3. අනෙකත්ථවග්ගවණ්ණනා

777. ඉදානි සංකිණ්ණවග්ගතො අනන්තරං ගාථාතො, ගාථාය අද්ධතො, පාදතො චාති ඉමෙහි තීහි පකාරෙහි අනෙකත්ථෙ නානත්ථෙ සමයාදිකෙ සද්දෙ කමා කමතො පවක්ඛාමි. එත්ථ අනෙකත්ථවග්ගෙ එකස්ස භූතසද්දාදිකස්ස යා පුනරුත්තතා, සා ථීපුන්නපුංසකසඞ්ඛාතලිඞ්ගවිසෙසත්ථං කතා.

778. සමවායත්ථාදිවාචකෙ බහවො සමයසද්දෙ ජාතියා සඞ්ගය්හ ‘‘සමයො’’ති එකවචනනිද්දෙසො කතො. තත්‍ර ‘‘කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ත්‍යාදීසු [දී. නි. 1.447] සමවායෙ පච්චයසාමග්ගියං. ‘‘මහාසමයො පවනස්මිං, දෙවකායා සමාගතා’’ත්‍යාදීසු සමූහෙ. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො’’ත්‍යාදීසු [ම. නි. 2.135] කාරණෙ. ‘‘එකොයෙව ච ඛො ඛණො ච සමයො චා’’ත්‍යාදීසු [අ. නි. 8.29] ඛණෙ ඔකාසෙ. ‘‘අභිසමයත්ථො’’ත්‍යාදීසු පටිවෙධෙ. ‘‘එකං සමයං භගවා’’ත්‍යාදීසු [දී. නි. 1.1] කාලෙ. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා’’ත්‍යාදීසු [ම. නි. 1.28] පහානෙ. ‘‘අත්ථාභිසමයා ධීරො’’ත්‍යාදීසු ලාභෙ [සං. නි. 1.129]. ‘‘සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචිරෙ’’ත්‍යාදීසු [ම. නි. 2.208] දිට්ඨියං.

තත්ථ සහකාරීකාරණතාය සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා – සමුදායොති අවයවසහාවත්ථානමෙව හි සමූහොති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, කාරණං, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. සමෙතිසමාගච්ඡති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදාධාරපුග්ගලෙහීති සමයො, ඛණො. අභිමුඛං ඤාණෙන සම්මා එතබ්බො අවගන්තබ්බොති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො. අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතසභාවාවබොධො. සමෙති එත්ථ, එතෙන වා සඞ්ගච්ඡති සත්තො, සභාවධම්මො වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො, ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං විය, කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයතීති. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමොති සමයො, පහානං. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො, සමෙති සම්බන්ධො එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සම්පයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති, එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අභිසමයසද්දස්ස උදාහරණං සොපසග්ගො, අනුපසග්ගො ච සමයසද්දො සමවායාද්‍යත්ථවාචකො හොතීති දස්සනත්ථං. එවං සබ්බත්‍ර උදාහරණං තංතදත්ථානුරූපනිබ්බචනාදයො දට්ඨබ්බා.

779. සණ්ඨානං දීඝරස්සාදි. රූපං රූපායතනං, ජාති ඛත්තියාදිකුලං. ඡවි බහිචම්මං, පමාණං මරියාදො. අක්ඛරං අකාරාදි, යසො පරිවාරො, කිත්ති ච. ගුණො සීලාදි, තපනියෙපි වණ්ණො.

780. පාතිමොක්ඛස්ස භික්ඛුභික්ඛුනීනං වසෙන දුවිධස්ස පාතිමොක්ඛස්ස උද්දෙසෙ ‘‘සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති [මහාව. 134]. පණ්ණත්තියං ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’ති [දී. නි. 2.246]. උපවාසො වුත්තො. අට්ඨඞ්ගො ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණි’’ආදි. උපොසථදිනං ‘‘අජ්ජුපොසථො පන්නරසො’’ත්‍යාදීසු [මහාව. 168].

781-782. රථඞ්ගං චක්කද්වයං. ලක්ඛණං චක්කලක්ඛණං. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ත්‍යාදීසු [සු. නි. 562] ධම්මචක්කෙ. උරචක්කං නාම ඛුරචක්කං ‘‘චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති [ජා. 1.1.104; 1.5.100]. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ත්‍යාදීසු [සං. නි. 1.29] ඉරියාපථචක්කෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’ත්‍යාදීසු [අ. නි. 4.131] සම්පත්තිචක්කෙ. ‘‘පිතරා පවත්තිතං චක්කං අනුවත්තෙතී’’ත්‍යාදීසු [අ. නි. 5.132] චක්කරතනෙ. මණ්ඩලං ‘‘අලාතචක්ක’’න්ත්‍යාදීසු ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති [දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162] ච. බලං ථාමො. කුලාලො කුම්භකාරො, තස්ස භණ්ඩෙ කුලාලචක්කන්ති. ආණායං ‘‘චක්කං වත්තයති පාණීන’’න්ති [ජා. 1.7.149]. ආයුධෙ චක්කාකාරෙ ආයුධෙ. දානං දෙය්‍යධම්මො. රාසි ඛන්ධො. සද්ධගාථාපි ගාථායෙව.

‘‘දණ්ඩකා චණ්ඩවුට්ඨ්‍යාදි, පාදෙහි ඡහි තීහි තු;

ගාථාති ච පරත්ථෙවං, ඡන්දොසඤ්ඤා පකාසිතා.

අනන්තරොදිතං චඤ්ඤ-මෙතං සාමඤ්ඤනාමතො;

ගාථාඉච්චෙව නිද්දිට්ඨං, මුනින්දවචනෙ පනා’’ති [වුත්තොදය 14-15 ගාථා] හි වුත්තං.

783. ‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,

කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවිරියූපපත්ති,

ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,

සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හ;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,

සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,

තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවිරියූපපත්ති,

ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති [ජා. 2.22.1592, 1593, 1595]

ඉමස්මිං විධුරපණ්ඩිතජාතකෙ දානස්මිං ආගතො.

‘‘තං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති [දී. නි. 2.329] ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ අප්පමඤ්ඤාසු. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාවදෙව මනුස්සෙසු සුප්පකාසිත’’න්ති [දී. නි. 3.174] පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සකලස්මිං සාසනෙ. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති [ම. නි. 1.83] ඉමස්මිං සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනා විරතියං.

‘‘කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති [පෙ. ව. 275]. –

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චෙ.

‘‘මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,

අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තා බ්‍රහ්මචරියං චරාම,

තස්මා හි අම්හං දහරා න මිය්‍යරෙ’’ති [ජා. 1.10.97]. –

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරතුට්ඨියං.

‘‘එවං ඛො තං, භික්ඛවෙ, තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති [චූළව. 311] ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ පඤ්චසීලෙ.

‘‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති [දී. නි. 2.329] මහාගොවින්දසුත්තෙයෙව අරියමග්ගෙ.

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති [ජා. 1.8.75]. –

නිමිජාතකෙ අත්තදමනවසෙන කතෙ අට්ඨඞ්ගුපොසථෙ.

‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා තපස්සි සුදං හොමී’’ති [ම. නි. 1.155] ලොමහංසසුත්තෙ ධිතිසඞ්ඛාතෙ වීරියෙ.

784. සභාවො අවිපරීතත්ථො. පරියත්ති පරියාපුණිතබ්බා විනයාභිධම්මසුත්තන්තා. ඤායො යුත්ති, සප්පටිපදා වා මග්ගාදයො. ඤෙය්‍යෙ සඞ්ඛාරවිකාරලක්ඛණනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන පඤ්චවිධෙ ඤෙය්‍යෙ. නිස්සත්තතා සත්තසභාවස්ස අභාවතා. ආපත්තියං ‘‘පාරාජිකං ධම්ම’’න්ති. ‘‘සහ ධම්මෙන නිග්ගය්හා’’ත්‍යාදීසු කාරණෙ. ආදිනා සමයඤ්ඤූපමාහිංසාදීසුපි ධම්මො.

785. පයොජනං ඵලං. සද්දාභිධෙය්‍යෙ සද්දත්ථෙ. වුඩ්ඪියං වඩ්ඪනෙ. වත්ථුම්හි දබ්බෙ. නාසෙ විනාසෙ. පච්ඡිමපබ්බතෙ අත්ථගිරිම්හි. නිවත්තිවිසයුප්පත්තිසභාවාදීසුපි.

786. යෙභුය්‍යතා බාහුල්‍යතා. අබ්‍යාමිස්සං අසම්මිස්සං. විසංයොගෙ විප්පයොගෙ. දළ්හත්ථෙ දළ්හසද්දස්ස අත්ථෙ. අනතිරෙකෙ අතිරෙකාභාවෙ. අනවසෙසම්හි සබ්බස්මිං, තං කෙවලවචනං තීසු ලිඞ්ගෙසු.

787. පටලං ‘‘දිගුණං සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා’’ත්‍යාදීසු [මහාව. 348]. ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති [සං. නි. 1.4] රාසිම්හි. ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති [ම. නි. 3.379] ආනිසංසෙ. බන්ධනං කාමගුණං. අප්පධානෙ විසෙසනෙ. ජියාය ධනුනො.

788-789. රුක්ඛාදො දුමාදිම්හි. විජ්ජමානෙ භූතගුණෙ. අරහන්තෙ ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො, සභූතපචිනිං පචී’’ති [ජා. 1.2.190]. ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘භූතමිදං, සාරිපුත්ත, සමනුපස්සථා’’ති [ම. නි. 1.401]. සත්තෙ පාණිම්හි. මහාභූතෙ පථවාදිකෙ. අමනුස්සො දෙවරක්ඛසාදි. විජ්ජමානත්ථවජ්ජිතෙ රුක්ඛාදො නාරියං න භවති, විජ්ජමානත්ථෙ, පන අතීතාදීසු ච වාච්චලිඞ්ගො. පත්තෙ සම්පත්තෙ. සමෙ තුල්‍යත්ථෙ.

790. සජ්ජනෙ සප්පුරිසෙ.

791. පදපූරණෙ ‘‘සුත්තන්ත වනන්තා’’ත්‍යාදීසු. දෙහාවයවෙ ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්ත්‍යාදීසු [ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාර]. දෙහො ච අවයවො චාති එකෙ. කොට්ඨාසෙ ‘‘අයමෙකො අන්තො’’ත්‍යාදීසු [අ. නි. 6.61]. ලාමකං නිහීනකං.

792. නිකායො සධම්මීනං ගණො. සන්ධි පටිසන්ධි. සාමඤ්ඤෙ විසෙසාධාරෙ. පසූති මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනං, කුලං ඛත්තියාදිකුලං. භවො භවනක්‍රියා. විසෙස්‍යො උපාධි, යස්ස වසෙන භින්නෙසු සබලාදීසු අභින්නා ධීසද්දා වත්තන්තෙ. සුමනායං මාලතියං. සඞ්ඛතලක්ඛණෙ සඞ්ඛතධම්මානං ලක්ඛණෙ.

793. භවභෙදො කාමභවාදි. පතිට්ඨායං නිස්සයෙ. නිට්ඨා නිප්ඵත්ති. අජ්ඣාසයො අධිප්පායො. බුද්ධි ඤාණං. වාසට්ඨානං වසනට්ඨානං. විසරත්තං විසරණභාවො. ‘‘විසදත්ථෙ’’තිපි පාඨො, තදා සදධාතුස්ස විසරණත්ථතා දට්ඨබ්බා.

794. ඵලෙ සොතාපත්තාදිකෙ. අනිච්චාදිඅනුපස්සනා විපස්සනා නාම. මග්ගෙ සොතාපත්තිමග්ගාදිකෙ.

795. කම්මාරුද්ධනං කම්මාරානං උද්ධනං, කම්මාරානං යථා උක්කාති. අඞ්ගාරකපල්ලං අඞ්ගාරානං භාජනං. දීපිකා නාම මධුච්ඡිට්ඨාදිමයා පදීපකිච්චකාරිකා. සුවණ්ණකාරමූසා මත්තිකමයා එකා භාජනවිකති. වායුනො වෙගෙ ච උක්කාසද්දො, යො ‘‘දෙවදුද්‍රභී’’ති වුත්තො.

796. කෙසොහාරණං කෙසානං ලවනං. ජීවිතවුත්ති ජීවිතස්ස වත්තනං. වපනං බීජස්ස වපනං. වාපසමකරණං වපිතස්ස බීජස්ස සමකරණං. පවුත්තභාවො බන්ධනා මුත්ති.

797-798. සුතො විස්සුතෙ පාකටෙ. අවධාරිතෙ උපලක්ඛිතෙ. උපචිතෙ රාසීකතෙ. අනුයොගො පුච්ඡා. කිලින්නෙ තින්තෙ. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දායතනං. සත්ථං සද්දසත්ථාදි, සුතනාමකො වා එකො සත්ථවිසෙසො. එතෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු සුතං නපුංසකං. පුත්තෙ සුතො පුල්ලිඞ්ගො, රාජිනිපි සුතො.

799. යුගෙ කතාදිචතුක්කෙ. ලෙසො අනුමානඤාණවිසයො. පඤ්ඤත්තියං ‘‘කප්පත්ථෙරො’’ති. පරමායුම්හි ‘‘කප්පං සග්ගම්හි මොදතී’’ති. අඤ්ඤත්‍ර කප්පාදීසු පුල්ලිඞ්ගෙ. සදිසෙ පන තීසු ලිඞ්ගෙසු. සමණවොහාරො විනයාගතො සමණානං වොහාරො. කප්පබින්දු චීවරෙ කතබින්දු. සමන්තත්තෙ සමන්තභාවෙ. අන්තරකප්පො මහාකප්පස්ස අසීතිමො භාගො. ආදිසද්දෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පෙ සඞ්ගණ්හාති. තක්කෙ විතක්කෙ. විධි විධානං.

800. විරති විරතිත්තයං. සපථො අක්කොසො. තච්ඡෙ තථභාවෙ. අරියසච්චම්හි දුක්ඛසච්චාදිකෙ. දිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි.

801. සඤ්ජාතිදෙසො ‘‘කම්බොජො අස්සායතන’’න්ති. වාසට්ඨානං නිවාසට්ඨානං ‘‘දෙවානං දෙවායතන’’න්ති. ආකරොති යත්ථ සුවණ්ණරජතාදයො උප්පජ්ජන්ති. සමොසරණට්ඨානං බහූනං සන්නිපාතට්ඨානං. පදපූරණෙ ‘‘කම්මායතනං, සිප්පායතන’’න්ති.

802. වත්ථං අම්බරං. අඤ්ඤො යො සකො න හොති. ඔධි මරියාදො. භෙදො විසෙසො. මනසිපි චිත්තෙපි.

803. විපාකෙ ඉට්ඨවිපාකෙ කුසලො. අනවජ්ජාදීසු වාච්චලිඞ්ගිකො.

804. ද්‍රවො මධ්වාදි. මධුරාදීසු ඡසු රසෙසු. පාරදො සූතො. සිඞ්ගාරාදො නව නාට්‍යරසෙ. රසරත්තමංසමෙදට්ඨිසුක්කට්ඨිමිඤ්ජවසෙන සත්ත ධාතවො, තබ්භෙදෙ. කිච්චෙ ඵස්සාදිධම්මානං සඞ්ඝට්ටනාදිකිච්චෙ. සම්පත්ති තෙසංයෙව.

805. බොධිසද්දො ඤාණද්වයෙ නාරියං, බොධිරාජකුමාරාදිපඤ්ඤත්තියං පුමෙ. අස්සත්ථරුක්ඛෙ පුමිත්ථියං.

806. යෙන කත්තුභූතෙන යො කම්මභූතො නිච්චසෙවිතො, තත්ථාපි කම්මභූතෙ. විසයො අනඤ්ඤථාභාවො. ජනපදෙ කුරුආදිකෙ. ගොචරෙ තබ්බහුලාචාරෙ.

807. සත්තායං විජ්ජමානතායං.

808. බන්ධවෙ සො පුමෙ. අත්තනි සං නපුංසකෙ. ධනස්මිං සො සං අනිත්ථියං. සුනඛෙ සා පුමෙ වුත්තො. අත්තනියෙ සො තිලිඞ්ගිකො.

809. ඡවිසම්පත්තියං ඡවියා සම්පත්තියං.

810. ජාමාතා ධීතුසාමිකො. මන්දප්පියෙ අප්පපියෙ වරං අබ්‍යයං.

811. මකුලෙ අවිකාසසම්පත්තෙ. නෙත්තිංසාදිපිධානෙ ඛග්ගාදීනං ගෙහෙ.

812. පිතාමහො බ්‍රහ්මා. පිතූසු මාතාපිතූසු. තථා පක්ඛන්තරෙ. තපසි සීලෙ.

813-814. මජ්ඣබන්ධෙ උරොබන්ධනෙ. පකොට්ඨො කප්පරස්සාධොභාගො. කච්ඡබන්ධනං අධොම්බරස්ස දළ්හබන්ධනං. මෙඛලායඤ්චාති කච්ඡා චතූස්වත්ථෙසු. කච්ඡො ලතාදීසු. කච්ඡො බාහුමූලම්හි පරූළ්හකච්ඡනඛලොමෙ, ‘‘කච්ඡෙහි සෙදා මුඤ්චන්තී’’ති. අනූපො බහූදකදෙසො.

815. මානං තුලාපත්ථඞ්ගුලීහි. පමාතරි පමාණස්ස කත්තරි.

816. දබ්බං ධනං. අත්තභාවො පඤ්චක්ඛන්ධසමූහො. පාණො ජීවිතින්ද්‍රියං. දබ්බාදීසු චතූසු සත්තං. සත්තායං විජ්ජමානතායං සත්තා. ජනෙ සත්තො. සො සත්තසද්දො, ආසත්තෙ ලග්ගිතෙ තිලිඞ්ගිකො.

817. සෙම්හාදො තිදොසෙ. රසරත්තාදි පුබ්බෙවුත්තො. පභාදිකෙ රූපධාතුම්හි. චක්ඛාදිකෙ විසයධාතුම්හි.

818. අමච්චාදිකා සත්ත පකතියො වුත්තා. සත්තාදිසාම්‍යවත්ථා සත්තරජතමභූතානං තිණ්ණං ගුණානං සාම්‍යවත්ථා. පච්චයා ණපච්චයාදිතො පඨමෙ පඨමසණ්ඨිතෙ කරොත්‍යාදිධාතුම්හි.

819. පරිත්තාණං රක්ඛණං. වත්ථුම්හි ඔකාසෙ. තල්ලඤ්ඡනං පාදස්ස ඨානං.

820. ලොහමුග්ගරෙ ලොහමයෙ මුග්ගරෙ. තාළාදිකෙ සම්මතාළකංසතාළාදිකෙ. කඨිනෙ කක්ඛළෙ.

821. මක්ඛිකා නීලමක්ඛිකාදිකා. තාසං භෙදා සවිසා මධුකතා පිඞ්ගලමක්ඛිකා. මධුම්හි ඛුද්දං අප්පකාදීසු චතූස්වත්ථෙසු වත්තමානං තීසු ලිඞ්ගෙසු. අධමො නිහීනො. කපණො එකචාරී.

822. තක්කෙ ගොරසවිසෙසෙ. මරණලිඞ්ගෙ මරණඤාපකලක්ඛණෙ. අසුභෙ, සුභෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු අරිට්ඨං. ආසවො මජ්ජවිසෙසො. ඵෙණිලද්දුමො ‘‘බඩී-ය්ौ-ඛො’’.

823. ගෙහානං දාරුබන්ධප්පයොජනං පීඨිකා නාම. පක්ඛන්දද්වයස්ස, කණ්ණිකාදීනඤ්ච නිස්සයභූතා පීඨිකා.

824. මිත්තාකාරෙ අමිත්තස්සාපි මිත්තසණ්ඨානෙ. බලෙ, රාසිම්හි, විපත්තියඤ්ච, ‘‘බලස්ස රාසී’’තිපි එකෙ.

825. ඛන්ධෙ රූපක්ඛන්ධෙ. භවෙ රූපභවෙ. නිමිත්තම්හි කාරණෙ. වපු සරීරං.

826. වත්ථුකිලෙසකාමෙසූති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු. මදනෙ මාරදෙවපුත්තෙ. රතෙ මෙථුනෙ. නිකාමෙ ඉච්ඡාරහිතෙ කාමං නපුංසකෙ. අනුඤ්ඤායං කාමමබ්‍යයං භවෙ.

827. වජ්ජභණ්ඩමුඛෙ වීණාදොණිමුඛෙ. මාතඞ්ගස්ස හත්ථිනො කරකොටි හත්ථග්ගං.

828. රම්භො සඨ්‍යං, කෙතවන්ත්‍යත්ථො. අසච්චං මුසා. අයොඝනං යෙන පහරති. ගිරිසිඞ්ගම්හි ගිරග්ගෙ. සීරඞ්ගෙ ඵාලඞ්ගෙ. යන්තෙ කූටයන්තෙ.

830. පටිවාක්‍යෙ පටිවචනෙ. උත්තරාසඞ්ගෙ උපරිවත්ථෙ. සෙට්ඨාදීසු උත්තරො තීසු, පරස්මිං උපරිස්මිඤ්ච ඊරිතො.

831. විමුත්ති අරහත්තඵලං මග්ගනිබ්බානානිපි.

832. සඞ්ඛතෙ පච්චයාභිසඞ්ඛතෙ ධම්මෙ. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදි. පයොගො උස්සාහො. කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, චිත්තසඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරාදි. අභිසඞ්ඛරණං අභිසඞ්ඛරණක්‍රියා.

833. තබ්භාවෙ දිට්ඨිසහගතං.

834. පතිරූපෙ යුත්තෙ. ඡාදිතෙ තිණාදීහි. රහො සුඤ්ඤට්ඨානං. පඤ්ඤත්තියං ඡන්නො භික්ඛු, පඤ්ඤත්තියංයෙව පුමෙ.

835. බුද්ධචක්ඛු බුද්ධානං චක්ඛු. සමන්තචක්ඛු සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. ධම්මචක්ඛු හෙට්ඨාමග්ගත්තයෙ ඤාණං.

836. අභික්කමො අභික්කමනීයො.

837. වෙවචනං අභින්නත්ථො සද්දො. පකාරස්මිං භෙදෙ. අවසරො අවකාසො.

838. චිත්තකම්මං චිත්තකාරානං කම්මං. විචිත්තෙ නානාවිධෙ. පඤ්ඤත්තියං චිත්තො ධනුධරොයෙව. චිත්තමාසො පුණ්ණෙන්දුයුත්තෙන චිත්තෙන නක්ඛත්තෙන ලක්ඛිතො මාසො. තාරන්තරෙ චිත්තනක්ඛත්තෙ. ථියං නාරියං.

839. සාමලෙ නීලෙ. සයමත්ථෙ සයංසද්දස්ස අත්ථෙ. සාරිවා උපාසකා.

840. ‘‘පුමෙ’’ත්‍යාදිනා පුබ්බද්ධෙන ගුරුසද්දස්ස අත්ථා වුත්තා, අපරද්ධෙන ගරුසද්දස්ස, ‘‘එකදෙසෙකත්තමනඤ්ඤංවෙ’’ති න්‍යායෙන ද්වින්නම්පි එකත්තමඤ්ඤමානෙන ගාථානෙකත්ථවග්ගෙ කථිතා. මහන්තෙ බහුත්තෙ. දුජ්ජරෙ ජීරාපෙතුමසක්කුණෙය්‍යෙ, දුක්කරෙ වා.

841. අච්චිතෙ පූජිතෙ. ඛින්නෙ කිලමථප්පත්තෙ. සමිතෙ උපසමිතෙ.

ගාථානෙකත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

842. විසුද්ධිදෙවො, සම්මුතිදෙවො, උපපත්තිදෙවො චාති විසුද්ධිදෙවාදි. නභං ආකාසො.

තරුණාදීසු තීස්වත්ථෙසු මාණවො.

843. ආද්‍යත්ථාදීසු අග්ගං. වරෙ සෙට්ඨෙ තීසු.

පච්චනීකො සත්තු. අඤ්ඤෙ අඤ්ඤත්ථෙ. පච්ඡාභාගෙ ‘‘ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා’’ති.

844. යොනි ඉත්ථීනං යොනිමග්ගො. කාමො ඉච්ඡා. සිරී පඤ්ඤා, පුඤ්ඤො ච. ඉස්සරං පභුතා. ධම්මො සීලාදි. උය්‍යාමො වීරියං. යසො පරිවාරො, කිත්ති ච.

845. සමඞ්ගිනි සමන්නාගතෙ.

846. ඨිති ඨානක්‍රියා.

848. ඛන්ධකොට්ඨාසො අණ්ඩජාදිචතුක්කං. පස්සාවමග්ගො ඉත්ථීනං යොනි. සො පුල්ලිඞ්ගො. කූලෙ තීරෙ.

849. නාගොතුනාගසද්දො තු. උරගෙ සප්පෙ, හත්ථිනි ච.

850. සඞ්ඛ්‍යා ගණනා. ‘‘අඤ්ඤත්ථෙ’’ත්‍යෙකෙ වදන්ති.

851. භෙ නක්ඛත්තවිසෙසෙ. සන්තිකෙ සමීපෙ. මූලමූලෙ ලොභාදිකෙ. පාභතෙ මූලධනෙ. අංසො සරීරාවයවො. පකණ්ඩෙ රුක්ඛාදීනං සරීරෙ.

852. කම්මෙ ක්‍රියායං. විකොපනං විද්ධංසනං.

853. පච්ඡාතාපො විප්පටිසාරො. අනුබන්ධො පුනප්පුනං පවත්තනං. රාගාදො සත්තකෙ. මාතඞ්ගස්ස මුද්ධනි පිණ්ඩද්වයෙ කුම්භො.

854. ඛග්ගකොසෙ ඛග්ගපිධානෙ. පටිච්ඡදෙ සමන්තතො ඡාදනෙ. සාරම්භෙ කොලාහලෙ.

855. කාලවිසෙසො දසච්ඡරකාලො. නිබ්‍යාපාරට්ඨිති අචිරට්ඨිති, අචිරට්ඨිතීති දසච්ඡරතොපි ඌනට්ඨිති.

උප්පත්තිභූමි ජාතිභූමි.

856. කබළීකාරාහාරාදීසු චතූසු.

857. සද්ධාය අපරප්පච්චයෙ. චීවරාදීසු චතූසු. ආධාරො නිස්සයො.

දිබ්බවිහාරො, අරියවිහාරො, බ්‍රහ්මවිහාරො චාති දිබ්බවිහාරාදි. සුගතාලයෙ භික්ඛූනමාවාසෙ.

858. සමත්තනෙ නිට්ඨායං. චකාරෙන නියමාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

සඞ්ගෙ ලග්ගෙ. කාමාදො චතුක්කෙ.

859. සප්පඵණඞ්ගෙසූති සප්පස්ස ඵණෙ, අඞ්ගෙ ච සරීරෙ. කොටිල්ලෙ කුටිලතාය. භුඤ්ජනං භොජනක්‍රියා.

භූමිභාගෙ රාජඞ්ගණාදිම්හි. කිලෙසෙ සංකිලෙසෙ. මලෙ රාගාදිකෙ.

860. ධනාදිදප්පෙති ධනාදිකෙ පටිච්ච උප්පන්නෙ දප්පෙ.

නිමිත්තෙ කාරණෙ. ඡලෙ සඨ්‍යෙ.

861. සො පුල්ලිඞ්ගො. පරමත්තනි දිට්ඨීනං ගාහලද්ධෙ අත්තනි. ථම්භස්මිං ගෙහාදීනං ථම්භෙ. බලසජ්ජනං යුද්ධකාලෙ බලස්ස සජ්ජනං.

862. කුසූලො ධඤ්ඤාදීනං ගෙහං.

සොපානඞ්ගම්හි සොපානසීසෙ.

863. නිය්‍යාසෙ සිලෙසෙ. සෙඛරෙ සීසෙ. නාගදන්තකෙ භිත්තිආදීසු පවෙසිතෙ නාගදන්තාකාරෙ දණ්ඩෙ.

සිඛණ්ඩො පිඤ්ඡං. තූණීරෙ උසුනිධිම්හි. නිකරෙ සමූහෙ.

864. සංයතකෙසෙසු බන්ධිතකෙසෙසු.

කම්බු ජලජන්තුවිසෙසො. නලාටට්ඨි නලාටෙ ජාතට්ඨි. ගොප්ඵකෙ පාදගණ්ඨිම්හි.

865. කාලෙ පඤ්චදසීදිවසපරිමාණෙ. සාධ්‍යෙ පත්තසාධනීයෙ. සඛී සහායො. වාජො පත්තං. පඞ්ගුළො පීඨසම්පී.

දෙසෙ දෙසවිසෙසෙ. අණ්ණවෙ සමුද්දෙ, එතෙ පුමෙ. සො සින්ධුසද්දො සරිතායං නදියං භවෙ.

866. කරෙණුසද්දො ගජෙ හත්ථිම්හි, පුරිසෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තති. හත්ථිනියං තු ඉත්ථියං.

රතනෙ රතනවිසෙසෙ. මණිවෙධො නාම යං ලොකෙ ‘‘චින’’ ඉති වුච්චති. ඉන්දහෙති ඉන්දාවුධො.

867. කොටියං අන්තෙ. වාදිත්තවාදනෙ වීණාදිවාදිත්තවාදනොපායෙ.

‘‘කොණො වජ්ජප්පභෙදෙ ච,

කොණො සෙලගුළෙ ඉජෙ;

වීණාදිවාදනොපායෙ,

එකදෙසෙ ගතස්ස චෙ’’ති. –

තිකණ්ඩසෙසො [තිකණ්ඩසෙස 3.3.125].

868. වණිප්පථෙ වාණිජානං වොහාරකම්මපථෙ. වෙදෙ වෙදවිසෙසෙ, වාණිජෙපි නිගමො.

විවාදාදො ‘‘විවාදාධිකරණ’’ [පාචි. 394] න්ත්‍යාදීසු. ආධාරො කාරකවිසෙසො, නිස්සයො ච. කාරණෙ ‘‘යත්වාධිකරණමෙන’’න්ති [ධ. ස. 1354].

869. පසුම්හි ගොණෙ. වසුධා පථවී. වාචා වචනං. ආදිනා සග්ගරංසිවජිරචන්දජලාදයො ගහිතා.

හරිතෙ සුකපත්තසදිසෙ වණ්ණවිසෙසෙ. වාසුදෙවෙ කණ්හෙ.

870. ආයත්තෙ නිස්සයෙ.

කණ්ණපූරො කණ්ණාලඞ්කාරො. සෙඛරෙ අග්ගෙ. එතෙ ද්වින්නම්පි අත්ථා.

871. විජ්ජුයං චඤ්චලායං. ඉත්ථිපුරිසෙ පුරිසිත්ථියං.

කොණෙ අස්සෙ. සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසො ‘‘කොටිපකොටී’’ත්‍යාදීසු. උක්කංසෙ පරියොසානෙ.

872. ජාලා අග්ගිජාලා. අග්ගං කොටි.

නාරී ආසීසද්දො සප්පදාඨායං. ඉට්ඨස්ස වත්ථුනො ආසීසනායං පත්ථනායම්පි ඉත්ථී එව.

873. විලීනතෙලෙ විසරණතෙලෙ. වසගා වසං ගච්ඡන්තී නාරී. වඤ්ච්‍යගාවී අනවච්ඡා සොරභෙයී.

අභිලාසෙ ඉච්ඡායං. කිරණෙ රංසිම්හි. අභිසඞ්ගෙ ලග්ගනෙ.