයෙ විස්සජ්ජනපරිච්ඡෙදං ගණනතො දස්සෙතුං නහෙතුයා ද්වෙතිආදි වුත්තං, තත්ථ ද්වෙ තීණි එකන්ති තයො පරිච්ඡෙදා. තෙසං වසෙන දුකතිකාදීසු පච්චයසංසන්දනෙ ගණනා වෙදිතබ්බා. ඉධාපි අධිකතරගණනානං ඌනතරගණනෙන සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනමෙව ලබ්භති, සමගණනෙන සද්ධිං සමගණනං. යස්මා චෙත්ථ අරූපධම්මායෙව පච්චයුප්පන්නා, තස්මා නහෙතුනාධිපතිනපුරෙජාතනපච්ඡාජාතනාසෙවනනකම්මනවිපාකනඣානනමග්ගනවිප්පයුත්තවසෙන දසෙව පච්චයා පච්චනීකතො දස්සිතා, සෙසා චුද්දස න ලබ්භන්ති. යෙපි ලබ්භන්ති, තෙසුපි විපාකෙ පච්චයුප්පන්නෙ නකම්මනවිපාකා න ලබ්භන්ති.

360-368. නහෙතුපච්චයා නාධිපතියා ද්වෙති නහෙතුයා ලද්ධං ද්වයමෙව. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. නකම්මෙ එකන්ති අහෙතුකකිරියචෙතනං පච්චයුප්පන්නං කත්වා අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. නවිපාකෙ ද්වෙති අහෙතුකමොහකිරියවසෙන ද්වෙ. නඣානෙ එකන්ති අහෙතුකපඤ්චවිඤ්ඤාණවසෙන අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. නමග්ගෙ එකන්ති අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙන අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනං. ඉමිනාවුපායෙන සබ්බසංසන්දනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

369-383. අනුලොමපච්චනීයෙ හෙට්ඨා වුත්තා නහෙතුආදයො දසෙව පච්චනීයතො ලබ්භන්ති, න සෙසා. යෙපි ලබ්භන්ති, තෙසු හෙතුම්හි අනුලොමතො ඨිතෙ ඣානමග්ගා පච්චනීයතො න ලබ්භන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

384-391. පච්චනීයානුලොමෙ නහෙතුපච්චයුප්පන්නෙසු අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභති, සෙසා න ලභන්ති. නඣානපච්චයෙ අට්ඨාහෙතුකචිත්තානිපි. නකම්මපච්චයා නහෙතුපච්චයා නාධිපතිපච්චයා නපුරෙජාතපච්චයා ආරම්මණෙ එකන්ති ආරුප්පෙ අහෙතුකකිරියචෙතනාවසෙන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. ඉමිනා උපායෙන යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තස්ස වසෙන සබ්බත්ථ ගණනා වෙදිතබ්බාති.

සංසට්ඨවාරවණ්ණනා.

6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා

392-400. සම්පයුත්තවාරෙ කුසලං ධම්මං සම්පයුත්තොති කුසලං ධම්මං සම්පයුත්තපච්චයං කත්වාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ සංසට්ඨවාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අවසානෙ පනස්ස ‘‘සංසට්ඨත්තං නාම සම්පයුත්තත්තං, සම්පයුත්තත්තං නාම සංසට්ඨත්ත’’න්ති ඉදං උභින්නම්පි එතෙසං වාරානං අත්ථතො නින්නානාකරණභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අත්ථතො හි එතෙපි පටිච්චසහජාතා විය පච්චයනිස්සයා විය ච නින්නානාකරණා. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අත්ථනියමනත්ථං වුත්තා. ‘‘සංසට්ඨා යොජිතා හයා’’තිආදීසු (ජා. 2.22.70) හි අසම්පයුත්තම්පි සංසට්ඨන්ති වුච්චති. ‘‘යා සා වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.832) අසංසට්ඨං වොකිණ්ණම්පි සම්පයුත්තන්ති. ඉති සංසට්ඨවාරෙන එකුප්පාදලක්ඛණස්ස සම්පයුත්තස්ස සංසට්ඨභාවං සම්පයුත්තවාරෙන ච සංසට්ඨස්ස එකුප්පාදාදිලක්ඛණස්ස සම්පයුත්තභාවං නියමෙතුං උභොපෙතෙ වුත්තා. අපිච තථා බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාවිලාසෙන නිරුත්තිපටිසම්භිදාපභෙදජානනවසෙන චාපි එතෙ උභොපි වුත්තාති.

සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා.

එතෙසු පන ඡසු වාරෙසු අත්ථි කොචි පච්චයො එකන්තං අනුලොමතො න තිට්ඨති, පච්චනීකතොව තිට්ඨති; අත්ථි එකන්තං පච්චනීකතො න තිට්ඨති, අනුලොමතොව තිට්ඨති; අත්ථි අනෙකන්තං අනුලොමතො චෙව තිට්ඨති, පච්චනීකතො චාති ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමො පඤ්හො පච්ඡාජාතස්ස, දුතියො මහාචතුක්කස්ස, තතියො යුජ්ජමානකානං සෙසානං වසෙන වෙදිතබ්බොති.

7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

401-403. පඤ්හාවාරෙ ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා කුසලත්තිකෙ උද්ධරිතබ්බපුච්ඡානං ලබ්භමානවසෙන විස්සජ්ජනං දස්සෙතුං කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයොතිආදි වුත්තං. කුසලො ච නාමෙස සයං උප්පජ්ජන්තො ඨපෙත්වා පච්ඡාජාතඤ්ච විපාකඤ්ච සෙසෙහි ද්වාවීසතියා පච්චයෙහි උප්පජ්ජති. කුසලස්ස පච්චයො හොන්තො ඨපෙත්වා පුරෙජාතපච්ඡාජාතවිපාකවිප්පයුත්තෙ සෙසෙහි වීසතියා පච්චයෙහි පච්චයො හොති. තස්මා යෙහි පච්චයෙහි කුසලො කුසලස්ස පච්චයො හොති, තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුං හෙතුපච්චයෙනාතිආදි ආරද්ධං.

තත්ථ යා එසා පච්චයවිභඞ්ගවාරෙ විය ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති අකත්වා ‘‘හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්ති දෙසනා කතා, තස්සා එව කරණෙ ඉදං පයොජනං – තත්ථ හි සුඤ්ඤට්ඨං දීපෙතුං ධම්මානන්ති වුත්තං. ඉධ පච්චයතො උප්පජ්ජමානා ධම්මා රාසිතො උප්පජ්ජන්ති, න එකෙකතොති රාසට්ඨං දීපෙතුං ඛන්ධානන්ති වුත්තං. පටිච්චවාරාදීසු වා ඛන්ධවසෙන පච්චයුප්පන්නදෙසනා ආරුළ්හාති තෙනෙවානුක්කමෙන ඉධාපි ආරුළ්හාති. කස්මා පනෙතෙසු එවං ආරුළ්හාති? අසඞ්කරතො විභාගදස්සනත්ථං. ‘‘එකං ධම්මං පටිච්ච සෙසා ධම්මා’’ති හි ආදිනා නයෙන වුච්චමානෙ අසුකධම්මං නාම නිස්සාය අසුකධම්මාති න සක්කා අසඞ්කරතො පච්චයෙ පච්චයුප්පන්නෙ ච ජානිතුං, එවං සන්තෙ උද්දෙසනිද්දෙසා නිබ්බිසෙසා සියුං. තස්මා අසඞ්කරතො විභාගදස්සනත්ථං එවං ආරුළ්හාති වෙදිතබ්බා. චිත්තසමුට්ඨානානන්ති ඉදං යස්ස අබ්‍යාකතස්ස කුසලො හෙතුපච්චයෙන පච්චයො හොති, තමෙව දස්සෙතුං වුත්තං. පච්චයවිභඞ්ගෙ පන කුසලාදිවසෙන විභාගං අකත්වා සාමඤ්ඤතො සබ්බෙසං හෙතූනං වසෙන උප්පන්නරූපදස්සනත්ථං චිත්තසමුට්ඨානානන්ති අවත්වා තංසමුට්ඨානානන්ති වුත්තං. තස්මා තත්ථ අබ්‍යාකතහෙතුසමුට්ඨානරූපං, ඔක්කන්තික්ඛණෙ කටත්තාරූපම්පි සඞ්ගහං ගතං. ඉමිනා උපායෙන සෙසෙසුපි එවරූපෙසු විස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

404. දානං දත්වාති දෙය්‍යධම්මං චජිත්වා. යාය වා චෙතනාය සො දිය්‍යති, සා චෙතනා දානං. දත්වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්වා විසුද්ධං කත්වා. සීලං සමාදියිත්වාති පඤ්චඞ්ගාදිවසෙන නිච්චසීලං ගණ්හිත්වා. ඉමිනා සමාදානවිරතියෙව දස්සිතා. සම්පත්තවිරතිසමුච්ඡෙදවිරතියො පන ලොකෙ සීලන්ති අපාකටත්තා න වුත්තා. කිඤ්චාපි න වුත්තා, ආරම්මණපච්චයා පන හොන්තියෙව. තත්ථ සමුච්ඡෙදවිරති සෙක්ඛානංයෙව කුසලස්ස ආරම්මණං හොති, න ඉතරෙසං. උපොසථකම්මං කත්වාති ‘‘පාණං න හනෙ, න චාදින්නමාදියෙ’’ති (අ. නි. 3.71) එවං වුත්තං උපොසථදිවසෙසු අට්ඨඞ්ගඋපොසථකිරියං කත්වා. තං පච්චවෙක්ඛතීති තං කුසලං සෙක්ඛොපි පුථුජ්ජනොපි පච්චවෙක්ඛති, අරහාපි පච්චවෙක්ඛතෙව. අරහතොපි හි පුබ්බෙ කතං කුසලං කුසලමෙව, යෙන පන චිත්තෙන පච්චවෙක්ඛති, තං කිරියචිත්තං නාම හොති. තස්මා ‘‘එතං කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්සා’’ති ඉමස්මිං අධිකාරෙ න ලබ්භති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානීති ‘‘දත්වා සමාදියිත්වා කත්වා’’ති හි ආසන්නෙ කතානි වුත්තානි, ඉමානි න ආසන්නෙ කතානීති වෙදිතබ්බානි. දානාදීහි වා සෙසානි කාමාවචරකුසලානි දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ඣානා වුට්ඨහිත්වාති ඣානා වුට්ඨහිත්වා. අයමෙව වා පාළි. සෙක්ඛා ගොත්‍රභුන්ති සොතාපන්නං සන්ධාය වුත්තං. සො හි ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛති. වොදානන්ති ඉදං පන සකදාගාමිඅනාගාමිනො සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි තං චිත්තං වොදානං නාම හොති. සෙක්ඛාති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. මග්ගා වුට්ඨහිත්වාති මග්ගඵලභවඞ්ගාතික්කමවසෙන අත්තනා පටිලද්ධා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා, සුද්ධමග්ගතොයෙව පන වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථි.

කුසලං අනිච්චතොති එත්ථ විපස්සනූපගං තෙභූමකකුසලමෙව වෙදිතබ්බං, විපස්සනාකුසලං පන කාමාවචරමෙව. චෙතොපරියඤාණෙනාති රූපාවචරකුසලං දස්සෙති. ආකාසානඤ්චායතනන්තිආදීහි අරූපාවචරකුසලාරම්මණවසෙන උප්පජ්ජමානං අරූපාවචරකුසලමෙව. කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සාතිආදීහි පුග්ගලං අනාමසිත්වා ධම්මවසෙන දස්සෙති. තෙනෙවෙත්ථ හෙට්ඨා ගහිතම්පි චෙතොපරියඤාණං පුන වුත්තං.

405. අස්සාදෙතීති සොමනස්සසහගතලොභසම්පයුත්තචිත්තෙහි අනුභවති චෙව රජ්ජති ච. අභිනන්දතීති සප්පීතිකතණ්හාවසෙන නන්දති හට්ඨපහට්ඨො හොති, දිට්ඨාභිනන්දනාය වා අභිනන්දති. රාගො උප්පජ්ජතීති අස්සාදෙන්තස්ස රාගො උප්පජ්ජති නාම. ඉදං අට්ඨපි ලොභසහගතානි ගහෙත්වා වුත්තං. දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති අභිනන්දන්තස්ස අත්තා අත්තනියන්තිආදිවසෙන චතූහිපි චිත්තෙහි සම්පයුත්තා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. අසන්නිට්ඨානගතස්ස පනෙත්ථ විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති. වික්ඛෙපගතස්ස උද්ධච්චං, අකතං වත මෙ කල්‍යාණන්ති විප්පටිසාරිනො දොමනස්සං. තං ආරබ්භාති තානි සුචිණ්ණානි ආරම්මණං කත්වාති අත්ථො. බහුවචනස්ස හෙස එකවචනාදෙසො, ජාතිවසෙන වා එකවචනමෙවෙතං.

406. අරහා මග්ගා වුට්ඨහිත්වාති මග්ගවීථියං ඵලානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස අතික්කමවසෙන වුට්ඨහිත්වා. පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි පනස්ස කිරියාබ්‍යාකතානි. එවං කිරියාබ්‍යාකතස්ස ආරම්මණපච්චයං දස්සෙත්වා පුන විපාකාබ්‍යාකතස්ස දස්සෙතුං සෙක්ඛා වාතිආදිමාහ. කුසලෙ නිරුද්ධෙති විපස්සනාජවනවීථියා පච්ඡින්නාය. විපාකොති කාමාවචරවිපාකො. තදාරම්මණතාති තදාරම්මණතාය, තං කුසලස්ස ජවනස්ස ආරම්මණභූතං විපස්සිතකුසලං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජතීති අත්ථො. න කෙවලඤ්ච තදාරම්මණවසෙනෙව, පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙනාපි. විපාකො හි කම්මං ආරම්මණං කත්වා ගහිතපටිසන්ධිකස්ස කුසලාරම්මණො හොතියෙව, සො පන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ඉධ න දස්සිතො.

කුසලං අස්සාදෙතීතිආදි අකුසලජවනාවසානෙ කුසලාරම්මණවිපාකං දස්සෙතුං වුත්තං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකස්සාති ඉදං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යම්පි සමානං මහග්ගතවිපාකස්ස තදාරම්මණභාවෙන අනුප්පත්තිතො ලබ්භමානකවසෙන වුත්තං. කිරියස්සාති අරහත්තං පත්වා අසමාපන්නපුබ්බෙ ආකාසානඤ්චායතනෙ පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වා සමාපන්නකිරියාය. චෙතොපරියඤාණස්සාතිආදීනි පරතො ආවජ්ජනාය යොජෙතබ්බානි. යා එතෙසං ආවජ්ජනා, තස්සා කුසලා ඛන්ධා ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

407-409. රාගන්ති අත්තනො වා පරස්ස වා රාගං. අත්තනො රාගවසෙන පනෙත්ථ වණ්ණනා පාකටා හොති. අස්සාදෙතීතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. විචිකිච්ඡාදීසු පන තීසු අස්සාදෙතබ්බතාය අභාවෙන ‘‘අස්සාදෙතී’’ති න වුත්තං. දිට්ඨි පනෙත්ථ උප්පජ්ජති, සා අස්සාදෙතීති පදස්ස පරිහීනත්තා ආගතපටිපාටියා පඨමං න වුත්තා. විචිකිච්ඡාදීසුයෙව තං තං සභාගං පඨමං වත්වා තස්ස තස්ස අනන්තරා වුත්තා. ඉමෙසු ච පන රාගාදීසු ‘‘කිං මෙ පාපධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති අක්ඛන්තිවසෙන වා, ‘‘කතං පාපං කතං ලුද්ධ’’න්ති විප්පටිසාරාදිවසෙන වා දොමනස්සුප්පත්ති වෙදිතබ්බා.

410. චක්ඛුං අනිච්චතොති විපස්සනානුක්කමෙන ඔළාරිකායතනානි වත්ථුරූපඤ්චාති එකාදස රූපානි පාකටත්තා ගහිතානි. පුන රූපායතනාදීනි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණත්තා ගහිතානි. යස්මා පනෙසා විඤ්ඤාණකායවසෙන දෙසනා, න ධාතුවසෙන, තස්මා මනොධාතු න ගහිතා. එවං සබ්බත්ථ ගහිතාගහිතං වෙදිතබ්බං.

411. ඵලං පච්චවෙක්ඛන්ති නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛන්තීති පච්චවෙක්ඛණකුසලස්ස ආරම්මණදස්සනත්ථං වුත්තං.

413-416. ආරම්මණාධිපතිනිද්දෙසෙ සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං වසෙන චතුභූමකකුසලං දස්සිතං, තථා සහජාතාධිපතිනිද්දෙසෙ. අරහතො උත්තමධම්මං අධිගතත්තා ලොකියකුසලෙසු ගරුකාරො නත්ථීති අග්ගමග්ගොව දස්සිතො.

417. අනන්තරපච්චයෙ පුරිමා පුරිමාති එකභූමකාපි නානාභූමකාපි කුසලා එකතො කත්වා වුත්තා. අනුලොමං ගොත්‍රභුස්ස, අනුලොමං වොදානස්සාති නානාරම්මණවසෙන. ගොත්‍රභු මග්ගස්ස, වොදානං මග්ගස්සාති නානාභූමිවසෙන. කුසලං වුට්ඨානස්සාති එත්ථ පන කුසලන්ති තෙභූමකකුසලං. වුට්ඨානන්ති තෙභූමකවිපාකං. තෙහි කුසලජවනවීථිතො වුට්ඨහන්ති, තස්මා වුට්ඨානන්ති වුච්චති. තං දුවිධං හොති – තදාරම්මණං භවඞ්ගඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරකුසලස්ස උභයම්පි වුට්ඨානං හොති, මහග්ගතස්ස භවඞ්ගමෙව. මග්ගො ඵලස්සාති ඉදං යස්මා ලොකුත්තරවිපාකං ජවනවීථිපරියාපන්නත්තා වුට්ඨානං නාම න හොති, තස්මා විසුං වුත්තං. අනුලොමං සෙක්ඛායාති අසෙක්ඛාය කුසලං අනන්තරං න හොති, තස්මා විභාගං කරොති. ඵලසමාපත්තියාති සොතාපත්තිඵලසකදාගාමිඵලඅනාගාමිඵලසමාපත්තියාපි. ඵලසමාපත්තියාති අනාගාමිඵලසමාපත්තියා. අකුසලෙ දුවිධම්පි වුට්ඨානං ලබ්භති. විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතාති එත්ථ විපාකාබ්‍යාකතා විපාකාබ්‍යාකතානංයෙව, කිරියාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතානංයෙව වෙදිතබ්බා. භවඞ්ගං ආවජ්ජනායාතිආදි වොමිස්සකවසෙන වුත්තං. තත්ථ කිරියාති කාමාවචරකිරියා. සා දුවිධස්සාපි වුට්ඨානස්ස අනන්තරපච්චයො හොති, මහග්ගතා භවඞ්ගස්සෙව. ඉති යෙ හෙට්ඨා පච්චයවිභඞ්ගනිද්දෙසෙ ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ආරභිත්වා කුසලං කුසලස්ස, කුසලං අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලං අකුසලස්ස, අකුසලං අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං කුසලස්ස, අබ්‍යාකතං අකුසලස්සාති සත්ත වාරා දස්සිතා; තෙසං වසෙන ඉධ සඞ්ඛෙපතො අනන්තරපච්චයො විභත්තො.

විත්ථාරතො පනෙත්ථ –

දසධා සත්තරසධා, සමසට්ඨිවිධෙන ච;

බහුධාපි ච නිද්දෙසං, සාධුකං උපලක්ඛයෙ.

අයඤ්හි අනන්තරපච්චයො න කෙවලං සත්තධාව නිද්දෙසං ලභති, කුසලං පන කුසලස්ස විපාකස්ස; අකුසලං අකුසලස්ස විපාකස්ස; විපාකං විපාකස්ස කිරියස්ස; කිරියං කුසලස්ස අකුසලස්ස විපාකස්ස කිරියස්සාති එවං දසධාපි නිද්දෙසං ලභති. න කෙවලං දසධායෙව, කුසලං පන කුසලස්ස කුසලවිපාකස්ස අකුසලවිපාකස්ස; අකුසලං අකුසලස්ස අකුසලවිපාකස්ස කුසලවිපාකස්ස; කුසලවිපාකං කුසලවිපාකස්ස අකුසලවිපාකස්ස කිරියස්ස; අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකස්ස කුසලවිපාකස්ස කිරියස්ස; කිරියං කිරියස්ස කුසලස්ස අකුසලස්ස කුසලවිපාකස්ස අකුසලවිපාකස්සාති එවං සත්තරසධා නිද්දෙසං ලභති.

න කෙවලඤ්ච සත්තරසධාව සමසට්ඨිවිධෙනාපි නිද්දෙසං ලභතෙව. කථං? කාමාවචරකුසලඤ්හි භූමිභෙදෙන චතුබ්බිධස්ස කුසලස්ස අනන්තරපච්චයො හොති, රූපාවචරාරූපාවචරං සකසකභූමිකස්සෙවාති කුසලං කුසලස්ස ඡබ්බිධෙන අනන්තරපච්චයො. කාමාවචරකුසලං පන කාමාවචරකුසලවිපාකස්ස අකුසලවිපාකස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස අරූපාවචරවිපාකස්ස ලොකුත්තරවිපාකස්ස; රූපාවචරකුසලං රූපාවචරවිපාකස්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස්ස; අරූපාවචරකුසලං කාමාවචරකුසලවිපාකස්ස රූපාවචරඅරූපාවචරලොකුත්තරවිපාකස්ස; ලොකුත්තරකුසලං ලොකුත්තරවිපාකස්සාති කුසලං විපාකස්ස ද්වාදසවිධෙන අනන්තරපච්චයො. අකුසලං අකුසලස්ස අකුසලවිපාකස්ස තෙභූමකකුසලවිපාකස්සාති පඤ්චවිධෙන අනන්තරපච්චයො.

කාමාවචරකුසලවිපාකං කාමාවචරකුසලවිපාකස්ස අකුසලවිපාකස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස අරූපාවචරවිපාකස්සාති කාමාවචරකුසලවිපාකං විපාකස්ස චතුබ්බිධෙන අනන්තරපච්චයො. රූපාවචරවිපාකං තෙභූමකකුසලවිපාකස්සාති තිවිධෙන අනන්තරපච්චයො. අරූපාවචරවිපාකං අරූපාවචරවිපාකස්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස්සාති දුවිධෙන අනන්තරපච්චයො. ලොකුත්තරවිපාකං චතුභූමකකුසලවිපාකස්සාති චතුබ්බිධෙන අනන්තරපච්චයො. එවං කුසලවිපාකං විපාකස්ස තෙරසධාපි අනන්තරපච්චයො. අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකස්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස්සාති දුවිධෙන අනන්තරපච්චයො. එවං සබ්බථාපි විපාකං විපාකස්ස පඤ්චදසවිධෙන අනන්තරපච්චයො. කාමාවචරකුසලවිපාකං පන කාමාවචරකිරියස්ස, තථා අකුසලවිපාකං, තථා රූපාවචරවිපාකං, තථා අරූපාවචරවිපාකඤ්චාති විපාකං කිරියස්ස ච චතුබ්බිධෙන අනන්තරපච්චයො.

කාමාවචරකිරියං තෙභූමකකිරියස්ස, රූපාවචරාරූපාවචරකිරියං රූපාවචරාරූපාවචරානඤ්ඤෙවාති කිරියං කිරියස්ස පඤ්චවිධෙන අනන්තරපච්චයො. කාමාවචරකිරියං අකුසලවිපාකස්ස චෙව චතුභූමකකුසලවිපාකස්ස ච, රූපාවචරකිරියං කාමාවචරකුසලවිපාකරූපාවචරවිපාකානං අරූපාවචරකිරියං චතුභූමකකුසලවිපාකස්සාපීති කිරියං විපාකස්ස එකාදසවිධෙන අනන්තරපච්චයො. කාමාවචරකිරියං පන කාමාවචරකුසලස්ස අකුසලස්සාති කුසලාකුසලානං දුවිධෙන අනන්තරපච්චයො හොති. එවං සමසට්ඨිවිධෙනාපි නිද්දෙසං ලභති.

න කෙවලඤ්ච සමසට්ඨිවිධෙනෙව, බහුවිධෙනාපි ලභතෙව. කථං? කාමාවචරපඨමමහාකුසලචිත්තං තාව අත්තනො, චතුන්නඤ්ච රූපාවචරකුසලානං පාදකයොගෙන සොළසන්නං සොමනස්සලොකුත්තරානන්ති එකවීසතියා ච කුසලානං, ජවනපරියොසානෙ තදාරම්මණභවඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජමානානං එකාදසන්නං කාමාවචරවිපාකානං, භවඞ්ගවසෙනෙව පවත්තානං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං, ඵලසමාපත්තිවසෙන පවත්තානං ද්වාදසන්නං ලොකුත්තරවිපාකානන්ති එවං එකවීසතියා කුසලානං; ද්වත්තිංසාය විපාකානන්ති තෙපඤ්ඤාසාය චිත්තානං අනන්තරපච්චයො හොති. තථා දුතියකුසලචිත්තං. තතියචතුත්ථානි පන ඨපෙත්වා උපරිභූමකකුසලානි ච ලොකුත්තරවිපාකානි ච සෙසඑකවීසතිචිත්තානං. පඤ්චමඡට්ඨානි අත්තනො ච, නවන්නඤ්ච උපරිභූමකඋපෙක්ඛාකුසලානං, තෙවීසතියා ච විපාකානන්ති තෙත්තිංසාය. සත්තමඅට්ඨමානි එකවීසතියාව.

පඤ්ච රූපාවචරකුසලානි අත්තනො අත්තනො පච්ඡිමානං රූපාවචරකුසලානං, චතුන්නම්පි ඤාණසම්පයුත්තමහාවිපාකානං, පඤ්චන්නං රූපාවචරවිපාකානඤ්චාති දසන්නං. එතෙනෙව ච නයෙන අරූපාවචරකුසලෙසු පඨමං අත්තනො විපාකෙන සද්ධිං එකාදසන්නං, දුතියං ද්වාදසන්නං, තතියං තෙරසන්නං, චතුත්ථං චුද්දසන්නං ඵලසමාපත්තියා චාති පන්නරසන්නං ලොකුත්තරකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකස්සෙව. අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු එකෙකං අකුසලං එකාදසන්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නවන්නං, මහග්ගතවිපාකානං අත්තනො අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති එකවීසතියා. ද්වෙ දොමනස්සසහගතානි උපෙක්ඛාසහගතානං ඡන්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති සත්තන්නං. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයං සොමනස්සසහගතාහෙතුකවිපාකෙන සද්ධිං එකාදසන්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නවන්නං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති එකවීසතියා.

කුසලවිපාකපඤ්චවිඤ්ඤාණා කුසලවිපාකමනොධාතුයා, මනොධාතු ද්වින්නං විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං. තාසු ද්වීසු සොමනස්සසහගතා දසන්නං විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං භවඞ්ගභූතානං තදාරම්මණකාලෙ අත්තනො පච්ඡිමස්ස වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස චාති ද්වාදසන්නං. උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු පන ආවජ්ජනමනොධාතුයා ද්විට්ඨානිකාය ආවජ්ජනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා දසන්නඤ්ච විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනන්ති ද්වාදසන්නමෙව. තිහෙතුකමහාවිපාකා සොමනස්සසහගතාහෙතුකවජ්ජානං දසන්නම්පි කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං ආවජ්ජනද්වයස්ස චාති එකවීසතියා, දුහෙතුකවිපාකා ඨපෙත්වා මහග්ගතවිපාකෙ සෙසානං ද්වාදසන්නං. පඤ්ච රූපාවචරවිපාකා තෙභූමකකුසලවිපාකසහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තානං සත්තරසන්නං ආවජ්ජනද්වයස්ස චාති එකූනවීසතියා. අරූපාවචරවිපාකෙසු පඨමං කාමාවචරකුසලවිපාකතිහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තානං, චතුන්නං අරූපාවචරවිපාකචිත්තානං චතුන්නං මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස චාති නවන්නං. දුතියං හෙට්ඨිමවිපාකං වජ්ජෙත්වා අට්ඨන්නං, තතියං ද්වෙ හෙට්ඨිමානි වජ්ජෙත්වා සත්තන්නං, චතුත්ථං තීණි හෙට්ඨිමානි වජ්ජෙත්වා ඡන්නං චත්තාරි ලොකුත්තරවිපාකානි තිහෙතුකවිපාකානං තෙරසන්නං අත්තනො අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති චුද්දසන්නං.

අකුසලවිපාකපඤ්චවිඤ්ඤාණා අකුසලවිපාකමනොධාතුයා, මනොධාතු අකුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා. සා තදාරම්මණකාලෙ අත්තනො පච්ඡිමස්ස චුතිකාලෙ පටිසන්ධිවසෙන භවඞ්ගවසෙන ච පවත්තානං ඉතරෙසම්පි නවන්නං කාමාවචරවිපාකානං උපෙක්ඛාසහගතානං ද්වින්නං පරිත්තකිරියානඤ්චාති ද්වාදසන්නං. කිරියමනොධාතු දසන්නං විඤ්ඤාණානං හසිතුප්පාදකිරියා පඤ්චවොකාරෙ භවඞ්ගවසෙන පවත්තානං නවන්නං තිහෙතුකවිපාකානං, තදාරම්මණවසෙන පවත්තානං පඤ්චන්නං සොමනස්සසහගතවිපාකානං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති අග්ගහිතග්ගහණෙන තෙරසන්නං. වොට්ඨබ්බනකිරියා ඨපෙත්වා කිරියමනොධාතුං දසන්නං කාමාවචරකිරියානං, කාමාවචරකුසලාකුසලානං පඤ්චවොකාරෙ භවඞ්ගවසෙන පවත්තානං පන්නරසන්නං විපාකචිත්තානඤ්චාති පඤ්චචත්තාලීසාය.

කාමාවචරතිහෙතුකසොමනස්සසහගතකිරියද්වයං භවඞ්ගවසෙන පවත්තානං තෙරසන්නං තිහෙතුකවිපාකානං තදාරම්මණවසෙන පඤ්චන්නං සොමනස්සසහගතවිපාකානං පරිකම්මවසෙන පවත්තමානානං චතුන්නං රූපාවචරකිරියානං අරහත්තඵලසමාපත්තියා අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාවීසතියා දුහෙතුකසොමනස්සසහගතකිරියද්වයං යථාවුත්තානං තෙරසන්නං භවඞ්ගචිත්තානං පඤ්චන්නං තදාරම්මණානං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති අග්ගහිතග්ගහණෙන සත්තරසන්නං. කාමාවචරතිහෙතුකඋපෙක්ඛාසහගතකිරියද්වයං තෙසංයෙව තෙරසන්නං භවඞ්ගානං, තදාරම්මණවසෙන පවත්තානං ඡන්නං උපෙක්ඛාසහගතවිපාකානං, පරිකම්මවසෙන පවත්තානං එකිස්සා රූපාවචරකිරියාය චතුන්නං අරූපාවචරකිරියානං අරහත්තඵලසමාපත්තියා අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති අග්ගහිතග්ගහණෙන චතුවීසතියා. දුහෙතුකඋපෙක්ඛාසහගතකිරියද්වයං තෙසංයෙව තෙරසන්නං භවඞ්ගානං ඡන්නං තදාරම්මණානං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨාරසන්නං. රූපාවචරකිරියෙසු එකෙකං නවන්නං පඤ්චවොකාරෙ තිහෙතුකභවඞ්ගානං අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති දසන්නං. අරූපාවචරකිරියෙසු පඨමං පඤ්චවොකාරෙ නවන්නං භවඞ්ගානං, චතුවොකාරෙ එකස්ස අත්තනො පච්ඡිමස්ස චාති එකාදසන්නං. දුතියං චතුවොකාරෙ ද්වෙ භවඞ්ගානි ලභති. තතියං තීණි, චතුත්ථං චත්තාරි ඵලසමාපත්තිඤ්චාති තෙසු එකෙකං යථාපටිපාටියා එකාදසන්නං ද්වාදසන්නං තෙරසන්නං පඤ්චදසන්නඤ්ච අනන්තරපච්චයො හොති. එවං බහුවිධෙනාපි නිද්දෙසං ලභති. තෙන වුත්තං –

‘‘දසධා සත්තරසධා, සමසට්ඨිවිධෙන ච;

බහුධාපි ච නිද්දෙසං, සාධුකං උපලක්ඛයෙ’’ති.

සමනන්තරපච්චයාදයො උත්තානත්ථායෙව.

423. උපනිස්සයෙ සද්ධං උපනිස්සායාති කම්මකම්මඵලඉධලොකපරලොකාදීසු සද්ධං උපනිස්සයං කත්වා. යථා හි පුරිසො හෙට්ඨාපථවියං උදකං අත්ථීති සද්දහිත්වා පථවිං ඛනති, එවං සද්ධො කුලපුත්තො දානාදීනං ඵලඤ්ච ආනිසංසඤ්ච සද්දහිත්වා දානාදීනි පවත්තෙති. තස්මා ‘‘සද්ධං උපනිස්සායා’’ති වුත්තං.

සීලං උපනිස්සායාතිආදීසුපි ඉමෙ සීලාදයො ධම්මෙ උපනිස්සයං කත්වාති අත්ථො. සීලවා හි සීලානුභාවෙසු සීලානිසංසෙසු ච කුසලො සීලං උපනිස්සාය සීලවන්තානං දානං දෙති, උපරූපරි සීලං සමාදියති සුපරිසුද්ධං අඛණ්ඩං, චාතුද්දසීආදීසු පක්ඛදිවසෙසු උපොසථකම්මං කරොති, සීලසම්පදං නිස්සාය ඣානාදීනි උප්පාදෙති. බහුස්සුතොපි දානාදිපුඤ්ඤකිරියායත්තා සබ්බසම්පත්තියො දානාදීනඤ්ච සඞ්කිලෙසවොදානාදිභෙදං සුතමයාය පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො සුතං උපනිස්සාය දානාදීනි පවත්තෙති. චාගවාපි චාගාධිමුත්තො අත්තනො චාගසම්පදං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලවන්තො හුත්වා දින්නං මහප්ඵලන්ති සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, තාය පටිපත්තියා පරිසුද්ධචිත්තො ඣානාදීනි උප්පාදෙති. පඤ්ඤවාපි ඉධලොකපරලොකහිතඤ්චෙව ලොකසමතික්කමනුපායඤ්ච උපපරික්ඛන්තො ‘‘සක්කා ඉමාය පටිපත්තියා ඉධලොකහිතම්පි පරලොකහිතම්පි ලොකසමතික්කමනූපායඤ්ච සම්පාදෙතු’’න්ති පඤ්ඤං උපනිස්සාය දානාදීනි පවත්තෙති. යස්මා පන න කෙවලං සද්ධාදයො දානාදීනංයෙව උපනිස්සයා, අත්තනො අපරභාගෙ උප්පජ්ජමානානං සද්ධාදීනම්පි උපනිස්සයා එව, තස්මා සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා සද්ධාය සීලස්ස සුතස්ස චාගස්ස පඤ්ඤායාති වුත්තං.

පරිකම්මන්ති අනන්තරං අග්ගහෙත්වා පුබ්බභාගෙ පරිකම්මං ගහෙතබ්බං. යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්සාති ඉමෙසං ද්වින්නං දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මමෙව, පරිකම්මං විසුං නත්ථි. දිබ්බචක්ඛුස්සෙව පරිභණ්ඩඤාණානි එතානි, තස්මිං ඉජ්ඣමානෙ ඉජ්ඣන්ති එවං සන්තෙපි තදධිමුත්තතාය සහිතං දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං තෙසං පරිකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. න හි එතානි සබ්බෙසං දිබ්බචක්ඛුකානං සමගතිකානි හොන්ති. තස්මා භවිතබ්බමෙත්ථ පරිකම්මවිසෙසෙනාති. දිබ්බචක්ඛු දිබ්බාය සොතධාතුයාති දූරෙ රූපානි දිස්වා තෙසං සද්දං සොතුකාමස්ස දිබ්බචක්ඛු සොතධාතුවිසුද්ධියා උපනිස්සයො හොති. තෙසං පන සද්දං සුත්වා තත්ථ ගන්තුකාමතාදිවසෙන දිබ්බසොතධාතු ඉද්ධිවිධඤාණස්ස උපනිස්සයො හොති. එවං සබ්බත්ථ තස්ස තස්ස උපකාරකභාවවසෙන උපනිස්සයපච්චයතා වෙදිතබ්බා.

මග්ගං උපනිස්සාය අනුප්පන්නං සමාපත්තින්ති තෙන තෙන මග්ගෙන සිථිලීකතපාරිපන්ථකත්තා පහීනපාරිපන්ථකත්තා ච තං තං සමාපත්තිං උප්පාදෙන්තීති තෙසං මග්ගො සමාපත්තියා උපනිස්සයො හොති. විපස්සන්තීති උපරූපරිමග්ගත්ථාය විපස්සන්ති. අත්ථපටිසම්භිදායාතිආදි පටිසම්භිදානං මග්ගපටිලාභෙනෙව ඉජ්ඣනතො වුත්තං. එවංඉද්ධානඤ්ච පනෙතාසං පච්ඡා තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු පවත්තියා මග්ගොව උපනිස්සයො නාම හොති.

සද්ධං උපනිස්සාය මානං ජප්පෙතීති අහමස්මි සද්ධො පසන්නොති මානං පවත්තෙති. දිට්ඨිං ගණ්හාතීති තස්මිං තස්මිං වචනෙ සද්ධාවසෙනෙව ගන්ත්වා පඤ්ඤාය අත්ථං අනුපපරික්ඛන්තො ‘‘අත්ථි පුග්ගලො’’තිආදිවසෙන දිට්ඨිං ගණ්හාති. සීලං සුතං චාගං පඤ්ඤන්ති අහමස්මි සීලවා සුතවා චාගී පඤ්ඤාසම්පන්නොති මානං ජප්පෙති. සීලසුතචාගපඤ්ඤාසු පන මානමඤ්ඤනං විය දිට්ඨිමඤ්ඤනං උප්පාදෙන්තො දිට්ඨිං ගණ්හාති. රාගස්සාතිආදීසු සද්ධාදිසම්පදං උපනිස්සාය අත්තුක්කංසනකාලෙ තෙසු එකෙකො ධම්මො රාගස්ස, පරවම්භනකාලෙ දොසස්ස, උභයෙන සම්පයුත්තස්ස මොහස්ස, වුත්තප්පකාරානං මානදිට්ඨීනං, සද්ධාදිසම්පදං උපනිස්සාය භවභොගසම්පත්තිපත්ථනාය උපනිස්සයො හොති. එවමෙත්ථ ලොකියකුසලඤ්ඤෙව දස්සිතං. ලොකුත්තරං පන සන්තං පණීතං උත්තමං අකුසලවිද්ධංසනං. තස්මා චන්දො විය අන්ධකාරතමානං න අකුසලස්ස උපනිස්සයො හොතීති න ගහිතං.

ආතාපෙතීතිආදි කායිකදුක්ඛවසෙන අබ්‍යාකතධම්මදස්සනත්ථං වුත්තං. සද්ධො හි සද්ධං නිස්සාය අතිසීතං අතිඋණ්හන්ති අනොසක්කිත්වා නානප්පකාරානි නවකම්මවෙය්‍යාවච්චාදීනි කරොන්තො අත්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, භොගං උප්පාදෙත්වා පුඤ්ඤානි කරිස්සාමීති පරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛං පච්චනුභොති. සීලවාපි සීලානුරක්ඛණත්ථං අබ්භොකාසිකත්තාදිවසෙන අත්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පිණ්ඩචාරිකත්තාදිවසෙන පරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛං පච්චනුභොති. සුතවාපි බාහුස්සච්චානුරූපං පටිපත්තිං පටිපජ්ජිස්සාමීති වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජන්තො අත්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛං පච්චනුභොති. චාගවාපි චාගාධිමුත්තතාය අත්තනො යාපනමත්තෙපි පච්චයෙ අනවසෙසෙත්වා පරිච්චජන්තො, අඞ්ගාදිපරිච්චාගං වා පන කරොන්තො අත්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පරිච්චජිතබ්බස්ස වත්ථුනො උප්පාදනත්ථං පරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛං පච්චනුභොති. පඤ්ඤවාපි උපරූපරි පඤ්ඤං වඩ්ඪෙස්සාමීති සප්පඤ්ඤතං නිස්සාය සීතුණ්හාදීනි අගණෙත්වා සජ්ඣායමනසිකාරෙසු යොගං කරොන්තො අත්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, මිච්ඡාජීවෙ ආදීනවං සම්මාජීවෙ ච ආනිසංසං දිස්වා මිච්ඡාජීවං පහාය පරිසුද්ධෙන ආජීවෙන ජීවිතවුත්තිං පරියෙසන්තො පරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛං පච්චනුභොති.

කායිකස්ස සුඛස්සාති සද්ධාදිසම්පත්තිං උපනිස්සාය උප්පන්නානි සුඛොපකරණානි පරිභුඤ්ජනකාලෙ සද්ධාදිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටකායස්ස ච තෙසං වසෙන අවිප්පටිසාරමූලකපාමොජ්ජපීතිසමුට්ඨානරූපඵුටකායස්ස ච සුඛුප්පත්තිකාලෙ තෙසං කටත්තා උප්පන්නවිපාකසුඛකාලෙ ච කායිකස්ස සුඛස්ස, වුත්තනයෙනෙව දුක්ඛුප්පත්තිකාලෙ සද්ධාදිගුණසම්පත්තිං අසහමානෙහි පයුත්තවධබන්ධනාදිකාලෙ ච කායිකස්ස දුක්ඛස්ස, සද්ධාදයො උපනිස්සාය පවත්තිතඵලසමාපත්තිකාලෙ පන ඵලසමාපත්තියා එතෙසු එකෙකො උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බො. කුසලං කම්මන්ති කුසලචෙතනා අත්තනො විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයො, සා පන බලවචෙතනාව ලබ්භති, න දුබ්බලා. තත්‍රිදං වත්ථු – එකා කිර ඉත්ථී උබ්බන්ධිතුකාමා රුක්ඛෙ රජ්ජුං ලග්ගෙත්වා සංවිධාතබ්බං සංවිදහති. අථෙකො චොරො රත්තිභාගෙ තං ගෙහං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමාය රජ්ජුයා කිඤ්චිදෙව බන්ධිත්වා හරිස්සාමී’’ති සත්ථෙන ඡින්දිතුං උපගතො. අථ සා රජ්ජු ආසීවිසො හුත්වා සුසූති අකාසි. චොරො භීතො අපසක්කි. ඉත්ථී අත්තනො නිවෙසනා නික්ඛමිත්වා රජ්ජුපාසෙ ගීවං පටිමුඤ්චිත්වා උබ්බන්ධා කාලමකාසි. එවං බලවචෙතනා අන්තරායෙ නිවාරෙත්වා අත්තනො විපාකස්ස උපනිස්සයො හොති. න පනෙතං එකන්තතො ගහෙතබ්බං. කතොකාසඤ්හි කම්මං එව විපාකස්ස අන්තරායං පටිබාහිත්වා විපච්චති, විපාකජනකං පන කම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයො න හොතීති න වත්තබ්බං. කම්මන්ති එත්ථ චතුභූමකම්පි වෙදිතබ්බං. යං පන පරතො ‘‘මග්ගො ඵලසමාපත්තියා’’ති වුත්තං, තං අචෙතනාවසෙන. තෙනෙතං දීපෙති – යො කොචි විපාකජනකො ධම්මො, සො අත්තනො විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොතීති.