නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අභිධානප්පදීපිකාටීකා

ගන්ථාරම්භ

යස්ස ඤාණං සදා ඤාණං, නාඤ්ඤෙය්‍යා ඤාණකං විනා;

නිස්සෙසගුණයුත්තස්ස, තස්ස නත්වා මහෙසිනො.

සත්ථන්තරා සමාදාය, සාරං සබ්බධරා තථා;

කරිය්‍යතෙ’භිධානප්ප-දීපකස්සත්ථවණ්ණනා.

පණාමාදිවණ්ණනා

[ක] ඉධායං ගන්ථකාරො පඨමමත්තනො පරෙසම්පි සම්මා හිතත්ථනිප්ඵාදනත්ථං පුඤ්ඤසම්පද’මාචිනොති ‘‘තථාගතො’’ච්චාදිනා. තත්ථ කරුණාකරො මහාකරුණාය උප්පත්තිට්ඨානභූතො යො තථාගතො භගවා කරොපයාතං අත්තනො හත්ථගතං සුඛප්පදං සුඛස්ස පතිට්ඨානභූතං සුඛකාරණං වා සුඛදායකං වා පදං නිබ්බානං ඔසජ්ජ චජිත්වා කලිසම්භවෙ දුක්ඛකාරණභූතෙ භවෙ සංසාරෙ කෙවලදුක්කරං සුකරෙනාසම්මිස්සං අච්චන්තදුක්කරං පඤ්චවිධපරිච්චාගාදිකං කරං කරොන්තො පරත්ථං පරෙසමත්ථංයෙව අකා කතවා, තමෙදිසං තථාගතං අහං නමාමි.

[ඛ] යඤ්ච ධම්මං ජරාරුජාදිමුත්තා ජරාරොගාදීහි විමුත්තා මුනිකුඤ්ජරා මුනිසෙට්ඨා භගවන්තො අපූජයුං පූජිතවන්තො, තථා උත්තරෙ උත්තමෙ සත්තානං වා සංසාරමහොඝපක්ඛන්දානං තතො උත්තරණසමත්ථෙ යහිං තරෙ යස්මිං ධම්මප්ලවෙ ඨිතා සම්මාපටිපජ්ජනවසෙන ආරූළ්හා නරානරා මනුස්සා ච දෙවා ච තිවට්ටම්බුනිධිං කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටසඞ්ඛාතෙහි තීහි වට්ටෙහි ආකුලිතං සංසාරමහම්බුරාසිං තරිංසු තිණ්ණා, අඝප්පහං කිලෙසප්පහානකරං, සංසාරදුක්ඛප්පහානකරං වා තං ධම්මමපි අහං නමාමි.

[ග] මුනින්දොරසසූනුතං භගවතො උරෙ සම්භවධම්මදෙසනාය අරියභාවප්පත්තතාය මුනින්දස්ස ඔරසපුත්තභාවං ගතං පත්තං නුතං කිලෙසඛෙපනකං සුපුඤ්ඤඛෙත්තං පුඤ්ඤත්ථිකානං පුඤ්ඤබීජවිරුහනට්ඨානං සුඛෙත්තභූතං භුවනෙ ලොකෙ සුතං විස්සුතං, සුතධරං වා කිලෙසසවනාභාවෙන අස්සුතං අපාණොපි පාණො කරීයිත්ථාති පාණීකතො, පාතිමොක්ඛසංවරො, සොව සංවරො එතස්සත්ථීති පාණීකතසංවරො, තං පාණීකතසංවරං, වරං සීලාදිගුණෙහි සදෙවකෙහි ලොකෙහි පත්ථනීයං. ‘‘දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො’’ති [උදා. 27] හි වුත්තං. සදා සබ්බස්මිං කාලෙ ගුණොඝෙන සීලාදිගුණසමූහෙන නිරන්තරන්තරං අවිච්ඡින්නමානසං, පරිපුණ්ණචිත්තං වා ගණම්පි අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහං අපි අහං නමාමීති එවමෙත්ථ තිණ්ණම්පි සඞ්ඛෙපතො අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා.

[ඝ-ඞ] එවං පුඤ්ඤසම්පදමාචිනිත්වා කිමභිමතං සාධනීයමිච්චාහ ‘‘පකාසිස්සමභිධානප්පදීපික’’න්ති. බුද්ධාදීනමභිධානානං සරූපවසෙන, ලිඞ්ගවසෙන ච පරිදීපනතො පකාසනතො ‘‘අභිධානප්පදීපික’’න්ති ලද්ධනාමං සත්ථං පකාසිස්සං අන්තොභාවෙන නිප්ඵන්නං බහිභාවෙන පකාසිස්සං. අන්තොභාවස්ස හි බහිභාවමපෙක්ඛිත්වා භාවිතමුපපන්නං. නනු සන්තෙව පුබ්බාචරියානං නාමලිඞ්ගප්පකාසනාන්‍යමරකොසතිකණ්ඩොප්පලින්‍යාද්‍යභිධානසත්ථානි, පාණිනි බ්‍යාඩිවරරුචිචන්දගොමි රුද්දවාමනාදිවිහිතානි ච ලිඞ්ගසත්ථානි, තතො කිමිදමුච්චතෙ ඉච්චාහ ‘‘නාමලිඞ්ගානි බුද්ධභාසිතස්සාරහානි දස්සයන්තො’’ති. එතෙන සන්තෙස්වපි පුබ්බාචරියානං සත්ථෙසු යස්මා න තෙසු නාමලිඞ්ගානි බුද්ධවචනානුරූපානි හොන්ති, තස්මා තදනුරූපානි නාමලිඞ්ගානි දස්සයන්තො අභිධානසත්ථං පකාසිස්සාමීති එතමත්ථං දීපෙති. නම්‍යතෙ අභිධීයතෙ අත්ථො අනෙනාති නාමං, සද්දසත්ථෙ නමුධාතුවසෙන. ලිඞ්ගයතෙ ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ත්‍යාදිනා විභජ්ජතෙති, ඉත්ථාදයො වානෙන ලිඞ්ගීයන්තෙ බ්‍යඤ්ජීයන්තෙති ලිඞ්ගං, ඉත්ථිපුමනපුංසකං. කිමෙතස්ස අභිධානසත්ථස්ස කරණෙ පයොජනන්ති පුච්ඡායං යස්මිං සති තං සොතාරො සොතුමුස්සහන්ති, තං දස්සෙතුමාහ ‘‘නාමලිඞ්ගෙස්වි’’ච්චාදි. යතො බුද්ධවචනෙ පටුනො භාවො පාටවං, තදෙව අත්ථො පයොජනං, තං ඉච්ඡන්තීති පාටවත්ථිනො, තෙසං පාටවත්ථීනං සොතූනං නාමලිඞ්ගෙසු කොසල්ලං කුසලතා ඡෙකභාවො බුද්ධවචනෙ මහබ්බලං අත්ථස්ස නිච්ඡයකාරණං හොති, අතො තස්මා කාරණා බුද්ධභාසිතස්සාරහානි නාමලිඞ්ගානි දස්සයන්තො අභිධානප්පදීපිකං සත්ථං පකාසිස්සන්ති සම්බන්ධො.

[ච] ඉදානි සත්ථලහුභාවත්ථමාහ ‘‘භිය්‍යො’’ච්චාදි. භිය්‍යො බාහුල්ලෙන රූපන්තරා රූපභෙදෙන ඉත්ථිපච්චයපුම්භාවාදිකාරියකතෙන ථීපුන්නපුංසකං ඤෙය්‍යං, සො ච නාමානං නාමවිසෙසනස්ස, නාමපරාමසිසබ්බනාමසද්දස්ස ච ඤෙය්‍යො පකාරන්තරාභාවා. තත්‍ර නාමානං රූපභෙදො යථා – ඡුරිකා සත්‍ය’සිපුත්ති [අභිධාන 392 ගාථා]. අසි ඛග්ගො ච සායකො [අභිධාන 391 ගාථා]. පානීයං සලිලං දකන්ති [අභිධාන 661 ගාථා]. නාමවිසෙසනස්ස යථා – නිසීථො මජ්ඣිමා රත්තීති [අභිධාන 70 ගාථා]. නාමපරාමසිසබ්බනාමසද්දස්ස යථා – ආකඞ්ඛා රුචි වුත්තා සා, ත්වධිකා ලාලසා ද්විසූති [අභිධාන 163 ගාථා]. සාහචරියෙන නියතලිඞ්ගෙනාවිප්පයොගතො ථීපුන්නපුංසකං ඤෙය්‍යං. කත්ථචීති යත්‍ර රූපභෙදො නත්ථි, තං යථා – මරීචි මිගතණ්හිකා [අභිධාන 65 ගාථා]. රංසිමා භාකරො භානු [අභිධාන 63 ගාථා]. ආපො පයො ජලං වාරි [අභිධාන 661 ගාථා]. මරීඣාදයො හ්‍යභින්නරූපත්තා ලිඞ්ගන්තරෙපි සම්භාවියන්තෙහි නියතලිඞ්ගෙහි මිගතණ්හිකාභාකරජලාදිසද්දෙහි සාහචරියෙන තංලිඞ්ගෙ නිච්ඡීයන්තෙ. ආහච්චවිධානෙන ඉත්ථිපුමනපුංසකානං විසෙසෙත්වා කථනෙන ථීපුන්නපුංසකං ඤෙය්‍යං. ක්වචීති යත්‍ර න රූපභෙදො ලිඞ්ගනිණ්ණයස්ස නිමිත්තං, න ච සාහචරියං ලිඞ්ගභෙදොභිමතො, නෙකමෙව වා ලිඞ්ගමිච්ඡතෙ, තං යථා – වල්ලරී මඤ්ජරී නාරී [අභිධාන 550 ගාථා]. විටපො විටභීත්ථියං [අභිධාන 547 ගාථා]. භීතිත්ථී භයමුත්තාසො [අභිධාන 166 ගාථා]. වජිරං පුන්නපුංසකෙච්චාදි [අභිධාන 24 ගාථා].

[ඡ] ඉදානි රූපභෙදොති ලිඞ්ගනිණ්ණයස්ස පටිපත්තිහෙතුකො යො භින්නලිඞ්ගානං ද්වන්දො, තක්කරණපටිසෙධෙන අභින්නලිඞ්ගානමෙව ද්වන්දො කතොති පරිභාසිතුමුපක්කමතෙ ‘‘අභින්නලිඞ්ගින’’මිච්චාදි. අභින්නලිඞ්ගීනංයෙව නාමානං ද්වන්දො කතො, න භින්නලිඞ්ගීනං, යථා – විමුත්‍යසඞ්ඛතධාතු, සුද්ධිනිබ්බුතියො සියුන්ති [අභිධාන 9 ගාථා]. න කෙවලං ද්වන්දොයෙව, අථ ඛො එකසෙසොප්‍යභින්නලිඞ්ගානංයෙව කතො, යථා – නග්ගො දිගම්බරාවත්ථා. [අභිධාන 734 ගාථා] සබ්බධරකතෙ පන ‘‘ජීමූතා මෙඝපබ්බතා’’ ඉච්චුදාහටං. නනු ච භින්නලිඞ්ගානම්පි එකසෙසො කතො, යථා – මාතා පිතා තු පිතරො, පුත්තා තු පුත්තධීතරො [අභිධාන 249 ගාථා]. සසුරා සස්සු සසුරා, භාතුභගිනි භාතරොති [අභිධාන 250 ගාථා]. එත්ථ හි මාතා ච පිතා ච පිතරො, පුත්තො ච ධීතා ච පුත්තා, සස්සු ච සසුරො ච සසුරා, භාතා ච භගිනී ච භාතරොති භින්නලිඞ්ගානම්පි එකසෙසො දස්සිතොති. ඨානන්තරෙ තෙසං භින්නලිඞ්ගතාය දස්සිතත්තා න දොසො. තාතො තු ජනකො පිතා [අභිධාන 243 ගාථා]. අම්මා’ම්බා ජනනී මාතා [අභිධාන 244 ගාථා]. අපච්චං පුත්තොත්‍රජො සුතො [අභිධාන 240 ගාථා]. නාරියං දුහිතා ධීතා [අභිධාන 241 ගාථා]. ජායාපතීනං ජනනී, සස්සු වුත්තාථ තප්පිතා. සසුරොති ඉච්චාදිකඤ්හි තෙසං [අභිධාන 246 ගාථා] ඨානන්තරන්ති. තථා එත්ථ කමං විනා භින්නලිඞ්ගානං ගණනපාඨො විය සඞ්කරොපි න කතො. තත්‍ර හි සග්ගදිසාදයො අත්ථා යථාක්කමං තංසම්බන්ධා ච සක්කවිදිසාදයො අත්ථා සකසකසම්බන්ධසහිතා යථාභිධානං සරූපපටිපත්‍යමත්ථභිධෙය්‍යා, තථා තප්පරියායසම්බන්ධානි ච යානි නාමානි, තානි සබ්බානි තදභිධානාවසරෙ අභිධෙය්‍යානීති සුඛෙනෙකත්‍රෙව සකලනාමපටිපත්ති සරූපපටිපත්ති ච යථා සියාතිච්චෙතදත්ථං කමො අභ්‍යුපගම්‍යතෙ, තථා ච සත්‍යාවස්සං සග්ගාදිපරියායෙ දිවසද්දාදයො, හරාද්‍යවසරෙ කුමාරාදයො අභිධෙය්‍යා ඉති කමානුරොධෙන ලිඞ්ගසඞ්කරො පරිහරිතුමසක්කුණෙය්‍යො, යථාවුත්තන්තු කමං විනා නෙහ සඞ්කරො කතො, ඉති පරියායෙන ඉත්ථිප්පකරණාදික්කමෙන යථාසම්භවමභිධානතො, තං යථා – ඊති ත්විත්ථී අජඤ්ඤඤ්ච, උපසග්ගො උපද්දවොති [අභිධාන 401 ගාථා]. අත්‍ර හි යෙ තිලිඞ්ගා, තෙ තිලිඞ්ගාවසරෙ එව නිබද්ධා, න ගණනපාඨා විය උච්චාරණවසෙන, එවං සබ්බත්‍ර යථාසම්භවං නීයතෙ. වුත්තඤ්ච –

‘‘භෙදාඛ්‍යානාය න ද්වන්දො, නෙකසෙසො න සඞ්කරො;

කතොත්‍ර භින්නලිඞ්ගාන-මවුත්තානං කමං විනා’’ති [අමර 1.4].

ඉදානි ලිඞ්ගවාචකානං ඨානවසෙනත්ථෙසු ගමනං දස්සෙතුමාහ ‘‘ලිඞ්ගවාචකෙ’’ච්චාදි. ගාථාපාදන්තමජ්ඣට්ඨා ගාථානං පාදානඤ්ච අන්තමජ්ඣට්ඨා ලිඞ්ගවාචකා අනෙකත්ථලිඞ්ගවාචකානි ඤාණදස්සනාදීනි ලිඞ්ගානි පුබ්බමත්ථං වාචකවසෙන යන්ති ගච්ඡන්ති. අපරෙ ගාථාපාදානමාදිට්ඨා ලිඞ්ගවාචකා පරමත්ථං යන්ති ගච්ඡන්ති. තං යථා –

ඵලෙ විපස්සනාදිබ්බ-චක්ඛුසබ්බඤ්ඤුතාසු ච;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්හි, මග්ගෙ ච ඤාණදස්සනං [අභිධාන 794 ගාථා].

ණාදො සද්ධාචීවරාදි-හෙත්වාධාරෙසු පච්චයො;

කීළාදිබ්බවිහාරාදො, විහාරො සුගතාලයෙ [අභිධාන 857 ගාථා].

ඛග්ගෙ කුරූරෙ නෙත්තිංසො, පරස්මිඤ්චාත්‍ර තීස්වමු [අභිධාන 1089 ගාථා];

කුසලෙ සුකතං සුට්ඨු-කතෙ ච සුකතො තිසු [අභිධාන 938 ගාථා].

සමයො සමවායෙ ච, සමූහෙ කාරණෙ ඛණෙ;

පටිවෙධෙ සියා කාලෙ, පහානෙ ලාභදිට්ඨිසු [අභිධාන 778 ගාථා].

කන්තාරො වනදුග්ගෙසු [අභිධාන 1107 ගාථා].

එත්ථ ච –

යෙභුය්‍යතාබ්‍යාමිස්සෙසු, විසංයොගෙ ච කෙවලං;

දළ්හත්ථෙනතිරෙකෙ චා-නවසෙසම්හි තං තිසු [අභිධාන 786 ගාථා].

සමාධිස්මිං පුමෙකග්ගො-නාකුලෙ වාච්චලිඞ්ගිකො [අභිධාන 1035 ගාථා].

ජළෙ ථූලො මහත්‍යපි [අභිධාන 1066 ගාථා] ච්චාදීසු

ගාථාමජ්ඣට්ඨානං, පාදන්තමජ්ඣට්ඨානඤ්ච ලිඞ්ගවාචකානං පුබ්බපරත්ථෙස්වපි ගමනභාවතො ‘‘පුබ්බං යන්තී’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා ගාථානං මජ්ඣන්තට්ඨා පුබ්බං යන්ති, ගාථාමජ්ඣට්ඨා, පාදන්තමජ්ඣට්ඨා ච පුබ්බාපරඤ්ච යන්තීති යථාලාභයොජනා දට්ඨබ්බා.

[ජ] ඉදානි විසෙසවිධිම්හි සත්ථලහුභාවත්ථං පරිභාසතෙ ‘‘පුමිත්ථිය’’මිච්චාදි. පුමිත්ථියං ‘‘ද්වීසූ’’ති පදං ඤෙය්‍යං, යථා – අසනි ද්වීසු [අභිධාන 24 ගාථා]. සබ්බලිඞ්ගෙ ලිඞ්ගත්තයෙ ‘‘තීසූ’’ති පදං ඤෙය්‍යං, යථා – සත්තන්නං පූරණෙ සෙට්ඨෙ’තිසන්තෙ සත්තමො තිසු [අභිධාන 942 ගාථා]. එත්ථ ච නිසිද්ධලිඞ්ගනාමං පාරිසෙසතො ‘‘සෙසලිඞ්ග’’න්ති ඤෙය්‍යං [නිසිද්ධලිඞ්ග සෙසත්ථං (අමර 1.5.)], යථා – වස්ස සංවච්ඡරා නිත්ථීති [අභිධාන 81 ගාථා]. අත්‍ර චෙකලිඞ්ගනිසෙධබ්‍යාඛ්‍යානෙන ලිඞ්ගද්වයවිධානන්ති [එකලිඞ්ගනිසෙධබ්‍යාජෙන ලිඞ්ගද්වයාභිධානමිති (අමරකොසචින්තාමණිටීකා)].

ගන්ථලාහවං විධායෙදානි පටිපත්තිලාහවත්ථමාහ ‘‘අභිධානන්තරාරම්භෙ’’ඉච්චාදි. අභිධානන්තරස්ස අඤ්ඤස්ස අභිධානස්ස ආරම්භෙ සති, තු අන්තො යස්ස අභිධානස්ස, අථ ආදි යස්ස අභිධානස්සාති ඉදං අභිධානද්වයඤ්ච ඤෙය්‍යං. ත්වන්තමථාදිකං නාමාදිපදං පුබ්බෙන න සම්බජ්ඣතෙති භාවො. තත්‍ර නාමපදං යථා – ජිනො සක්කො තු සිද්ධත්ථො [අභිධාන 4 ගාථා]. කෙසවො චක්කපාණ්‍යථ [අභිධාන 16 ගාථා]. මහිස්සරො සිවො සූලී [අභිධාන 16 ගාථා]. ලිඞ්ගපදං යථා – පුමෙ තු පණ්හි පාසණි [අභිධාන 277 ගාථා]. පුමෙ තූතු රජො පුප්ඵං [අභිධාන 238 ගාථා]. සා තිරොකරණීප්‍යථ [අභිධාන 298 ගාථා]. පුන්නපුංසකමුල්ලොචං [අභිධාන 299 ගාථා]. අත්ථපදං යථා – උදරෙ තු තථා පාචා’නලස්මිං ගහණීත්ථියං [අභිධාන 973 ගාථා]. පණීතො තීසු මධුරෙ, උත්තමෙ විහිතෙප්‍යථ. අඤ්ජසෙ විසිඛායඤ්ච, පන්තියං වීථි නාරියං [අභිධාන 940 ගාථා]. අථසද්දෙන චත්‍ර අනන්තරියත්ථෙන සකපරියායොපලක්ඛණතො අථො සද්දාදීසු ච න පුබ්බෙන සම්බජ්ඣතෙ. පාණකො චාප්‍යථො උච්චාලිඞ්ගො ලොමසපාණකොති [අභිධාන 623 ගාථා].

[ඣ] ඉදානි බුද්ධවචනානමනුරූපානම්පි පචුරප්පයොගානමෙව කෙසඤ්චි ගහණං අත්තනො සත්ථන්තරාපසය්හතාවසෙන අහංකාරපුබ්බිකාභාවඤ්ච දස්සෙතුමාහ ‘‘භිය්‍යො පයොග’’මිච්චාදි. සොගතෙ සුගතස්ස වචනභූතෙ ආගමෙ පිටකත්තයෙ, තඤ්හි ආගච්ඡන්ති තිවිධසම්පත්තියො එතෙනාති ආගමොති වුච්චති. තස්මිං භිය්‍යො පයොගං බාහුල්ලෙන පයුජ්ජතෙති පයොගො, තං ආගම්ම ගහෙත්වා ක්වචි අරඤ්ඤවග්ගාදීසු නිඝණ්ටුයුත්තිඤ්ච නිඝණ්ටුනාමකෙ සත්ථෙ ආගතං බුද්ධවචනානුරූපං යුත්තිඤ්ච ආනීය ආනෙත්වා නාමලිඞ්ගං කථීයති අන්තොභාවෙන නිප්ඵන්නං බහිභාවෙන පකාසීයතෙ. ආවිභාවත්තමෙව හි ජඤ්ඤත්තං සන්තකාරියකාරිනො. ආසීසායං වා අවස්සම්භාවිනොපි වචනස්ස වත්තමානත්ථවත්තිච්ඡාය වත්තමානත්තං, තථා හි ලොකෙ අවස්සම්භාවිනො සිද්ධිමභිසන්ධාය භාවිනමප්පත්තං වත්තමානත්තෙන වා අතීතත්තෙන වා වත්තුමිච්ඡති, තං යථා – ‘‘ඉදං මමමපාපයෙ’’ති කොචි කෙනචාභිහිතො සන්තො අවස්සං තං භවිස්සතීති මඤ්ඤමානො පාපියමානං පත්තං වා වත්තුමිච්ඡති, තතොයෙව ‘‘ආසීසායං භූතමිව චෙ’’ති [පාණිනි 3.3.132] තදතිදෙසවචනං පච්චාඛ්‍යායතෙ.

පණාමාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. සග්ගකණ්ඩවණ්ණනා

1. ඉදානි යස්මා අභිධෙය්‍යත්ථො නාම පඤ්ඤත්තිපරමත්ථත්ථවසෙන දුවිධො, තෙසු යෙභුය්‍යෙන පඤ්ඤත්තත්ථතො පරමත්ථත්ථොව සෙට්ඨො, තෙසුපි ඔධිසො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරත්තා යථාක්කමං අට්ඨ ධම්මා සෙට්ඨා, තතොපි නිබ්බානමෙව සෙට්ඨං, තෙසං සබ්බෙසම්පි ධම්මානං සම්මාසම්බුද්ධොව සෙට්ඨො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං, ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා’’ති [ධ. ප. 273; නෙත්ති. 125]. එත්ථ හි ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති [අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90] වචනතො සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මානං විරාගසඞ්ඛාතො නිබ්බානමෙව සෙට්ඨො, චක්ඛුමා පන සම්මාසම්බුද්ධො තෙසං සබ්බෙසම්පි ධම්මානං, දෙවමනුස්සාදිභෙදානං ද්විපදානඤ්ච පඤ්ඤත්තත්ථානං සෙට්ඨොති අයමත්ථො වුත්තො භගවතා, තස්මා සබ්බත්ථසෙට්ඨත්ථාභිධායකාභිධානභූතං බුද්ධාතිධානමෙව පඨමං සග්ගකණ්ඩස්ස ආදිම්හි පත්ථියවසෙන [සත්ථියවසෙන (ක.)] දස්සෙතුමාහ ‘‘බුද්ධො’’ච්චාදි. තත්ථ ජිනසද්දන්තං සබ්බබුද්ධස්ස නාමං. සබ්බං බුද්ධවාති බුද්ධො, සකම්මකා කත්තරි තපච්චයො. විසිට්ඨා බුද්ධි අස්සත්ථීති බුද්ධො, පසංසායං යදාදිනා ණපච්චයො. දානසීලක්ඛන්ධාදයො ඨානාට්ඨානඤාණාදයො වා දස බලානි යස්සෙති දසබලො. සාසති විනයති සත්තෙති සත්ථා. සබ්බධම්මජානනසීලතාය සබ්බඤ්ඤූ. ද්විපදානං, ද්විපදෙසු වා උත්තමො ද්විපදුත්තමො, බුද්ධවංසවණ්ණනායං [බු. වං. අට්ඨ. 37 නිදානකථා] නිද්ධාරණලක්ඛණාය ඡට්ඨියා සමාසස්ස පටිසිද්ධත්තා නෙදිසී නිද්ධාරණලක්ඛණා ඡට්ඨී ගම්‍යතෙ. කස්මා පන සො තත්ථ පටිසිද්ධොති? සමාසෙ යෙභුය්‍යෙන නිද්ධාරණලක්ඛණත්තයස්ස විකලාභාවතො. කිඤ්චාපි හි තත්ථ ඡට්ඨියායෙව පටිසිද්ධො, සත්තමියා පන නිද්ධාරණලක්ඛණාය විජ්ජමානත්තා තස්සාපි සො පටිසෙධනීයොයෙව. මුනීනං ඉන්දො රාජා මුනින්දො. පුඤ්ඤඤාණභාග්‍යාදයො භගං නාම, තංයොගා භගවා. නාථති සත්තානං හිතං යාචති, කිලෙසෙ වා උපතාපෙති, සත්තෙසු වා ඉස්සරියං කරොති, තෙසං වා හිතං ආසීසතීති නාථො. බුද්ධධම්මසමන්තඤාණදිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි සමන්නාගතත්තා චක්ඛුමා. සබ්බදා බ්‍යාමප්පභාය කායතො නිච්ඡරණවසෙන අඞ්ගීරසො. සබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මානං මුනනතො මුනි, ධම්මවාදෙසු වා මොනකරණතො මුනි.

2. ලොකානං, ලොකෙසු වා නාථො ලොකනාථො. අත්තනො අධිකස්ස කස්සචිපි උත්තමපුග්ගලස්ස අභාවතො අනධිවරො, සබ්බපරියන්තගතත්තභාවත්තා වා නත්ථි එතස්ස ඉතො අඤ්ඤො අධිකො පත්ථෙතබ්බො අත්තභාවොති අනධිවරො. මහන්තානං සීලක්ඛන්ධාදීනං එසනතො ගවෙසනතො මහෙසි, මහන්තො වා ඊසො විභූති එතස්සාති මහෙසි. හිතං විනයති අනුසාසතීති විනායකො, විසිට්ඨං වා නිබ්බානං සත්තෙ නෙතීති විනායකො. සබ්බධම්මදස්සනසීලතාය ‘‘සමන්තචක්ඛූ’ති ලද්ධනාමෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්නාගතත්තා සමන්තචක්ඛු. සොභනං ගතං ඤාණමස්ස, සංසාරා වා සුට්ඨු අපුනරාවත්තියා ගතවාති සුගතො, සපරසුඛසිද්ධත්ථං වා සම්මා ගතවාති සුගතො. භූරි බහුකා පඤ්ඤා යස්ස, අනන්තත්තා වා භූරිසමා පඤ්ඤා එතස්සාති භූරිපඤ්ඤො, අනන්තාය මහාපථවියා සදිසපඤ්ඤොත්‍යත්ථො. කිලෙසාදිපඤ්චවිධං මාරං ජිතවාති මාරජි.

3. නරානං සීහො සෙට්ඨො, පරප්පවාදමද්දනසහනතො වා නරො ච සො සීහො චාති නරසීහො, සහතීති සීහො, නිරුත්තිනයෙන පුබ්බවණ්ණාකාරස්සීකාරො, සීහසදිසත්තා වා නරො ච සො සීහො චාති නරසීහො. යථා හි සීහො මිගරාජා චතූහි දාඨාහි සබ්බසත්තෙ හිංසති අභිභවති, තථා භගවාපි සීලපඤ්ඤාපුඤ්ඤිද්ධිසඞ්ඛාතෙහි චතූහි ධම්මෙහි සබ්බං ලොකං හිංසති අභිභවතීති ඔපම්මසංසන්දනං. සබ්බපුරිසානං සෙට්ඨත්තා නරවරො, නරානං වා දෙවමනුස්සානං සෙට්ඨත්තා නරවරො, ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති [සං. නි. 1.23] එත්ථ විය නරසද්දෙන සබ්බෙ දෙවමනුස්සා සඞ්ගහිතා. ධම්මස්ස රාජපවත්තකත්තා ධම්මරාජා, ධම්මතො වා සදෙවකස්ස ලොකස්ස රාජා ජාතො, නාධම්මතොති ධම්මරාජා, ධම්මෙන රාජතීති වා ධම්මරාජා, ධම්මපාලකො වා රාජා ධම්මරාජා. මුනීනං සෙට්ඨත්තා මහාමුනි. දෙවානං අතිදෙවොති දෙවදෙවො, දෙවානං අධිකො වා දෙවො දෙවදෙවො. ලොකානං ගරු ආචරියො ලොකගරු, ලොකානං ගරුභාජනත්තා වා ලොකගරු. ධම්මස්ස සාමි යථාවුත්තනයෙන ධම්මස්සාමී. යථා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බඤ්ඤුභාවං ගතා, තථා අයම්පි ගතොති තථාගතො, තථා වා සම්මා ගතං ඤාණමස්සාති තථාගතොත්‍යාදිනා තථාගතසද්දස්ස අත්ථපපඤ්චො තත්ථ තත්ථ [දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.12; සං. නි. අට්ඨ. 2.3.78; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.70; උදා. අට්ඨ. 18; ඉතිවු. අට්ඨ. 38; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.3; බු. වං. අට්ඨ. 2 නිදාන කථා; මහානි. අට්ඨ. 14; පටි. ස. අට්ඨ. 1.1.37; දී. නි. ටී. 1.7; දී. නි. අභි. ටී. 1.7; ම. නි. ටී. 1.12; අ. නි. ටී. 1.1.170] වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

4. සයමෙව සම්මාසම්බුද්ධො භවති, අනඤ්ඤබොධිතොති සයම්භූ. සම්මා අවිපරීතෙන ස’මත්තනායෙව සබ්බධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති සම්මාසම්බුද්ධො. සෙට්ඨපඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා වරපඤ්ඤො. සත්තෙ සංසාරණ්ණවතො නිබ්බානපාරං නෙතීති නායකො. ජිතපඤ්චමාරත්තා ජිනො. එත්ථ ච සමන්තභද්‍ර, ලොකජි, ඡළභිඤ්ඤ, අද්වයවාදී, සිරීඝන, අකනිට්ඨග [අකනිට්ඨක (ක.)], ධම්මචක්ක, රාගාසනි [රාගාරි (ක.)], තිසරණ, ඛසම [ඛණසම (ක.) ඛෙන ආකාසෙන සමා තුල්‍යා ගුණා යස්ස සො (තිකණ්ඩසෙසටීකා 1.1.8)], ගුණාකර, මහාසුඛ, වජිර, මෙත්තාබල, අසම, ජිතාරි, මහාබොධි, ධම්මධාතු, සෙතකෙතු, ඛජි, තිමුත්ති [ඛජිරවිමුත්ති (ක.) ඛෙන ආකාසජ්ඣානෙන – සුඤ්ඤභාවනායාති භාවො – ජයති සංසාරභාවං යො, ජි+ ක්විප සුඤ්ඤවාදීනං බොද්ධානං ‘‘සුඤ්ඤං සබ්බමෙව’’ ඉත්‍යාකාරභාවනාය සංසාරභාවජයනතො තථාභාවො (සද්දකප්පද්දුම)], දසභූමිස්සර, පඤ්චඤාණ, බහුක්ඛම, සම්බුද්ධ, සබ්බදස්සී, මහාබල, සබ්බබොධ [සම්බොධධම්ම (ක.)], ධම්මකාය, සංගුත්ත, අරහ, ද්වාදසක්ඛ, වීතරාගාදීනිපි අනෙකානි බුද්ධස්ස නාමානි [ඉමානි පරියායවචනානි පායසො අමරකොසතො, තිකණ්ඩසෙසාභිධානතො ච ගහිතානි]. සමන්තතො පුඤ්ඤසම්භාරතො ච ඤාණසම්භාරතො ච භද්‍රො සෙට්ඨොති සමන්තභද්‍රොත්‍යාදීනි ච නිබ්බචනානි වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්ච –

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති [ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76; නෙත්ති. අට්ඨ. 38].

තත්ථ උද්ධෙය්‍යන්ති උද්ධරිතබ්බං. අපි නාමසහස්සතොති අනෙකෙහි නාමසහස්සෙහීත්‍යත්ථො. සබ්බබුද්ධනාමකථා.

සක්කාදිසත්තකං අම්හාකං බුද්ධස්ස නාමං. පඤ්චමාරෙ ජෙතුං සක්කොතීති සක්කො, භගිනීහි සද්ධිං සංවාසකරණතො වා ලොකමරියාදං ඡින්දිතුං සක්කුණන්තීති සක්කා, සාකියරාජූනං පුබ්බරාජානො, තෙසං වංසභූතත්තා භගවා ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. අස්ස ච ජාතිසමනන්තරං නිධයො රතනානි ච උප්පන්නානීති සිද්ධත්ථොති නාමං කතං, සබ්බෙසං වා ලොකානං සිද්ධා අත්ථා එතෙන හෙතුභූතෙනාති සිද්ධත්ථො. සුද්ධං ඔදනං අස්සාති සුද්ධොදනො, තස්ස අපච්චං සුද්ධොදනි. ගොතමවංසස්ස කපිලස්ස මුනිනො සිස්සතාය සක්‍යා ගොතමා, භගවා පන ගොතමවංසෙ උප්පන්නත්තා ගොතමස්ස මුනිනො අපච්චං ගොතමො.

5. සක්‍යවංසාවතිණ්ණො [සක්‍යවංසා පිත්ථිණ්ණො (ක.)] සක්‍යමුනි යො බුද්ධො සො සක්‍යසීහො, සක්‍යානං වා සෙට්ඨත්තා සක්‍යසීහො. සක්‍යකුලතො ජාතො මුනි සක්‍යමුනි. සූරියදෙවපුත්තස්ස සොතාපන්නත්තා භගවා ආදිච්චබන්ධූති වුච්චති, ආදිච්චස්ස බන්ධු ඤාතීති නිබ්බචනං කත්වා. එත්ථපි මායාදෙවීසුත, මහාසමණ, කලිසාසනාදීනි [කුලිසාසනාදීනි (ක.) කලිම්හි යුගෙ සාසනං අනුසාසනං යස්ස සො, අථවා කලිම්හි පාපෙ විවාදෙ වා සාසනං හිතසාධනං යස්ස සො (තිකණ්ඩසෙසටීකා 1.1.11)] ගොතමපරියායානි වෙදිතබ්බානි.

6. මොක්ඛාදීනි නිබ්බුතිපරියන්තානි ඡචත්තාලීස නාමානි නිබ්බානස්ස නාමානි. මුච්චන්ති එත්ථ, එතෙන වා රාගාදීහීති මොක්ඛො. නිරුජ්ඣන්ති එත්ථ රාගාදයොති නිරොධො, රුන්ධති වා නිබ්බානන්ති රොධො, කිලෙසො, සො එත්ථ නත්ථීති නිරොධො. වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං. යථා පකතිදීපො නදීසොතෙන වුය්හමානානං පතිට්ඨා හොති, එවමිදම්පි නිබ්බානං සංසාරමහොඝෙන වුය්හමානානං පතිට්ඨාති දීපො වියාති දීපො, නික්කිලෙසානං වා පදීපසදිසභාවකරණතො දීපො වියාති දීපො, ‘‘නිබ්බන්ති ධීරා යථයං පදීපො’’ති හි වුත්තං, දිප්පති වා අරියානං ඤාණචක්ඛුස්සෙව පකාසතීති දීපො. තණ්හානං ඛයහෙතුත්තා තණ්හක්ඛයො. රාගාදීනං පටිපක්ඛත්තා, උත්තමට්ඨෙන වා පරං. තායති රක්ඛති අපායාදිතොති තාණං. නිලීයන්ති එත්ථ සංසාරභයභීරුකාති ලෙණං. නත්ථි දීඝරස්සාදිකං රූපං සණ්ඨානමෙතස්සාති අරූපං, අප්පච්චයත්තා වා අරූපං. රාගාදීනං සන්තකරණත්තා සන්තං. රාගක්ඛයහෙතුභාවෙන අවිපරීතත්තා, චතුසච්චපරියාපන්නත්තා වා සච්චං. නත්ථි ආලයො තණ්හා එත්ථාති අනාලයං.

7. පච්චයෙහි න සඞ්කරීයතෙති අසඞ්ඛතං. සිවං ඛෙමභාවං කරොතීති සිවං, සංසාරභීරුකෙහි සෙවිතබ්බත්තා වා සිවං, යදාදිනා වපච්චයො. නත්ථි එත්ථ මතං මරණං, එතස්මිං වා අධිගතෙ පුග්ගලස්ස මතන්ති අමතං. පස්සිතුං සුදුක්කරතාය සුදුද්දසං. පරෙහි උත්තමෙහි අරියපුග්ගලෙහි අයිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති පරායණං, පරතො වා අයිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති පරායණං, සංසාරසභාවතො අඤ්ඤසභාවවසෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ත්‍යත්ථො, පරෙසං වා අරියපුග්ගලානං පතිට්ඨානත්තා පරායණං. යෙන චත්තාරො මග්ගා ඔධිසො කිලෙසෙ සරන්ති හිංසන්ති තං ධම්මං සරණං, අරියානං වසිතගෙහත්තා වා සරණං. ඊති උපද්දවො පවාසො ච තෙ යත්ථ න සන්ති, තං අනීතිකං, සත්තෙ සංසාරං නෙතීති ‘‘නීතී’’ති ලද්ධනාමාය තණ්හාය අභාවතො වා අනීතිකං. ආසවානං අනාරම්මණතාය අනාසවං. නිච්චට්ඨෙන ධුවං, ධවති වා මග්ගානමාරම්මණභාවං ගච්ඡතීති ධුවං, ‘‘ධු ගතිථෙරියෙසූ’’ති හි කාතන්තධාතු. දට්ඨබ්බසභාවස්ස නත්ථිතාය අනිදස්සනං. පච්චයෙහි අකතත්තා අකතං. සදා විජ්ජමානත්තා අපලුජ්ජනසභාවං ගච්ඡති, තෙන වා විඤ්ඤායතීති අපලොකිතං. ‘‘ඉතං ගතෙ ච විඤ්ඤාතෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ වුත්තං. ලොකසභාවෙන වා විඤ්ඤායතීති ලොකිතං, තබ්භාවාපගමනතො අපලොකිතං. සණ්හට්ඨෙන නිපුණං, යෙන වා චත්තාරො මග්ගා ඔධිසො කිලෙසෙ නිස්සෙසතො පුනන්ති සොධෙන්ති, තං නිපුණං. න කදාචිපි යස්ස අන්තො විනාසො අත්ථි, තං අනන්තං. ඛරන්ති විනස්සන්තීති ඛරා, සඞ්ඛතා, තෙ යත්ථ න සන්ති, තං අක්ඛරං, ඛරසඞ්ඛාතානං වා සඞ්ඛතානං පටිපක්ඛත්තා අක්ඛරං. එත්ථ ච අසඞ්ඛතන්ත්‍යාදිකා ගාථා රුචිරා නාම.

8. සබ්බදුක්ඛානං ඛයකාරණත්තා දුක්ඛක්ඛයො. බ්‍යාබාධතීති බ්‍යාබාධො, සො එව බ්‍යාබාදො, දුක්ඛසච්චං, තස්ස භාවො බ්‍යාබජ්ජං, දුක්ඛස්ස පීළනාද්‍යත්ථො, තං යත්ථ නත්ථි, තං අබ්‍යාබජ්ජං, අබ්‍යාපජ්ඣන්තිපි පාඨො, තත්ථ බ්‍යාපජ්ජන්ති විනස්සන්තීති බ්‍යාපාදා, සඞ්ඛතා, තෙසං භාවො බ්‍යාපජ්ඣං, සඞ්ඛතානං විනස්සනභාවො, තං යත්ථ නත්ථි, තං අබ්‍යාපජ්ඣන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො, නිරුත්තිනයෙන ච ද්‍යස්ස ජ්ඣකාරො. කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානමභාවතො විවට්ටං. නිබ්භයට්ඨෙන ඛෙමං, ඛයන්ති වා එතෙන රාගග්ගිආදයොති ඛෙමං. සඞ්ඛාරෙහි අසම්මිස්සතාය, විසංයොගතාය ච කෙවලං. අපවජ්ජන්ති සඞ්ඛාරා එතස්මාති අපවග්ගො. යස්මා රාගො විගතො, සො විරාගො. පධානභාවං නීතං පණීතං. නත්ථි එතස්මිං අධිගතෙ අරියානං චුතං චවනන්ති අච්චුතං. අරියෙහි පජ්ජිතබ්බත්තා ගන්තබ්බත්තා පදං.

9. චත්තාරො යොගා ඛයන්ති එතෙනාති යොගක්ඛෙමො. පාරෙති සක්කොති සංසාරදුක්ඛසන්තාපං සමෙතුන්ති පාරං, ‘‘සංසාරදුක්ඛසන්තාපතත්තස්සා’ලං සමෙතවෙ’’ති හි වුත්තං. පගතා සංසාරචක්කස්ස අරා එතස්මාති වා පාරං. කිලෙසෙහි මුච්චනතො මුත්ති, නිකායන්තරියා පන ‘‘සරීරෙන්ද්‍රියෙහි අත්තනො මුත්තත්තා මුත්තී’’ති වදන්ති. කිලෙසසමනතො සන්ති. විසුජ්ඣන්ති සත්තා එතාය රාගාදිමලෙහීති විසුද්ධි. සබ්බසඞ්ඛාරා විමුච්චනතො විමුත්ති. අසඞ්ඛතමෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන, සන්තිලක්ඛණධාරණතො වා ධාතූති අසඞ්ඛතධාතු. සුජ්ඣන්ති සත්තා එතාය රාගාදිමලෙහීති සුද්ධි. ආවුණොති සංසාරතො නික්ඛන්තුමප්පදානවසෙනාති වුති, තණ්හා, තතො නික්ඛන්තත්තා නිබ්බුති.

10. ඛීණාසවාදිචතුක්කං අරහන්තෙ. ඛීණා ආසවා යස්ස සො ඛීණාසවො. තතො උත්තරි කරණීයාභාවතො නත්ථි සික්ඛා එතස්සාති අසෙක්ඛො. විගතො රාගො යස්මාති වීතරාගො. සංසාරචක්කස්ස අරෙ හතවාති අරහා, ‘‘අරහ’’න්තිපි පාඨො.

දෙවලොකාදිපඤ්චකං සග්ගස්ස නාමං. දෙවානං ලොකො භවනං දෙවලොකො. දිබ්බන්ත්‍යත්‍ර දිවො. අජ ගතියං, අනෙකත්ථත්තා ඨිතියං, චිරං ඨියතෙ අස්මින්ති අග්ගො, ඨානං, සොභනො අග්ගො සග්ගො, පුඤ්ඤෙන වා සුට්ඨු අජීයතෙති සග්ගො. තයො දෙවා දිබ්බන්ත්‍යත්‍රෙති තිදිවො. පධානතො හි තීහි හරිහරබ්‍රහ්මෙහි බ්‍යපදෙසො. තිදසානං දෙවානං ආලයො ඨානන්ති තිදසාලයො. කෙචි පන ‘‘දෙවලොකාදිත්තයං සග්ගසාමඤ්ඤස්ස නාමං, තිදිවාදිද්වයං තාවතිංසස්සා’’ති වදන්ති, තං අමරකොසාදීසු සාමඤ්ඤස්මිංයෙව ද්වින්නම්පි ගහණතො න සාරතො පච්චෙතබ්බං. එත්ථාපි නාක, සුරලොක, තිපිට්ඨප [විසන්ති සුකතිනො අස්මිං ඉති පිට්ඨපං පිසොදරාදි තිදසානං පිට්ඨපධිති දසසද්දලොපො (චින්තාමණිටීකා)], අවරොහ, ඵලොදය [ඵලස්ස කම්මඵලස්ස උදයො දිට්ඨියොග්‍යට්ඨානං (තිකණ්ඩටීකා)], මන්දර, සෙරික, සක්කභවන, ඛං, නභාදීනි දෙවලොකසාමඤ්ඤානි ඉධානාගතානිපි ගහෙතබ්බානි.

11-12. තිදසාදිචතුද්දසකං දෙවතාසාමඤ්ඤස්ස නාමං. ජාතීසු [ජාතිජාතීසු (ක.)] වුත්තාසු බ්‍යත්තිපි වුච්චතීති බ්‍යත්තීනං බහුත්තා බහුවචනනිද්දෙසො. ජාතිසත්තාවිනාසසඞ්ඛාතා තිස්සො දසා පරිමාණා එතෙසන්ති තිදසා. එතෙ හි මනුස්සාදයො විය බුද්ධිවිපරිණාමඛයෙහි න යුජ්ජන්ති, පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසියා එව උප්පජ්ජන්ති සන්ති විනස්සන්ති ච. මරණං මරො, සො යෙසං නත්ථි, තෙ අමරා. දිබ්බන්ති පඤ්චකාමගුණාදීහි කීළන්තීති දෙවා. විබුජ්ඣන්ති න සුපන්තීති විබුධා, අතීතානාගතජාතිං විබුජ්ඣන්තීති වා විබුධා. සුධාභොජනභුඤ්ජනසීලතාය සුධාසිනො. සමුද්දුට්ඨා [අමතමථනොට්ඨා (චින්තාමණිටීකා)] සුරා අත්ථි යෙසං, තෙ සුරා, සුරන්ති වා කීළන්තීති සුරා, සුඛෙන රමන්තීති වා සුරා. දීඝායුකාපි සමානා යථාපරිච්ඡෙදං සම්පත්තකාලෙ මරන්ති සීලෙනාති මරූ. දිවො දෙවලොකො ඔකො ආසයො යෙසං තෙ දිවොකා. සුධාහාරස්ස පාතබ්බස්සපි සම්භවතො අමතං පිවන්තීති අමතපා, අමතොසධං වා පිවන්තීති අමතපා. සග්ගෙ වසනසීලත්තා සග්ගවාසිනො. සදා පඤ්චවීසතිවස්සුද්දෙසියත්තා නිරාකතා ජරා එතෙසන්ති නිජ්ජරා. න නිමිසන්තීති අනිමිසා, භමුකා නිච්චලං කරොන්තීත්‍යත්ථො. දිවෙ වසන්තීති දිබ්බා. දෙවා එව දෙවතා, සකත්ථෙ දෙවසද්දතො තාපච්චයො, දෙවතා එව දෙවතානි, සකත්ථෙ නිපච්චයො. ‘‘අපුමෙ’’ති එත්ථ පඨමසකත්ථිකවසෙන ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං, දුතියසකත්ථිකවසෙන නපුංසකලිඞ්ගත්තං වෙදිතබ්බං, දුතියසකත්ථිකවසෙනෙව වා ද්විලිඞ්ගත්තං, තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගපක්ඛෙ යදාදිනා නිකාරාදෙසො. අමරකොසෙ පන ‘‘දෙවතානි පුමෙ වා’’ති [අමර 1.9] වුත්තං. තස්සත්ථො – දෙවතානිසද්දො විකප්පෙන පුල්ලිඞ්ගෙ, නිච්චං නපුංසකෙති. ටීකායඤ්ච ‘‘සකත්ථිකා පකතිතො ලිඞ්ගවචනානි අතිවත්තන්තීති පුන්නපුංසකත්ත’’න්ති [දෙවො එව දෙවතා, සකත්ථෙ තා, සකත්ථිකා අපි පච්චයා පකතිතො ලිඞ්ගවචනාද්‍යතිවත්තන්තෙ, අපීති ඉත්ථිත්තං දෙවතා එව දෙවතං පඤ්ඤාදිත්තා අණ (චින්තාමණිටීකා)] වුත්තං. තත්ථ සකත්ථිකාති දුතියසකත්ථිකං වුත්තං, පකතිතොති පඨමසකත්ථිකං. තෙන වුත්තං ‘‘පුන්නපුංසකත්ත’’න්ති, ඉතරථා තාපච්චයන්තස්ස නිච්චං ඉත්ථිලිඞ්ගතාය ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමෙව වදෙය්‍ය. සුපබ්බා, සුමනා, තිදිවෙසා, ආදිතෙය්‍යා, දිවිසදා, ලෙඛා, අදිතිනන්දනා, ආදිච්චා, රිභවො [විභවා (ක.), රිකාරො දෙවමාතා සියා ඉති තිකණ්ඩෙ, තතො භවන්තීති (චින්තාමණිටීකා)] අසොප්පා, අමච්චා [මරණං මති ඉති ති, මතියං භවා මච්චා… න මච්චා අමච්චා (චින්තාමණිටීකා)], අමතාසනා, අග්ගිමුඛා, හවිභොජනා, ගිරබ්බාණා, දානවාරයො, බින්දාරකා, පූජියා, චිරායුකා, සග්ගිනො, නභොසදාඉච්චාදීනිපි දෙවතානං සාමඤ්ඤනාමානෙව.

13. සිද්ධාදයො ඉමෙ දෙවයොනියො දෙවප්පභවා දෙවවංසා එතෙසමුප්පත්තියං දෙවානමෙව ආදිකාරණත්තා. අණිමාදිගුණොපෙතත්තා සිජ්ඣන්ති එතස්ස යථිච්ඡිතා අත්ථාති සිද්ධො. යස්ස භාසාය බ්‍රූහති කථා, සො භූතො, පිසාචප්පභෙදො අධොමුඛාදි. වචනත්ථො පන භවන්ති බ්‍රූහන්ති කථා එතස්මාති භූතොති. ගන්ධං අබ්බති පරිභුඤ්ජතීති ගන්ධබ්බො, දෙවගායනා ‘‘හාහා හූහූ’’ පභුතයො [අමර 1.55]. නිධයො ගුය්හතීති ගුය්හකො, සඤ්ඤායං කො, මණිභද්‍රාදිකො කුවෙරානුචරො. යක්ඛ පූජායං, යක්ඛීයතෙ පූජීයතෙති යක්ඛො, කුවෙරාදිකො. රක්ඛන්ති අත්තානං එතස්මාති රක්ඛසො, විභීසණාදි. කුම්භප්පමාණණ්ඩතාය කුම්භණ්ඩො. පිසිතං මංසං අසති භක්ඛතීති පිසාචො, සකුනි සකුන්තිආදිකො කුවෙරානුචරො, යදාදිනා පිසිතස්ස පිභාවො, අසස්ස ච සාචාදෙසභාවො [පාණිනි 6.3.109; මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 1.47]. ආදිසද්දෙන විජ්ජාධර, අපසර, කින්නරෙ ච සඞ්ගණ්හාති. විජ්ජං ගුළිකාඤ්ජනමන්තාදිකං ධරතීති විජ්ජාධරො. අපසාරයන්ති ඛලයන්තීති අපසරා, උබ්බස්‍යාදිකා සුරවෙසියො [අමර 1.55], අපසරසද්දස්ස ජාතියං සයං බහුත්තං, බ්‍යත්තියන්තු තදවයවං වා සයං, තථා ච බහුත්තංව. වනාදිසද්දො කදාචි ජාතියං පයුජ්ජතෙ, කදාචි බ්‍යත්තියං. තත්‍ර යදා ජාතියං, තදා බ්‍යත්තිගතං සඞ්ඛ්‍යමාදාය පවත්තති. යදා බ්‍යත්තියං පයුජ්ජතෙ, තදා තංබ්‍යත්තාවයවානං පාණිපාදාදීනං බහුත්තසඞ්ඛ්‍යමාදාය පවත්තති. වනසද්දො තු ජාතිගතෙකසඞ්ඛ්‍යාවිසිට්ඨදබ්බාභිධානතො ධවාදිබ්‍යත්තිගතජාත්‍යාභිධානතො වා එකවචනන්ති අපසරසද්දො වාමනාදිමතෙන ඉත්ථියං බහුවචනෙ ච, තදඤ්ඤෙසං පන මතෙන පුමිත්ථියං වචනද්වයෙ ච දට්ඨබ්බො. අස්සමුඛනරසරීරත්තා කුච්ඡිතො නරො, කිඤ්චි වා නරො, නරසදිසත්තා වා කින්නරො. එතා දෙවයොනියො. ගණදෙවතා පන –

‘‘ආදිච්චා විසු වසවො, තුසිතා’භස්සරා’නිලා;

මහාරාජිකා සාධ්‍යා ච, රුද්දා ච ගණදෙවතා’’ති [අමර 1.10].

අමරකොසෙ කථිතා.

තත්‍රාදිච්චා ද්වාදසකා, විසුදෙවා දස ඨිතා;

වසවො අට්ඨසඞ්ඛ්‍යාතා, ඡත්තිංස තුසිතා මතා.

ආභස්සරා චතුසට්ඨි, වාතා පණ්ණාසෙකූනකා;

මහාරාජිකනාමායො, ද්විසතං වීසතාධිකා.

සාධ්‍යා ද්වාදස විඛ්‍යාතා, රුද්දා චෙකාදස ඨිතා;

සමයන්තරතො එතා, විඤ්ඤෙය්‍යා ගණදෙවතා.

14. පුබ්බදෙවාදිචතුක්කං අසුරෙ. පුබ්බං දෙවා පුබ්බදෙවා, දුතියාසමාසො, පුබ්බෙ වා දෙවා පුබ්බදෙවා, පුබ්බෙ හ්‍යෙතෙ දෙවපුරෙ ඨිතා, අනන්තරං සක්කාදීහි තතො චාලිතා. සුරානං රිපූ සත්තවො සුරරිපූ. සුරානං පටිපක්ඛභාවතො අසුරා, දෙවා විය න සුරන්ති න කීළන්තීති වා අසුරා, සමුද්දුට්ඨා වා සුරා දෙවෙහි අභ්‍යුපගතා, නාසුරෙහීති නත්ථි සුරා එතෙසන්ති අසුරාති නිකායන්තරියා. දනුනාමාය මාතුයා අපච්චං දානවා. දනු නාම තෙරසසු රක්ඛසදුහිතීසු එකිස්සා දුහිතු නාමං. එතෙ පුබ්බදෙවාදයො සදා පුමෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තන්ති. දෙච්චා, දෙතෙය්‍යා, දනුජා, ඉන්දාරී, සුරදිසා, සුක්කසිස්සා, දිතිසුතා, පුබ්බජාඉච්චාදීනිපි අසුරස්ස සාමඤ්ඤනාමානි.

තබ්බිසෙසා අසුරප්පභෙදා. සුරෙහි සද්ධිං සඞ්ගාමත්ථං අත්තනො බලකායානං පහාරං ආයුධං දදාතීති පහාරදො, සො එව පහාරාදො. සං පසත්ථො වරො ජාමාතා යස්ස සො සම්බරො, තස්ස හි සක්කො ජාමාතා [සං. නි. අට්ඨ. 1.1.256], පුඤ්ඤාහරීසු වා ඉන්ද්‍රියානි සංවුණොතීති සම්බරො. බලමෙතස්සත්ථීති බලී, අතිසයබලකායත්තා වා බලී, සො එව බලි, ‘‘බලිආදයො’’ති ඉමිනා සමාසෙපි සන්ධි නත්ථීති දීපෙති. ආදිනා මච්ඡසකුණාදිකෙපි කුඤ්චාදිකෙපි අසුරභෙදෙ සඞ්ගණ්හාති.

15. පිතාමහාද්‍යට්ඨකං බ්‍රහ්මනි. පිතූනං පජාපතීනං ලොකපිතූනම්පි පිතා පිතාමහො, ආමහපච්චයො [මොග්ගල්ලාන 4.38]. සබ්බලොකානං පිතුට්ඨානියත්තා පිතා, සබ්බලොකං වා පාති රක්ඛතීති පිතා, රිතුපච්චයො. මහන්තසරීරතාය බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ වුඩ්ඪියං මපච්චයො. ලොකානං ඊසො ඉන්දො ලොකෙසො. කමලසම්භවත්තා කමලං, පද්මං. තං ආසනමුප්පත්තිට්ඨානමස්ස කමලාසනො. හිරඤ්ඤං සුවණ්ණමයං අණ්ඩං හිරඤ්ඤං, තස්ස ගබ්භො භූණො [ගුණො (ක.)] හිරඤ්ඤගබ්භො. ඣානාදිගුණෙහි සුරානං ජෙට්ඨත්තා සුරජෙට්ඨො. පජානං සත්තානං පති සාමිභූතො පජාපති, පජං පාලෙතීති වා පජාපති. අත්තභූ, පරමෙට්ඨි, සයම්භූ, චතුරානනො, ධාතා, කමලයොනි, දුහිණො, විරිඤ්චි, සජිතා, වෙධා, විධාතා, විධි, හංසරථො, විරිඤ්චො, පපිතාමහො ඉච්චාදයොපි බ්‍රහ්මනාමානි.

16-17. වාසුදෙවාදිපඤ්චකං කණ්හෙ. වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො. මච්චානං ජීවිතං හරති සීලෙනාති හරි. කණ්හගුණයොගතො කණ්හො. කෙසිං නාම අසුරං හතවාති කෙසවො, ඊකාරස්ස අකාරො, හනස්ස ච වො. වුත්තඤ්ච –

‘‘යස්මා තයා හතො කෙසී,

තස්මා මෙ සාසනං සුණ;

කෙසවො නාම නාමෙන,

සෙය්‍යො ලොකෙ භවිස්සසී’’ති [චින්තාමණිටීකායම්පි].

චක්කං පාණිම්හි අස්ස චක්කපාණි. විසණු [පිණ්හු (ක.)], නාරායනො, වෙකුණ්ඨො, දාමොදරො, මාධවො, සම්භූ, දෙච්චාරි, පුණ්ඩරීකක්ඛො, ගොවින්දො, ගරුළද්ධජො, පීතම්බරො, අච්චුතො, මඞ්ගලො, සිඞ්ගී, ජනාද්දනො, උපෙන්දො, ඉන්දාවරජො, චතුභුජො, පද්මනාභො, මධුරිපු, තිවික්කමො, දෙවකීනන්දනො, සොරී, සිරීපති, පුරිසොත්තමො, වනමාලී, බලිධංසී, කංසාරාති, අධොක්ඛජො, සබ්බම්භරො, කෙටභජි [කෙටභං ජිතවා (චින්තාමණිටීකා)], විධු, සසබින්දු, සිරීකරො, සිරීවරාහො, අජිතො, පරපුරිසො, සිරීගබ්භො, ඡබින්දු, අනන්තො, නරකජි, කෙසරො, ජාතිකීලො, නරසීහො, පුරාණපුරිසො, නලිනෙසයො, වාසු, නරායනො, පුනබ්බසු, සබ්බරූපො, ධරණීධරො, වාමනො, එකසිඞ්ගො, සොමගබ්භො, ආදිදෙවො, ආදිවරාහො, සුවණ්ණබින්දු, සදායොගී, සනාතනො, රාහුමුද්ධභිදො, කාළනෙමි, පණ්ඩවො, වඩ්ඪමානො, සතානන්දො, පජානාථො, සුයාමුනොඉච්චාදීනි විසණුනාමානි. අස්ස පන පිතු නාමානි වසුදෙවො, ආනකදුන්දුභි [අමර 1.23] ඉච්චාදීනි. රථවාහො පනස්ස දාරුකො නාම [තිකණ්ඩසෙස 1.1.34]. මන්තී පන පවනබ්‍යාධි නාම [මන්තී පවනබ්‍යාමි උද්ධවො (තිතණ්ඩසෙස 1.1.35) පවනබ්‍යාධි… උද්ධවො ඉති ද්වෙ පිණ්හුස්ස මන්තිනො (කට්ටීකා)].

මහිස්සරාදිඡක්කං හරෙ. මහන්තො ඉස්සරො විභූති එතස්සාති මහිස්සරො. ගුණාවත්ථාරහිතො සම්පති පරමානන්දරූපත්තා නිබ්බිකාරො සමති භවතීති සිවො, නිරුත්තිනයෙන අකාරස්ස ඉත්තං, මස්ස වො ච. එවං සබ්බත්ථ යදාදිනා වා නිරුත්තිනයෙන වා සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බාති. සූලපාණිත්තා සූලී. ඉට්ඨෙ පභවතීති ඉස්සරො, ඉස්සති අභිභවතීති වා ඉස්සරො. පසූනං පමථානං පති පසුපති. ‘‘පසු මිගාදො ඡගලෙ, පමථෙපි පසු පුමෙ’’ති රුද්දො [රභසො (ක.)]. ( ) [(ගුණෙ) (ක.)] විසිට්ඨතමොගුණත්තා සබ්බං හරතීති හරො. වුත්තොති ක්‍රියාපදං. සම්භු, ඊසො, සබ්බො, ඊසානො, සඞ්කරො, චන්දසෙඛරො, භූතෙසො, ඛණ්ඩපරසු, ගිරීසො, මච්චුඤ්ජයො, පිනාකී, පමථාධිපො, උග්ගො, කපද්දි, සිරීකණ්ඨො, කාළකණ්ඨො, කපාලභරො, වාමදෙවො, මහාදෙවො, විරූපක්ඛො, තිලොචනො, සබ්බඤ්ඤූ, නීලලොහිතො, මාරහරො, භග්ගො, ත්‍යම්බකො, තිපුරන්තකො, ගඞ්ගාධරො, අන්ධකරිපු, බ්‍යොමකෙසො, භවො, භීමො, රුද්දො, උමාපති, භගාලී, කපිසඤ්ජනො, හීරො, පඤ්චානනො, ඛකුන්තලො, ගොපාලකො, පිඞ්ගක්ඛො [විභඞ්ගො (ක.)], කූටකරො, චන්දාපීළො, මහානටො, සමීරො, හො, නන්දිවඩ්ඪනො, ගුළාකෙසො [මිගූහො (ක.)], මිහිරාණො, මෙඝවාහනො, සුප්පතාපො [සුප්පසාදො (ක.)], උ, ථාණු [උපාණ්ඩො (ක.)], සිපිවිට්ඨො, කීලො, ධම්මවාහනොඉච්චාදීනිපි හරනාමානි.

කුමාරාදිත්තයං හරස්ස පුත්තෙ. කුමාර කීළායං, කුමාරෙති කීළතීති කුමාරො, සොළසවස්සිකො, අයඤ්ච සොළසවස්සිකො. ‘‘බාලො ච සොළස භවෙ’’ති හි වුත්තං. ඛණ්ඩති දානවබලන්ති ඛන්දො, ණ්ඩස්ස න්දො. සත්තිංපහරණවිසෙසං ධරතීති සත්තිධරො, පභාවුස්සාහමන්තසඞ්ඛාතං වා සත්තිත්තයං ධරතීති සත්තිධරො. අමරකොසෙ පන –

‘‘කත්තිකෙය්‍යො මහාසෙනො,

සරජාතො ඡළානනො;

පබ්බතීනන්දනො ඛන්දො,

සෙනානී අග්ගිභූ ගුහො.

බාහුලෙය්‍යො තාරකජි,

විසාඛො සිඛිවාහනො;

ඡමාතුරො සත්තිධරො,

කුමාරො කොඤ්චදාරණො’’ති [අමර 1.41-2] වුත්තං.

18-21. සක්කාදීනි වීසති සක්කස්ස නාමානි. අසුරෙ ජෙතුං සක්කුණාතීති සක්කො. පුරෙ, පුරං වා දදාතීති පුරින්දදො. දෙවානං රාජා දෙවරාජා. වජිරං පාණිම්හි අස්ස වජිරපාණි. සුජාය අසුරකඤ්ඤාය පති සුජම්පති. බහූනං දෙවමනුස්සානං චින්තිතත්ථස්ස දස්සනසමත්ථතාය සහස්සක්ඛො. මහතං දෙවානං ඉන්දො රාජා මහින්දො, දෙවෙහි මහිතබ්බො වා ඉන්දො රාජා මහින්දො, මහන්තො ච සො ඉන්දො චාති වා මහින්දො. වජිරං ආවුධං යස්ස වජිරාවුධො, ‘‘වජිරායුධො’’තිපි පාඨො. වසූනි රතනානි සන්ත්‍යස්සෙති වාසවො. දසසතානි නයනානි යස්ස සො දසසතනයනො. ද්වින්නං දෙවලොකානං අධිපතිභූතත්තා තිදිවාධිභූ. සුරානං නාථො සුරනාථො. වජිරං හත්ථෙ යස්ස සො වජිරහත්ථො. භූතානං සත්තානං පති භූතපති. මහිතබ්බත්තා මඝවා. මහ පූජායං, හස්ස ඝවො. කොසසඞ්ඛාතානි ධනානි සන්ති යස්ස, සො කොසියො, ‘‘කොසියගොත්තතාය කොසියො’’ති ච වදන්ති. ඉන්දති පරමිස්සරියෙන යුජ්ජතෙති ඉන්දො. වත්‍රං නාම අසුරං අභිභවතීති වත්‍රභූ. පාකො නාමවත්‍රාසුරස්ස භාතා, තස්ස සාසනතො නිග්ගහතො පාකසාසනො. විඩං බ්‍යාපකං ඔජො එතස්ස විඩොජො. සුනාසීරො, පුරන්දරො, ලෙඛාසභො [ලෙඛනං දෙවානං උසතො උත්තමො (චින්තාමණිටීකා)], දිවපති, සුරපති, බලාරාති, සචීපති, ජම්භභෙදී, හරිහයො, නමුචිසූදනො, සංකන්දනො, මෙඝවාහනො, ආඛණ්ඩලො [ආඛණ්ඩයති පරබලං උසාදිත්තා කලච (චින්තාමණිටීකා)], කොසිකො, සුරගාමණී, නාකනාථො, හරී ඉච්චාදීනිපි සක්කස්ස නාමානි.

අස්ස සක්කස්ස භරියා සුජාතා නාම. සුඛෙන ජාතා, සුන්දරා වා ජාති යස්සා සා සුජාතා. පුලොමජා, සචී, ඉන්දානී ඉච්චාදීනිපි සක්කභරියාය නාමානි.

අස්ස සක්කස්ස පුරං මසක්කසාරාදයො තයො භවෙ. මො ච සක්කො ච මසක්කා, තෙ සරන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථ කීළාවසෙනාති මසක්කසාරා, මහිස්සරාදීනං පරිසානං, සක්කස්ස ච කීළානුභවනට්ඨානන්ත්‍යත්ථොති චින්තාමණිථුතිටීකායං වුත්තං. සඞ්ගහටීකායං පන ‘‘මසක්කන්ති වා වසොකන්ති වා අසුරපුරස්ස නාමං, ඉදං පන තෙසං උත්තමත්තා මසක්කසාරො, වසොකසාරොති ච වුත්ත’’න්ති වුත්තං. අමරා එතිස්සං සන්ති අමරවතී, සා එව අමරාවතී, රස්සස්ස දීඝතා [පාණිනී 6.3.119].

අස්ස සක්කස්ස පාසාදො වෙජයන්තො නාම. වෙජයන්තී පටාකා පසත්ථා, භූතා වා අස්ස අත්ථීති වෙජයන්තො.

අස්ස සක්කස්ස සභා සුධම්මා මතා. සොභනො ධම්මො අස්සාති සුධම්මා, දෙවමණ්ඩපො.

22. තස්ස සක්කස්ස රථො වෙජයන්තො නාම. වෙජයන්තීනාමාය පටාකාය යොගතො වෙජයන්තො. තස්ස සක්කස්ස සාරථි සූතො මාතලිනාම. මතලස්ස [මාතලාය (ක.)] අපච්චං මාතලි, තස්ස සක්කස්ස ගජො එරාවණො නාම, ඉරාවණො සමුද්දො, තත්‍රජාතො එරාවණො [ඉරාවති සමුද්දෙ ජාතො (එරාවතො), සෙසෙ අණ… පිසොදරාදිත්තා ණත්තෙ එරාවණො (චින්තාමණිටීකා)]. තස්ස සක්කස්ස සිලාසනං පණ්ඩුකම්බලො නාම. පණ්ඩුවණ්ණකම්බලසදිසත්තා පණ්ඩුකම්බලො. සිලා පාසාණො එව ආසනං සිලාසනං.

23. තස්ස සක්කස්ස පුත්තා සුවීර, ජයන්තඉච්චාදයො. අතිසයෙන සූරත්තා සුවීරො. අසුරෙ ජයතීති ජයන්තො. තස්ස සක්කස්ස පොක්ඛරණී නන්දා නාම භවෙ. නන්දීයතීති නන්දා. පොක්ඛරං වුච්චති පදුමං, සලිලඤ්ච, තෙහි සත්තානං මනං අත්තානං නයතීති පොක්ඛරණී, පොක්ඛරෙන වා සුන්දරෙන අණ්ණෙන ජලෙන සහිතත්තා පොක්ඛරණ්ණී, සා එව පොක්ඛරණී. තස්ස සක්කස්ස වනානි උය්‍යානානි නන්දනාදීනි චත්තාරි. නන්දයතීති නන්දනං. නානාදිබ්බරුක්ඛෙහි මිස්සකත්තා මිස්සකං. නානාලතාහි වල්ලීහි චිත්තත්තා චිත්තලතා, නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තාය වා ලතාය සමන්නාගතත්තා චිත්තලතා, දෙවතානං වා චිත්තාසා එත්ථ අත්ථීති චිත්තා, ආසාවතී නාම ලතා, සා යස්ස අත්ථි, තං චිත්තලතා. දෙවතානං වා චිත්තං ලන්ති ගණ්හන්තීති චිත්තලා, දිබ්බරුක්ඛා, තෙසං සමූහො චිත්තලතා, ඉත්ථිලිඞ්ගෙන තස්ස වනස්ස නාමං, යථා ‘‘ඛුද්දසික්ඛා’’ති. ඵාරුසකානි යත්ථ සන්ති, තං ඵාරුසකං.

24. අසන්‍යාදිත්තයං තස්ස සක්කස්ස ආයුධං. අස්සතෙ භුජ්ජතෙ ලොකධාතුකමනෙනායුධෙනාති අසනි, අයං අසනිසද්දො ද්වීසු පුමිත්ථිලිඞ්ගෙසු වත්තති. කුලිම්හි සක්කස්ස හත්ථෙ සෙති තිට්ඨතීති කුලිසං, කුලි හත්ථො භුජාදලොති හි තිකණ්ඩසෙසො [තිකණ්ඩසෙස 2.6.26]. කුයං වා පථවියං ලිසති තනු භවතීති කුලිසං. වජ ගතියං, වජතෙව න පටිහඤ්ඤතෙ යස්ස ගමනං කෙනචීති වජිරං, ඉරපච්චයො. වජිරසහචරණතො කුලිසසද්දොපි පුන්නපුංසකෙ. භිදුරං, පවි, සතකොටි, සුරු, සම්බො, දම්භොලිඉච්චාදීනිපි වජිරස්ස නාමානි. තත්‍ර භිදුරං පුන්නපුංසකෙ, පවිආදයො පුමෙ.

රම්භා ච අලම්බුසා ච ඉච්චාදිකා දෙවිත්ථියො අච්ඡරායො නාමාති වුත්තා. අච්ඡරාවිසෙසා හි එතා. අච්ඡො නිම්මලවණ්ණො එතාසමත්ථීති අච්ඡරායො. ‘‘අපසරා’’තිපි එතාසමෙව සාමඤ්ඤසඤ්ඤා. දෙවපුත්තානං රතිං භාවෙන්ති වඩ්ඪෙන්තීති රම්භා, රං කාමග්ගිං භන්ති දීපයන්ති ජාලෙන්තීති වා රම්භා, නිග්ගහීතාගමො. කාමරතිවසෙන දෙවපුත්තෙ අත්තනි වසාපෙතුං අලං සමත්ථාති අලම්බුසා, අස්සුකාරො. දෙවානං දෙවපුත්තානං, දෙවීභූතා වා ඉත්ථියො දෙවිත්ථියො.

‘‘පඤ්චසිඛො, හාහා, හූහූ’’ඉච්චාදයො ගන්ධබ්බා නාම. පඤ්ච සිඛා චූළා යස්ස සො පඤ්චසිඛො. ‘‘හා’’ති අනන්දිතං ධනිං [නින්දිභද්ධනිං (චින්තාමණිටීකා)] ජහතීති හාහා. ‘‘හූ’’ති ගීතවිසෙසසද්දං හූයතෙති හූහූ. ගන්ධං අබ්බන්ති භුඤ්ජන්තීති ගන්ධබ්බා, ගායනං වා ධම්මො එතෙසං ගන්ධබ්බා, ම්මස්ස බ්බො.

25. විමානාදිද්වයං විමානෙ. දෙවානමාකාසෙ ගමනං යෙන තං විමානං, විගතං [විනා (ක.)] මානං උපමානමස්ස විමානං. විහෙ ආකාසෙ ගච්ඡතීති බ්‍යම්හං, හකාරතො පුබ්බෙ අමපච්චයො. එත්ථ ච විමානබ්‍යම්හසද්දා ද්වෙපි අනිත්ථියං පුන්නපුංසකෙ වත්තන්ති.

පීයුසාදිත්තයං අමතෙ. පීයතෙති පීයුසං, ‘‘අමතපා’’ති හි වුත්තං, උසපච්චයො [උණාදි 4.76 ණ්වාදි 215 සුත්තෙසු පන ‘‘පීයූස’’මිති දිස්සති]. ‘‘පෙයුසො’’තිපි නාමමස්ස. න මතං මරණමනෙන අමතං. සුඛෙන ධයන්ති පිවන්ති තං ඉති සුධා. එත්ථ ච අමතසද්දො යඤ්ඤසෙසපීයුසසලිලඝතාදීසු නපුංසකෙ, ධන්වන්තරිදෙවාදීසු පුල්ලිඞ්ගෙ, ගළොඣාභයාමලක්‍යාදීසු ඉත්ථිලිඞ්ගෙති තීසු වත්තති [අමතං යඤ්ඤසෙසෙ ච, පීයූසෙ සලිලෙ ඝතෙ අයාචිතෙ ච මොක්ඛෙ ච, නා ධන්වන්තරිදෙවසු අමතා මාගධීපථ්‍යා ගුළුච්‍යාමලකීසු ච (මෙදිනීකොස 16 77-8)], තංසහචරණතො පීයුසසද්දොපි තීසු ලිඞ්ගෙසු. සුධාසද්දො පන අමතනුහීලෙපාදීසුපි නිච්චමිත්ථිලිඞ්ගොව [සුධා ලෙපො’මතං නුහී (අමර 23.101)].

සිනෙරුආදිපඤ්චකං පබ්බතරාජෙ. සිනා සොචෙය්‍යෙ, සිනාති සොචෙති දෙවෙති සිනෙරු, එරුපච්චයො. මී හිංසායං, මිනාති හිංසති සබ්බෙ පබ්බතෙ අත්තනො උච්චතරට්ඨෙනාති මෙරු, රුපච්චයො. තිදිවානං ද්වින්නං දෙවලොකානං ආධාරො පතිට්ඨාති තිදිවාධාරො. දෙවෙ නයතීති නෙරු. සුමෙරූති උපසග්ගෙන නාමං වඩ්ඪිතං. හෙමද්දි, රතනසානු, සුරාලයාදීනිපි පබ්බතරාජස්ස නාමානි.

26. යුගන්ධරාදීනි සිනෙරුස්ස පරිවාරභූතානං සත්තන්නං පරිභණ්ඩපබ්බතානං නාමානි. චන්දසූරියසඞ්ඛාතං යුගං ධාරෙති තදුබ්බෙධමග්ගචාරිත්තාති යුගන්ධරො. ඊසං මහිස්සරං ධාරෙති තස්ස නිවාසට්ඨානත්තාති ඊසධරො. කරවීරා අස්සමාරකා බහවො එත්ථ සන්තීති කරවීරො, කෙ වා මයූරා රවන්ති එත්ථාති කරවීරො, ‘‘කරවීකො’’තිපි පාඨො, ඉධාපි පච්ඡිමොයෙවත්ථො, කරවීකසකුණා වා බහවො එත්ථ සන්තීති කරවීකො. සුදස්සනා ඔසධිවිසෙසා බහුකා එත්ථ සන්තීති සුදස්සනො, සුඛෙන පස්සිතබ්බත්තා වා සුදස්සනො, සුන්දරං වා දස්සනං එත්ථාති සුදස්සනො. පඤ්චන්නං පබ්බතචක්කානං නෙමිසදිසං කත්වා අත්තානං ධාරෙතීති නෙමින්ධරො, නෙමිභාවෙන වා ධාරෙතබ්බො උපලක්ඛෙතබ්බොති නෙමින්ධරො, නෙමිංවා රථද්දුමං ධාරෙති යෙභුය්‍යෙනාති නෙමින්ධරො. විනතා නාම සුපණ්ණමාතා, තස්සා නිවාසට්ඨානත්තා විනතකොති චින්තාමණිටීකා. විත්ථිණ්ණා වා නතා නදියො එත්ථාති විනතකො. අස්සකණ්ණා සජ්ජදුමා බහවො එත්ථ සන්තීති අස්සකණ්ණො, අස්සකණ්ණසදිසකූටත්තා වා අස්සකණ්ණො. කුලාචලාති එතෙ සිනෙරුආදයො අට්ඨ පබ්බතා අචලසඞ්ඛාතානං පබ්බතානං කුලානි යොනියො පභවා, එතෙ ච සිනෙරුආදයො අනුපුබ්බසමුග්ගතා, සබ්බබාහිරො චෙත්ථ අස්සකණ්ණො. නිමිජාතකෙ පන –

‘‘සුදස්සනො කරවීකො, ඊසධරො යුගන්ධරො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො ගිරි බ්‍රහා’’ති [ජා. 2.22.568].

වත්වා සිනෙරුං පරික්ඛිපිත්වා අස්සකණ්ණො නාම පබ්බතො පතිට්ඨිතො, තං පරික්ඛිපිත්වා විනතකො නාම පබ්බතොති එවමඤ්ඤොයෙවානුක්කමො කථිතො. කිඤ්චාපි කථිතො, නාමභෙදමත්තකතොයෙව පනෙත්ථ භෙදො, නාත්ථභෙදකතොති දට්ඨබ්බං.

27. ආකාසවාහීගඞ්ගායං මෙරුසිඞ්ගොබ්භවායං මන්දාකින්‍යාදිනාමත්තයං. මන්දං අකිතුං සීලමස්සාති මන්දාකිනී. ආකාසෙ සන්දමානා ගඞ්ගා ආකාසගඞ්ගා. සුරානං දෙවානං නදී සුරනදී. සුරදීඝිකාතිපි එතිස්සා නාමං.

28. කොවිළාරාදිත්තයං ‘‘ඵලහරො’’තිඛ්‍යාතෙ පාරිච්ඡත්තකෙ. කුං පථවිං විදාරයති මූලෙනාති කොවිළාරො,දස්ස ළො. පරි සමන්තතො ඡත්තං විය තිට්ඨතීති පාරිච්ඡත්තකො. පාරිනො සමුද්දස්ස ජාතො අපච්චං පාරිජාතකො, සකත්ථෙ කො. පාරිභද්දො, නිම්බතරු, මන්දාරොඉච්චාදීනිපි පාරිච්ඡත්තකස්ස නාමානි.

කප්පරුක්ඛො ච සන්තානො ච ආදිනා මන්දාරො පාරිජාතකො ච හරිචන්දනඤ්ච එතෙ පඤ්ච දෙවද්දුමා [අමර 1.53] දෙවතරවො දෙවභූමීස්වෙව සම්භවතො. කප්පො සඞ්කප්පිතො අත්ථො, තස්ස රුක්ඛො ජඤ්ඤජනකභාවෙන සම්බන්ධො, කප්පං වා ඨිතො රුක්ඛො කප්පරුක්ඛො. තනනං තානො, භාවෙ ණො. ගන්ධස්ස සම්මා තානො අස්සෙති සන්තානො, සිරීසරුක්ඛො. මන්දන්තෙ මොදන්තෙ දෙවා අනෙනාති මන්දාරො, ආරපච්චයො. හරිමින්දං චදයති සුඛයතීති හරිචන්දනං. එතෙ පඤ්ච දෙවතරවො අමරකොසනයෙන වුත්තා, සොගතනයෙන පන සත්ත දෙවතරවො. වුත්තඤ්ච –

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසෙන භවති සත්තම’’න්ති [ධ. ස. අට්ඨ. 584; සාරත්ථ. ටී. 1.1වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා].

තත්ථ පාටලීති චිත්‍රපාටලී, සා අසුරලොකෙ තිට්ඨති. තථා සිම්බලී ගරුළෙසු, ජම්බූ ජම්බුදීපෙ, පාරිච්ඡත්තකො තාවතිංසෙ, කදම්බො අපරගොයානෙ. කප්පරුක්ඛො උත්තරකුරූසු, සිරීසො පුබ්බවිදෙහෙති. එතෙ සත්ත දෙවානමෙව පතිට්ඨානභූමීසු සම්භවතො දෙවතරවොත්වෙව වුච්චන්ති.

සග්ගවණ්ණනා සමත්තා.

29. පුබ්බපච්ඡිමඋත්තරා දිසා යථාක්කමං පාචී පතීචී උදීචී නාම භවන්ති. පඨමං පාතො අන්චති රවි යස්සං සා පාචී, නකාරලොපො. පච්ඡා දිවාවසානෙ අන්චති රවි යස්සං සා පතීචී. උද්ධං අන්චති රවි යස්සං සා උදීචී, යස්සං වා සීතවියොගං දත්වා අන්චති සා උදීචී, වියොගත්ථවාචකො හෙත්ථ උකාරො, දසද්දො දානත්ථො. අථ වා පන්චති පුබ්බභාවමාපජ්ජතෙති පාචී. පතින්චති පච්ඡාභාවමාපජ්ජතෙති පතීචී. උදඤ්චති සීතවියොගදානත්තමාපජ්ජතෙති උදීචී. එත්ථ ච උදීචීසහචරණතො පතීචී ඉත්ථියං, පතීචීසහචරණතො පාචී ඉත්ථියං වත්තතීති දට්ඨබ්බං. එවං තංතංසහචරණභාවෙන තස්ස තස්ස තංතංලිඞ්ගත්තමුපනෙය්‍යුං. පුබ්බපච්ඡිමඋත්තරාති සබ්බනාමස්ස වුත්තමත්තෙ පුම්භාවො.

දක්ඛිණාදිද්වයං දක්ඛිණදිසායං. මජ්ඣෙ අපායං අඤ්චති යස්සං රවි, සා අපාචී. මජ්ඣත්ථොයං අපසද්දො, යථා ‘‘අපදිස’’න්ති, ‘‘අවාචී’’තිපි පාඨො, අවපුබ්බො අඤ්ච අධොමුඛීභාවෙ. අවඤ්චති අධොමුඛී භවති යස්සං රවි, සා අවාචී. උණ්හාදිකෙ වා තබ්බියොගෙ කරොන්තො යස්සං රවි අඤ්චති, සා අවාචී. විදිසාදිද්වයං දිසාමජ්ඣෙ. දිසාහි විනිග්ගතා විදිසා. දිසානමනුරූපා, අනුවත්තකා වා දිසා අනුදිසා. අපදිසන්තිපි විදිසාය නාමං [නපුංසකාබ්‍යයං ත්ව’පදිසං (අමර 3.6)].

30. එරාවතාදයො අට්ඨ ගජා පුබ්බාදීනං දිසානං රක්ඛණතො දිසාගජා නාම, පුණ්ඩරීකං නාම සිතම්බොජං, තංසදිසවණ්ණතාය පුණ්ඩරීකො. රස්සසරීරතාය වාමනො. කුයං පථවියං මොදතෙ කුමුදො. අඤ්ජනවණ්ණතාය අඤ්ජනො. පුප්ඵා පකාසමානා දන්තා අස්ස පුප්ඵදන්තො. සබ්බභූමියං චරතීති සබ්බභුම්මො, සබ්බභුම්මො වා චක්කවත්තී තස්සානුරූපත්තා සබ්බභුම්මො. සොභනදන්තාවයවත්තා සුප්පතීකො [සොභනා පතීකා අවයවා’ස්ස සුප්පතීකො (ක.)]. ‘‘සුප්පතීකො සොභනඞ්ගෙ, භවෙ ඊසානදිසාගජෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ වුත්තං. එරාවතාදීනං දිසානං සම්බන්ධකථනං පාචීවාරණාදිනාමසූචනත්ථං, එසං කරෙණුයො පන –

අබ්භමු කපිලා චෙව, පිඞ්ගලා නුපමා මතා;

තම්බකණ්ණී සුභදන්තී, අඞ්ගනා අඤ්ජනාවතී [අමර 3.5].

31. ධතරට්ඨාදිද්වයං පුබ්බදිසාධිපතිදෙවෙ. ධාරිතං රට්ඨමනෙනාති ධතරට්ඨො, රස්ස තො. පඤ්චසිඛාදීනං ගන්ධබ්බානං අධිපො නායකො ගන්ධබ්බාධිපො. කුම්භණ්ඩසාම්‍යාදිද්වයං දක්ඛිණදිසාධිපතිදෙවෙ. කුම්භණ්ඩානං සාමි නායකො කුම්භණ්ඩසාමි. විරුහන්ති වුඩ්ඪිං විරූළ්හිමාපජ්ජන්ති එතස්මිං කුම්භණ්ඩාති විරූළ්හකො. විරූළ්හං වුඩ්ඪිප්පත්තං වා කං සුඛමෙතස්සාති විරූළ්හකො. විරූපක්ඛාදිද්වයං පච්ඡිමදිසාධිපතිදෙවෙ. විරූපානි අක්ඛීනි යස්ස විරූපක්ඛො, විවිධසණ්ඨානානි අක්ඛීනි යස්ස වා විරූපක්ඛො. නාගානං අධිපති නාගාධිපති.

32. යක්ඛාධිපාදිචතුක්කං කුවෙරෙ. ආළවකාදියක්ඛානං අධිපො යක්ඛාධිපො. විස්සවණස්ස අපච්චං වෙස්සවණො. තිචරණාට්ඨදාඨාභයානකමත්ථිතාය කුච්ඡිතං වෙරො සරීරමස්ස කුවෙරො. ඛුද්දෙනාස්ස නරයුත්තා සිවිකාරථෙති නරො වාහනමස්ස නරවාහනො. ත්‍යම්බකසඛො, යක්ඛරාජො, ගුය්හකෙසරො, මනුස්සධම්මා, ධනදො, රාජරාජො, ධනාධිපො, කින්නරෙසො, යක්ඛො, එකපිඞ්ගලො, සිරිදො, පුඤ්ඤජනෙස්සරොඉච්චාදීනිපි කුවෙරස්ස නාමානි.

අස්ස කුවෙරස්ස පුරී ‘‘අළකා, අළකමන්දා’’ති ච වුච්චති. අලං විභූසනෙ, අලං විභූසනං කරොතීති අලකා, සා එව අළකා. අළකා එව මොදකරණතො අළකමන්දා, උකාරස්ස අකාරො, නාගමො ච. කෙලාසොතිපි තස්ස නාමං, කෙලි පයොජනං අස්ස කෙලො, ආසතෙ අස්මින්ති ආසො, කෙලො ච සො ආසො චෙති කෙලාසො, කණ්හසප්පාදි විය නිච්චං කම්මධාරයො. අස්ස කුවෙරස්ස පහරණං ආයුධං ගදා, ගං වුච්චති වජිරං, තං විය දුක්ඛං දදාතීති ගදා. ඉමෙ චත්තාරො යථාවුත්තා ධතරට්ඨාදයො දෙවා කමතො පුබ්බාදීනං චතුද්දිසානං අධිපා අධිපතයො නාම. අමරකොසෙ පන –

‘‘ඉන්දො අග්ගි පිතුපති, නෙරිතො වරුණො’නිලො;

කුවෙරො ඊසො පතයො, පුබ්බාදීනං ඉමෙ කමා.

රවි සුක්කො මහීසූනු, තමො ච භානුජො විධු;

බුධො සුරගුරු චෙති, දිසාධිපා තථා ගහා’’ති [අමර 3.3-4].

අඤ්ඤෙයෙව දිසාධිපතයො කථිතා, ඉන්දරවිමාදීනඤ්ච දිසාධිපච්චකථනං පාඣාදීනං ඉන්දදිසාරවිදිසාදිනාමසූචනඵලං.

33-34. ජාතවෙදාද්‍යට්ඨාරසකං අග්ගිම්හි. ජාතෙ උප්පන්නෙ වින්දති ඝාතයතීති ජාතවෙදො. අන්ධකාරෙ ජාතං විජ්ජමානං වින්දති ලභති, විදති ජානාති එතෙනාති වා ජාතවෙදො, ජනනං ජාතං වෙදො පාකටො යස්ස වා සො ජාතවෙදො. සිඛා වුච්චති ජාලා, තාය යොගතො සිඛී. ජොතති දිප්පතීති ජොති. පුනාතීති පාවකො, ණ්වු. දහතීති දහනො. අනන්ති පාලෙන්ත්‍යනෙනෙති අනලො, අලපච්චයො. වෙදෙ හුතං වහති පාපයති, සයං වා ලභතෙති හුතාවහො. අච්චි වුච්චති ජාලා, තාය යොගතො අච්චිමා. ධූමො කෙතු ධජො යස්සාති ධූමකෙතු. අජති ජලමානො කුටිලං ගච්ඡතීති අග්ගි, ඉ. ගො රංසි එතස්සත්ථීති ගිනි, අස්සත්ථ්‍යත්ථෙ ඉනි, අග්ගිනීතිපි පාඨො, සො අග්ගිසදිසො. භානු පභා යස්සත්ථි, සො භානුමා. තෙජෙති සෙසභූතොපාදාරූපානීති තෙජො. ධූමො සිඛා චූළා යස්ස ධූමසිඛො. වායු සඛා අස්ස වායුසඛො. දහිත්වා [දහතො (ක.)] ගච්ඡතො කණ්හා වත්තනී මග්ගො යස්ස කණ්හවත්තනී. විස්සානරස්ස ඉසිනො අපච්චං වෙස්සානරො. හුතං හවිං අසති භුඤ්ජතීති හුතාසො. ධනඤ්ජයො, ජලනො, ආසයාසො, රොහිතස්සො, සත්තාච්චි, සුක්කො, චිත්‍රභානු, විභාවසු, සුචිඉච්චාදීනිපි අග්ගිස්ස නාමානි.

සිඛාදිත්තයං අග්ගිජාලායං. සිනොති නිසානී භවතීති සිඛා, ‘‘සි නිසානෙ’’ති කාතන්ත ධාතු, ඛපච්චයො. ජලතීති ජාලා. අච්චතෙ පුජ්ජතෙ අනෙනෙති අච්චි. සිඛා ජාලා භිය්‍යො රූපන්තරා ඉත්ථියං, අච්චි පන අපුමෙ.

35. ද්වයං අග්ගිකණෙ [තීසු ඵුලිඞ්ගො’ග්ගිකණො (අමර 1.60) ඵුලිඞ්ගානීති අග්ගිකණානි (ම. නි. ටී. 3.65)]. විවිධාසු දිසාසු ඵුල්ලං ගච්ඡතීති විප්ඵුලිඞ්ගං. තථා ඵුලිඞ්ගං. සබ්බධරකතෙ පන ‘‘ඵුලිං ගච්ඡතීති ඵුලිඞ්ගො’’ති වුත්තං. තිකං ඡාරිකායං. මලීනකංසවත්ථාදීනං තං දිත්තිං සෙති පවත්තෙතීති භස්මං, මපච්චයො, භසති වා අධො පතති වත්ථාදීනං මලමෙතෙනාති භස්මං. කංසාදීනං සුක්කභාවත්ථං ඉච්ඡිතබ්බත්තා ඉට්ඨි අභිලාසො සොභනං එතස්සා අත්ථීති සෙට්ඨි, ‘‘සපක්ඛකො සලොමකො’’ත්‍යාදීසු විය සසද්දස්ස විජ්ජමානත්ථත්තා. මලස්ස සරණං කරොතීති සාරිකා, සා එව ඡාරිකා, යථා ‘‘සළායතන’’න්ත්‍යාදීසු.

36. ද්වයං උණ්හඡාරිකායං. උණ්හත්තා කුක්කුං කුච්ඡිතං ලාතීති කුක්කුලො, ‘‘කුක්කු විදත්ථියං හත්ථෙ, පකොට්ඨෙ කුච්ඡිතෙපි චෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ වුත්තං. කුක්කුං වා හත්ථං ලුනාති ඡින්දති දහතීති කුක්කුලො, සො එව කුක්කුළො. උණ්හමෙව භස්මං උණ්හභස්මං, තස්මිං. තිකං දිත්තකට්ඨාදින්ධනෙ. අඞ්ගති හානිං ගච්ඡතීති අඞ්ගාරො, ආරපච්චයො, පුන්නපුංසකොයං. ‘‘අලාතෙ’නිත්ථි කුජෙ’ඞ්ගාරො’’ති හි තිකණ්ඩසෙසෙ [තිකණ්ඩසෙස 3.329] වුත්තං. හානිමෙව ලාති, න ඨිතිං විසෙසඤ්චාති අලාතං. උද්ධං ධූමං මුඤ්චතීති උම්මුතං, තදෙව උම්මුකං. පඤ්චකං කට්ඨාදින්ධනෙ. සන්තමග්ගිං එධයති වඩ්ඪයතීති සමිධා. එධයතීති ඉධුමං, උමො. එධයතීති ඉධො. උපාදියතෙ අග්ගිනෙති උපාදානං. එධයතීති ඉන්ධනං.

37. පඤ්චකං ආලොකෙ. ඔභාසති දිප්පතීති ඔභාසො. පකාසති දිප්පතීති පකාසො. ආලොචයති පස්සති එතෙනාති ආලොකො, ආලොකෙති වා එතෙනාති ආලොකො, ‘‘ලොක, ලොච දස්සනෙ’’ති ධාතුද්වයපාඨතො. උජ්ජොතතීති උජ්ජොතො, අන්ධකාරං විද්ධංසෙන්තො ජොතතීති වා උජ්ජොතො. ආ සමන්තතො තපති දිප්පතීති ආතපො. සමාති එතෙ පඤ්ච තුල්‍යත්ථාති භාවො.

දසකං වාතෙ. ආහාරො විය පාණභූතොපි කදාචි සත්තෙ මාරෙතීති මාරුතො, සොව මාලුතො. පුනාති සඞ්කාරාදිකන්ති පවනො. වායති ගච්ඡතීති වායු, වායති වා පුප්ඵාදීනං ගන්ධො යෙන සො වායු. තථා වාතො. අනන්ති පාණන්ත්‍යනෙනෙති අනිලො, ඉලො. සන්තං නිච්චලං ඊරයති කම්පෙතීති සමීරණො, සමීරිතුං කම්පිතුං සීලමස්සාති වා සමීරණො. ගන්ධං වහතීති ගන්ධවාහො, ණො. වායො වායුසදිසො, උභයත්‍රාපි යාගමො. සමන්තතො ඊරති ඛිපති රුක්ඛාදයොති සමීරො. සදා සබ්බදා ගති යස්ස සදාගති. සසනො, ගන්ධවහො, ආසුගො, මරුතො, ජගතිපාණො, පවමානො, පභඤ්ජනො ඉච්චාදීනිපි වාතනාමානි.

38. ඉමෙ ඡ වක්ඛමානා වායුභෙදා වායුවිසෙසා, උද්ධං ගච්ඡතීති උද්ධඞ්ගමො, උච්චාරපස්සාවාදීනං නීහරණවසෙන අධොභාගං ගච්ඡතීති අධොගමො. කුච්ඡිම්හි උදරෙ තිට්ඨතීති කුච්ඡිට්ඨො. කොට්ඨෙ අන්තෙ සෙති තිට්ඨතීති කොට්ඨාසයො. පුනප්පුනං සසන්ති යෙන අස්සාසො, බහිනික්ඛන්තවාතො. පස්සාසොති අන්තොපවිසනකවාතොපි ‘‘අස්සාසො’’ති එතෙන සඞ්ගය්හතෙ සහචාරිතත්තා. සබ්බඞ්ගෙසු අනුසරති සීලෙන සෙදලොහිතාදිසම්පාදනතොති අඞ්ගානුසාරී. අමරකොසෙ පනායං වාතො ඨානබ්‍යාපාරභෙදෙන පඤ්චධා කථිතො [පාණො’පානො සමානොචොදානබ්‍යානා ච වායවො සරීරට්ඨා ඉමෙ (අමර 1.67)], ටීකායඤ්චස්ස –

‘‘හදයෙ පාණො ගුදෙ’පානො, සමානො නාභිමජ්ඣට්ඨො;

උදානො කණ්ඨදෙසෙ තු, බ්‍යානො සබ්බඞ්ගසන්ධිසු [හදයෙ පාණො ගුදෙ’පානො, සමානො නාභිසණ්ඨිතො; උදානො කණ්ඨදෙසට්ඨො, බ්‍යානො සබ්බසරීරගො ඉති ඨානනිණ්ණයො (චින්තාමණිටීකා)].

තත්‍රපාණොඅන්නප්පවෙසාදිකරො. අපානො මුත්තකරීසසුක්කවිසට්ඨිකරො. සමානො මජ්ඣෙ අන්නපචනාදිකරො. උදානො භාසිතගීතාදිකරො. බ්‍යානො සෙදරත්තසවනුම්මෙසනිමෙසගත්‍යාදිකරො [ඛෙදචෙට්ඨාඋම්මෙසනිම්මෙසගත්‍යාදිකරො (ක.)]. පකට්ඨෙන අනන්ත්‍යනෙන භත්තාදිප්පවෙසනතොති පාණො. මුත්තාදිකං අපනෙත්වා අනන්ත්‍යනෙනාති අපානො. සම්මා අනන්ති අනෙන භුත්තපරිපාචනතොති සමානො. උද්ධමනන්ත්‍යනෙන භාසිතාදො සාමත්ථියජනනතොති උදානො. විසෙසෙන අනන්ත්‍යනෙන සෙදරත්තසෙම්හාදි [ඛෙදචෙට්ඨාදි (චින්තාමණිටීකා)] සම්පාදනතොති බ්‍යානො’’ති [තංබ්‍යාපාරා ච යථා – අන්නප්පවෙසනං මුත්තා-ද්‍යුස්සග්ගො’න්නවිපාචනං භාසණාදි නිමෙසාදි, තංබ්‍යාපාරා කමා ඉමෙ (චින්තාමණිටීකා)] වුත්තං.

39. ද්වයං අන්තොපවිසනකවාතෙ. ආනං වුච්චති බහිනික්ඛමනවාතො, තතො අපගතං අපානං. අස්සාසතො අපගතො පස්සාසො. ද්වයං බහිනික්ඛමනවාතෙ. ආදිම්හි පවත්තො සාසො අස්සාසො. අනන්ති පාණන්ත්‍යනෙනෙති ආනං, ආදිම්හි පවත්තං ආනං ආනං, එකස්සාකාරස්ස ලොපො.

40. වෙගඛිප්පාදයො වාතධම්මත්තෙන නිච්චප්පවත්තිකා ඉති තප්පක්කමෙ [තප්පක්කමෙන තක්කමෙන (ක.)] උච්චන්තෙ. තත්‍ර රයන්තං වෙගෙ. සබ්බත්‍ර කරණසාධනං. ඉච්ඡිතට්ඨානං වජන්ති පාපුණන්ති එතෙනාති වෙගො.

‘‘ක්‍රියාවාචිත්තමාඛ්‍යාතුං, එකෙකත්ථො නිදස්සිතො;

පයොගතොනුගන්තබ්බා, අනෙකත්ථා හි ධාතවො’’ති [චන්ද්‍රධාතුපාඨෙ].

වුත්තත්තා වජධාතු පාපුණනෙපි පවත්තති, එවං සබ්බත්‍ර, අකාරස්ස එ. ජවන්ති එතෙනාති ජවො, රයන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති රයො.

ඛිප්පාදිනවකං සීඝෙ. අථ ජවසීඝානං කො භෙදො? සවෙගගතිවචනා ජවාදයො, සීඝාදයො තු ධම්මවචනා, තථා ච ‘‘සීඝං පචති [පස්සති (ක.)], සීඝං ගච්ඡතී’’ති පයොගො, න තු ‘‘ජවං පචති, ජවංගච්ඡතී’’ති පන පයොගො. ‘‘වෙගෙන ගච්ඡති, ජවෙන ගච්ඡතී’’ත්‍යාදීසු කථං? තත්‍ර භෙදස්ස වත්තුමිච්ඡිතත්තා න දොසො. ඛිප්පති පෙරතීති ඛිප්පං, ඛිප පෙරණෙ. සයතීති සීඝං, සී සයෙ, ඝපච්චයො. බ්‍යුප්පත්ති හි යථා කථඤ්චිපි භවති, සඤ්ඤා තු ලොකතොවාවගන්තබ්බා, සබ්බත්‍රෙවං. තරතීති තුරිතං. ලඞ්ඝතීති ලහු, ලඞ්ඝ ගතිසොසනෙසු, ඝස්ස හො, නිග්ගහීතලොපො, උපච්චයො ච, ලහුපරියායො ලඝුසද්දොප්‍යත්ථි. අසති ඛෙපතීති ආසු, උ. තරතීති තුණ්ණං, රස්ස ණො. අරති ගච්ඡතීති අරං. න විලම්බීයති න ඔහීයතීති අවිලම්බිතං, ලබි අවසංසනෙ. තුවට්ටති සයතීති තුවට්ටං, තුරිතභාවෙන වත්තතීති වා තුවට්ටං, රිතලොපො.

41. අරියාසාමඤ්ඤස්ස පුබ්බඩ්ඪං සන්තතෙ. එත්ථ ච අට්ඨසු ගණෙසු ඡට්ඨො සබ්බලහුකො, තතොපරෙ ඡග්ගණා ස, භ, ස, භ, භ, භා, අට්ඨමො ගො. සමන්තතො තනොතීති සතතං. නාසභාවෙන න ඉච්චං න ගන්තබ්බං නිච්චං, නාසං වා න ගච්ඡතීති නිච්චං. ‘‘නාගො’’ත්‍යාදීසු වියාති එත්ථාපි න දොසො, තස්ස චො. න විරමතීති අවිරතං. න ආරමතීති අනාරතං. සමන්තතො, පුනප්පුනං වා තනොතීති සන්තතං. න අවරමතීති අනවරතං. සදා ධවති ගච්ඡතීති ධුවං. ‘‘ධු ගතිථෙරියෙසූ’’ති කාතන්තධාතු.

විපුලාඩ්ඪං අතිසයෙ. එත්ථ හි අයුගපාදෙ ද්වාදසමත්තා, යුගෙ අට්ඨාරසමත්තා, සබ්බාසු අරියාසු පඨමෙ පාදෙ ද්වාදසමත්තා, දුතියෙ අට්ඨාරස, තතියෙ ද්වාදස, චතුත්ථෙ පඤ්චදස. යදා පන පඨමතතියෙසු පරිහායන්ති, තදා යුගෙ අධිකා හොන්ති, ඉදං විපුලාලක්ඛණං. අථ සතතාතිසයානං කො භෙදො? සතතං සන්තති අවිච්ඡෙදොක්‍රියන්තරෙහි අබ්‍යවධානං, අතිසයො තු පොනොපුඤ්ඤං, පකට්ඨො ච. තෙසු පොනොපුඤ්ඤං ක්‍රියාබ්‍යාවුත්ති, පකට්ඨො තු ක්‍රියාවයවානං උක්කංසතා. භාසති සබ්බෙසන්ති භුසං, ආස්ස උ. භස්සති අධො පතතීති වා භුසං. භස අධොපතනෙ, අස්ස උ. අතිසයනං අතිසයො, අතික්කමිත්වා වාසයනං පවත්තනං අතිසයො. දහති සබ්බන්ති දළ්හං, හතො පුබ්බෙ ළො, දලති විදාරයතීති වා දළ්හං, හපච්චයො, දහන්තො ලාතීති වා දළ්හං, වණ්ණවිපරියයො, අභිසයො ච දළ්හඤ්ච අතිසයදළ්හා. තරති අතික්කමතීති තිබ්බං, රස්ස වො, අස්ස ඉ. එති ගච්ඡතීති එකො, සො එව එකන්තං, එකං තරති අතික්කමතීති වා එකන්තං. මත්තතො අතික්කන්තං අතිමත්තං. බහුං ලාතීති බාළ්හං, උලොපො, වණ්ණවිපරියයො ච හසද්දො. අතිවෙලං, අච්චත්ථං, නිබ්භරං, නිතන්තං, ගාළ්හංඉච්චාදීනිපි අතිසයෙ.

දබ්බං සත්වං, තංවිපරීතෙ ධම්මමත්තෙ වත්තමානා බාළ්හපරියන්තා ඛිප්පාදයො අතිසයං විනා පණ්ඩකෙ නපුංසකෙ වත්තන්ති. ඛිප්පං භවති [‘‘ඛිප්ප භවභී’’ති පදද්වයං අධිකං විය දිස්සති], අතිසයො පුල්ලිඞ්ගො, අස්ස ගුණස්සාතිසයො, අස්ස දබ්බස්සාතිසයො ඉති. ‘‘ඛිප්පං භුඤ්ජති, සතතං ජුහොති, සතතං රමණීයො’’ඉච්චත්‍ර තු ක්‍රියාවිසෙසනත්තායෙව පණ්ඩකත්තං. තෙසු ඛිප්පාදීසු යෙ දබ්බගා දබ්බාභිධායිනො, තෙ තීසු ලිඞ්ගෙසු. ‘‘දබ්බධම්මො ලිඞ්ග’’න්ති දස්සනන්තරං. යථා ඛිප්පා ජරා, ඛිප්පො මච්චු, ඛිප්පං ගමනං. සන්තතා තණ්හා, සන්තතං දුක්ඛං, සන්තතො ආකාසො. අතිමත්තා ක්‍රියා, අතිමත්තො නරො, අතිමත්තං පදං ඉච්චාදි.

42-43. ද්වාදසකං මාරෙ. හරනයනග්ගිදඩ්ඪත්තා [තිනයනග්ගිදඩ්ඪත්තා (ක.)] නත්ථි විග්ගහො සරීරමෙතස්ස අවිග්ගහො. කාමයති රතිච්ඡං උප්පාදයතීති කාමො, කාරිතන්තා අපච්චයො. සිඞ්ගාරරූපෙන පාණීනං මනසි භවතීති මනොභූ. පඤ්චකාමගුණෙසු මදයතීති මදනො. ලොකානං අන්තං විනාසං කරොතීති අන්තකො. වසෙ වත්තෙති සීලෙනාති වසවත්තී. පාපං ඉච්ඡති කරොති, තෙන යුත්තොති වා පාපිමා. පරතො ජායතීති පජා, අච්ඡන්දිකා, තාසං පති පජාපති. යෙ කුසලධම්මෙසු පමත්තා, තෙසමෙව බන්ධු පමත්තබන්ධු. කණ්හධම්මයුත්තතාය කණ්හො. කුසලධම්මෙ මාරෙතීති මාරො. අකුසලධම්මෙ න මුඤ්චතීති නමුචි. මීනකෙතනො, කන්දප්පො, දප්පකො, අනඞ්ගො, පඤ්චසරො, සම්බරාරි, මනසිජො, කුසුමෙසු, අනඤ්ඤජො, පුප්ඵධන්වා, රතිපති, මකරද්ධජොඉච්චාදීනිපි විණ්හුසුතස්ස කාමස්ස නාමානි.

තණ්හා අරතී රගා චෙති එතා තිස්සො තස්ස මාරස්ස ධීතරො. යො තං පස්සති, තං තසිතං කරොතීති තණ්හා, සලොපො, ණ්හා ච. පරෙසං කුසලධම්මෙසු අරතිං කරොතීති අරතී. රජ්ජන්ති එත්ථාති රගා. තස්ස මාරස්ස හත්ථී ගිරිමෙඛලො නාම. සරීරමහන්තභාවෙන ගිරිසදිසත්තා ගිරි වියාති ගිරි. මාරෙන මමායනවසෙන ‘‘අයං මෙ හත්ථී මෙඛලො නාම හොතූ’’ති කතනාමත්තා මෙඛලා වියාති මෙඛලොති සමුදිතනාමද්වයෙන එකමෙව හත්ථිං වදති, යථා ‘‘වජිරාසනි, සීතුණ්හ’’න්ති.

44. තිකං යමෙ. පජාසංයමනතො යමා, මච්චුප්පභුතයො අස්ස කිඞ්කාරා, තෙසු රාජතෙති යමරාජා. තෙධාතුකෙසුපි ආණාපවත්තකත්තා මහන්තො විසයො එතස්ස විසයී, ණී, සො එව වෙසායී. යත්ථ ලක්ඛණෙන න සිජ්ඣති, තත්ථ සබ්බත්‍ර ‘‘යදාදිනා වා නිරුත්තිනයෙන වා සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා’’ති හි පුබ්බෙ වුත්තං, දුක්ඛජනකත්තා වා විසදිසට්ඨානං ගච්ඡන්තීති වෙසා, නෙරයිකා, තෙසං අධිපතිභාවෙන අයති පවත්තතීති වෙසායී, ඊ. යමානං රාජා යමො. ධම්මරාජො, කතන්තො, සමවත්තී, කාලො, දණ්ඩධරො, අන්තකොඉච්චාදීනිපි යමස්ස නාමානි. අස්ස යමස්ස ආවුධං නයනමෙව. තෙන කිර කොධචිත්තෙන ඔලොකිතමත්තෙන සත්තානං සරීරානි ආතපෙ ඛිත්තඝතපිණ්ඩානි විය විලීයන්තීති.

ද්වයං අසුරභෙදෙ. එතෙසඤ්හි සතිපි දෙවභාවෙ හෙට්ඨා නිවාසිතභාවසාමඤ්ඤතො එත්ථ වචනං, මාරස්ස පන සත්තානමනත්ථකාරකතාසාමඤ්ඤෙන යමෙන සද්ධිං වචනං තක්කරත්තා. යුද්ධාදීසු වෙපිතං කම්පිතං චිත්තමෙතස්ස වෙපචිත්ති [සං. නි. අට්ඨ. 1.1.256]. පුණ්ණං ලොමං යස්ස සො පුලොමො, පුලාමහතී උමා කිත්ති, කන්ති වා යස්සාති පුලොමො. ‘‘උමාතසීහෙමවති-හලිද්දාකිත්තිකන්තිසූ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ වුත්තං. අයං පන සක්කස්ස භරියාය සුජාතාය පිතා. ද්වයං කින්නරෙ. අස්සමුඛනරසරීරතාය කුච්ඡිතො පුරිසො, කිඤ්චි වා පුරිසො, පුරිසසදිසොති වා කිම්පුරිසො. එවං කින්නරො. තුරඞ්ගවදන, අස්සමුඛාදීනිපි කින්නරස්ස නාමානි.

45-46. අද්ධපජ්ජෙන ආකාසස්ස නාමානි. තෙසං තෙසං වත්ථූනං අන්තරං නානත්තං ඉක්ඛතෙ ලොකො එත්ථ, අනෙනාති වා අන්තලික්ඛං, රස්ස ලො. ඉක්ඛනං වා දස්සනං ඉක්ඛා, තස්ස අන්තරං කාරණං අන්තලික්ඛං. ඛනති බ්‍යවධානන්ති ඛං, ක්වි. සබ්බගහගාමණිනො ආදිච්චස්ස පථො මග්ගො ආදිච්චපථො. න භවතීති අබ්භං. ගච්ඡන්ත්‍යනෙන දෙවාති ගගනං, යු, මස්ස ගො. අම්බතෙ සද්දායතෙ අත්‍රාති අම්බරං, රො. හය ගතිම්හි, විසෙසෙන හයති ගච්ඡති සබ්බත්‍රාති වෙහාසො, යස්ස සො, විගතො වා හාසො චිත්තස්ස එත්ථාරම්මණාලාභතොති වෙහාසො. අනිලස්ස වාතස්ස පථො අනිලපථො. භුසං කාසන්තෙ දිප්පන්තෙ පදත්ථා එතෙනාති ආකාසො, න කස්සති න විලෙඛීයතීති වා ආකාසො. න භවති එත්ථ කිඤ්චිපි වත්ථූති නභං, නත්ථි භූමි එත්ථාති වා නභං, න භායන්ති පක්ඛිනො අනෙන, එත්ථාති වා නභං. විනො පක්ඛිනො හයන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති වෙහායසං, අසො. තාරා වුච්චන්ති නක්ඛත්තාදයො, තෙසං පථො තාරාපථො. සුරානං දෙවානං පථො සුරපථො. න හඤ්ඤතෙති අඝං, හනස්ස ඝො. අනන්තං, විසණුපදංඉච්චාදීනිපි ආකාසස්ස නාමානි.

47-48. මෙඝාද්‍යෙකාදසකං මෙඝෙ. මෙහති ඝරති සෙචතීති මෙඝො. වාරිං වහතීති වලාහකො, වාරිසද්දස්ස වො, වස්ස ලො [පාණිනි 6.3.109; මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 1.47; නීති-සුත්ත 1340, 1343]. දිබ්බන්ති වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං ගච්ඡන්ති ලොකා අනෙනාති දෙවො. පජානං ලොකානං අන්නං භොජනං භවති එතෙනාති පජ්ජුන්නො, අකාරස්සුකාරො. අම්බුං උදකං ධාරෙතීති අම්බුධරො. ලොකානං සන්තාපං හන්තීති ඝනො, හස්ස ඝො. ජලධාරං ධාරෙතීති ධාරාධරො. ජීවනං ජලං මූතං බන්ධමනෙනෙති ජීමූතො, වනසද්දලොපො, ලොකානං වා ජීවිතං මුනාති බන්ධතීති ජීමූතො, විතලොපො, ජීවිතස්ස ජී ආදෙසො වා [පාණිනි 6.3.109; මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 1.47; නීති-සුත්ත 1340, 1343]. එවං අඤ්ඤත්‍ර. වාරිං වහතීති වාරිවාහො. අම්බුං දදාතීති අම්බුදො. ආපං භරතීති අබ්භං, ක්වි, පස්ස බො.

තිකං වුට්ඨියං. වස්සති සිඤ්චතීති වස්සං, වස්ස සෙචනෙ. එවං වස්සනවුට්ඨියො.

පඤ්චකං විජ්ජුයං. සතතං ඊරති කම්පතීති සතෙරො, තලොපො, සො එව සතෙරිතා. ඛණමත්තම්පි න තිට්ඨතීති අක්ඛණා. කුටිලං අචිරට්ඨායිතත්තා විරූපං හුත්වා ජවතීති විජ්ජු. විජ්ජොතතීති විජ්ජුතා. අචිරං පභා යස්ස අචිරප්පභා.

49. චතුක්කං මෙඝනාදෙ. මෙඝානං නාදො මෙඝනාදො. ධනීයතෙ ධනිතං[ථනිතං (සී.)], ධන සද්දෙ. ගජ්ජනං ගජ්ජිතං, ගජ්ජ සද්දෙ. රසීයතෙ රසිතං. ආදිනා හරාදාදි [සබ්බත්‍ර නපුංසකෙභාවෙ තො, ආදිනා ස්වනිතධනිතාදයො (චින්තාමණිටීකා), ආදිනා ධනිතහරාදරාසාදයො (බ්‍යාඛ්‍යාසුධාටීකා)]. ද්වයං සක්කධනුම්හි. ඉන්දස්ස ආවුධං ධනු ච ඉන්දාවුධං, ඉන්දධනු ච. වාතෙන ඛිත්තමම්බු වාතක්ඛිත්තම්බු, බින්දු. සීතං කරොතීති සීකරො, සිඤ්චතීති වා සීකරො, චස්ස කො, අරො ච, වාතවසෙන වා තතො තතො සරතීති සීකරො, අස්ස ඊ, මජ්ඣෙ කාගමො ච.

50. තිකං ජලධාරායං. වෙගතො ජලධාරානං සං භුසං පතනං ආසාරො, පුනප්පුනං සරතීති ආසාරො. වෙගං ධාරෙතීති ධාරා. අධො පතතීති සම්පාතො, සංසද්දො අධොභාගෙ [වෙගතො ජලධාරානං සම්භූය පතනං ධාරාසම්පාතො, සර ගතියං ඝඋ ඉති ආසාරො (චින්තාමණිටීකා)]. ද්වයං වස්සොපලෙ. කරෙන හත්ථෙන ගය්හුපගත්තා කරකා, ජලං පිණ්ඩං කරොතීති වා කරකා, ‘‘වස්සොපලෙ තු කරකා, කරකොපි ච දිස්සතෙ’’ති රුද්දො, කරසද්දොත්‍ර. ‘‘කරො වස්සොපලෙ පාණි-සොණ්ඩාපච්චායරංසිසූ’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ වුත්තං. ඝනතො, ඝනකාලෙ වා සඤ්ජාතං උපලං සිලා ඝනොපලං. දුට්ඨු දිනං දුද්දිනං, අයං දුද්දිනසද්දො මෙඝච්ඡන්නාහෙ වත්තති, අසොභනත්ථොප්‍යත්ථි දුද්දිනසද්දො, අගුණවචනතායං වාච්චලිඞ්ගො.

51-52. ඡක්කං තිරොධානෙ. ධර ආවරණෙ, අපාදිපුබ්බො. අපිධරති ආවුණොතීති පිධානං, අලොපො. අපධරතීති අපධාරණං. තිරො ධරති පිදහතීති තිරොධානං. අන්තරං ධරතීති අන්තරධානං, නිග්ගහීතලොපො. අපිධරතීති අපිධානං. එත්ථ ච අපාදිඋපසග්ගා ධාතුනො ආවරණත්ථජොතකා. ඡාදයතීති ඡාදනං. බ්‍යවධා, අන්තරධිඉච්චාදයොපි තිරොධානෙ.

සාද්ධපජ්ජෙන චන්දස්ස නාමානි. ඉන්දති නක්ඛත්තානං පරමිස්සරියං කරොතීති ඉන්දු. චන්දති හිලාදයති සුඛයති පජන්ති චන්දො. නක්ඛත්තානං රාජා නක්ඛත්තරාජා. උමා කන්ති, තාය සහ විජ්ජතීති සොමො, සුඛං අභිස්සවතීති වා සොමො, මපච්චයො. නිසං රත්තිං කරොති, තත්ථ වා කරො රංසි එතස්ස නිසාකරො. අන්ධකාරං උසෙන්ති දහන්ති විනාසෙන්තීති ඔසා, රංසයො, තෙ එත්ථ ධියන්ති පතිට්ඨහන්තීති ඔසධි, තාරාවිසෙසො, තස්ස ඊසො පති ඔසධීසො. හිමො සීතලො රංසි යස්ස හිමරංසි. සසො අඞ්කො ලක්ඛණං යස්ස සසඞ්කො. චන්දං කප්පූරං මාති සදිසං නයතීති චන්දිමා. ඉකාරාදෙසො. සසලක්ඛණමෙත්ථ අත්ථි සසී. සසති වා හිංසති උණ්හගුණන්ති සසී, ඊපච්චයො තදුපලක්ඛිතෙ තදුපචාරං. සීතා රංසයො යස්සත්ථීති සීතරංසි. නිසාය රත්තියා නාථො තදාලඞ්කාරභාවතොති නිසානාථො. උළූනං තාරානං රාජා උළුරාජා. මාති අත්තානං කප්පූරෙන සදිසං කරොතීති මා, මාසද්දොයං පුමෙ, තංසහචරණතො උළුරාජාදයොපි. හිමංසු, කුමුදබන්ධු, විධු, සුධංසු, සුබ්භංසු, නිසාපති, මිගඞ්කො, කලානිධි, ද්විජරාජො, සසධරො, නක්ඛත්තෙසොඉච්චාදීනිපි චන්දස්ස නාමානි.