6. අරඤ්ඤාදිවග්ගවණ්ණනා
605. නව පබ්බතස්ස නාමානි. පබ්බ පූරණෙ, තො. ගිර නිග්ගිරණෙ, ඔසධාදයො නිග්ගිරතීති ගිරි, ඉ. සිලානං රාසි සෙලො, සිලා පචුරා සන්ත්‍යස්මිං වා සෙලො, සෙල ගතියං වා, අ. අද්ද ගතිම්හි යාචනෙ ච, භූවාදි, ඉ, අද්ද හිංසායං වා, චුරාදි. න ගච්ඡතීති නගො. න චලතීති අචලො. සිලානමුච්චයො උබ්බෙධො, ථූපො වා සිලුච්චයො. සිඛරයොගා සිඛරී, ඊ, තිලකීභූතො. භුං භූමිං ධරතීති භූධරො, භුයා ධරීයතීති වා භූධරො, බාහුල්‍යෙන අ, භූධරො. අහාරියො, ගොත්තොපි, දෙසන්තරං නෙතුමසක්‍යත්තා අහාරියො, ගවං භූමිං ධාරණෙන තායතෙ ගොත්තො.
පඤ්චකං සිලායං. අම ගතියං, භො. වන, සන සම්භත්තියං, පසනති බ්‍යාපෙතීති පාසාණො, නිපාතනා, පස බන්ධනෙ වා, යු. අසු ඛෙපනෙ, මො, අස්මා, රාජාදි, අසු බ්‍යාපනෙ වා. පල රක්ඛණෙ, උපලො, උප දෙහෙ වා, අලපච්චයො නිපාතො. සිල උච්චෙ, අ. සිලා, නාරී.
606. ගිජ්ඣකූටාදයො තිකූටන්තා ‘‘වඞ්කාදී’’ති එත්ථ ආදිනා මලයදද්දුරාදයො ච නගා නගවිසෙසා. ගිජ්ඣා සකුණවිසෙසා අස්ස කූටෙ වසන්ති, ගිජ්ඣසදිසකූටයුත්තතාය වා ගිජ්ඣකූටො. විසෙසෙන භාතීති වෙභාරො, අරො. පුල මහත්තෙ, විසෙසෙන පුලතීති වෙපුල්ලො. ඉසයො ගිලතීති ඉසිගිලි, ඉ. ආදිච්චගමනවිරොධෙන විරුද්ධං ඣායතීති විඤ්ඣො. පණ්ඩුවණ්ණතාය පණ්ඩවො, පණ්ඩ ගතියං වා, අවො. කුටිලතාය වඞ්කො. ද්වයං උදයගිරිම්හි. අපරසෙලාපෙක්ඛාය පුබ්බසෙලො. උදයන්ත්‍යස්මා සූරියාදයොති උදයො, සූරියාදීනමුදයයොගතො වා උදයො.
තිකං අත්ථගිරිම්හි. මන්දයති සූරියො යස්මිං මන්දරො. මන්දප්පභො වා අරති යස්මිං සූරියොති මන්දරො, අත්ථං අනුපලද්ධිං ගහනක්ඛත්තානං කරොතීත්‍යත්ථො, නාමධාතුකාරිතන්තා අ. ද්වයං හිමවති පබ්බතෙ. හිමප්පචුරතාය හිමවා, හිමං වා වමතීති හිමවා, ක්වි, රාජාදිපක්ඛෙපත්තා සිස්සා. හිමයුත්තො අචලො හිමාචලො.
607. අත්තනි සඤ්ජාතගන්ධදබ්බානං ගන්ධෙහි ලොකෙ මදයති, මොදයතීති වා ගන්ධමාදනො, යු. කෙලාසො වුත්තො. විචිත්තකූටයුත්තතාය චිත්තකූටො. සුඛං දස්සනං යස්ස, යස්මිං වා සුදස්සනො, කාළවණ්ණකූටතාය කාළකූටො. තීණි කූටාන්‍යස්ස තිකූටො, ඡළෙතෙපි පබ්බතවිසෙසා. අස්ස යථාවුත්තස්ස පබ්බතස්ස පත්ථො සමො භූමිභාගො සානු නාම, අස්ස වා පබ්බතස්ස සමාය භූමියං පත්ථො සානු ච භවන්තීති අජ්ඣාහරිතබ්බං. පතිට්ඨතෙ අස්මින්ති පත්ථො, ඨස්ස ථො. සන සම්භත්තියං, ණු, සම්භජීයතෙ සෙවීයතෙති සානු, ද්වෙප්‍යනිත්ථියං.
608. තිකං සිඞ්ගස්ස නාමං. කුට දාහෙ, කම්මනි ණො, වාකාරෙන කූටම්පි. සිඛං රුහතීති සිඛරං. නෙරුත්තො. සිඛං ගච්ඡතීති සිඞ්ගං, ඉඞ්ග ගමනත්ථො, ඛලොපො. ද්වයං පබ්බතාදීනං පපතනට්ඨානස්ස නාමං. පපතන්ත්‍යස්මා, ණො. පත අධොගමනෙ, පපාතො. තට සමුස්සයෙ, තටො.
ද්වයං පබ්බතනිතම්බෙ. නිතම්බො ජඝනෙපි, කට වස්සාවරණෙසු, ණ්වු. පබ්බතෙ පාසාණාදීසු අම්බුනො ජලස්ස පසවො පසවනං නිජ්ඣරො නාම, නිස්සරණං නිජ්ඣරො, සස්ස ඣො, අසරූපද්විත්තං. ඣරොපි.
609. ද්වයං කිත්තිමෙ අකිත්තිමෙ, සජලෙ නිජ්ජලෙ වා කන්දරෙ. දර විදාරණෙ, අ, ඊ, දරී. කං ජලවාචකමබ්‍යයං, කෙන දරීයතෙ කන්දරො, ආ, කන්දරා. තිකං දෙවඛාතබිලෙ. නිලීයන්ත්‍යස්මිං ලෙණං, ලී සිලෙසනෙ, යු. ගතිං හ්වයති කුටිලයතීති ගබ්භරං, නිපාතනා. ගබ්භ ධාරණෙ වා, අරො. ගුහූ සංවරණෙ, අ, ගුහා.
ද්වයං සිලාමයපොක්ඛරණියං. සොඩි ගබ්භෙ, ඊ. සොණ වණ්ණගතිසඞ්ඝාතෙසු වා, ඩො, ඊ. ද්වයං පබ්බතාදීනං ගබ්භරදෙසෙ ලතාපල්ලවතිණාදීහි පිහිතොදරෙ ගබ්භරෙ. කුඤ්ජ අබ්‍යත්තසද්දෙ, කරණෙ, ණො, නිකුඤ්ජං නිපුබ්බො. ද්වයංප්‍යනිත්ථියං. නිකුඤ්ජවචනං පකුඤ්ජාදිනිවත්තනත්ථං.
610. සෙලස්ස පබ්බතස්ස උද්ධංභූමි අධිච්චකා නාම. සෙලස්සාධොභාගාසන්නභූමි උපච්චකා නාම. අත්‍ර තෙහි උපාදිසද්දෙහි ච්චකො යදාදිනා [පාණිනි 5.2.34].
මූලපබ්බතස්සන්තෙ පරිවාරෙත්වා ඨිතා ඛුද්දපබ්බතා පාදා නාම. තත්‍ර පාදාදිද්වයං. පජ්ජතෙ ගම්‍යතෙති, ණො. සෙලස්ස උපන්තො සමීපෙ පබ්බතො උපන්තසෙලො.
ගෙරිකමනොසිලාහරිතාලකට්ඨින්‍යාදිකොසබ්බො එව සිලාවිකාරො ‘‘ධාතූ’’ත්‍යුත්තො, ධර ධාරණෙ, තු, ධාතු.
සෙලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
611. තිකං සීහෙ. කෙසරො ජටා, තංයොගා, ඊ, කෙසරී. මිගෙ හිංසතීති සීහො, නිපාතනා වණ්ණවිපරියයො, මිගෙ හන්තුං සංවිජ්ජමානා ඊහා අස්සාති වා සීහො, සහතීති වා සීහො. පඤ්චස්සො, හරිපි. මුඛමිව චරණාප්‍යස්ස කරිකුම්භදාරණසමත්ථාති තෙහි සහ පඤ්චස්සානි යස්ස. හරති මිගෙති හරි, ඉ. මහාකුක්කුරප්පමාණො කුක්කුරාකති කණ්හලෙඛාචිත්තසරීරො ගොමනුස්සාදිහිංසක්ඛමො රස්සමුඛො තරච්ඡො නාම, සො ‘‘සුනඛබ්‍යග්ඝො’’ති වුච්චති. තර තරණෙ, ඡො, මිගෙ අදතීති මිගාදනො, නන්දාදීහි යු.
ද්වයං බ්‍යග්ඝෙ. විනිහන්ත්වා ආඝායතීති බ්‍යග්ඝො, ඝා ගන්ධොපාදානෙ, බ්‍යග්ඝො දීපිනිපි. පුං පුමානො දාලෙතීති පුණ්ඩරීකො, දල විදාරණෙ, ණ්වු. දස්ස ඩො, ලස්ස රො, අස්සී, පුණ්ඩරීකො.
‘‘පුණ්ඩරීකං සිතම්බොජෙ,
සිතච්ඡත්‍රෙ ච භෙසජ්ජෙ;
කොසකාරන්තරෙ බ්‍යග්ඝෙ,
සො දිසාවාරණග්ගිසූ’’ති. –
නානත්ථසඞ්ගහෙ. වග්ඝොපි. දීපිනිවිසයෙ සද්දූලො ඊරිතො, සරතීති සද්දූලො, ඌලො, දො චන්තො, සද්දෙන උලති ගච්ඡතීති වා සද්දූලො. දීපං තච්චම්මං, තංයොගා දීපී, තස්මිං දීපිනි.
612. පඤ්චකං අච්ඡෙ. අසු ඛෙපනෙ, ඡො. ඉච ථුතියං, අ, ඉක්කො. භල්ලුකොපි, භල, භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු, ණ්වු, අස්සු, ඊස ගතිහිංසාදානෙසු, සො, රස්සාදි. අපච්චයෙ ඉසො.
ද්වයං රොහිතෙ. ලොහිතවණ්ණතාය රොහිසො, ලොහිතො ච, පුබ්බත්‍ර තස්ස සො. තිකං ගොකණ්ණෙ. ගවස්ස කණ්ණො විය යස්ස කණ්ණොති ගොකණ්ණො. ගණයුත්තතාය ගණී ච සො කණ්ටකසදිසසිඞ්ගතාය කණ්ටකො චෙති ගණිකණ්ටකො, සමුදිතනාමම්පි වදන්ති. ගණි ච කණ්ටකො ච ගණිකණ්ටකාති ද්වෙ නාමානිපි දට්ඨබ්බානි, තෙනෙව හි ‘‘ගණිකණ්ටකා’’ති බහුවචනනිද්දෙසො කතො.
613-614. චතුක්කං ඛග්ගෙ. සිඞ්ගඤ්ච ඛග්ගාඛ්‍යං, තංයොගා ඛග්ගො. ‘‘ඛග්ගො ගණ්ඩකසිඞ්ගාසි-වුද්ධභෙදෙසු ගණ්ඩකෙ’’ති [බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 2.5.4] හි නානත්ථසඞ්ගහෙ. ඛග්ගසදිසං විසාණමස්ස සණ්ඨානතොති ඛග්ගවිසාණො, ණො. එත්ථ ඛග්ගසද්දො අසිපරියායො. පලාසමදතීති පලාසාදො. ගණ්ඩ වදනෙකදෙසෙ, ණ්වු, ගණ්ඩකො.
බ්‍යග්ඝාදිකො සබ්බොපි මිගභෙදො ‘‘වාළමිගො, සාපදො’’ති චොච්චතෙ. බ්‍යග්ඝස්සාතිසයෙන මනුස්සාදීනං හිංසනතො දුට්ඨතා පාකටාති තප්පමුඛතා වුත්තා. වල සංවරණෙ, වලන්ත්‍යත්තානමස්මාති වාළො, ණො, වාළො ච සො මිගො චෙති වාළමිගො, දුට්ඨමිගොත්‍යත්ථො. ‘‘බ්‍යග්ඝො තං ඛාදතූ’’ත්‍යාදිනා සපන්ති යෙනාති සාපදො, සප අක්කොසෙ, දො, දීඝාදි.
ප්ලවඞ්ගන්තං මක්කටෙ. ප්ලවො ගතිභෙදො, තෙන ගච්ඡතීති ප්ලවඞ්ගමො, ප්ලවඞ්ගො ච. මර පාණචාගෙ, අටො, කො චන්තො, මක්කටො. නරො ඉව වානරො, වාසද්දො ඉවත්ථෙ, නාමානං යුත්තත්ථත්තා සමාසො. සාඛායං පසුතො මිගො සාඛාමිගො. ගත්‍යත්ථතාය ක්‍රියාය පයොගා. කපි චලනෙ, ඉ, කපි. වලී සිථිලං චම්මං මුඛෙ අස්ස වලීමුඛො. කිසො, වනොකොපි, කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සෙතීති කිසො, උස්සි. වනමොකමාසයො අස්ස වනොකො. සො මක්කටො චෙ කණ්හතුණ්ඩො කාළමුඛො සියා, තදා ‘‘ගොනඞ්ගලො’’ති මතො, ගුන්නං නඞ්ගලසදිසතාය ගොනඞ්ගලො.
615. පජ්ජද්ධං සිඞ්ගාලස්ස නාමං. සර ගතිහිංසාචින්තාසු, අලො. සරතිස්ස සිඞ්ගො. ජමු අදනෙ, ණ්වු, බො චන්තො, අස්සු. කුස අක්කොසෙ, තු, ථු වා. භෙරවයුත්තතාය භෙරවො, ‘‘භෙ’’ඉති රවතීති වා භෙරවො. සමු උපසමෙ, ඉවො, සිවා, නාරී, සි සෙවායං වා, වො. මිගධුත්තො, වඤ්චකොපි, මිගෙසු වනපසූසු ධුත්තො. බ්‍රාහ්මණං වඤ්චෙතීති වඤ්චකො.
තිකං බිළාරෙ. බිල භෙදනෙ, අරො, ළත්තං. බබ්බ ගතියං, උ. මජ සුද්ධියං, ආරො, නිග්ගහීතාගමො. ඔතු, ආඛුභුජොපි. ද්වයං කොකෙ, අයං කුක්කුරප්පමාණො කපිලො හරිණො. කුක, වක ආදානෙ. ඊහාමිගොපි, මිගෙ ඊහති කඞ්ඛතීති, කම්මනි ණො.
616. ද්වයං මහිංසෙ. මහියං සෙතීති මහිංසො, රස්සො, නිග්ගහීතාගමො ච. ලල ඉච්ඡායං, උදකං ලලතීති ලුලායො, නිපාතනා, අයො, අස්සු ච. ගො විය වජති ජායතීති ගවජො. ගො විය අයතීති ගවයො, සමා ද්වෙ තුල්‍යත්ථා.
ද්වයං සල්ලෙ. සල්ල ආසුගතියං, අ, සල්ලො, සකත්ථෙ කො, සල්ලකො අත්තනො සරීරජාතෙන සල්ලෙන සුනඛං සලති හිංසතීති වා සල්ලො, සල්ලකො ච, අයං සූකරසණ්ඨානො, සලාකාපායො ච. අස්ස සල්ලස්ස ලොමම්හි සලලං, සලඤ්ච භවෙ. පල, සල, පථ ගතියං, අලො, නදාදිත්තෙ සලලී, ථිත්තාභාවෙ සලලං, අම්හි සලං.
617. පඤ්චකං මිගෙ, හරන්ත්‍යනෙන හරිණො, හර හරණෙ යු. ණත්තමිත්තඤ්ච. මර පාණචාගෙ, අ, රස්ස ගො, ඉත්තඤ්ච. සෙන සුනඛෙන රඞ්ගති ගච්ඡති පලායතීති සාරඞ්ගො. දීඝාදි, මගො, මිගො ච එතෙ ද්වෙ මිගමත්තෙපි. අජිනස්සොපයුජ්ජමානස්ස යොනි, තෙන භූතස්සාජිනස්සුප්පත්තිකාරණත්තා වා අජිනයොනි. අයම්පි මිගමත්තෙපි. කුරඞ්ගො, වාතායුපි. කුයං පථවියං රඞ්ගතීති කුරඞ්ගො. වාතමයතීති වාතායු, උ.
ද්වයං සූකරෙ. සුන්දරං ඵලං කරොතීති සූකරො. වුත්තඤ්ච දබ්බගුණෙ –
‘‘ස්නෙහනං බ්‍රූහනං වස්සං, තථා වාතසමාපහං;
වාරාහං පිසිතං බාල්‍යං, රොචනං සෙදනං ගරූ’’ති [දබ්බගුණසඞ්ගහ 2.11-2].
සුඛං කරොතීති වා සූකරො. සුන්දරො කරො යස්ස වා සූකරො. වරෙ ආහන්තීති වරාහො, වරෙ සති ආහන්තබ්බොති වා වරාහො, කොලො, ථද්ධලොමො, භූදාරොපි. ද්වයං සසෙ. පෙල ගතියං, ණ්වු. සස ප්ලුතගතියං, අ.
618. ද්වයං එණීමිගෙ. එණියා මිගියා, එණස්ස වා අපච්චං එණෙය්‍යො, අයං චම්මාදීසුපි ‘‘එණස්ස, එණියා වා චම්මාදිකො එණෙය්‍යො’’ති වචනත්ථං කත්වා. එණියා ඉත්ථියා පුත්තො මිගො එණීමිගො, ඉ ගතියං, යු, නදාදි, අනදාදිත්තෙ එණො, එවමෙතෙප්‍යුප්පාදිතා. ද්වයං පම්පටකෙ. පට ගමනෙ, ණ්වු, උපසග්ගන්තෙ බින්දාගමො ච. පබ්බ ගතියං, ණ්වු, බින්දාගමො, බලොපො ච.
ද්වයං වාතමිගෙ. ගමනෙන වාතසමො මිගො වාතමිගො. චලතිස්මා යු, නදාදි. තිකං මූසිකෙ. මුස ථෙය්‍යෙ, ණ්වු, ඉත්තඤ්ච. ආපුබ්බො ඛනු අවදාරණෙ, උ, නලොපො. උන්ද පසවනක්ලෙදනෙසු, ඌරො.
619. චමරාදයො, සරභාදයො ච මිගන්තරා මිගවිසෙසා. චමරො උත්තරාපථෙ ඛ්‍යාතො, යස්ස පුච්ඡං චාමරං, චමු අදනෙ, අරො, චමරො, ථියං චමරී. පසදො චිත්තලොමී, පස බන්ධනෙ, අදො. කුයං රඞ්ගතීති කුරුඞ්ගො, අස්සු, උත්තාභාවෙ කුරඞ්ගො. සබ්බෙසම්පි මිගානං මාතුට්ඨානෙ තිට්ඨතීති මිගමාතුකා, උපමානෙ කො. රු සද්දෙ, රු. රුණං කරොතීති රඞ්කු, උ, ණස්ස ලොපො රකාරස්ස, උස්ස ච. අත්තානං නීචං කරොතීති නීකො. සරතිස්මා අභො, සරභො. අට්ඨාපදො උද්ධංනයනො සීහස්සාපි හන්තා, තස්ස ච පාදචතුක්කං උද්ධං භවතීති.
620. පියකාදයො තයො, ආදිනා කන්දලීචීනසමූරුආදයො ච චම්මයොනයො, තෙන භූතස්ස චම්මස්ස උප්පත්තිකාරණත්තා, එතෙ ච චිත්‍රතනුරුහාදයො කම්බොජාදිම්හි, උත්තරාපථෙ ච ජායන්ති, තත්‍රෙව සනාමඛ්‍යාතා. යථා මිගසද්දො වන්‍යපසුසාමඤ්ඤෙ, විසෙසෙ ච කුරඞ්ගාඛ්‍යෙ වත්තති, යථා ච ලොහසද්දො සුවණ්ණාදිකෙ තෙජසසාමඤ්ඤෙ, විසෙසෙ ච, තථා චම්මයොනිඅජිනයොනිසද්දාපි මිගසාමඤ්ඤෙ, මිගවිසෙසෙ චෙති තථා වුත්තා.
පී තප්පනකන්තීසු, ණ්වු, ඉයාදෙසො. ඌරුම්හි අතිසයචම්මයුත්තතාය චමූරු, එකස්ස මස්ස ලොපො. කදි අව්හානෙ, අලො, ඊ, කදලී ච සො මිගො චෙති කදලීමිගො.
සීහාදයො යථාවුත්තා, අවුත්තා ච සබ්බෙ චතුප්පදා සත්තා ‘‘මිගා, පසවො’’ති චොච්චන්තෙ. පසවන්තීති පසවො, සු අභිසවෙ, පස බන්ධනෙ වා, උ.
621. චතුක්කං ලූතායං. ලූ ඡෙදනෙ, තො, ලූතා, සකත්ථෙ ඉකො, ලූතිකා, ද්වෙ නාරියං. උණ්ණාපායො තන්තු උණ්ණා, සා නාභියං අස්ස උණ්ණනාභි, රස්සො. මක්කටො විය සාඛායං අත්තනො තන්තුම්හි ගච්ඡතීති මක්කටකො.
ද්වයං ගොමයජවිච්ඡිකෙ. විච්ඡ ගමනෙ, ණ්වු, විච්ඡිකො, සතපදියම්පි, ආළං විච්ඡිකනඞ්ගුලං, තංයොගා ආළි. ද්වයං ඝරගොධායං. සරතිස්මා ඌ, අවො චන්තො. ඝරං නිස්සිතා ගොධා ඝරගොළිකා, ධස්ස ළො, සකත්ථෙ කො.
622. ද්වයං ගොධායං. ගුධ රොසෙ, අ, ගොධා, නාරී. කුණ්ඩ දාහෙ, අ, කුණ්ඩො. ද්වයං රත්තපායං. කණ්ණස්ස ජලූකා රත්තපා කණ්ණජලූකා. සතං පදා යස්සා සතපදී, පදසද්දො පාදත්ථො.
ද්වයං කලන්දකෙ. කන්ද අව්හානෙ, රොදනෙ ච, කන්දතීති කලන්දකො, ලමජ්ඣො, ණ්වු. කාළවණ්ණතාය කාළකා, නාරියං. ද්වයං නකුලෙ, නත්ථි කුලං එතස්ස සප්පෙසු නකුලො, අරිසප්පොපි. නක්ක නාසනෙ වා, උලො, කලොපො, සප්පෙ නාසෙතීති නකුලො. මඞ්ග ගත්‍යත්ථො දණ්ඩකො ධාතු, උසො.
623. ද්වයං කකණ්ටකෙ. කුච්ඡිතො කණ්ටකො අස්ස, උස්සත්තං. සරති ධාවතීති සරටො, අටො.
චතුක්කං කීටෙ. කීට බන්ධනෙ, අ, කීට ගමනෙ වා, දීඝාදි. පුල මහත්ථෙ, අවො, ළත්තං. කුච්ඡිතං අමති ගච්ඡතීති කිමි, ඉ, අස්සිත්තං. පකාරෙන අනතීති පාණකො, ණ්වු, ණත්තං.
ද්වයං කණ්ටලොමකීටෙ. උච්චං ඨානං ආලිඞ්ගතීති උච්චාලිඞ්ගො. බහුලොමයුත්තො පාණකො ලොමසපාණකො.
624-625. සාද්ධපජ්ජෙන සකුණස්ස නාමානි. විහෙ ආකාසෙ ගච්ඡතීති විහඞ්ගො, විහඞ්ගමො ච, ආකාසපරියායො චෙත්ථ විහසද්දො, වෙහාසස්ස වා විහාදෙසො. පක්ඛයුත්තතාය පක්ඛී. ඛෙන, ඛස්මිං වා ගච්ඡතීති ඛගො. අණ්ඩතො ජාතො. සක්කොති උද්ධං ගන්තුන්ති සකුණො, සකුන්තො, සකුණී ච, සක සත්තියං, උණො, උන්තො, උණී ච. පතන්තො ඩෙන්තො, පත්තෙන වා ගච්ඡතීති පතඞ්ගො, අපරත්‍ර තලොපො. මාතුකුච්ඡිතො, අණ්ඩතො චාති ද්වික්ඛත්තුං ජායතීති ද්විජො. උඩ්ඩනාදීසු වක්කං කුටිලං අඞ්ගං ගීවාදිකං එතස්ස, වක්කෙන ගමනෙන අඞ්ගතීති වා වක්කඞ්ගො. පත්තෙන යාති, තං වා යානං එතස්ස. පතති පතන්තො විය ආකාසතො හොතීති පතන්තො. නීළෙ කුලාවකෙ ජායතීති නීළජො.
වට්ටකාදයො, පොක්ඛරසාතකාදයො ච තබ්භෙදා තෙසං සකුණානං විසෙසා. වට්ට වට්ටනෙ, ණ්වු, වට්ටකා නාරී. මයූරප්පමාණො තදාකතිචිත්තපක්ඛො ජීවඤ්ජීවො දක්ඛිණපථාදීසු ජායතෙ, ‘‘ජීවජීවා’’ති සද්දං කරොතීති ජීවඤ්ජීවො. ‘‘ජීවජීවො’’ති නිරානුනාසිකාපි. චන්දිකායුත්තරත්තිප්පියො පක්ඛී චකොරො, චක පරිතක්කනෙ, උරො, උස්සො, චඞ්කොරොපි. තරතිස්මා ඉරො, ද්විත්තමිත්තඤ්ච, තිත්තිරො.
626. සල ගතියං, ණිකො, ළත්තං, සාළිකා, නාරී. කලං රවතීති කරවීකො, ඊකො, ලලොපො. කරවීකො, යස්ස සරො භගවතො සරෙන උපමීයතෙ, සො වුච්චති ‘‘කරවීකො’’ති. ජවෙන රවිනා සදිසො හංසො රවිහංසො. කුස සද්දෙ, ථකො, ද්විත්තං, කුසස්ස සස්ස තො,කුකුත්ථකො. කරණ්ඩ භාජනත්ථෙ, අවො, කරණ්ඩවො, ජලචරො පක්ඛී. බිලු පතිත්ථම්භෙ, අ, අවාදෙසො, බිලවො, ‘‘ගණ්ඩප්ලවො’’ති ඛ්‍යාතො රත්තපක්ඛො මහාපක්ඛී පොක්ඛරසාතකො, පොක්ඛරස්ස සඤ්ඤා යස්ස පොක්ඛරසාතකො, ඤ්ඤස්ස තො, දීඝො ච, සමුදිතනාමමෙව වා තස්ස, තදා සාද අස්සාදනෙ, ණ්වු, දස්ස තො, පොක්ඛරසාතකො.
627. සත්තකං පක්ඛෙ. පතන්ති අනෙනාති පතත්තං, යදාදිනා තො, ද්විත්තං. උඛ ගතියං, යු, උස්සෙ, අස්සු, පෙඛුණං, ණත්තං. පත ගමනෙ, තො, පාතතො තායතීති වා පත්තං. පත ගමනෙ, ඛො, තස්ස කො, පක්ඛො. පතිතුං ඉච්ඡති යෙන පිඤ්ඡං, නෙරුත්තො, පත ගමනෙ වා, ඡො, තලොපො, බින්දාගමො, අස්සි. ඡාද්‍යතෙ අනෙන ඡදො. ගිර නිග්ගිරණෙ, උ, ඉස්සත්තං, ගමු ගමනෙ වා, උ, මස්ස රො.
පක්ඛීනං බීජෙ ‘‘අඋ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ අණ්ඩං, කච්ඡපාදීනං බීජෙපි, ‘‘අණ්ඩං ඛගාදිකොසෙ චා’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ. අඩි අණ්ඩත්ථෙ, ණො, පෙසි, කොසොපි, පිස අවයවෙ, ඉ, පෙසි, ‘‘පෙසියං පත්තභෙදෙ ච, කොසො පුමෙව ඉච්ඡිතො’’ති [චින්තාමණිටීකා 15.37] රුද්දො. ද්වයං පක්ඛිගෙහෙ. නීල වණ්ණෙ, අ, ළත්තං, නී නයෙ වා, ඉලො. කුච්ඡිතං අණ්ඩවිනාසනාදිකං ලුනාතීති කුලාවකං, ණ්වු.
628. ද්වයං ගරුළානං මාතරි. විනො පක්ඛිනො නමන්ති යං විනතා. ථීපුමද්වයං ඉත්ථිපුරිසානං ද්වයං මිථුනං නාම, සඞ්ඛ්‍යානස්ස සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යනිස්සිතතාය ඉත්ථිපුරිසායෙව මිථුනං, මිථ සඞ්ගමෙ, උනො.
ඡක්කං යුගළමත්තෙ. යුජ යොගෙ, අ, යුගං, අලපච්චයෙ යුගළං, ළත්තං, යුගලම්පි. උභ පූරණෙ, ණො, ද්වන්දාදෙසො ච, ද්වන්දං, යමු උපරමෙ, ණ්වු, අලො ච, යමකං, යමලඤ්ච, අපච්චයෙ යමං.
629-631. මණ්ඩලන්තං සමූහෙ. සම්මා, විසෙසෙන ච ඌහතෙ පුඤ්ජීභූතත්තාති සමූහො, ණො, සමං සහ අවයවෙන ඌහති තිට්ඨතීති වා සමූහො. ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ, ගණීයති අවයවෙන සහාති ගණො. සහ අවයවෙන ගච්ඡතීති සඞ්ඝාතො, හන ගමනෙ, ණො, සහ අවයවෙන උදයතීති සමුදායො, දාගමො, මජ්ඣෙ දීඝො. සඤ්චිනොති අවයවන්ති සඤ්චයො, චි චයෙ. සහ අවයවෙන දුහයතීති සන්දොහො, දුහ පපූරණෙ. නිස්සෙසතො වහති අවයවන්ති නිවහො. අවයවං කත්වා බ්‍යපියති ගච්ඡතීති ඔඝො [උච්‍යතෙ ඔඝො උච සමවායෙ ඝඋ නිපාතනා චස්ස ඝො (චින්තාමණිටීකා 15.39)]. විසන්ති අවයවා යස්මින්ති විසරො, අරො. අවයවං සමීපෙ කරොතීති නිකරො. එකෙකාපෙක්ඛාය අප්පත්ථෙන කසඞ්ඛාතා අවයවා ආයන්ති යස්මිං කායො, අථ වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සො විය අවයවානං උප්පත්තිට්ඨානං කායොති ඉධ සමූහො වුත්තො. අන්තත්ථෙන ඛංසඞ්ඛාතං අවයවං ධාරෙතීති ඛන්ධො, ඛාදති අවයවෙති වා ඛන්ධො, අමජ්ඣදීඝෙ සමුදයො. ඝට ඝටනෙ. ඝටනං රාසිභවනං, ඝටෙන්ති අස්සං අවයවාති ඝටා. සහ අවයවෙන එතීති සමිති,ති. සහ අවයවෙන ගච්ඡතීති සංහති, හන ගතියං,ති, නලොපො. රස අස්සාදනෙ, ඉණ. පුඤ්ජ කුච්ඡායං. සහ අවයවෙන බ්‍යාපෙත්වා අයතීති සමවායො. පූගො තම්බූලෙපි. ජනෙති අවයවෙති ජාතං, තො. කං අත්තානං දෙතීති කදො, චක්ඛාදිකො සරීරාවයවො. කදො විය කදො, අවයවො, තං වකති ආදදාතීති කදම්බකං. විසෙසෙන ඌහන්ත්‍යස්මිං අවයවා බ්‍යූහො. විතනොති අවයවෙති විතානං, ණො. ගුප රක්ඛණෙ, බො, පස්ස මො, ගුම්බො, ගුම්බම්පි. කලං අවයවභාවං පාති රක්ඛතීති කලාපො, ‘‘කලා සොළසමො භාගො’’ති හි වුත්තත්තා කලාසද්දො භාගත්ථොප්‍යත්ථීති ඤායති. ජල දිත්තියං. ජලති අවයවෙනාති ජාලං. අවයවෙන මණ්ඩතීති මණ්ඩලං, මණ්ඩ විභූසායං, අලො.
632. සාද්ධපජ්ජෙන ගණභෙදා වුච්චන්තෙ. තත්‍ර ජාත්‍යාදීහි සමානානං පාණීනං, අපාණීනඤ්ච ගණො වග්ගො නාම, යථා ‘‘බන්ධුවග්ගො, කවග්ගො’’ච්චාදයො, වජ්ජ වජ්ජනෙ, වජ්ජෙති අසමානජාත්‍යාදයොති වග්ගො, ණො, ජ්ජස්ස ග්ගො. ජන්තූනං සමානජාතියානං, විජාතියානඤ්ච ගණො ‘‘සඞ්ඝො, සත්ථො’’ති චොච්චතෙ, යථා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො, වාණිජසත්ථො’’ච්චාදයො. සංහඤ්ඤන්තෙ නිබ්බිසෙසෙන ඤායන්තෙ අවයවා තස්මින්ති සඞ්ඝො, රො. සරන්ති වත්තන්ති අවයවා යස්මින්ති සත්ථො, ථො, රස්ස තො.
සජාතිකානං සමානජාතිකානං ජන්තූනමෙව ගණො කුලං නාම, යථා ‘‘ඛත්තියකුලං, ගොකුල’’මිච්චාදයො. කුල සඞ්ඛ්‍යානෙ, බන්ධුම්හි ච, අ, කුලං. සධම්මීනං සමානධම්මානමෙව ජන්තූනං ගණො නිකායො නාම, යථා ‘‘භික්ඛුනිකායො’’ති. චි චයෙ, ණො, නිබ්බිසෙසෙන චිනොති අවයවෙති නිකායො.
සජාතියතිරච්ඡානානංයෙව ගණො ‘‘යූථො’’ත්‍යුච්චතෙ, සො චානිත්ථී, යථා ‘‘හත්ථියූථො, මිගයූථ’’මිච්චාදයො, යු මිස්සනෙ, ථො, දීඝාදි, යූථො, ‘‘ගණො පසූනං සමජො, සමාජොඤ්ඤෙස’මුච්චතෙ’’ති [අමර 15.42 ගාථායං පස්සිතබ්බං] ඉධානාගතවචනම්පි ඤාතබ්බං.
633. චතුක්කං ගරුළෙ. කනකරුචිරත්තා සොභනො පණ්ණො පක්ඛො යස්ස සුපණ්ණො. විනභාය නාම මාතුයා අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, ණෙය්‍යො. ගරං විසධරං හන්තීති ගරුළො, ණො, රන්තස්සු, හස්ස ච ළත්තං, වණ්ණවිකාරො, ගරුඩො. පක්ඛිසීහො, උළූතීසො, වජිරතුණ්ඩො, සුධාහරො, සුවණ්ණපක්ඛො, භුජගාසනොපි [තිකණ්ඩසෙස 1.1.42].
පිකන්තං කොකිලෙ. පරෙන විජාතියෙන කාකෙන පොසිතොති පරපුට්ඨො, පුස පොසනෙ, තො. පරෙන භතො පුට්ඨො පරභතො, භර ධාරණපොසනෙසු, තො. කුණ සද්දොපකරණෙසු, අලො. කුක, වක ආදානෙ, ඉලො, කොකිලො. අපිහිතො කායතීති පිකො, අපි අන්තරධානෙ, වණ්ණනාසො, අපිස්සාකාරලොපො.
634. අට්ඨකං මොරෙ. මුර සංවරණෙ, ණො. මය ගතියං, ඌරො, මහියං රවතීති වා මයූරො, ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගොති නෙරුත්තො. වරහං සිඛණ්ඩො, තංයොගා වරහී. නීලා ගීවා කණ්ඨො යස්ස, භුජඞ්ගභුජොපි.
ද්වයං මයූරමත්ථකසිඛායං. සිඛා අග්ගිජාලායඤ්ච, පුබ්බෙ වුත්තා.
635-636. චතුක්කං මයූරකලාපෙ. සිඛණ්ඩිනො අයං සිඛණ්ඩො, වරහ පාධාන්‍යෙ, පරිභාසනහිංසාදානෙසු ච, කරණෙ අ. කො මයූරො ලසති යෙන කලාපො, ණො, සස්ස පො. පී තප්පනකන්තීසු, ඡො, නිග්ගහීතාගමො, රස්සො ච. ද්වයං මොරස්ස පිඤ්ඡට්ඨෙ අක්ඛිසණ්ඨානෙ. චදි හිලාදනෙ, දිත්තියඤ්ච, ණ්වු. මෙචකො කණ්හවණ්ණෙපි වුත්තො.
අළ්‍යන්තං භමරෙ, ඡ පදානි අස්ස. මධුං වතයති භුඤ්ජතෙ මධුබ්බතො, වත භොජනෙ. භම අනවට්ඨානෙ, පුප්ඵමත්ථකෙ භමතීති භමරො, අරො. අර ගමනෙ, ඉ, ළත්තං.
චතුක්කං ගෙහවනකපොතෙසු. පාරෙන සබලෙන ආපතතීති පාරාපතො, පාරවතොපි. කප අච්ඡාදනෙ, කම්ප චලනෙ වා. ඔතො, පරපක්ඛෙ මලොපො. කුක ආදානෙ, අටො, උස්සත්තමස්සුත්තඤ්ච. පකාරෙන රවතීති පාරෙවටො, රු සද්දෙ, අටො, උපසග්ගස්ස දීඝො, අස්සෙ, පාරෙවටො, පරෙවටොපි.
‘‘පාරාවතො ච ඡෙජ්ජො ච,
කපොතො රත්තලොචනො;
පාරාපතො කලරවො,
පත්තී සෙනො සසාදනො’’ති [චින්තාමණිටීකා 15.14]. –
රභසො.
637. ද්වයං ගිජ්ඣෙ. ගිධ අභිකඞ්ඛායං, යො, ඣස්ස ඣො, අසරූපද්විත්තං, ඣපච්චයෙන වා සිද්ධං, තථා ධස්ස ජො. ගිධතිස්මා අ, නිග්ගහීතාගමො, ඉස්සත්තං, ගන්ධො. තිකං සෙනසාමඤ්ඤෙ. කුක්කුටාදීනං කුලං ලුනාති ඡින්දතීති කුලලො, කුල සන්තානෙ වා, අලො. සෙ ගමනෙ, නො. සත්තානං හිංසනතො බ්‍යග්ඝො විය බ්‍යග්ඝි, සත්තෙ නාසෙතීති නාසො. බ්‍යග්ඝි එව නාසොති සමුදිතනාමං.
සකුණග්ඝාදයො තයො තබ්භෙදා තස්ස සෙනස්ස විසෙසා. සකුණං හන්තීති සකුණග්ඝි, සින?. අට ගමනෙ, ණො. ආටො. දබ්බිසදිසං තුණ්ඩං යස්ස ද්විජස්ස සො දබ්බිමුඛද්විජො. ‘‘දබ්බිමුඛද්විජො ආටො නාමා’’තිප්‍යෙකො අත්ථො, තදා ද්වෙයෙව සෙනභෙදා.
638. චතුක්කං උලූකෙ. ‘‘උහු’’න්ති සද්දං කරොතීති උහුඞ්කාරො. ‘‘උද්ධං කණ්ණා යස්ස උද්ධංකණ්ණො’’ති සම්පත්තෙ නිරුත්තිනයෙන උලූකො [උලභිනෙත්තෙථි දහත්‍යුලූකො, උද්ධොලොකනා ඉති නිරුත්තම (අමරකොසුග්ඝාටනටීකා 15.15)], උචති සමවෙති කොටරන්ති වා නිපාතනා. කුස අක්කොසෙ, යස්ස අමනාපතාය සද්දෙන ලොකා කොසන්ති, සො කොසියො, කොසිතබ්බොති කත්වා, කොටරෙ වසතීති වා කොසියො, නෙරුත්තො, වායසානං කාකානං අරි සත්තු, සක්කහ්වයො, දිවාන්ධො වක්කනාසිකො, හරිනෙත්තො, දිවාභීතො, කාකභීරූ, රත්තිචාරීපි.
වායසන්තං කාකෙ. ‘‘කා’’ඉති සද්දං කායතීති කාකො. රිට්ඨං මරණලක්ඛණං, තදස්ස නත්ථි අරිට්ඨො. ධඞ්ක ඝොරවාසිතෙ, අ. බලිනා පුට්ඨො භතො. වය ගමනෙ, වයො එව වායසො, සකත්ථෙ සො, සකිංපජො, අත්තඝොසො, පරභරො, බලිභුජො, ගුළ්හමෙථුනොපි. සකිං එකවාරංපජා පසූති යස්ස. ‘‘කාක’’ඉච්චත්තානං ඝොසයති. විජාතියං කොකිලං භරති.
639. කාකො විය උලති ගච්ඡතීති කාකොළො, ළත්තං. දොණකාකො, දද්ධකාකොපි. ද්වයං ‘‘බී-ල්ौං’’ඉති ඛ්‍යාතෙ සකුණෙ. ලූ ඡෙදනෙ, ණො, වස්ස පො, ලාපො, ලාවොපි. ලෙඩ්ඩු විය අකතීති ලටුකිකා [ලෙඩ්ඩුකිකා (ක.)], ණ්වු.
තිකං හත්ථිලිඞ්ගසකුණෙ. වාරණසදිසත්තා වාරණො. හත්ථිනො ලිඞ්ගං ඤාපකං සොණ්ඩං යස්මිං විජ්ජතීති හත්ථිලිඞ්ගො. හත්ථිසොණ්ඩං යස්මිං විජ්ජති, සො හත්ථිසොණ්ඩො ච විහඞ්ගමො චෙති හත්ථිසොණ්ඩවිහඞ්ගමො.
640. ද්වයං උක්කුසෙ. උච්චං කොසතීති උක්කුසො, කුස සද්දෙ, අ. කුර සද්දෙ, අරො, ථියං කුරරී. කොලට්ඨිපක්ඛිම්හි ‘‘උභුත’’ඉති ඛ්‍යාතෙ පක්ඛිම්හි කුක්කුහො. කොලට්ඨිඅජ්ඣොහාරකො පක්ඛී කොලට්ඨිපක්ඛී. ‘‘කුක්කු’’ඉති සද්දායතීති කුක්කුහො, හො, කුක අව්හානෙ වා, උහො.
තිකං සුවෙ. සු සවනෙ. මනුස්සසද්දම්පි සුණාතීති සුවො, අ, උවාදෙසො. ‘‘කී’’ඉති සද්දං කරොතීති කීරො. කරොති මනුස්සසද්දන්ති වා කීරො. අ, අස්සී. සුක ගතියං, සුන්දරං, සුට්ඨු වා මනුස්සසද්දං කායතීති සුකො. ද්වයං කුක්කුටමත්තෙ. තම්බා චූළා යස්ස. කුක්කුටතීති කුක්කුටො, කුක, වක ආදානෙ වා, අටො.
641. ද්වයං නිජ්ජිව්හෙ. නත්ථි ජිව්හා යස්ස නිජ්ජිව්හො. ද්වයං කොඤ්චාසකුණෙ. ඉත්ථිලිඞ්ගෙන මිථුනානං නාමානි. කොඤ්ච කොටිල්‍යප්පීභාවෙසු, අ, කොඤ්චා. කන්ත ඡෙදනෙ, යු, නදාදි, අස්සු. කුණ්ඩනීපි, කුණ්ඩ දාහෙ.
ද්වයං චක්කවාකෙ. චක්කෙන චක්කසද්දෙන උච්චතෙ චක්කවාකො, ණො. වච වියත්තියං වාචායං, චක්කමිච්චාව්හා යස්ස, රථඞ්ගාව්හයනාමකොපි, රථඞ්ගං චක්කං, තස්ස අව්හයො රථඞ්ගාව්හයො, සො නාමං අස්ස රථඞ්ගාව්හයනාමකො, තෙන රථඞ්ගනාමො රථචරණසමානො අව්හයො චොච්චතෙ.
ලක්ඛිතලක්ඛණා චාත්‍ර, ලක්ඛණොපචරිතවුත්තියා, ගොණමුඛ්‍යාය වා වුත්තියා ලක්ඛිතෙන අත්ථෙන යත්‍ර අත්ථන්තරං ලක්ඛ්‍යතෙ, සා ලක්ඛිතලක්ඛණා. යථා ‘‘රථාවයවායුධො’’ ඉච්චත්‍ර රථාවයවසද්දෙන චක්කං ලක්ඛ්‍යතෙ, න තදාකති තන්නාමො චායුධවිසෙසො. ‘‘පන්තිරථො’’ඉච්චත්‍ර පන්තිසද්දෙන දසක්ඛරං ඡන්දො ලක්ඛ්‍යතෙ, න දසසද්දො, තෙහි තු ආයුධරථසද්දසන්නිවෙසො ‘‘චක්කාවයවායුධො, දසරථො’’ ඉති දෙවවිසෙසො, රාජවිසෙසො ච ලක්ඛ්‍යතෙ, තථාත්‍රාපි ‘‘රථඞ්ග’’න්ත්‍යනෙන රථෙකදෙසො ලක්ඛීයතෙ, ‘‘අව්හායතෙ’’ඉච්චනෙන ච පරිභාසනං, න තෙනාපි වාකසද්දො. තෙහි ච අඤ්ඤමඤ්ඤසන්නිවෙසො චක්කවාකොති පක්ඛිවිසෙසො ලක්ඛීයතෙති ගුණතො සුක්කාදීහි එවංගතා ගොණී වුත්ති.
ද්වයං චාතකෙ. අයං මෙඝජලපායී, සර හිංසායං, සරණං සාරො, තං ගච්ඡතීති සාරඞ්ගො. ‘‘චාතකෙ හරිණෙ පුමෙ, සාරඞ්ගො සබලෙ තිසූ’’ති [චින්තාමණිටීකා 23.23] රභසො. චත යාචනෙ, ණ්වු, ථොකකොපි, ථොකං කං ජලං ඊහනීයට්ඨෙන අස්සත්ථි ථොකකො.
642. ද්වයං පක්ඛිබිළාලෙ. තුල උම්මානෙ, ඉයො. පක්ඛයුත්තො බිළාලො, ‘‘සූ’’.
ද්වයං රුක්ඛකීටඛාදකෙ. සතං පත්තානි අස්ස. සරති කීටෙති සාරසො, සො, ‘‘ඛාව සා’’.
ද්වයං කාකෙහි සද්ධිං නීළං කත්වා වසනකෙ සුක්කසකුණෙ. වක ආදානෙ, අ. සෙතවණ්ණතාය සුක්කො ච සො කාකෙහි සද්ධිං නිවාසනතො, කාකසණ්ඨානත්තා වා කාකො චෙති සුක්කකාකො.
ද්වයං විසකණ්ඨිකායං. බල පාණනෙ, ණ්වු, දීඝො, ආකො වා. විසසදිසො කාළවණ්ණො කණ්ඨො යස්සා සා විසකණ්ඨිකා, එතිස්සා පුමො නාම න විජ්ජති. වුත්තඤ්ච අපදානෙ –
‘‘යථා බලාකයොනිම්හි, න විජ්ජති පුමො සදා;
මෙඝෙසු ගජ්ජමානෙසු, ගබ්භං ගණ්හන්ති තා තදා’’ති [අප. ථෙර. 1.1.511].
643. ද්වයං කඞ්කෙ. ලොහසදිසො පිට්ඨි යස්ස ලොහපිට්ඨො. කඞ්ක ලොල්‍යෙ, අ, කඞ්කො.
ද්වයං පත්තකණ්ඨෙ. ඛඤ්ජො විය චරතීති ඛඤ්ජරීටො, ඊටො. පස්සන්තානං ඛං සුඛං ජනෙතීති ඛඤ්ජනො. ඛඤ්ජ ගතිවෙකල්‍යෙ වා, යු.
ද්වයං ගාමචාටකෙ, චාටකමත්තෙ වා. කලහං රවතීති කලවිඞ්කො, යදාදි. කං සුඛං ලුනාතීති වා කලවිඞ්කො, ඉකො, නිග්ගහීතාගමො ච. චට භෙදෙ, ණ්වු, චාටකො.
ද්වයං වෙළුරියච්ඡවිලොමෙ චිත්‍රපක්ඛෙ ‘‘සුවණ්ණචූළෙ’’ති ඛ්‍යාතෙ. දිභ සන්ථම්භෙ, ද්විත්තං, බින්දාගමො ච. ‘‘කි’’ඉති සද්දං කරොතීති කිකී, ණී, චාසො, දිවිපි [චාසො කිකීදිවි (අමර 15.16)].
644. ද්වයං මෙඝසාමෙ ‘‘ටී-ට්ौ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. කදම්බයොගා කාදම්බො. කාළවණ්ණො හංසො කාළහංසො, කාලහංසොපි.
ද්වයං ‘‘ඞහෙ-ඩො’’ඉති ඛ්‍යාතෙ සකුණෙ. සකුන්තො වුත්තො, ‘‘සකුන්තො පක්ඛිභෙදස්මිං, භාසපක්ඛීඛගෙසු චෙ’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ. සුන්දරාකාරෙන පක්ඛෙන යුත්තො සකුණො භාසපක්ඛී, ‘‘භාසන්තො සුන්දරාකාරෙ, භාසන්තො භාසපක්ඛිනී’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ.
ද්වයං ‘‘න්වා-මී-ස්වෙ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ නීලපක්ඛිනි. ධූම්‍යං ධූමං අටති සහතීති ධූම්‍යාටො, ණො. කාළවණ්ණතාය කුච්ඡිතං ලිඞ්ගං යස්ස. භිඞ්ගොපි.
ද්වයං ජලකුක්කුටෙ. දා ලවනෙ,ති, දාති ඌහති උස්සහතීති දාත්‍යූහො, ඛණ්ඩිතද්ධනිඉච්චත්ථො. කාලෙ සස්සමුතුම්හි කණ්ඨො කණ්ඩද්ධනි යස්ස කාළකණ්ඨකො, සමාසන්තෙ කො.
645. ඛුද්දාදි මධුච්ඡිට්ඨකරාදිකො කම්මභූතො ‘‘මක්ඛිකාභෙදො’’ත්‍යුච්චතෙ, මක්ඛි සඞ්ඝාතෙ, ණ්වු, මක්ඛිකා, තාසං භෙදො මක්ඛිකාභෙදො. පිඞ්ගලමක්ඛිකායං ‘‘ම්හණ’’ඉති ඛ්‍යාතායං ද්වයං. ඩංස ඩංසනෙ, ඩංසො. දංසොපි, ඩංස ඛාදනෙ වා, පිඞ්ගලමක්ඛිකාතිවණ්ණනාමං.
මක්ඛිකාය අණ්ඩං ආසාටිකා නාම, සට අවයවෙ, ණ්වු. ද්වයං ‘‘න්හං’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. පටං ගච්ඡතීති පටඞ්ගො, පතඞ්ගොපි, සරති හිංසතීති සලභො, අභො, ලත්තං, සල ගමනෙ වා.
646. ද්වයං ‘‘ඡෙං’’ඉති ඛ්‍යාතෙ, මක පාණෙ, අසො, මකසො. ද්වයං නිදාඝෙ නුහාදීසු වරණකමක්ඛිකායං. ‘‘චීරී’’ති සද්දායතීති චීරී, චිරි හිංසායං වා, නදාදි, දීඝාදි. ඣල්ල සද්දෙ, ණ්වු, ඣල්ලිකා.
ද්වයං තාලපත්තාද්‍යන්තරෙසු නිලීනායං චම්මපත්තායං. ජතු විය ජතුකා, උපමානෙ කො, ‘‘රාමඨෙ ජතුකං චම්ම-පත්තජතුකරෙසු ථී’’ති [චින්තාමණිටීකා 19.40] හි රභසො. අජිනං චම්මං පත්තං යස්සා අජිනපත්තා. ද්වයං හංසසාමඤ්ඤෙ. හන්ති අද්ධානං හංසො. සෙතො ඡදො පත්තං යස්ස. යථාකථඤ්චි බ්‍යුප්පත්තීති වුත්තත්තා අසෙතච්ඡදෙපි, චක්කඞ්ගො, මානසොකොපි, චක්කස්ස චක්කවාකස්සෙව අඞ්ගානි යස්ස. මානසං සරො ඔකො යස්ස.
647. යෙ රත්තෙහි ලොහිතෙහි පාදතුණ්ඩෙහි චරණචඤ්චූහි විසිට්ඨා සිතා ච සරීරෙ, තෙ රාජහංසා නාම, හංසානං රාජානො රාජහංසා.
මලීනෙහි පාදතුණ්ඩෙහි විසිට්ඨා යෙ තෙ මල්ලිකාඛ්‍යා, මල, මල්ල ධාරණෙ, ඉ, සඤ්ඤායං කො, ‘‘මල්ලිකො හංසභෙදෙ ච, තිණසූලෙ ච මල්ලිකෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 15.24] රුද්දො. ආඛ්‍යාසද්දෙන බහුබ්බීහි. අසිතෙහි කණ්හෙහි පාදතුණ්ඩෙහි විසිට්ඨා යෙ, තෙ ධතරට්ඨා, ධතරට්ඨානං අපච්චානි ධතරට්ඨාති, ණො.
648. තිකං තිරච්ඡානෙ. තිරියං අඤ්චයතීති තිරච්ඡො, තිරියස්ස තිරො, අඤ්චතිස්ස ච්ඡො. යුම්හි තිරච්ඡානො, තිරච්ඡානොයෙව තිරච්ඡානගතං, තබ්භාවං වා ගතං පත්තං, තෙසු වා ගතං අන්තොගධන්ති තිරච්ඡානගතං, සියාති පකත්‍යානපෙක්ඛක්‍රියාපදං, භවත්‍යත්ථො වා හි කරොත්‍යත්ථො වා කදාචි පකත්‍යානපෙක්ඛො භවති, න පන විකත්‍යානපෙක්ඛො. තථා කදාචි උභයාපෙක්ඛොපි භවති, න පනුභයානපෙක්ඛොති සබ්බත්‍රෙවං. සීහාදිවග්ගො.
අරඤ්ඤාදිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.