3. සාමඤ්ඤකණ්ඩ
1. විසෙස්‍යාධීනවග්ගවණ්ණනා
691. ඉහ වක්ඛමානෙ සාමඤ්ඤකණ්ඩෙ සාඞ්ගොපාඞ්ගෙහි අඞ්ගඋපාඞ්ගද්වයසහිතෙහි විසෙස්‍යාධීනෙහි විසෙස්‍යායත්තෙහි විසෙසනසද්දෙහි සොභනාදීහි සංකිණ්ණෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤවිජාතියත්ථෙහි දබ්බක්‍රියාගුණාදීහි අනෙකත්ථෙහි සමයවණ්ණාදීහි අබ්‍යයෙහි චිරස්සමාදීහි ච කමා කමතො වග්ගා කථ්‍යන්තෙ, තෙ ච පුබ්බවග්ගසන්නිස්සයා, තථා හි සොභනාදයො දෙවමනුස්සාදීසු විසෙසනභාවෙන සම්බන්ධා, ක්‍රියාදයො තු තදාධාරතාය, සමයාදයො වාචකතාය, චිරස්සමාදයො තංක්‍රියාවිසෙසනභාවෙන, තතොයෙව සාධාරණත්තා සාමඤ්ඤකණ්ඩමිදං.
692. ඉහ සත්ථෙ භිය්‍යො රූපන්තරා ලිඞ්ගවිනිච්ඡයො, සො අත්‍රාපි වග්ගෙ භිය්‍යො රූපන්තරායෙවාති විප්පටිපත්තිනිරාසත්ථං බ්‍යාපකන්‍යායමාහ ‘‘ගුණි’’ච්චාදිනා. තස්සත්ථො – විසෙසනභූතා සබ්බෙ ගුණසද්දා, දබ්බසද්දා, ක්‍රියාසද්දා ච විසෙස්‍යාධීනභාවෙන හෙතුනායෙව, න භිය්‍යො රූපන්තරාපි විසෙසනසද්දෙන සමලිඞ්ගිනො සියුන්ති, යථා – සොභනා ඉත්ථී, සොභනො පුරිසො, සොභනං චිත්තං.
693-696. සුභන්තං සොභනෙ. සුභ සොභනෙ, යු. රුච දිත්තියං, ඉරො. සාධ සංසිද්ධියං, උ. මනං තොසෙතීති මනුඤ්ඤං. ඤා පරිමාණතොසනනිසාමනෙසු, අන්තස්සුකාරො, මනං ආ භුසො තොසෙතීති වා මනුඤ්ඤං, තදා ‘‘මනො අඤ්ඤ’’න්ති ඡෙදො, ආලොපො. චර ගතිභක්ඛනෙසු, ණ්වු, චරති චිත්තමෙත්ථාති චාරු. සුට්ඨු දරීයතෙ සුන්දරං, දර දාරණෙ. වග්ග ගමනෙ, උ, වග්ගු. මනො රමති අස්මිං. කමු ඉච්ඡායං, තො. හරති චිත්තං හාරී, ණී. මන ඤාණෙ, ජු, මනො ජවති යස්මිං වා මඤ්ජු, නලොපො. පියසීලයුත්තතාය පෙසලං, පියස්ස පෙ, ඊස්සත්තං. භදි කල්‍යාණෙ, දො. වා ගතියං, මො. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, යාණො. මනං අප්පෙති වඩ්ඪෙතීති මනාපං, මනො අප්පොති යස්මින්ති වා මනාපං, ආප පාපුණනෙ, අපාදිපුබ්බො ච. ලභිතබ්බන්ති ලද්ධං, තො, සකත්ථෙ කො. සුභතීති සුභං, සුන්දරෙන සභාවෙන භවතීති වා සුභං.
පුඞ්ගවන්තං උත්තමෙ, උබ්භුතො අත්‍යත්ථං උත්තමො, උභසද්දතො උබ්භුතත්ථතො විසෙසත්ථෙ තමො, උග්ගතතමත්තා වා උත්තමො. වර පත්ථනායං, පවරො. ඉට්ඨපච්චයෙ වුඩ්ඪස්ස ජාදෙසො, ජෙට්ඨො. පකට්ඨං මුඛං ආරම්භො අස්ස පමුඛො. නත්ථි උත්තරො උත්තමො යස්මා අනුත්තරො. පමුඛො ච අනුත්තරො චාති ද්වන්දො. අපාදිපුබ්බෙ වරො. මුඛමිව මුඛ්‍යො, ඉවත්ථෙ යො. පදධාතීති පධානං, යු. පමුඛභාවෙ තිට්ඨතීති පාමොක්ඛො, උභයත්‍රාපි වුඩ්ඪි. පකට්ඨං රාතීති පරං, ණො. ‘‘අග්ග’’න්ති ජානිතබ්බන්ති අග්ගඤ්ඤං, ‘‘අග්ග’’න්ති පමානිතබ්බන්ති වා අග්ගඤ්ඤං. උත්තරො උත්තමසදිසො. පධානභාවං නීතං පණීතං, නී නයෙ, කම්මනි ණො. පරං පච්චනීකං මාරෙතීති පරමං, පකට්ඨභාවෙ රමතීතිවා පරමං, ණො. ඉයිට්ඨෙසු පසත්ථස්ස, වුඩ්ඪස්ස ච සො, සෙය්‍යො, සෙට්ඨො ච, ‘‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’’ති ඉස්සෙ. ගාමං නෙතීති ගාමණි, ‘‘තස්සීලාදීසු ණී ත්වාවී චා’’ති ණී, රස්සො, ගාමණි. සන්තතමතාය සත්තමො, සන්තතො තමො, සන්තස්ස ච සො. විසෙසීයතෙති විසිට්ඨො, සිස විසෙසනෙ, තො. අර ගමනෙ, ණ්‍යො, ඉකාරාගමො, අරියො. නත්ථි අග්ගො යස්මා නාගො, දීඝාදි, ගලොපො ච. ඉ ගතියං, ණ්වු, ඉස්සෙ, අලොපො ච, එකො, සදිසරහිතතාය වා එකීභාවෙ තිට්ඨතීති එකො, කො. උස්සාපෙති පච්චනීකෙති උසභො, උස දාහෙ, අභො. අජ ගමනෙ, අ, ජස්ස ගො, ද්විත්තං, අග්ගො. මුච මොචනෙ, හීනමජ්ඣිමභාවෙහි මුච්චතීති මොක්ඛො, තො, තස්ස ඛො. මොක්ඛ මොචනෙ වා, අ. පධානභාවං ගච්ඡතීති පුඞ්ගවො, යදාදි, පුක්ඛලොප්‍යත්‍ර, පුස වුඩ්ඪිම්හි, අලො, සස්ස ඛො, අසරූපද්විත්තං. එතෙ චුත්තමාදයො සමාසගාපි අසමාසගාපි උත්තමත්ථවාචකා. අමරකොසෙ පන නාගොසභපුඞ්ගවානං සමාසගත්තෙයෙව උත්තමත්ථවාචකතා වුත්තා, වුත්තඤ්ච –
‘‘උත්තරස්මිං පදෙ බ්‍යග්ඝ-පුඞ්ගවො’සභකුඤ්ජරා;
සීහසද්දූලනාගාද්‍යා, පුමෙ සෙට්ඨත්ථගොචරා’’ති [අමර 21.59].
තස්සත්ථො – බ්‍යග්ඝාදයො කම්මධාරයසමාසෙ සති උත්තරපදීභූතා සෙට්ඨත්ථවිසයා පුබ්බපදස්ස සෙට්ඨත්ථවාචකා පුල්ලිඞ්ගා ච භවන්ති, යථා ‘‘පුරිසබ්‍යග්ඝො, මුනිපුඞ්ගවො’’ඉච්චාදි. සීහාදයො, ආදිනා වරාහපුණ්ඩරීකධොරය්හසොවීරාදයො ච සමාසගා කම්මධාරයසමාසෙ උත්තරපදභූතා සෙට්ඨත්ථවාචකා පුමෙව භවන්ති, යථා ‘‘සක්‍යසීහො, කවිකුඤ්ජරො, පුරිසසද්දූලො, පුරිසවරාහො’’ඉච්චාදි.
697. චිත්තස්ස, අක්ඛිනො ච පීතිජනකං වත්ථු අබ්‍යාසෙකං, අසෙචනඤ්ච නාම, න බ්‍යාසිඤ්චන්ති නක්ඛරන්ති නයනමනානි යස්මාති අබ්‍යාසෙකං, අසෙචනඤ්ච, න බ්‍යාසිඤ්චන්ති ච යස්මිං ආගන්තුකභූතානි අඤ්ඤරසානීති වා අබ්‍යාසෙකං, අසෙචනඤ්ච. ණො, යු ච.
ඡක්කං ඉට්ඨෙ වත්ථුම්හි. ඉච්ඡිතබ්බං, එසිතබ්බන්ති වා ඉට්ඨං, ඉසු ඉච්ඡායං, ඉස ගවෙසනෙ ච, තො. සුභත්තං ගච්ඡතීති සුභගං, ක්වි. හදයෙ සාධු, හදයස්ස වා පියන්ති හජ්ජං, ණො, දන්තස්ස ලොපො, ද්‍යස්ස ජ්ජො. දයිතබ්බං ආදාතබ්බන්ති දයිතං, තො. වල්ල සංවරණෙ, කම්මනි අභො. පියායිතබ්බන්ති පියං,පී තප්පනකන්තීසු, ණ්‍යො, රස්සාදි.
698. තිකං තුච්ඡෙ. තුච විනාසෙ, ඡො. රිච වියොජනසම්බජ්ඣනෙසු, සම්බජ්ඣනං මිස්සනං, තො, සකත්ථෙ කො. සුනස්ස හිතං සුඤ්ඤං, යො, න්‍යස්ස ඤ්ඤො, සුන ගතියං වා, යො. ද්වයං අසාරෙ. ඵල නිප්ඵත්තියං, උ, ගු වා. පුබ්බත්‍ර ගොන්තො, අස්සෙ, ඵෙග්ගු.
තිකං පවිත්තෙ. මෙධ හිංසාසඞ්ගමෙසු, මෙධීයතෙ සඞ්ගමීයතෙ මෙජ්ඣං, ණ්‍යො, ඣස්ස ඣො, අසරූපද්විත්තං. පු පවනෙ, තො, දීඝාදි. වුඩ්ඪාවාදෙසො, ඉකාරාගමො ච. ද්වයං අවිරද්ධෙ. න විරජ්ඣතීති අවිරද්ධො, රධ හිංසාපරාධාපගමනෙසු, තො. ‘‘ධඪභහෙහි ධඪා චෙ’’ති තස්ස ධො. පණ බ්‍යවහාරථුතීසු, ණ්වු, විරද්ධවොහාරෙන න පණාමෙතීති අපණ්ණකො.
699-701. ද්වයං ජාත්‍යාචාරාදිනා අනින්දිතෙ. උපුබ්බො, පපුබ්බො ච කස විලෙඛනෙ, හිංසායඤ්ච, තො, ‘‘සාදිසන්තපුච්ඡභන්ජහංසාදීහි ට්ඨො’’ති සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන තස්ස ට්ඨො.
ගාරය්හන්තං ජාත්‍යාචාරාදිනා නින්දිතෙ. නිහීයතෙති නිහීනො, හා චාගෙ, ඉනො, දීඝො. අපාදිපුබ්බෙ හීනො. ලම නින්දායං, ණ්වු, ලාමකො. කිට ගතියං, පති නිපුබ්බො තු නින්දායං, ඨො, පතිකිට්ඨං, නිකිට්ඨඤ්ච. ඉත්තරසද්දො ලාමකත්ථවාචකො පාටිපදිකො, ‘‘ජාත්‍යාචාරාදීහි නිහීනොය’’න්ති අවදිතබ්බොති අවජ්ජො, තබ්භාවත්ථො චෙත්ථ අකාරො. වද වියත්තියං වාචායං, ණ්‍යො, ද්‍යස්ස ජ්ජො. කුච්ඡා සඤ්ජාතා අස්ස කුච්ඡිතො. අධොභාගෙ ජාතො අධමො, ඔස්සත්තං. උම නින්දායං, කම්මෙ අ, සකත්ථෙ කො, උස්සො, ඔමකො. ගරහිතබ්බොති ගාරය්හො, ගරහ නින්දායං, ණ්‍යො, වණ්ණවිපරියයො.
ද්වයං මලයුත්තෙ. මලයුත්තතාය මලීනො, ඉනො, දීඝො. අස්සත්ථ්‍යත්ථෙ ඊ, මසපච්චයෙ මලීමසො, කච්චරං, මලදූසිතම්පි, කුච්ඡිතං චරතීති කච්චරං.
තිපාදං විපුලෙ. බ්‍රහ වුද්ධියං, රාජාදි, බ්‍රහා. මහ පූජායං, අන්තො. පුල මහත්තෙ, විපුලං. සල ගමනෙ, විසාලං, ණො. පථ සඞ්ඛ්‍යානෙ, උලො, අස්සු, පුථුලං, උම්හි පුථු. ගර සෙචනෙ, උ, ගරු. අර ගමනෙ, උ, අස්සු, උරු. තනු විත්ථාරෙ, තො, ඉණ්ණාදෙසො, තස්ස ථො, අස්සි, අසරූපද්විත්තං, විත්ථිණ්ණං.
වඨරන්තං ථූලෙ. පී තප්පනකන්තීසු, ඉනො. ථූල පරිබ්‍රූහනෙ, අ. පීධාතුතො ඊවරො, පීවරං. ලපච්චයෙ ථුල්ලං, රස්සාදි. වද වියත්තියං වාචායං, වදතීති වඨරං, අරො, දස්ස ඨො. ථූලමුපචිතමංසවිපුලායතමංසාදි.
ද්වයං සන්නිචිතෙ. ආනිපුබ්බො චි චයෙ, කම්මෙ තො, ආචිතං, නිචිතඤ්ච.
702. සිලොකො සබ්බස්මිං. සරතීති සබ්බං, වො, රස්ස ච වො. සංපුබ්බො අසු ඛෙපනෙ, තො, සමත්තං, අථ වා සම තිම වෙකල්ලබ්‍යෙ, තො, සමත්තං. න ඛියතීති අඛිලං, ලො, අඛිලං, නිඛිලඤ්ච තථා. සක සත්තියං, අලො, කලාභි අවයවෙහි සහ වත්තතෙති වා සකලං. සෙසතො අවසිට්ඨතො නිග්ගතං නිස්සෙසං. කස ගමනෙ, ඉනො, ණත්තං, කසිණං. න සෙසං අවසිට්ඨං අසෙසං. අග්ගෙන සිඛරෙන සඞ්ගතං සමග්ගං. කතෙ සමාසෙ පුබ්බනිපාතො අභිධානා. ඌන පරිහානෙ, න ඌනං අස්මිං අනූනකං, කො.
703. බහුලන්තං බහුත්තෙ, භාවෙති වඩ්ඪෙතීති භූරි, භූ සත්තායං, රි, භූරි, දීඝාදි, රස්සන්තො, ඊම්හි භූරී, මෙධා. පහු සත්තියං, තො, උකාරාගමො, පපුබ්බො හූ සත්තායං වා, රස්සො. පචි විත්ථාරෙ, උරො, පචුරං. භී භයෙ, භායති යස්මාති භිය්‍යො, ද්විත්තං. සම්පහොතීති සම්පහුලං, ලො. බහ වුඩ්ඪියං, උ, බහු. යෙභුය්‍යසද්දො බහුලත්ථවාචකො පාටිපදිකො. බහූ අත්ථෙ ලාභීති බහුලං.
ද්වයං බහිගතෙ. බහි ජාතං බාහිරං, ඉරණ.
704-706. යෙසං පදත්ථානං මත්තං පමාණං සතාදිතො පරං අධිකං භවති, තෙ පරොසතාදී. ආදිනා පරොසහස්සාදි. සතතො පරො පරොසතං. සහස්සතො පරො පරොසහස්සං, පරස්ස පුබ්බනිපාතො අභිධානා පරසද්දා ඔකාරාගමො. පජ්ජං අප්පෙ. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං පරිත්තං. සුඛ තක්‍රියායං, තක්‍රියා සුඛනං, උමො. සුච සොචනෙ වා. ඛුද පිපාසායං, දො, ඛුද්දං. ථුච පසාදෙ, ණො. අල භූසනපරියත්තිනිවාරණෙසු, පො, ලස්ස පො, අප්පං. කිස තනුකරණෙ, ණො. තනු විත්ථාරෙ. චි චයෙ, උලො, ද්විත්තං, චුල්ලං, නීචෙ පන චුල්ලො. මා මානෙ, ඡදාදීහි තො. රස්සාදි, මත්තා, ඉත්ථියං. ලිස අප්පීභාවෙ, අ. ලූ ඡෙදනෙ, ලුයතෙති ලවො, අ. අණ ගත්‍යත්ථො, උ. කණ සද්දෙ, අ, කණො. ලවාදීහි සහ කණො පුමෙ, වුත්තඤ්ච අමරකොසෙ ‘‘පුමෙ ලවලෙසකණාණවො’’ති [අමර 21.62].
ඤත්තන්තං සමීපෙ. සඞ්ගතා ආපො යස්මිං සමීපං, ආස්සී. පාදිතො යදාදිනා කටො, නිකටො, නත්ථි කටො ආවරණං එතස්සාති වා නිකටො. සදස්මා තො, ආසන්නො. කණ්ඨං සමීපං උපගතං උපකට්ඨො. ‘‘කණ්ඨො ගලෙ සන්නිට්ඨානෙ, සද්දෙ මදනපාදපෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහො, ඉධ පන කණ්ඨස්ස කට්ඨාදෙසො, ණලොපො වා. අභ්‍යාසීදතීති අභ්‍යාසො. ‘‘අභ්‍යාසො තු සමීපම්හි, පුමා අභ්‍යසනෙපි චෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 21.67] රභසො. සහ අන්තෙන සන්තිකං, සකත්ථෙ ඉකො. විදූරපටිපක්ඛත්තා අවිදූරං. සඞ්ගතං අන්තං සාමන්තං, සසද්දස්ස දීඝො, නිග්ගහීතස්ස මො, සං නිපුබ්බොපි කට්ඨසද්දො සමීපත්ථොයෙවාති දස්සනත්ථං උදාහටං, කස විලෙඛනෙ වා, තො, සන්නිකට්ඨං. අන්තිකභාවං උපගතං උපන්තිකං. සහ කාසෙන වත්තතෙ සකාසං, කාස දිත්තියං. අන්තයොගා අන්තිකං, ඉකො. ඤායතෙති ඤත්තං, තො, සකාසසද්දෙන සනිඩසදෙසසවිධසමරියාදසවෙසාපි ගය්හන්ති. සහ නිඩෙන, සහ දෙසෙන, සහ විධාය, සහ මරියාදාය, සහ වෙසෙන වත්තතෙති විග්ගහො, බ්‍යුප්පත්තිනිමිත්තං, රූළ්හීසද්දා පන එතෙ.
ද්වයං දූරමත්තෙ. දුක්ඛෙන අරති යං දූරං. විපපුබ්බො කට්ඨසද්දො දූරෙ, සකත්ථෙ කො, විප්පකට්ඨකං.
707. තිකං ඝනෙ, නත්ථි අන්තරං ඡිද්දං යස්ස. හනතිස්මා අ, හස්ස ඝො ච, ඝනං. සමු උපසමෙ, දො, සන්දං. පාදො විරළෙ. විරමතීති විරළං, අ, වණ්ණවිකාරො. පියො ලවො අප්පො යස්මිං පෙලවං, පියස්ස පෙ, පිලි ගමනෙ වා, අවො. තනු අප්පාදීසුපි.
ද්වයං දීඝෙ. යත ආයතනෙ, ආයතං. ඉ ගමනෙ වා, තො, භූවාදි, ඉස්සෙ, එ අය, දීඝාදි. දි ඛයෙ, ඝො, දීඝාදි. තිකං වට්ටලෙ. නිග්ගතං තලං අස්මාති නිත්තලං. වට්ට වට්ටනෙ, වට්ටං, ලතාදි. උලපච්චයෙ වට්ටුලං.
708. උච්ඡිතන්තං උන්නතෙ. චි චයෙ, උච්චිනොතීති උච්චො, අ. උන්නමතීති උන්නතො. තුජ හිංසායං, ඵලනෙ ච, අ, තුඞ්ගො. උග්ගතං අග්ගං අස්ස උදග්ගො. උද්ධං සිතො උච්ඡිතො, සි සෙවායං, තො, සස්ස ඡො, අසරූපද්විත්තං, උච්ඡිතො. පංසුපි, පකට්ඨො අංසු දිත්ති යස්ස පංසු.
තිකං වාමනෙ. උද්ධං න අඤ්චතීති නීචො, අඤ්ච ගමනෙ, ණො, අකාරඤකාරානං ලොපො, නිසද්දො අත්‍ර නිසෙධෙ. රස සද්දෙ, සො, රස්සො. වා ගමනෙ, මනො, වාමනො.
තිකං උජුම්හි. න ජිම්හං කුටිලං අජිම්හං. තස්මිං අවඞ්කතාය පකට්ඨො ගුණො යස්ස පගුණො. අජ ගමනෙ, උ, අස්සු, උජු.
709. ඡක්කං වඞ්කෙ. අලධාතුම්හා අරො, ළත්තං. වෙල ගමනෙ, තො, ද්විත්තාදි, විරූපෙන ඉලයතීති වා වෙල්ලිතං, තො, ඉල ගමනෙ. වඞ්ක කොටිල්‍යෙ, අ. කුට ඡෙදනෙ, ඉලො, කුට කොටිල්‍යෙ වා. හා චාගෙ, කත්තරි මො, ද්විත්තං, වණ්ණවිපරියයාදි, ජිම්හං. කුඤ්ච කොටිල්‍යෙ, තො. වක්කම්පි, වක්ක ගමනෙ.
පඤ්චකං ධුවෙ. ධු ගතිථෙරියෙසු, අ, උවාදෙසො. සස්සතෙ නිච්චෙ භවො සස්සතො. නිච්චො වුත්තො [අභිධානප්පදීපිකාටීකා]. සදා කාලෙ භවො සදාතනො. සනසද්දො නිච්චත්ථො සත්තම්‍යන්තො නිපාතො, සනංසද්දො වා [අභිධානප්පදීපිකාටීකා], තත්‍ර භවො සනන්තනො, උභයත්‍රාපි භවත්ථෙ තනො, පුබ්බෙ නිග්ගහීතාගමො.
710. එකෙනෙව භාවාදිරූපෙන කාලස්ස බ්‍යාපකො නිබ්බානාකාසාදිකූටට්ඨොති පකාසිතො. මායානිච්චලයන්තාදීසු කූටං වක්ඛති [අභිධානප්පදීපිකාටීකා]. නිච්චලො තිට්ඨතීති කූටට්ඨො, පබ්බතො, කූටට්ඨො විය සදා තිට්ඨතීති කූටට්ඨො.
ද්වයං ලහුකෙ. ලඞ්ඝ ගති සොසනෙසු, උ, ඝස්ස හත්තං, නිග්ගහීතලොපො, ලහු, ලඝුපි. සංපුබ්බෙ, සත්ථිකකපච්චයෙ ච සල්ලහුකං. තිකං සඞ්ඛ්‍යාතෙ. ඛ්‍යා කථනෙ. ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ. මා පරිමාණෙ, සබ්බත්‍ර තො.
711. තිකං තිඛිණෙ. තිජ නිසානෙ, හො, වණ්ණවිකාරො, තිණ්හං. තිජ නිසානෙ, ඉනො, ජස්ස ඛො, ණත්තං, තිඛිණං. තිජතොයෙව වො, ජස්ස වො, බත්තං, තිබ්බං. තිකං චණ්ඩෙ. චණ්ඩ කොපෙ, චණ්ඩං. උජ්ජ බලපාලනෙසු, අ, ජ්ජස්ස ග්ගො, උග්ගං. ඛර විනාසෙ, අ, ඛරං.
චතුක්කං ජඞ්ගමෙ. ගමු ගමනෙ, ද්විත්තාදි, ජඞ්ගමං. චර ගමනෙ, අ, චරං. තසති චලතීති තසං, තස උබ්බෙගෙ, උබ්බෙගො භයං, චලනඤ්ච. චරභිස්මා චරො, මජ්ඣෙ දීඝො, චරාචරං, අබ්භාසන්තෙ වා රාගමො, චරාචරං, සබ්බත්‍ර අපච්චයො. ඉඞ්ගම්පි, ඉඞ්ගතීති ඉඞ්ගො, ඉඞ්ග ගමනෙ.
712-713. ද්වයං චලනමත්තෙ. කම්ප චලනෙ. චල කම්පනෙ, සබ්බත්‍ර කත්තරි යු.
ද්වයං අධිකෙ. අතිරිච්චතීති අතිරිත්තො, රිච වියොජනසම්පටිච්ඡනගතීසු, තො, භුජාදි. අධි එති ගච්ඡතීති අධිකො, ඉ ගමනෙ, කො.
ජඞ්ගමා පාණිතො අඤ්ඤො ථාවරො නාම, තිට්ඨතීති ථාවරො, ඨා ගතිනිවත්තියං, වරො, වණ්ණවිකාරො, ථාවරො, ඨාවරොපීත්‍යෙකෙ.
චතුක්කං ලොලෙ. ලොල උම්මාදනෙ. චල කම්පනෙ, ද්විත්තාදි, චඤ්චලං. තර ප්ලවනතරණෙසු, තරං ලාතීති තරලං, එතෙ චලනමත්තෙපි.
චතුක්කං පුරාණෙ. පුරෙ භවො පුරාණො, යදාදිනා නපච්චයො, ණත්තං. පුරා භවො පුරාතනො, තනපච්චයො. සනංසද්දො ඉහ සත්තම්‍යන්තො පුරාණත්ථෙ නිපාතො. තත්‍ර භවො සනන්තනො, පුබ්බෙ විය සනංසද්දො වා, තත්‍රාපි පුබ්බෙ විය නිග්ගහීතාගමො. චිරංසද්දො නිපාතො සත්තම්‍යන්තො පුරාණත්ථො ඉහ ගය්හතෙ, තත්‍ර භවො චිරන්තනො. නිග්ගහීතලොපො චිරකාලාදීසු.
චතුක්කං අභිනවෙ. පතිතො අග්ගො යස්ස පච්චග්ඝො, ගස්ස ඝො, බහුකො වා අග්ඝො යස්ස පච්චග්ඝො, අනෙකත්ථත්තා හි උපසග්ගනිපාතානං බහුකත්ථො එත්ථ පතිසද්දො. නවසද්දාසකත්ථෙ තනො, නවස්ස නුභාවො ච. නවො එව අභිනවො, නු ථුතියං, අ, නවො.
714-715. පඤ්චකං කක්ඛළෙ. කන්තතීති කුරූරං, ඌරො, කන්තස්ස ච කුරාදෙසො, කර හිංසායං වා, ඌරො, අස්සු. කඨ කිච්ඡජීවනෙ, මුද්ධජදුතියන්තො ධාතු, ඉනො, වණ්ණවිපරියයෙ කථිනන්තිපි. දල විදාරණෙ, හො, ළත්තං, බහ වුද්ධිම්හි වා, බස්ස දො, ළන්තො ච, දළ්හං දහ භස්මීකරණෙ වා, අ, ළන්තො ච. නිට්ඨාතීති නිට්ඨුරං, ඨා ගතිනිවත්තියං, උරො. කක්ඛ හසනෙ, අලො, ළත්තං. කඨොරං, ජරඨං, මුත්තිමං, මුත්තම්පි, කඨ කිච්ඡජීවනෙ, ඔරො. ජර ජීරණෙ, භූවාදි, ඨො. මුත්ති කථින්‍යං, තංයොගා මුත්තිමං. අපච්චයෙ මුත්තං.
සත්තකං අන්තෙ. අම ගමනෙ, තො, අන්තො, අනිත්ථී. පරිපුබ්බො පරියන්තො. පපුබ්බො පන්තො. පච්ඡා භවො පච්ඡිමො. අන්තෙ භවො අන්තිමො, ඉමො. ජඝනෙ සාධු ජිඝඤ්ඤං, යො, අස්සි. චරතිස්මා ඉමො. චරිමං, චරසද්දා වා ඉමො.
චතුක්කං පඨමෙ. පුබ්බ පූරණෙ, අ. අග්ගං සෙට්ඨෙපි වුත්තං. පඨ වියත්තියං වාචායං, අමො, පථ සඞ්ඛ්‍යානෙ වා, අමො, වණ්ණවිකාරො, පඨමං, පථමන්තිපි. ආදීයතෙ පඨමං ගණ්හීයතෙති ආදි, ඉ, පුමෙ, සොසද්දො ආදිස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තජොතකො, පුරිමං, පුරත්ථාපි, භවත්ථෙ ඉමත්ථා.
ද්වයං අනුච්ඡවිකෙ. පටිග්ගහිතො රූපො පතිරූපො. ඡවියා අනුරූපං අනුච්ඡවිකං, සකත්ථෙ කො.
ද්වයං නිරත්ථකෙ. මූහ වෙචිත්තෙ, අ, හස්ස ඝො. නත්ථි අත්ථො යස්ස, සකත්ථෙ කො.
716. ද්වයං පාකටෙ. විසිට්ඨො අත්තා යස්ස බ්‍යත්තං. පුට පකාසනෙ, පුට විකාසනෙ වා.
තිකං මුදුම්හි. මුද මොදනෙ, උ, මුද සංසග්ගෙ වා. සොභනං කුමාරං කන්ති යස්ස. කු සද්දෙ, අලො, මන්තො ච.
ද්වයං ඉන්ද්‍රියග්ගය්හෙ. අක්ඛං ඉන්ද්‍රියං පතිගතං නිස්සිතං, අක්ඛෙන වා පතිගතං පච්චක්ඛං, කතෙ සමාසෙ පතිසද්දස්ස පුබ්බනිපාතො අභිධානතො. ඉන්ද්‍රියං චක්ඛාදිකං, තෙන ගය්හං ඉන්ද්‍රියග්ගය්හං.
ද්වයං අපච්චක්ඛෙ. පච්චක්ඛවිපරීතං අපච්චක්ඛං, පරමාණ්වාදි. ඉන්ද්‍රියං අතික්කන්තං අතින්ද්‍රියං.
717. චතුක්කං අඤ්ඤත්ථෙ. ඉතරසද්දො පාටිපදිකො අඤ්ඤත්ථවාචකො, ඉදංසද්දා වා තරො අඤ්ඤත්ථෙ, දංලොපො ච. අඤ්ඤසද්දා සකත්ථෙ තරො. එකො සෙට්ඨෙපි වුත්තො. අඤ්ඤසද්දො පාටිපදිකො භින්නත්ථො, න ඤායතෙති වා අඤ්ඤො.
තිකං නානප්පකාරෙ. බහවො විධා පකාරා අස්ස බහුවිධො. විචිත්තා විධා යස්ස විවිධො.
ද්වයං අනිවාරිතෙ. නත්ථි බාධො නිසෙධො යස්ස අබාධං. නත්ථි අග්ගළං අස්ස.
718. චතුක්කං අසහායෙ. අසහායත්ථෙ එකතො ආකී, ච්චො, කො ච, එකාකී, එකච්චො. අඤ්ඤත්ථෙපි එකකො වුත්තො. සමා තුල්‍යත්ථා.
අනෙකසම්බන්ධිනි සාධාරණාදිද්වයං. සහ ආධාරණෙන වත්තතීති සාධාරණං, යදාදි, ථියං සාධාරණී, සාධාරණා ච. සමානමෙව සාමඤ්ඤං, යො, සාමඤ්ඤා ඉත්ථියං.
ද්වයං අප්පාවකාසෙ. සම්බාධතෙ අස්මිං, රො. සංසද්දා කටො, යදාදි, සඞ්කටං, සහ ආවරණෙන වත්තතීති වා සඞ්කටං, සහත්ථො සංසද්දො.
719. වාමං කළෙවරං වාමකායො සබ්‍යං නාම. ‘‘සබ්‍යං වාමෙ ච දක්ඛිණෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 21.84] හි අජයො, සව ගතියං, යො. දක්ඛිණං කළෙවරං අපසබ්‍යං, සබ්‍යතො අපගතං අපසබ්‍යං.
ද්වයං විපරීතෙ. පටිකූලති ආවරතීති පටිකූලං, කූල ආවරණෙ. අපසබ්‍යං දක්ඛිණෙපි වුත්තං.
දුරධිගමන්තො පථං ගහනං, යථා – ගහනමෙතං සත්ථං, දුබ්බිවෙකමිච්චත්ථො. ගච්ඡන්තං හන්තීති ගහනං, ගහණම්පි, යදාදි. කල ගමනෙ, ඉලො, කලිං ලාතීති වා කලිලං.
720-721. ද්වයං බහුප්පකාරෙ. උච්චඤ්ච තං අවචඤ්චෙති උච්චාවචං, කම්මධාරයො. බහවො භෙදා අස්ස.
තිකං ජනාදිනිරන්තරගතෙ. සඞ්ක සඞ්කායං, තො. කිර පක්ඛෙපවික්ඛිපනෙසු, තො, ඉණ්ණාදෙසො. සඞ්ක සඞ්කායං, උලො, සඞ්කුලං, සංපුබ්බො කුල සන්තානෙ වා, රො.
සිලොකො ඡෙකෙ. කතො අභ්‍යාසිතො හත්ථො පදත්ථො යෙන කතහත්ථො. කුස සිලෙසනෙ, අලො. පකට්ඨා වීණා අස්ස. අභිජානාති අභිඤ්ඤො. සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ, තො. පුණ කම්මනි සුභෙ, රො. පට ගමනෙ, උ. ඡිදි ද්විධාකරණෙ, කත්තරි අ, දස්ස කො. චත යාචනෙ, උරො. දල දිත්තියං, ඛො, ලස්ස කො, දක්ඛ වුඩ්ඪියං වා, අ, දක්ඛ වුඩ්ඪිහිංසාගතිසීඝෙසු වා. පිස හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු, අලො, පෙසලො. කතමුඛො, කතීපි, කතසද්දො අභ්‍යාසිතත්ථො, කතං අබ්‍යාසිතං මුඛං උපායො අනෙනාති කතමුඛො. කතං අස්සත්ථීති කතී.
සත්තකං බාලෙ. බල පාණනෙ, බලතීති බාලො, අස්සාසිතපස්සාසිතමත්තෙන ජීවති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාත්‍යත්ථො. දා කුච්ඡායං ගතියං වා, තු, ද්විත්තං, රස්සාදි. ජල ධඤ්ඤෙ, අ, ළත්තං. මූහ වෙචිත්තෙ, ලො, වණ්ණවිපරියයො, මූළ්හො. මන්ද ජළත්තෙ. බාල්‍යයොගා බාලිසො, ඉසො. අඤ්ඤො, යථාජාතොපි, න ජානාතීති අඤ්ඤො. යාදිසො ජාතො විවෙකො යථාජාතො.
722. තිකං භාග්‍යසම්පන්නෙ. පුඤ්ඤං, සුකතඤ්ච යස්මිං අත්ථි පුඤ්ඤවා, සුකතී, වන්තු, ඊ ච. ධනං ගහණං ලද්ධොති ධඤ්ඤො, යො. ද්වයං මහාවීරියෙ. මහාධිති මහාවීරියො. ද්වයං මහිච්ඡෙ. මහාසයොපි.
ද්වයං බහුලහදයෙ, පසත්ථහදයෙ ච. හදයං බහුලං, පසත්ථඤ්ච යස්ස හදයී, හදයාලු ච, තබ්බහුලෙ ඊ, ආලු ච, සුහදයොපි.
723. ද්වයං හට්ඨචිත්තෙ. ‘‘හාසමනො විකුබ්බානො, පමානො හට්ඨමානසො’’ති [අමර 21.7] අමරසීහො. ද්වයං දුම්මනෙ. දුට්ඨං, දුක්ඛිතං වා මනො යස්ස. විරූපං මනො යස්ස. අන්තමනොපි.
චතුක්කං බහුප්පදෙ. යාචකානං වදං වචනං ජානාතීති වදානියො, වදඤ්ඤූ ච, ඉයො, රූ ච, පුබ්බත්‍රඤ්ඤස්ස නාදෙසො, මජ්ඣදීඝො ච. දානෙ සොණ්ඩො පසුතො. සොණ්ඩසද්දොත්‍ර මජ්ජමදෙත්‍යෙකෙ, ථූලලක්ඛොප්‍යත්‍ර, දානත්ථං ථූලං ලක්ඛං අස්ස.
724. සිලොකො පාකටමත්තෙ. ඛ්‍යා පකාසනෙ, තො. පතිපුබ්බො ඉ ගමනෙ, තො. අභිමුඛං එතීති පතීතො. ඤා අවබොධනෙ, තො, පඤ්ඤාතො, අභිඤ්ඤාතො ච. පථ ඛ්‍යානෙ. සු ගතිබුද්ධීසු, තො, සුතො, විස්සුතො ච, සු සවනෙ වා, කම්මෙ තො. විද ඤාණෙ, විදිතො. සිධු සංරාධෙ, තො, සිධ සංසිද්ධියං වා. කට ගතියං, දස්සනං කටතීති පාකටො, උපසග්ගස්ස දීඝො.
725. තිපාදං ඉස්සරෙ. ඊස ඉස්සරියෙ, ඊසතීති ඉස්සරො, අරො, රස්සාදි, ද්විත්තං. නී නයෙ, ණ්වු, නායකො. සං ධනං අස්සත්ථීති සාමී, දීඝාදි, රස්සන්තෙ සාමිපි. පා රක්ඛණෙ,ති, රස්සාදි, පති. අධිපුබ්බෙ අධිපති. ඊස ඉස්සරියෙ, අ, ඊසො. පභවතීති පභු, උ, පභූපි. අය ගමනෙ, යො, අය්‍යො. අධිපාතීති අධිපො, රො. අධිභවතීති අධිභූ, ක්වි. නී නයෙ, රිතු, නෙතා.
තිකං බහුධනෙ. ඉභං අරහතීති ඉබ්භො, වො, වණ්ණවිපරියයො. ඣෙ චින්තායං, අ, අජ්ඣායති ධනං අඩ්ඪො, ඣස්ස ඪො, අසරූපද්විත්තං, රස්සාදි ච. ධනා අතිසයෙ ඊ, ධනී.
726. ද්වයං දක්ඛිණෙය්‍යෙ. දානං පටිග්ගණ්හිතුං අරහතීති දානාරහො, දක්ඛ වුද්ධියං, සීඝත්ථෙ ච, දක්ඛන්ති භොගසම්පදාදීහි යාය, සා දක්ඛිණා, ඉණො, තං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො.
ද්වයං ස්නෙහවති. සිනිහ පීතියං, ධො, හස්ස දො, සිනිද්ධො, වච්ඡො සිනෙහො යස්සත්ථි වච්ඡලො, ලො.
පමාණිකො පරික්ඛකො, පරික්ඛතෙ අවධාරයතෙ පමාණෙහි අත්ථන්ති පරික්ඛකො, ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු, ණ්වු. කාරණං ජානාතීති කාරණිකො, ඉකො.
ද්වයං ආසත්තෙ. සන්ජ සඞ්ගෙ, තො. තං තං වත්ථු පරං පධානං අස්ස තප්පරො.
727. තිකං කාරුණිකෙ. කරුණා සීලං අස්ස කාරුණිකො. දයා කරුණා යස්සත්ථි දයාලු, ආලු. දුක්ඛිතෙසු සුට්ඨු රමතීති සූරතො, උපසග්ගස්ස දීඝතා.
ඉට්ඨත්ථෙ අභිමතප්පයොජනෙ උය්‍යුතො පුග්ගලො උස්සුකො නාම, උට්ඨානං සුට්ඨු කායතීති උස්සුකො, හසාද්‍යනුට්ඨෙයං.
යො ආලස්‍යාවසාදීහි අනුතිට්ඨති, සො දීඝසුත්තො, දීඝඤ්ච තං සුත්තඤ්ච, තමිව චරතීති දීඝසුත්තං, දීඝසුත්තපරියන්තිකං කාරියං කරොතීති දීඝසුත්තො. චිරෙන ක්‍රියානුට්ඨානං අස්ස.
728. ද්වයං පරායත්තෙ, පරස්මිං, පරෙන වා අධීනො පරාධීනො, අඣන්තා සකත්ථෙ ඉනො යදාදිනා. පරතන්තො, පරවා, අත්තවාපි [නාථවා (අමර 21.26], තන්තයතීති තන්තො, තන්ත කුටුම්බධාරණෙ, අ, පරො තන්තො නියාමකො යස්ස. පරො සෙට්ඨො නායකො, අත්තා ච අත්ථීති පරවා, අත්තවා ච, වන්තු.
ආයත්තතාමත්තෙ චතුක්කං. යත පයතනෙ, ආපුබ්බො අවසීභාවෙ, තො. අන්තෙන සමීපෙන සහාති සන්තකො, සකත්ථෙ කො. පරිග්ගය්හතෙ ‘‘සක’’න්ති කරීයතෙති පරිග්ගහො. අධිගතො ඉනො පභූ යෙනාති අධීනො.
සෙන අත්තනා ඊරිතං සීලං අස්සාති සෙරී, තස්මිං සෙරිනි ච සච්ඡන්දො වත්තති, සස්ස අත්තනො ඡන්දො යස්සත්ථීති සච්ඡන්දො, අ. සවසො, සයංවසී, නිරවග්ගහොපි.
729. ගුණදොසෙ අනිසම්ම අනුපපරික්ඛිත්වා යො කරොති, සො ජම්මො, ජම අදනෙ, මො.
ද්වයං අතිතණ්හෙ. ලුභ ලොභෙ, අ, ද්විත්තං, භස්ස පො, ලොලුපො, ලොලුභොපි.
තිකං ලුද්ධෙ. ගිධ අභිකඞ්ඛායං, තො. ලුභ ගිද්ධියං, තො. ලොල උම්මාදනෙ, අ, ලොලො. අථ මහාතණ්හාතිතණ්හගිද්ධානං කො භෙදො? මහාතණ්හො නානාරම්මණං ඉච්ඡති, අතිතණ්හො එකස්මිම්පි ආරම්මණෙ අනෙකවාරං, අධිකඤ්ච තසති, ගිද්ධො පන උභයථාපීති අයමෙතෙසං විසෙසො.
යො ක්‍රියාසු මන්දො, සො කුණ්ඨො, කුණ්ඨ පටිඝාතෙ, ආලස්‍යෙ ච, අ.
730. පඤ්චකං කාමකෙ. කමු ඉච්ඡායං, චුරාදි, රිතු, කාමයිතා, කාරිතලොපෙ කමිතා. යුම්හි කාමනො, කමනොපි. ණීපච්චයෙ කාමී, ණුකපච්චයෙ කාමුකො, අනුකො, අභිකොප්‍යත්‍ර, අනුකාමයතෙ අනුකො, ක්වි. අභිකාමයතෙ අභිකො, ක්වි. අතිකොපි.
ද්වයං මත්තෙ. සුණ්ඩා සුරා, තත්‍ර කුසලො සොණ්ඩො, පානාගාරං වා සුණ්ඩා, තත්‍ර භවො, ඨිතං වා සොණ්ඩො. මද උම්මාදෙ, තො. උක්කටො, ඛිවොපි, මදෙන උද්ධතො උක්කටො, යදාදිනා උතො කටො මත්තත්ථෙ [පාණිනි 5.2.29]. ඛිව මදෙ, අ.
තිකං වචනකාරිනි. පවත්තිනිවත්තීසු විධාතුං සක්‍යො විධෙය්‍යො, ඉය්‍යො. ආදෙසිතං, ආදරෙන වා සුණොතීති අස්සවො, රස්සාදි, අ. සුන්දරං වචො ආචරියාදීනං එතස්මිං හෙතුභූතෙති සුබ්බචො. විනයග්ගාහීපි, විනයං විධිපටිසෙධවචනං ගහෙතුං සීලො විනයග්ගාහී.
731. තඞ්ඛණුප්පත්තිඤාණං පටිභා, තාය යුත්තො පගබ්භො, සීඝමෙව ගබ්භතීති පගබ්භො, ගබ්භ ධාරණෙ.
තිකං භීරුකෙ. භී භයං සීලො යස්ස භීසීලො. භායතීති භීරු, භී භයෙ, රු. රුකපච්චයෙ භීරුකො, සකත්ථෙ වා කො.
ද්වයං අසූරෙ. න වීරො සූරො අවීරො. කුච්ඡිතතරත්තා කාතරො, කුස්ස කාදෙසො.
ද්වයං හිංසාසීලෙ, හනනසීලො හිංසාසීලො, ඝාතුකො, උකො, හනස්ස ඝාතො. සරාරු, හිංසොපි.
732. තිකං කොධයුත්තෙ. කුධ කොපෙ, කුජ්ඣනසීලො කොධනො, යු. දුස දොසෙ, දොසනො, පටිඝො, යු. කුප කොපෙ, කුපතීති කොපී, ණී. අමරිසනොපි, නත්ථි මරිසනං ඛමා අස්ස අමරිසනො, මරිස අසහනෙ.
ද්වයං අධිකකොධයුත්තෙ. චණ්ඩතෙති චණ්ඩො, අ, චණ්ඩ කොපෙ. අතිරෙකං කුජ්ඣතීති අච්චන්තකොධනො. අච්චන්තකොපනොපි, තදා කුපතො යු.
පඤ්චකං ඛන්තියුත්තෙ. සහ ඛමනෙ, යු. ඛමු සහනෙ, යු. තුම්හි ඛන්තා, සත්ථාදි. තිතික්ඛා යස්සත්ථීති තිතික්ඛවා. මන්තුම්හි ඛන්තිමා, සවිභත්තිස්ස න්තුස්ස ආ.
733. ද්වයං සද්ධායුත්තෙ. හි පදපූරණෙ. සද්ධා යස්සත්ථීති සද්ධාලු. සද්ධා රතනත්තයාදීසු පසාදො, තණ්හා, ආදරො ච. ද්වයං ධජයුත්තෙ. චිහනෙ ච පටාකායං, ධජො සොඵෙ ච සොණ්ඩිකෙ, සොඵො පුල්ලිඞ්ගං.
ද්වයං නිද්දාසීලෙ. නිද්දා එව සීලං යස්ස සො නිද්දාසීලො. ද්වයං පභායුත්තෙ. භා දිත්තිම්හි, සරපච්චයො, රස්සාදි, ද්විත්තඤ්ච, භස්සරො, භාසා රති යස්සාති වා භස්සරො, රස්සාදි එව. සස්ස ද්විත්තාභාවෙ භාසුරො, අස්සු, භාස දිත්තියං වා, උරො, අථ වා ද්වයං බහුකථායුත්තෙ, භාසාසු සබ්බාසු බහූසු කථාසු රමතීති භස්සරො, ක්වි, භාසතීති වා භස්සරො, අරො, රස්සාදි, ද්විත්තඤ්ච, භාසාසු රමතීති වා භාසරො, ක්වි, මජ්ඣරස්සො, භාසතීති වා භාසරො, අරො, ඉමස්මිං පක්ඛෙ අස්සුත්තාභාවො.
734. තිකං නග්ගෙ. න ගච්ඡතීති නග්ගො, ද්විත්තං, ලග්ග සඞ්ගෙ වා, නත්තං, නජි ලජි බිලෙ වා, ණො, ජස්ස ගො, ද්විත්තං. දිසා එව අම්බරං වත්ථං එතස්ස, න පකතිවත්ථන්ති දිගම්බරො. සස්ස ගො. නත්ථි වත්ථං එතස්ස, අථ වා දිගම්බරා වත්ථා, අඤ්ඤතිත්ථිකො අවත්ථො චාති එතෙ ද්වෙ නග්ගො නාම, නග්ගා නාමාති වා, ‘‘තෙ ඉත්ථිඛ්‍යා පො, සත්ත පකරණානි අභිධම්මො නාමා’’ත්‍යාදීසු විය සඤ්ඤාසඤ්ඤීසද්දානං වචනභෙදස්සාපි සම්භවතො. නග්ගො ච නග්ගො ච නග්ගා, පුරිමස්මිං පක්ඛෙ පන සාමඤ්ඤතාය එකවචනනිද්දෙසො.
ද්වයං භක්ඛකෙ. ඝස අදනෙ, මරො, ඝස්මරො. භක්ඛ අදනෙ, ණ්වු.
වත්තුං සොතුඤ්ච අකුසලො, වචනෙ සවනෙ ච අකුසලො එළමූගො නාම, එළො බධිරො, මූගො අවචනො, කම්මධාරයො, සඨෙපි එළමූගො.
735. මුඛරාදයො තයො අප්පියවාදිනි. වාඣාවාඣෙසු මුඛං අස්සත්ථි, නින්දායං රො. නින්දිතං මුඛං යස්ස දුම්මුඛො. අබද්ධං අනග්ගළං මුඛං යස්ස අබද්ධමුඛො.
බහු ච ගාරය්හඤ්ච වචො යස්ස සො වාචාලො නාම. කුච්ඡිතා වාචා අස්ස සන්තීති වාචාලො, නින්දායං ලො.
ද්වයං සුවචනෙ. වදතීති වත්තා, පසංසායං තු. වදතීති වදො. සො පදපූරණෙ.
736. තිකං අත්තනියෙ. නෙතබ්බොති නියො, නියො එව නිජො, නී නයෙ, ණ්‍යො, යස්ස ජො, සමීපෙ ජායතීති වා නිජො. සස්ස අත්තනො අයං සකො, ඉදමත්ථෙ කො, සො එව වා සකො, සස්සායං සකො, ණො. අත්තනි ජාතො අත්තනියො, අනියො.
තිකං අච්ඡරියෙ. විපුබ්බො මහ පූජායං, භූවාදි, ණ්‍යො, මන්තලොපො, විම්හයො. ආපුබ්බො චර ගතිභක්ඛනෙසු, අ, චරස්ස ච්ඡරියො, රස්සාදි ච, අච්ඡරියො. න භවිත්ථාති අබ්භුතො, අසරූපද්විත්තං, රස්සො ච, අභූතොපි [සද්දනීතිපදමාලායං 340.1 පිට්ඨෙසු පස්සිතබ්බං].
සොකාදීහි ඉතිකත්තබ්බතාපටිපත්තිසුඤ්ඤො විහත්ථො, බ්‍යාකුලො ච. වික්ඛිත්තො හත්ථො යස්ස විහත්ථො. කුල සඞ්ඛ්‍යානෙ විආපුබ්බො.
කතසන්නාහො වධුද්‍යතො හන්තුමුද්‍යතො උය්‍යුතො ආතතායී නාම. ‘‘වධුය්‍යුත්තො’’තිපි පාඨො. ආපුබ්බො තා පාලනෙ, ණී, ද්විත්තං, ආකාරන්තානමායො, ආතතායී.
737. සීසච්ඡෙජ්ජම්හි සීසච්ඡෙදාරහෙ වජ්ඣො. හන්තබ්බොති වජ්ඣො, හන හිංසායං, ණ්‍යො, හනස්ස වධො, ඣස්ස ඣො. අසරූපද්විත්තං, වජ්ඣො.
තිකං වක්කාසයෙ. නිකන්තතීති නිකතො, කන්ත ඡෙදනෙ, අ, නලොපො. සඨ කෙතවෙ, අ. නත්ථි උජුතා යස්ස අනුජු.
තිකං භෙදකාරකෙ. සූච පෙසුඤ්ඤෙ, ණ්වු. පිසි සඤ්චුණ්ණනෙ, පිසි අවයවෙ වා, පිසතීති පිසුණො, යදාදිනා උනො, ණත්තං. කණ්ණෙ ජපතීති, අලුත්තසමාසො, අරුචිතබ්බරොචකෙපි කණ්ණෙජපො.
ද්වයං පහරණසීලෙ. ධුබ්බී හිංසායං, තො, භුජාදි. වඤ්චයතෙ විප්පලපතෙති වඤ්චකො, වඤ්ච ගමනෙ.
738. අරියාසාමඤ්ඤෙන ච බාලපුරිසස්ස ලක්ඛණමාහ. හි පදපූරණෙ. යො පුරිසො යො ජනො, ජනපරියායො චෙත්ථ පුරිසසද්දො ‘‘ද්වෙ මහාපුරිසා අභිනික්ඛන්තා’’ත්‍යාදීසු විය, අනිසම්ම අනුපපරික්ඛිත්වා වධබන්ධනාදිකිච්චං කරොති, සො ඛලු එකන්තතො ‘‘චපලො’’ති විඤ්ඤෙය්‍යො, කස්මා? අවිනිච්ඡිතකාරිත්තා සම්මා අවිනිච්ඡිතස්ස කාරියස්ස කරණසීලත්තා. චප කක්කරණෙ, චප සන්තානෙ වා, අලො, චපලො.
739. චතුක්කං කදරියෙ. කුච්ඡිතං දදාතීති ඛුද්දො, දො, කස්ස ඛො, අදානසීලතාය සම්පරායෙසු ඛුද්දං බුභුක්ඛිස්සාමීති වා ඛුද්දො, ඛුද බුභුක්ඛායං, දො අනාගතත්ථෙ. පරානුපභොගෙන අත්ථසඤ්චයසීලත්තා කුච්ඡිතො අරියො අත්ථපති කදරියො, අදායකත්තා කුච්ඡිතං ඨානං අරතීති වා කදරියො, ඉයො. දානාදීසු නමනාභාවෙන ථද්ධෙන මච්ඡෙරයුත්තචිත්තෙන සහිතතාය ථද්ධමච්ඡරී, ඊ. කුච්ඡිතො පණො යස්ස කපණො, කිපචානො, මිතප්පචොපි. කුච්ඡිතං පචානොති දුතියාසමාසො. මිතං පචතීති මිතප්පචො, ණො.
අද්ධං දලිද්දෙ. නත්ථි කිඤ්චනං අප්පමත්තකම්පි ධනං යස්ස අකිඤ්චනො. දලිද්ද දුග්ගතියං, අ, දල විදාරණෙ වා, ඉදො, ද්විත්තං. දීන දුග්ගතභාවෙ, දීනො, දි ඛයෙ වා, ඊනො. නත්ථි ධනං අස්ස. නින්දිතං ගමනං අස්ස දුග්ගතො.
740. යං කම්මං ‘‘ඉදමහං උප්පාදෙස්සාමී’’ති අසම්භාවිතං අචින්තිතමෙව හුත්වා සම්පත්තං, තං ‘‘කාකතාලීය’’න්ත්‍යුච්චතෙ. තාලස්ස ඉදං ඵලං තාලං, කාකො ච තාලඤ්ච කාකතාලානි, තෙහි සදිසං කම්මං කාකතාලියං, කාකස්ස, තාලඵලස්ස උඩ්ඩනපතනසදිසං කම්මන්ත්‍යත්ථො.
චතුක්කං යාචකෙ. යාචනං කරොතීති යාචනකො, යාචතීති වා, යාච යාචනෙ, යු. සකත්ථෙ කො. අත්ථ යාචනායං, අත්ථනං අත්ථො, සො අස්සත්ථීති අත්ථී. ණ්වු, යාචකො. ‘‘මාදිසස්ස ධනං දත්වා රාජා සග්ගං ගමිස්සතී’’ත්‍යාදිනා දානඵලං වණ්ණෙත්වා වකති යාචතීති වනිබ්බකො, වණ්ණස්ස වනි, වක ආදානෙ, ආදානමෙත්ථ යාචනමෙව.
741. කිඤ්චිදූනකන්තං පතිපාදෙන නාමං. පක්ඛිසප්පමච්ඡාදයො අණ්ඩතො ජාතත්තා අණ්ඩජා. නරාදයො පන ගබ්භාසයසඞ්ඛාතජලාබුතො, තත්‍ර වා ජාතත්තා ජලාබුජා. කිමි ච ඩංසා ච ආදිනා මකසමඞ්ගුරාදයො ච සෙදජා, සෙදකාරණත්තා උස්මා සෙදො, තතො ජාතා සෙදජා. දෙවො ච ආදිනා බ්‍රහ්මනෙරයිකාදයො ච ඔපපාතිකා, උපගන්ත්වා පතතීති උපපාතී, ණී, සොළසවස්සුද්දෙසිකාදිකො අත්තභාවො, සො යෙසමත්ථි, තෙ ඔපපාතිකා.
742. ජණ්ණුමත්තෙ ජණ්ණුප්පමාණයුත්තෙ උදකාදිම්හි ජණ්ණුතග්ඝො, ජණ්ණුප්පමාණො ජණ්ණුතග්ඝො, පමාණත්ථෙ තග්ඝො, ජණ්ණුප්පමාණො ජණ්ණුමත්තො, පමාණත්ථෙ මත්තො [මොග්ගල්ලානෙ 4.47 සුත්තෙ පස්සිතබ්බං], තස්මිං.
කිඤ්චිදූනකෙ අප්පමත්තකයුත්තෙ කප්පො [පාණිනි 5.4.67], ඌනස්ස අප්පකතාය කප්පීයති එකාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජතීති කප්පො, කප්ප පරිච්ඡෙදනෙ.
චතුක්කං පරියාපන්නෙ. අන්තො ගච්ඡතීති අන්තග්ගතං, ‘‘ලොපඤ්ච තත්‍රාකාරො’’ති ඔලොපෙ අආගමො, ද්විත්තං. අන්තොගතම්පි. පරිච්ඡින්දිත්වා ආපන්නං ගහිතං පරියාපන්නං. ගාධ පතිට්ඨායං, අන්තො ඔගාධතීති අන්තොගධං, රස්සො, ඔගාධතීති ඔගධං.
743. ද්වයං සාධිතෙ. රාධ සාධ සිද්ධියං, කම්මනි තො.
ද්වයං කුථිතෙ. පච පාකෙ, අතීතෙ කත්තරි තො, තස්ස ක්කො, චලොපො. කුථ නිප්පක්කෙ, තො.
ආපදං බ්‍යසනං පත්තො ආපන්නො නාම, අතිපීළනං ආපජ්ජතීති ආපන්නො, ‘‘ආ තුකොධමුදාට්ටීසූ’’ති හි එකක්ඛරකොසො [එකක්ඛරකොස 14 ගාථා] . පද ගමනෙ, ‘‘ආපන්නො ච විපත්තිම්හි, පත්තෙ ච වාච්චලිඞ්ගිකො’’ති නානත්ථසඞ්ගහො.
ද්වයං පරෙසමවසගතෙ. නත්ථි වසො ආයත්තො පරෙසං එතස්මිං සෙරීභූතෙති විවසො, අවසො ච.
744. ඡක්කං ඛිත්තෙ. නුද පෙරණෙ, නුද ඛෙපෙ වා, තො, තස්ස ඉන්නො. අනින්නාදෙසෙ භුජාදි, නුත්තො. නුතොපි. අසු ඛෙපනෙ, තො, භුජාදි, අත්තො. ඛිප පෙරණෙ, තො.
ඊර ගතියං, කම්පනෙ ච, ඉතො, ඊරිතො. ආපුබ්බො විධ පෙරණෙ, තො, ආවිද්ධො.
චතුක්කං කම්පිතෙ. කම්ප චලනෙ, ධූ විධුනනෙ, කම්පනෙ ච. ධූතො, ආධූතො, චල කම්පනෙ, චලිතො. වෙල්ලිතො, පෙඛිතොපි. වෙල්ල චලනත්ථො. පෙඛ ගත්‍යත්ථො, පෙඛිතො.
ද්වයං නිසිතෙ. නිසි නිසානෙ. තිජ නිසානෙ, නිසානං තික්ඛකරණං, උභයත්‍රාපි කම්මනි තො.
745-746. තිකං පත්තබ්බෙ. පත ගමනෙ, තබ්බො. ගමු ගතියං, ණ්‍යො, ම්‍යස්ස ම්මො වා, ගම්මං, ගම්‍යං, ද්‍යස්ස ජ්ජො, ආපජ්ජං.
ද්වයං පරිණතෙ. පචිනො අනෙකත්ථත්තා ඉහ පරිණතත්ථො. නමු නමනෙ, භූවාදි, කත්තරි තො, සමා ද්වෙ තුල්‍යත්ථා.
පඤ්චකං වෙඨිතෙ. වෙඨ වෙඨනෙ. වලමිව වලයං, කුණ්ඩලාකාරං වලයං කතං වලයිතං, නාමධාතු, කාරිතන්තා තො. රුධ ආවරණෙ, රුද්ධං. සංපුබ්බො වු සංවරණෙ, සංවුතං. සමන්තතො වුතං ආවුතං, වු සංවරණෙ, සබ්බත්‍ර කම්මනි තො.
ද්වයං පරිඛාදිනා පරික්ඛිත්තෙ. පරි සමන්තතො කරීයතෙති පරික්ඛිත්තං, පරික්ඛතම්පි. වු සංවරණෙ, නිවුතං.
තිකං විත්ථතෙ. සර ගතියං, තො, තස්ස ටො, රලොපො, විසටං. තනු විත්ථාරෙ, තො, තස්ස තො, නලොපො, විත්ථතං, තතං.
ද්වයං ලෙපනීයෙ. ලිප ලෙපනෙ, දිහ උපලෙපනෙ, උභයත්‍රාපි කම්මනි තො.
ද්වයං ගුළ්හෙ. ගුහ සංවරණෙ, ළො, ගුළ්හො. ගුප ගොපනෙ, ගුත්තො.
ද්වයං පොසනීයෙ. පුස පොසනෙ, තො, සතානං ට්ඨො, ට්ඨාභාවෙ පොසිතො.
747. ද්වයං සලජ්ජෙ. ලජ්ජ පීළෙ, පීළො ලජ්ජාව. හීළ නින්දාලජ්ජාසු, හීළිතො.
ද්වයං සද්දෙ. සන ධන සද්දෙ, සනිතං, ධනිතං.
පඤ්චකං බන්ධනීයෙ. සන්දනං බන්ධනං, තංයොගා වන්තු. සන්දානවන්තං කතං සන්දානිතං, නාමධාතුම්හා තො, වන්තුලොපො. සන්දානං සජ්ජා, තමස්සාති වා, ඉතො. සි බන්ධනෙ, තො. බන්ධ බන්ධනෙ, බද්ධො. කීල බන්ධනෙ. යමු උපරමෙ, සංපුබ්බො බන්ධනෙ, සබ්බත්‍ර කම්මනි තො. මූතං, උද්දිතං, සද්දිතම්පි. මූ බන්ධනෙ. දා අවඛණ්ඩනෙ. උ සංපුබ්බො බන්ධනෙ. වුත්තඤ්ච ‘‘උද්දානන්තු ච බන්ධන’’න්ති.
748. තිකං සිද්ධෙ. සිධ සංසිද්ධිම්හි. පද ගමනෙ, නිපුබ්බො සිද්ධියං. වත්ත වත්තනෙ, වත්තනංප්‍යත්‍ර සිජ්ඣනං නිපුබ්බත්තා.
තිකං විදාරිතෙ. දර භිද විදාරණෙ, ඉන්නාදෙසො. භින්නං. අනින්නාදෙසෙ තු භෙදිතං.
ද්වයං තිණාදීහි ඡාදනීයෙ. ඡද සංවරණෙ, තො, තස්ස සධාත්වන්තස්ස අන්නාදෙසො.
තිකං ඡින්දිතෙ. විධ වෙධනෙ. ඡිද්ද කණ්ණභෙදෙ, චුරාදි. විධ වෙධනෙ, සබ්බත්‍ර කම්මෙ තො, අපරද්වයෙ ච සඤ්ජාතත්ථෙ ඉතො.
749. තිකං ආනීතෙ. හර හරණෙ, භර ධාරණපොසනෙසු, ආපුබ්බො නී නයෙ.
ද්වයං දමයුත්තෙ. දමු දමනෙ, කත්තරි තො. පක්කමාදීහි න්තො. අන්තාදෙසෙ දමිතො. කම්මසාධනොප්‍යයං.
ද්වයං සන්තෙ. සමු උපසමෙ, කත්තරිතො. අන්තාදෙසෙ සමිතො, කම්මසාධනොප්‍යයං.
ද්වයං පුණ්ණෙ. පූර පූරණෙ, තරාදීහි ඉණ්ණො, ද්වීසුපි කත්තුකම්මසාධනානි ලබ්භන්ති.
750. තිපාදං පූජිතෙ. චාය පූජානිසාමනෙසු. මහ පූජායං, පූජ පූජනෙ, අරහ පූජායං, අරහිතො. අච්ච පූජායං. මාන පූජායං. චි චයෙ, අපපුබ්බො පූජනෙ. නමස්සිතොපි, නමස්සධාතු පූජායං.
ද්වයං තච්ඡිතෙ දාරුආදිම්හි. තච්ඡ තනුකරණෙ, තනුකරීයතෙති තනූකතො, දීඝො.
751. ද්වයං අග්ගිආදීහි තත්තෙ. තප ධූප සන්තාපෙ.