4. අබ්‍යයවග්ගවණ්ණනා
1136-1137. චිරස්සාදයො චත්තාරො චිරත්ථකා. චිරාය, චිරා චාත්‍ර. සහාදයොපි චත්තාරො සහත්ථා. පුනප්පුනමාදයො පඤ්ච පුනප්පුනත්ථා. විනාදයො පඤ්ච වජ්ජනත්ථා.
1138. බලවං සුට්ඨු අතීව කිමුත සු අති එතෙ ඡ අතිසයත්ථෙ. පසංසායඤ්ච සුට්ඨු. පඤ්හෙපි කිමුත. ආහො කිං කිමු උදාහු කිමුත උද එතෙ ඡ විකප්පෙ විතක්කෙ. තත්‍ර ආහොසද්දො දීඝාදි. ‘‘දිට්ඨො ආහො උදාහු ච, විකප්පත්ථෙ විභාවනෙ’’ති හි භාගුරි. ඛාණුරයමාහො පුරිසො. රුද්දො තු රස්සාදිමාහ ‘‘ඉස්සරෙප්‍යධිකෙපි ච, විකප්පෙවිම්හයෙප්‍යහො’’ති. කිමුසද්දො රස්සන්තො. කිමායං ඛාණු, කිමු පුරිසො. උදසද්දො රස්සාදි. ධූමොයමොද කාපොතං, සමූහත්ථෙ ණො. කිඤ්චසද්දොපි විකප්පෙ. කිමුතසද්දො අතිසයෙති වුත්තො.
1139. භො අරෙ අම්භො හම්භො රෙ ජෙ අඞ්ග ආවුසො හෙ හරෙ එතෙ දස අව්හානෙ. හං හොසද්දාප්‍යත්‍ර. කථං කිංසු නනු කච්චි නු කිං එතෙ ඡ සමා සමානත්ථා.
1140. අධුනා, එතරහි, ඉදානි, සම්පති චාති චත්තාරො ඉදානීත්‍යත්ථෙ. අඤ්ඤදත්ථු තග්ඝ සසක්කං අද්ධා කාමං ජාතු වෙ හවෙ එතෙ අට්ඨ එකංසෙ එකංසත්ථෙ.
1141. යාවතාදයො සත්ත පරිච්ඡෙදවාචකා. තත්‍ර යාවතා, යාවාති ද්වෙ අනියමපරිච්ඡෙදත්ථවාචකා. තාවතා, තාව, එත්තාවතාති නියමපරිච්ඡෙදත්ථවාචකා. කිත්තාවතා, කීවෙති පරිච්ඡෙදපුච්ඡනත්ථවාචකා.
1142-1143. යථා තථා යථෙව එවං යථානාම යථාහි සෙය්‍යථාපි එවමෙවං වා තථෙව යථාපි එවම්පි සෙය්‍යථාපි නාම යථරිව යථා ච විය තථරිව ඉච්චෙතෙ සත්තරස පටිභාගත්ථෙ සදිසත්ථෙ භවන්ති.
1144. සං, සාමං, සයඤ්චෙති තයො සයමිච්චත්ථෙ. ආම සාහු ලහු ඔපායිකං පතිරූපං සාධු එවං එතෙ සත්ත සම්පටිච්ඡනත්ථෙ. ආමන්තාප්‍යත්‍ර.
1145. යමාදයො ඡ කාරණත්ථෙසියුං. චනසද්දො, චිසද්දො චාති ද්වෙ අසාකල්‍යෙ අසකලත්ථෙ. කදාචනං, කදාචීත්‍යාදි පයොගො. මුධාසද්දො නිප්ඵලෙ ඵලරහිතෙ, නිප්පයොජනෙත්‍යත්ථො. අමූලෙපි ච මුධා.
1146. ජාතුසද්දො එකංසෙපි. සබ්බතො, සමන්තතො, පරිතො, සමන්තා චාති චත්තාරො තුල්‍යත්ථා.
1147. න අ නො මා අලං නහි ඉච්චෙතෙ ඡ නිසෙධෙ. චෙ, සචෙ, යදීති තයො යද්‍යත්ථෙ. සද්ධංසද්දො අනුකූලත්ථෙ. නත්තං දොසො ච රජනීයමිච්චත්ථෙ. දිවාසද්දො අහෙ අහනීත්‍යත්ථෙ.
1148. ඊසං, කිඤ්චි, මනං ඉච්චෙතෙ අප්පත්ථෙ. අතක්කිතෙ අවිතක්කිතෙ. බලක්කාරෙ තු සාහසං. අග්ගතො, පුරතො ච පුරෙඉච්චත්ථෙ. පෙච්ච අමුත්‍රසද්දා භවන්තරෙ.
1149. අහො ච හි චාති එතෙ විම්හයෙ. විකප්පෙපි අහො. සම්මොදෙපි හි. තුණ්හීසද්දො මොනෙ අභාසනෙ. ආවි, පාතු ච පාකටත්ථෙ. සජ්ජු සපදිසද්දා තඞ්ඛණෙත්‍යත්ථෙ.
1150. සුදං ඛො අස්සු යග්ඝෙ වෙ හාදයො හකාරාදයො ච පදපූරණෙ සියුං. අන්තරෙන, අන්තරා, අන්තො චාති එතෙ අබ්භන්තරෙඉච්චත්ථෙ. අවස්සං, නූන ච නිච්ඡයත්ථෙ.
1151. සංසද්දො දිට්ඨාසද්දො ආනන්දත්ථෙ. සමුපජො, සංප්‍යත්‍ර. කාමප්පවෙදනෙ ඉච්ඡාය අක්ඛානෙ කච්චි ජීවති තෙ මාතා, මමෙදමභිමතමිච්චත්ථෙ. උසූයොපගමෙ උසූයාපුබ්බකෙ උපගමෙ.
‘‘කාමානුමතියං කාමො,
උසූයොපගමෙපි චා’’ති රුද්දො.
උසූයොපගමානුඤ්ඤාණෙපිචායං අත්ථො දිස්සතෙ.
1152-1153. යථාත්තන්ති සච්චං. තථස්ස අනතික්කමො යථාතථං, යථාත්ථෙ අබ්‍යයීභාවො. තථසද්දොයං භූතපරියායො. සදාසද්දො, සනංසද්දො චාති නිච්චෙ. සනසද්දොප්‍යත්‍ර. පායො, බාහුල්‍යඤ්ච සමා. පඤ්චකං බාහ්‍යෙ. සණිකංසද්දො අසීඝෙ.
1154. සම්මා, සුට්ඨූති ද්වෙ අභිධානානි.
1155. සායං සායෙ සායන්හෙ. අත්‍රාහෙති ඉමස්මිං අහනි අජ්ජසද්දො.
1156. යත්ථාදයො තයො අනියමට්ඨානාදිවාචකා. තත්ථාදයො නියමට්ඨානාදිවාචකා.
1157. සම්මුඛා, ආවි, පාතු ච සමානත්ථා.
1158. අප්පෙවාදයො තයො සංසයත්ථම්හි. ඉති ඉත්ථං එවංසද්දා නිදස්සනෙ වත්තන්ති. කථඤ්චිසද්දො කිච්ඡත්ථෙ.
1159. ඛෙදො ඛින්නතා. පච්චක්ඛෙ සච්ඡිසද්දො. ථිරෙ, අවධාරණෙ ච ධුවං. තිරො තිරියංසද්දා සමා. දුට්ඨුකුසද්දා කුච්ඡායං.
1160. ආසිට්ඨත්ථම්හි සුවත්ථි. ධිසද්දො නින්දායං. කුහිඤ්චනාදයො සත්ත ඨානාදිපුච්ඡනත්ථා.
1161. ඉහ ඉධ අත්‍ර එත්ථ අත්ථ එතෙ ඔකාසත්ථාදිවාචකා. සබ්බස්මිං කාලාදිකෙ සබ්බත්‍රාදිද්වයං. කිස්මිං කාලෙ කදා. කස්මිං කාලෙ කුදාචනං.
1162-1163. විභත්‍යන්තනාමසරාඛ්‍යාතපතිරූපකෙ අබ්‍යයෙ දස්සෙත්වා තදඤ්ඤභාවෙ අබ්‍යයෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘ආදිකම්මෙ’’ඉච්චාදි. තත්‍ර විභත්‍යන්තපතිරූපකං යථා – ‘‘චිරස්සං, චිරං, චිරෙනි’’ච්චාදි. නාමපතිරූපකං යථා – ‘‘ආම, සාහු, ලහු, ඔපායික’’මිච්චාදි. සරපතිරූපකං යථා – ‘‘අ’’-ඉච්චාදි. ආඛ්‍යාතපතිරූපකං යථා – ‘‘අත්ථි’’ඉච්චාදි.
සම්භවො පභවො. උදිණ්ණෙ පවුද්ධෙ වඩ්ඪනෙ. තිස පීණනෙ,ති, තිත්ති. නියොගෙ නියොජනෙ. අග්ගෙ උත්තමෙ. තප්පරෙ තප්පධානෙ. සඞ්ගෙ ලග්ගනෙ. පකාරෙ සදිසෙ, භෙදෙ වා. අන්තොභාවෙ පක්ඛිත්තෙ. වියොගෙ පවාසෙ. අවයවෙ පදෙසෙ. ධිතියං වීරියෙ පධානෙ. එතෙ චත්ථා ධාතුසංයොගත්ථා වා නාමසංයොගත්ථා වා භවන්ති. අසංයොගස්ස පන නාමපදස්ස අත්ථො ‘‘පො සියා පරමත්ථස්මිං, පාතු වාතෙසු පා භවෙ’’ති එකක්ඛරකොසෙ [එකක්ඛරකොස 73 ගාථා] වුත්තො.
1164. වික්කමො පධානං.
1165-1167. සන්‍යාසෙ නික්ඛිත්තෙ. මොක්ඛො නිබ්බානං. රාසි නිකරො. ගෙහෙ නිලයෙ. ආදෙසො ආචික්ඛනං. උපමාය සන්නිභෙ. අච්චයො අතික්කමො. සාමීප්‍යෙ සමීපභාවෙ. උපරති උපසමො. නීහරණං අපනයනං. ආවරණං නීවරණං [ආහරණං ගහණං (ක.)].
1168. උද්ධකම්මෙ උය්‍යානෙ. වියොගෙ උප්පාසිතෙ. අත්ථලාභො උප්පත්ති. පබලත්තෙ මහාබහලත්තෙ. දක්ඛග්ගතාසූති දක්ඛභාවෙ, අග්ගභාවෙ ච. සත්තියං, මොක්ඛෙ නිබ්බානෙ ච.
1169. දු ච අභාවෙ දුස්සීලො, දුප්පඤ්ඤො. අසමිද්ධියං දුබ්භික්ඛං. අනන්දනං අමොදනං.
1170. සමන්තත්තසමිද්ධීසූති සමන්තභාවෙ, සමිද්ධියඤ්ච. සඞ්ගතෙ සහිතෙ. විධානෙ කරණෙ. පභවො සම්භවො. පුනප්පුනක්‍රියා පුනප්පුනකරණං.
1171-1172. අතිසයො අත්‍ර අධිමත්තං. භුසත්ථො සමන්තත්ථො, තෙන සමන්ත පරියායොපි භුසසද්දො අත්ථීති වෙදිතබ්බො. ඉස්සරියො පභූති. අච්චයෙ අතික්කමෙ. කලහෙ විග්ගහෙ. භාසෙ කථනෙ, ‘‘භාසායා’’තිපි පාඨො. කුච්ඡනෙ කුච්ඡායං. අනභිමුඛත්ථෙ විමුඛො. මොහො විමති. පධානෙ විසිට්ඨෙ. දක්ඛතා ඡෙකතා. ඛෙදෙ පරිස්සමෙ.
1173. ජානනෙ අවගතෙ. අධොභාගෙ අවංසිරෙ. අනිච්ඡයෙ අනිණ්ණයෙ. පරිභවෙ අවඤ්ඤාතෙ. දෙසො ච බ්‍යාපනඤ්ච හානි චාති ද්වන්දො. වචොක්‍රියාය වචනක්‍රියායං. ථෙය්‍යෙ චොරියෙ. අඤ්ඤාණෙ ච පත්තිආදිකෙ ච.
1174. පච්ඡාත්ථෙ අනුචරො. භුසත්ථෙ අනුග්ගතො. සදිසෙ අනුරූපො. අනුවත්තියං අන්වෙති. හීනෙ අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො. තතියත්ථෙ නදිමන්වවසිතා බාරාණසී. දෙසෙ, ලක්ඛණෙ, විච්ඡායං, ඉත්ථම්භූතෙ, භාගාදිකෙ ච අනු. ලක්ඛණෙ රුක්ඛ’මනු විජ්ජොතතෙ චන්දො. විච්ඡායං රුක්ඛං රුක්ඛමනු තිට්ඨති. ඉත්ථම්භූතෙ සාධු දෙවදත්තො මාතර’මනු. භාගෙ යදෙත්ථ මං අනු සියා.
1175. ආලිඞ්ගනෙ පරිස්සජති. දොසක්ඛානෙ පරිභාසෙත්වා. නිවාසනෙ වත්ථං පරිදහිත්වා. අවඤ්ඤො පරිභවො. ආධාරෙ භොජනෙ සොකෙ බ්‍යාපනෙ. තත්වෙ සභාවෙ. ලක්ඛණාදො ලක්ඛණවිච්ඡාඉත්ථම්භූතභාගෙ.
1176. විසිට්ඨෙ අභිධම්මො. උද්ධකම්මෙ සාරුප්පෙ වුද්ධියං පූජායං අධිකෙ. කුලෙ අභිජනො. අසච්චෙ ලක්ඛණාදිම්හි චතුබ්බිධෙ [‘අභිරභාගෙ (පා.1.4.91)’ ති අභිස්ස භාගවජ්ජිතෙසු ලක්ඛණාදීසු කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා වුත්තා (රූපසිද්ධි-කාරකතණ්ඩෙ)].
1177. අධිකෙ ඉස්සරෙ පාඨෙ උච්චාරණෙ, අධිට්ඨානෙ පාපුණනෙ නිච්ඡයෙ උපරිභාගාදිකෙ භටනෙ භත්තියං විසෙසනෙ ච අධි.
1178-1179. වාමාදානෙ ඉති පාඨෙ වාමෙ පටිලොමෙ, ආදානෙ ගහණෙ. වාචාදානෙ පච්චස්සොසි. පටිනිධිම්හි මුඛ්‍යසදිසෙ බුද්ධස්මා පති. පටිබාධෙ නිවත්තනෙ. පටිච්චත්ථෙ ‘‘පටිච්චා’’ති පදස්ස අත්ථෙ. ලක්ඛණාදිකෙ චතුබ්බිධෙ.
1180-1181. සමීපෙ ආදිකම්මනි මරියාදෙ උද්ධකම්මනි ඉච්ඡායං බන්ධනෙ අභිවිධිම්හි ච ආ. කිච්ඡෙ ඊසත්ථෙ නිවත්තියඤ්ච අප්පසාදෙ ආසීසනෙ සරණෙ වාක්‍යසරණෙ ආ එවං අනුස්සරං. පතිට්ඨායං, විම්හයාදීසු ච ආ.
1182. භූතභාවෙ අතීතො.
1183. සම්භාවනෙ අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, රතිං සො නාධිගච්ඡති [ධ. ප. 187]. සම්භාවනමධිකත්ථවචනෙන අඤ්ඤත්‍ර සත්තියා අවිඝාතො. සංවරණෙ අපිධානං.
1184-1185. අපගතො අපෙතො. උපපත්තියං යුත්තියං උපෙක්ඛා. ආධික්‍යෙ උපඛාරියං දොණො. පුබ්බකම්මනි බුද්ධොපක්කමං කිලෙසච්ඡෙදො. ගය්හාකාරෙ පච්චුපට්ඨානං. උපරිත්තෙ උපරිභාවෙ උපපන්නො. අනසනෙ උපවාසො.
1186. උපදෙසෙ එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බං. වචනපටිග්ගාහෙ එවං හොතු. ඉදමත්ථෙ ඉදංසද්දස්ස අත්ථෙ.
1187. සමුච්චයෙ කෙවලසමුච්චයෙ –
චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච, පච්චයං සයනාසනං;
අදාසි උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා [ජා. 2.22.551].
සමාහාරෙ චක්ඛු ච සොතඤ්ච චක්ඛුසොතං. අන්වාචයො එකං පධානභාවෙන වත්වා ඉතරස්ස අප්පධානභාවෙන වචනං, තස්මිං. සීලං රක්ඛාහි, දානඤ්ච දෙහි. ඉතරීතරෙ සමණො ච බ්‍රාහ්මණො ච සමණබ්‍රාහ්මණා. තත්‍ර කෙවලසමුච්චයො ච අන්වාචයො ච සමාසෙ නත්ථි, ඉතරද්වයං සමාසෙයෙව.
1188. පකාරො තුල්‍යො, භෙදො ච. පදත්ථස්ස විපල්ලාසෙ ගොති අයමාහෙති. සමාපනෙ ඉච්ඡිතස්ස පදස්ස පරිනිට්ඨාපනෙ.
1189. පජ්ජං වාසද්දස්සත්ථෙ. වවත්ථිතවිභාසායං වා පරො අසරූපා. විඅවපුබ්බො ඨා ගතිනිවත්තියං, තො, ඨාතිස්ස ථො, අසරූපද්විත්තඤ්ච. වවත්ථිතා නියමිතා විභාසා වවත්ථිතවිභාසා. අවස්සග්ගෙති අවපුබ්බො සජ විස්සජ්ජනාලිඞ්ගනනිම්මානෙසු.
1190. භූසනෙ අලඞ්කාරෙ. වාරණෙ නිවාරණෙ. පරියත්ති පරියාපුණනතා, යුත්තත්ථෙපි අලං. අථො අථසද්දා අනන්තරාදීසු චතූසු අත්ථෙසු සියුං.
1191. පසංසාදීසු තීසු. ස්වීකාරෙ පටිඤ්ඤාණෙ. ආදිනා පකාසත්ථසම්භාබ්‍යාකොධාදිකෙ චත්ථෙ නාමසද්දො. අවධාරණමෙවත්ථො.
1192. අනුඤ්ඤා අනුමති. සන්තානං අනුනයො. ආලපනං සම්බොධනං. වතසද්දො එකංසෙ දයායං කරුණායං හාසෙ පහාසෙ ඛෙදෙ පරිස්සමෙ ආලපනෙ විම්හයෙ අච්ඡරියෙ ච සියා.
1193. වාක්‍යාරම්භෙ ‘‘හන්ද වදාමි තෙ’’ති. විසාදෙ ඛෙදෙ. යාව තාව තූති යාවතාවසද්දා සාකල්‍යෙ නිරවසෙසෙ. යාවදත්ථං තාව ගහිතං. මානෙ පමාණෙ. ‘‘යාව පමාණමරියාදා-වධාරණත්ථකං මත’’මිති භාගුරි. අවධිම්හි පරිච්ඡින්නෙ.
1194. පුරත්ථාසද්දො පාචියං දිසායං ඉච්චත්ථෙ, පුරත්ථෙ වක්ඛමානෙ, අග්ගතො සමුද්ධෙ ඉච්චත්ථෙ ච පඨමෙපි ආදිම්හි වත්තති. පබන්ධෙ වාක්‍යරචනායං වාක්‍යපබන්ධෙ පුරාණාදිකෙ. චිරන්තරෙ අතීතභූතෙ. නිකටෙ සන්නිහිතෙ. ආගාමිකෙ අනාගතෙ.
1195. ඛලුසද්දො නිසෙධෙ වාක්‍යාලඞ්කාරෙ වාක්‍යභූසායං අවධාරණෙ එවත්ථෙ, පසිද්ධියඤ්ච වත්තති. අභිතොසද්දො ආසන්නෙ අභිමුඛෙ උභයතො ඉච්චත්ථෙ, ආදිනා සීඝෙ, සාකල්‍යෙ ච අත්ථෙ වත්තති. ආසන්නෙ අභිතොයං නදී. අභිමුඛෙ අභිතොව තාතා. උභයතොඉච්චත්ථෙ අභිතො මග්ගස්ස. සීඝෙ අභිතො අධීයිත්වා. සාකල්‍යෙ අභිතො වනං දඩ්ඪං.
1196. යද්‍යපිසද්දත්ථෙ අනුග්ගහණගරහත්ථෙ. එකංසත්ථෙ අවිතථත්ථෙ. අථො පනසද්දො විසෙසස්මිං අත්ථෙ, පදපූරණත්ථෙ ච සියා.
1197. හිසද්දො කාරණාදීසු චතූසු අත්ථෙසු වත්තති. තුසද්දො පන තත්ථ චතූසු අත්ථෙසු මජ්ඣෙ හෙතුවජ්ජෙ තිකෙ අත්ථෙ වත්තති. කුසද්දො පාපෙ ඊසත්ථෙ කුච්ඡනෙ ජිගුච්ඡායඤ්ච.
1198. නුකාරො සංසයෙ, පඤ්හෙ ච. නානාසද්දො අනෙකත්ථෙ, වජ්ජනෙ ච. කිංසද්දො පුච්ඡායං, ජිගුච්ඡායඤ්ච, අබ්‍යයො. තිලිඞ්ගො ච, නියමෙ තු තිලිඞ්ගොව. වාරිම්හි උදකෙ. මුද්ධනි සීසෙ ච, කං සුඛෙපි, වුත්තඤ්ච නානත්ථසඞ්ගහෙ –
‘‘කො බ්‍රහ්මත්තානීලක්කෙසු, සමානෙ සබ්බනාමිකෙ;
පාවකෙ ච මයූරෙ ච, සුඛසීසජලෙසු ක’’න්ති.
1199. අමාසද්දො සහත්ථෙ, සමීපත්ථෙ ච, අමාවාසී, අමාගතො ච. පුනසද්දො භෙදෙ විසෙසෙ. අපඨමෙ පුන දදාති. කිරසද්දො අනුස්සවෙ අනුක්කමෙන සවනෙ, අරුචියඤ්ච. උදසද්දො අප්‍යත්ථෙ පඤ්හෙ. විකප්පනෙ අත්ථන්තරස්ස විකප්පනෙ ච.
1200. පච්ඡාසද්දො පතීචියං දිසායං. චරිමෙ අනාගතෙ කාලෙ. සාමිසද්දො තු අද්ධෙ භාගෙ, ජිගුච්ඡනෙ නින්දායඤ්ච. අද්ධෙ භාගෙ සාමි වුත්තං, ජිගුච්ඡනෙපි තදෙව. පාතු පකාසෙ පකාසනීයෙ, සම්භවෙ උප්පත්තියඤ්ච. මිථොසද්දො අඤ්ඤොඤ්ඤෙඉච්චත්ථෙ, රහොඉච්චත්ථෙ ච.
1201. හාසද්දො ඛෙදෙ, සොකෙ, දුක්ඛෙ ච. අහහසද්දො ඛෙදෙ, විම්හයෙ අබ්භුතෙ ච. ධිසද්දො හිංසාපනෙ, නින්දායඤ්ච. තිරියං තිරොසද්දා පිධානෙ වත්තන්ති. තිරියං කත්වා කණ්ඩඞ්ගතො, තිරොකත්වා වා.
1202-1203. සඞ්ඛ්‍යාතාසඞ්ඛ්‍යාතත්ථානං උපසග්ගනිපාතසඞ්ඛ්‍යාතානං අබ්‍යයානං පසිද්ධෙ පචුරප්පයොගෙ එකච්චෙ වා දස්සෙත්වා තදඤ්ඤෙපි සඞ්ඛෙපනයෙන දස්සෙතුමාහ ‘‘තුනි’’ච්චාදි. එත්ථ ච තුනාදිසද්දෙහි ජ්ජුපරියන්තෙහි තදන්තාව ගහිතා, න හි කෙවලානං එතෙසං අබ්‍යයභාවො සම්භවති. තස්සත්ථො – තුනපච්චයන්තො ච තථා ත්වාන තවෙ ත්වා තුං ධා සො ථා ක්ඛත්තුං තො ථ ත්‍ර හිඤ්චනං හිං හං ධි හ යකාරතො හිංධ ධුනා රහි දානි, කිංස්මා වො දාචනං දාජ්ජථං ථත්තං ජ්ඣජ්ජුපච්චයන්තො ච අබ්‍යයීභාවසමාසො ච තුනාදීනං යාදෙසන්තො ච අබ්‍යයං නාම භවෙති. පයොගො යථා – ‘‘කාතුන, කත්වාන, කාතවෙ, කත්වා, කාතුං, සබ්බධා, සබ්බසො, සබ්බථා, චතුක්ඛත්තුං, සබ්බතො, සබ්බත්ථ, සබ්බත්‍ර, කුහිඤ්චනං, කුහිං, කුහං, සබ්බධි, ඉහ, යහිං, ඉධ, අධුනා, එතරහි, ඉදානි, ක්ව, කුදාචනං, කදා, අජ්ජ, කථං, අඤ්ඤථත්තං, එකජ්ඣං, සජ්ජු, උපනගරං, අන්තොපාසාදං, අභිවන්දිය’’ඉච්චාදි. ඉදං පන සබ්බෙසම්පි අබ්‍යයානං සඞ්ඛෙපලක්ඛණං.
‘‘සදිසං තීසු ලිඞ්ගෙසු, සබ්බාසු ච විභත්තිසු;
වචනෙසු ච සබ්බෙසු, යං න බ්‍යෙති තදබ්‍යය’’න්ති.
අබ්‍යයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඉති සකලබ්‍යාකරණමහාවනාසඞ්ගඤාණචාරිනා කවිකුඤ්ජරකෙසරිනා ධීමතා සිරිමහාචතුරඞ්ගබලෙන මහාමච්චෙන විරචිතායං අභිධානප්පදීපිකාවණ්ණනායං සාමඤ්ඤකණ්ඩවණ්ණනා සමත්තා.
නිගමනවණ්ණනා
1. ‘‘සග්ගකණ්ඩො චා’’ත්‍යාදිනා අභිධානප්පදීපිකායං කපාලතෙලවට්ටිසදිසෙන කණ්ඩත්තයෙන සමඞ්ගිතා දීපිතා.
2. ‘‘තිදිවෙ’’ත්‍යාදිනා තොටකෙන තස්සා පයොජනං කථිතං. තස්සත්ථො – යො නරො කත්තුභූතො තිදිවෙ දෙවලොකෙ, බ්‍රහ්මලොකෙ ච මහියං මනුස්සලොකෙ, භුජගාවසථෙ නාගලොකෙ චාති එතෙසු තීසු ඨානෙසු සන්නිහිතානං සකලත්ථානං සබ්බෙසං අභිධෙය්‍යානං සමව්හයස්ස අභිධානස්ස දීපනියං පකාසනියං ඉහ අභිධානප්පදීපිකායං සවනධාරණාදිනා කුසලො ඡෙකො හොති, ස නරො මහාමුනිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනෙ සුත්තාභිධම්මවිනයසඞ්ඛාතෙ වචනෙ පටු ඡෙකො හොති, පටුත්තායෙව මතිමා නාම හොතීති.
3-9. ඉදානි යස්ස රඤ්ඤො විහාරෙ වසිත්වා අයං ගන්ථො විරචිතො, තස්ස නාමගුණනිවාසකරණප්පකාරවිහාරගුණනාමාදීනි දස්සෙත්වා අත්තනො ච නාමගුණෙ දස්සෙතුං සත්ත ගාථා වුත්තා.
තත්‍ර දුතියා භුජඞ්ගප්පයාතං නාම. තාසං අයං සම්බන්ධාධිප්පායා අත්ථවණ්ණනා – යො පරක්කමභුජො නාම භූපාලො රාජා කාරෙසි, රක්ඛෙසීති ච ඉමිනා සම්බන්ධො. කිංගුණො සො රාජා? ගුණභූසනො සද්ධාදිගුණාලඞ්කාරධරො. තෙජස්සී තෙජොයුත්තො. ජයී අරිජයෙන යුත්තො. කෙසරිවික්කමො කෙසරසීහො විය සූරගුණයුත්තො, වීරියවා ච. ස කත්ථ නිවාසී? සො රාජා ලඞ්කායමාසි ලඞ්කානාමකෙ දීපෙ නිවාසනසීලො. චිරං චිරකාලං විභින්නං තිධා විභින්නං නිකායත්තයස්මිං නිකායත්තයං භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා නයෙන හෙතුනා සමග්ගෙ සමග්ගං කාරෙසි, කාරිතන්තොයං කරොතීති කම්මිකො, තථා සදෙහංව අත්තනො කායං ඉව නිච්චාදරො හුත්වා දීඝකාලං මහග්ඝෙහි ච පච්චයෙහි තං නිකායත්තයං රක්ඛෙසි.
තථා යෙන රඤ්ඤා යථා කිත්තියා අත්තනො සද්ධාදිකිත්තියා කරණභූතාය ලඞ්කා අත්තනො නිවාසනට්ඨානභූතා කම්මභූතා සම්බාධීකතා සඞ්කටීකතා අනොකාසීකතා, තථා විහාරෙහි ගාමෙහි ආරාමෙහි ඛෙත්තෙහි වාපීහි ච ලඞ්කා සම්බාධීකතා.
තථා යස්ස රඤ්ඤො සබ්බකාමදදං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං අනුග්ගහං පත්වා පාපුණනහෙතු අහං විබුධගොචරං පණ්ඩිතවිසයං ගන්ථකාරත්තං පත්තො, තෙන රඤ්ඤා කාරිතෙ පාසාදගොපුරාදිවිභූසිතෙ, සග්ගකණ්ඩෙ දෙවලොකස්ස කණ්ඩසදිසෙ, සතොයාසයස්මිං සාදුසලිලාසයසමන්නාගතෙ, පටිබිම්බිතෙ භගවතො නිවාසනට්ඨානජෙතවනමහාවිහාරස්ස පටිබිම්බභූතෙ, සාධුසම්මතෙ සාධුවිහාරොති සම්මතෙ, සාධූහි වා සම්මතෙ සරොගාමසමූහම්හි සලිලාසයභික්ඛාචාරයුත්තගාමසමූහසමන්නාගතෙ මහාජෙතවනාඛ්‍යම්හි විහාරෙ වසතා නිවාසං කුබ්බතා සන්තවුත්තිනා සන්තචාරිනා සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන ධීමතා අතිසයඤාණයුත්තෙන මොග්ගල්ලානෙන සම්මාසම්බුද්ධස්ස දුතියඅග්ගසාවකභූතස්ස ආයස්මතො ඉද්ධිමතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස නාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන එසා අභිධානප්පදීපිකා රචිතාති.
නිගමනකථා
යද්‍යත්‍ර දොසොණුපමාණසම්භවො,
ගුණීසු වීධිම්පි තථා විගාහතෙ;
යථා ජලං භොජනම්පි ජන්තුවා,
චතුප්පදො වාප්‍යචරො කණණ්‍යපි.
අසම්පවෙදිදස්සනාය භාසිතෙ,
ගුණො ච දොසො ච සදා විවිජ්ජරෙ;
තතො බුධා මෙ නවධානතා භවං,
ඛමන්තු දොසං ගුණතං නයන්තු වා.
යො සීහසූරො සිතකුඤ්ජරින්දො,
රාජාධිරාජා අහු තම්බදීපෙ;
දුබ්බාරනාගාදිජිතො නරින්දො,
සුකන්තභීමාදිගුණොපපන්නො.
තන්නාමධෙය්‍යො තදනුබ්බාදජාතො,
සද්ධාදියුත්තො චතුසෙතිභින්දො;
නාගාදිථාමො අතිදුප්පසය්හො,
උළාරපඤ්ඤො ධිතිමා යසස්සී.
තෙනාහමච්චන්තමනුග්ගහීතො,
අනඤ්ඤසාධාරණසඞ්ගහෙන;
සඞ්ඛෙපතොකාසිමිමං විසුද්ධි-
සංවණ්ණනං සොතුහිතං සුබොධං.
රාජා පජං රක්ඛතු සප්පජංව,
ධම්මඤ්ච ලොකාපි සමාචරන්තු;
පූරෙන්තු අත්ථා සුපකප්පිතා ච,
කාලෙන දෙවොපි පවස්සතූති.
අභිධානප්පදීපිකාටීකා නිට්ඨිතා.