(2.) සඞ්ඛ්‍යාවාරො
73. ඉදානි යෙ එත්ථ හෙතුපච්චයාදීසු එකෙකස්මිං පච්චයෙ විස්සජ්ජනවාරා ලද්ධා, තෙ ගණනවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා නවාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුයා නවාති හෙතුපච්චයෙ නව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවාරා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – කුසලෙන කුසලං, කුසලෙන අබ්‍යාකතං, කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතං; අකුසලෙන අකුසලං, අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අකුසලාබ්‍යාකතං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති.
ආරම්මණෙ තීණීති කුසලෙන කුසලං, අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. අධිපතියා නවාති හෙතුයා වුත්තසදිසාව. ද්වාදසසු හි පච්චයෙසු නව නවාති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි හෙතුපච්චයසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. දසසු පච්චයෙසු තීණි තීණීති වුත්තං. සබ්බෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි ආරම්මණසදිසානෙව. විභඞ්ගෙ පන අත්ථි විසෙසො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්මිඤ්හි අබ්‍යාකතපදස්ස විස්සජ්ජනෙ රූපම්පි ලබ්භති, තථා පුරෙජාතපච්චයෙ. ආසෙවනපච්චයෙ විපාකානි චෙව වීථිචිත්තානි ච න ලබ්භන්ති. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතමෙව. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො නව තීණි එකන්ති, තිවිධොව වාරපරිච්ඡෙදො. විත්ථාරතො ද්වාදස නවකා, දස තිකා, එකං එකකන්ති සබ්බෙසුපි තෙවීසතියා පච්චයෙසු එකූනචත්තාලීසාධිකං වාරසතං හොති, එකූනචත්තාලීසාධිකඤ්ච පුච්ඡාසතං. එකූනචත්තාලීසාධිකං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනසතන්තිපි තස්සෙව නාමං.
74. එවං හෙතුපච්චයාදිකෙ එකමූලකෙ ගණනං දස්සෙත්වා ඉතො පරෙසු දුමූලකාදීසු විත්ථාරදෙසනං සඞ්ඛිපිත්වා එකමූලකෙ දස්සිතාය දෙසනාය ලබ්භමානගණනඤ්ඤෙව ආදාය වාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං දුමූලකෙ තාව හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීතිආදිමාහ. තත්‍රිදං ලක්ඛණං – බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ තීණී’’ති. හෙතුආරම්මණදුකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. සමානගණනො පන සමානගණනෙන සද්ධිං යුත්තො අපරිහීනගණනොව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘හෙතුපච්චයා අධිපතියා නවා’’ති. හෙතාධිපතිදුකෙ නවෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. විපාකෙ එකන්ති හෙතුවිපාකදුකෙ විපාකෙ වුත්තං එකමෙව විස්සජ්ජනං ලබ්භතීති එවං තාව දුමූලකෙ වාරපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.
75. තිමූලකාදීසුපි ඉදමෙව ලක්ඛණං. තෙනෙවාහ – හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණීති. හෙතාරම්මණාධිපති තිකෙ ආරම්මණෙ වුත්තානි තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො.
76-79. ද්වාදසමූලකෙ පන විපාකපච්චයො න ලබ්භති, තස්මා ආසෙවනපච්චයා කම්මෙ තීණීති වත්වා විපාකං අපරාමසිත්වා ආහාරෙ තීණීති වුත්තං. තෙරසමූලකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙ පන සඞ්ඛිපිත්වා තෙවීසතිමූලකොවෙත්ථ දස්සිතො. සො දුවිධො හොති – සාසෙවනො වා සවිපාකො වා. තත්ථ පඨමං සාසෙවනො දස්සිතො, සො තීණෙව විස්සජ්ජනානි ලභති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසෙවනපච්චයා අවිගතෙ තීණී’’ති. සවිපාකො පන ආසෙවනං න ලභති, තස්මා තං පහාය විපාකවසෙන ගණනාය දස්සනත්ථං අනන්තරායෙව ‘‘හෙතුපච්චයා…පෙ… විපාකපච්චයා ආහාරෙ එක’’න්ති එකං නයං දස්සෙත්වා පච්ඡා තෙවීසතිමූලකොව දස්සිතො. එතෙසු පන ද්වීසු තෙවීසතිමූලකෙසු කිඤ්චාපි එකස්මිං විපාකපච්චයො නත්ථි, එකස්මිං ආසෙවනපච්චයො, පච්ඡාජාතපච්චයො පන උභයත්ථාපි. රුළ්හීසද්දෙන පනෙතෙ තෙවීසතිමූලකාත්වෙව වෙදිතබ්බා. තෙසු සාසෙවනෙ ආසෙවනස්ස වසෙන සබ්බත්ථ තීණෙව විස්සජ්ජනානි, සවිපාකෙ විපාකපච්චයස්ස වසෙන එකමෙවාති අයං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.
යං පනෙතං හෙතුමූලකානන්තරං ‘‘ආරම්මණෙ ඨිතෙන සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හා’’ති වුත්තං, තං ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙපි දුමූලකාදීසුපි සබ්බත්ථ ආරම්මණපදෙ චෙව ආරම්මණෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච යත්ථ නවහි භවිතබ්බං, තත්ථ තයොව පඤ්හා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. විපාකපදෙ පන විපාකපදෙන සද්ධිං සෙසපච්චයයොජනාසු ච එකොව පඤ්හො හොතීති. ඉති යං හෙට්ඨා අවොචුම්හ ‘‘බහුගණනොපි පච්චයො අබහුගණනෙන සද්ධිං යුත්තො තෙන සමානගණනො හොතී’’ති, තං සුවුත්තමෙව.
80-85. ඉදානි යෙ ආරම්මණාදීනං පච්චයානං වසෙන එකමූලකාදයො දස්සෙතබ්බා, තෙසු එකමූලකො තාව හෙතුඑකමූලකෙනෙව සදිසොති එකස්මිම්පි පච්චයෙ න දස්සිතො. ආරම්මණපච්චයවසෙන පන දුමූලකෙ ගණනං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණි, අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණීති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘ආරම්මණපච්චයා අධිපතියා තීණි…පෙ… අවිගතෙ තීණී’’ති වත්තබ්බෙ යෙ හෙතුපච්චයාදයො පච්චයා බහුගණනා, තෙසං ඌනතරගණනෙහි ච සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ යා ගණනා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ආරම්මණපච්චයස්ස පුරිමභාගෙ ඨිතම්පි හෙතුපච්චයං පච්ඡිමභාගෙව ඨපෙත්වා ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුයා තීණී’’ති වුත්තං. තෙනෙතං ආවි කරොති – ආරම්මණපච්චයො යෙන යෙන බහුතරගණනෙන වා සමානගණනෙන වා පච්චයෙන සද්ධිං දුකතිකාදිභෙදං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි. විපාකපච්චයෙන පන සද්ධිං සංසන්දනෙ එකමෙව ලබ්භති, තං විපාකපච්චයාදිකාය ගණනාය ආවි භවිස්සතීති ඉධ න දස්සිතං. යා චෙසා දුමූලකෙ ගණනා දස්සිතා, තිමූලකාදීසුපි එසාව ගණනාති ආරම්මණපච්චයවසෙන තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා.
ඉදානි අධිපතිපච්චයාදිවසෙන දුමූලකාදීසු ගණනං දස්සෙතුං අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නවාතිආදි වුත්තං. තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව පච්චයසන්නිවෙසො වෙදිතබ්බො. යථා ච අධිපතිපච්චයා හෙතුයා නව, එවං සෙසෙසුපි හෙතුනා සමානගණනාසු නවෙව. ඉති යො යො පච්චයො ආදිම්හි තිට්ඨති, තෙන තෙන සද්ධිං සමානගණනානං සංසන්දනෙ ආදිම්හි ඨිතස්ස වසෙන ගණනා හොති. තෙන පන සද්ධිං ඌනතරගණනානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානංයෙව වසෙන ගණනා හොතීති වෙදිතබ්බො. යථා ච ආරම්මණපච්චයවසෙන එවං අධිපතිපච්චයවසෙනාපි තතො පරෙසං අනන්තරාදීනං වසෙනාපි තිමූලකාදයො න විත්ථාරිතා. තස්මා දුමූලකෙ දස්සිතගණනාවසෙනෙව සබ්බත්ථ සාධෙතබ්බා. තෙනෙව වුත්තං ‘‘එකෙකං පච්චයං මූලකං කාතුන සජ්ඣායමග්ගෙන ගණෙතබ්බා’’ති.
පච්චයානුලොමවණ්ණනා.