2. භූකණ්ඩ

1. භූමිවග්ගවණ්ණනා

180. ඉධ භූකණ්ඩෙ සාඞ්ගොපාඞ්ගෙහි භූම්‍යාදීහි දසහි, පාතාලෙන චාති එකාදසහි කොට්ඨාසෙහි කමතො වග්ගා භූමිවග්ගාදිනාමකා වග්ගා වුච්චන්තෙ. සප්පධානොපකාරකානි අඞ්ගානි ඛාරාදීනි, අඞ්ගානං උපකාරකානි ච උපඞ්ගානි අද්ධාදීනි.

181. සාද්ධපජ්ජෙන භූමියා නාමානි. වසූනි රතනානි ධාරයතීති වසුන්ධරා. ඛමු සහනෙ, ඛස්ස ඡො, ඡමා, අථ වා ඡි ඡෙදනෙ, සත්තානමධොපතනං ඡින්දතීති ඡමා, මො, ඉත්ථියමා ච. භවන්ත්‍යස්සං භූතානීති භූමි. භූ සත්තායං, මි. පුථඉති පාටිපදිකෙ ඨිතෙ නදාදි, ඊ, පුථස්ස පුථුආදෙසෙ, වුද්ධිම්හි ච කතෙ පුථවී. උස්සුවාදෙසෙ පුථුවී. පථාදෙසෙ තු පථවී, ඉමස්මිං පක්ඛෙ අවාගමො, අථ වා ථව ගතියං, පථවති එත්ථාති පථවී, නදාදි, සබ්බත්ථ පත්ථරතීති වා පථවී, ථර සන්ථරණෙ පපුබ්බො, රස්ස වො, නදාදි, පුථවී, අස්සු.

‘‘මධුනො කෙටභස්සාපි, මෙදමංසපරිප්ලුතා;

තෙනායං මෙදිනී දෙවී, වුච්චතෙ බ්‍රහ්මවාදිභී’’ති [චින්තාමණිටීකා 11.3]. –

වචනතො මෙදයොගා මෙදිනී, ඊ, ඉනී ච. මිද ස්නෙහනෙ වා, යු, නදාදි, ඉස්සෙත්තඤ්ච. මහ පූජායං, නදාදි. විත්ථිණ්ණත්තා උබ්බී, නදාදි, අවති භූතානීති වා උබ්බී, අස්සු. වසූනි සන්ත්‍යස්සං වසුමතී. ගච්ඡන්ති යස්සං ලොකා, සා ගො, පුමිත්ථියං. කා සද්දෙ, කායති එත්ථ, කායති මාරවිජයකාලෙති වා කු, උ. වසූනි ධාරයතීති වසුධා. සබ්බං ලොකං ධරයතීති ධරණී, යු, නදාදි. ධරතීති ධරා, ඉත්ථියං ආ. ගමු ගමනෙ, ගච්ඡන්ත්‍යස්සං ජගතී, අන්තපච්චයො, ගස්ස ද්විත්තං, ජත්තඤ්ච, නලොපො, නදාදි. භූ සත්තායං, රි, නදාදි, ක්විම්හි භූ. භූතෙ සත්තෙ ධරතීති භූතරො. අව රක්ඛණෙ, යු, නදාදි, අවනී.

182. ඛාරා ලවණරසා මත්තිකා ඌසොත්‍යුච්චතෙ. ඛාදතීති ඛාරා, දස්ස රො. පදෙසකත්තා මත්තෙන පමාණෙන යුත්තා මත්තිකා. ඌස රුජායං, ඌසො. ඌසයොගා ඌසවා, වන්තු. රපච්චයෙ ඌසරො. ද්වෙපි තීසු වත්තන්තෙ.

ථල ඨානෙ, අධිකරණෙ අ. කිත්තිමං ථලං, අකිත්තිමා ථලී, නදාදි. ථද්ධලූඛම්හි භූභාගෙ භූමිප්පදෙසෙ ජඞ්ගලසද්දො වත්තති. තත්ථ නිජ්ජලත්තා කක්ඛළත්තා ථද්ධො. තික්ඛසක්ඛරාදිවිදාරගවාදිඛුරගණ්ඩුප්පාදවච්චාදිසහිතත්තා ලූඛො වෙදිතබ්බො. ගල චවනාධොපතනාදනෙසු. ජලං ගලති එත්ථ, ජලෙන වා ගලන්ති එත්ථාති ජඞ්ගලො, නිජ්ජලො දෙසො, ‘‘ජඞ්ගලො නිජ්ජලෙ දෙසෙ, තිලිඞ්ගො පිසිතෙ ථිය’’න්ති [තිකණ්ඩසෙස 3.3.393] හි තිකණ්ඩසෙසො, ලස්ස ලොපො, නිග්ගහීතාගමො ච.

183. වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහන්ති එත්ථාති වෙදෙහො. සො එව විදෙහො, ඉමං දීපමුපාදාය සිනෙරුනො පුබ්බදිසාභාගත්තා පුබ්බො ච සො විදෙහො චෙති පුබ්බවිදෙහො. එවමපරුත්තරෙසු. ගවෙන යන්ත්‍යෙත්ථාති ගොයානො. අපරො ච සො ගොයානො චෙති අපරගොයානො. ජම්බුයා ලක්ඛිතො, කප්පට්ඨායිතාදිප්පභාවෙන වා තප්පධානොදීපොති ජම්බුදීපො. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන කං සුඛං උරු මහන්තමෙත්ථාති කුරු, කුං පාපං රුන්ධන්ති එත්ථාති වා කුරු, ක්වි. දීප දිත්තිප්පකාසනෙසු, ජලමජ්ඣෙ දිප්පන්තීති දීපා, දිප්පන්ති එත්ථ සද්ධම්මාති වා දීපා, පමාණතො මහන්තා දීපා මහාදීපා.

184. කුරුආදයො එකවීසති ජනපදන්තරා ජනපදවිසෙසා, ආදිනා සුරමහපච්චුග්ගතා තලකුටා අස්මාකාදයො ච පුම්බහුත්තෙ පුල්ලිඞ්ගෙ බහුත්තෙ ච සියුං. කුරු නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රූළ්හීසද්දෙන ‘‘කුරූ’’ති බහුවචනෙන වුච්චති, එවං සබ්බත්‍ර. කුං පාපං රුන්ධතීති කුරු, ඛත්තියකුමාරා, තෙසං නිවාසො කුරූ, පච්චයලොපතො න වුද්ධි, සබ්බත්‍රෙවං [පාණිනි 1.2.52 4.2.81 සුත්තෙසු පස්සිතබ්බං]. අරිවිජයලොකමරියාදාතික්කමාදීසු සක්කොන්තීති සක්කා. කොසං ලන්ති ගණ්හන්ති, කුසලං පුච්ඡන්තීති වා කොසලා. මගෙන සද්ධිං ධාවන්තීති මගධා, ක්වි, මංසෙසු ගිජ්ඣන්තීති වා මගධා. ගිධ අභිකඞ්ඛායං. සෙවන්ති යෙනාති සිවි, සි සෙවායං, වි. සිවං කරොන්තීති වා සිවී, අඤ්ඤත්ථෙ ඉ. කල සද්දෙ, ඉඞ්ගපච්චයො, කලිඞ්ගා, තෙසං නිවාසො කලිඞ්ගා, උත්තරාපථො [‘‘ජගන්නාථා පුබ්බභාගෙ කණ්හාතීරන්තරං සිවෙ කලිඞ්ගදෙසො සංවුත්තො’’ ඉත්‍යුත්තදෙසෙ (ථොමනිධි)], කලිං ගණ්හන්තීති වා කලිඞ්ගා, ක්වි, කලං මධුරසද්දං ගායන්තීතිවා කලිඞ්ගා, අස්සිත්තං, කෙන සුඛෙන ලිඞ්ගන්තීති වා කලිඞ්ගා, ලිඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. අත්තනා ඛාදිතං ලඤ්ජං පරාජිතෙහි යාචිතෙපි පුන න වමන්තීති අවන්තී. පඤ්චාලස්ස පුත්තා පඤ්චාලා. වජ්ජෙතබ්බාති වජ්ජී, ‘‘වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ත්‍යාදිනා පවත්තවචනමුපාදාය වජ්ජීති ලද්ධනාමා රාජානො. වජ්ජීරට්ඨස්ස වා රාජානො වජ්ජී. රට්ඨස්ස වා පන තංසමඤ්ඤා තංනිවාසිරාජකුමාරවසෙන වෙදිතබ්බා. ගං පථවිං ධාරෙන්තීති ගන්ධාරා, කිත්තිගන්ධෙන අරන්තීති වා ගන්ධාරා. චිත උස්සාහනෙ, චෙතන්ති උස්සහන්ති යුද්ධකම්මාදීසූති චෙතයො.

185. වඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. විසිට්ඨානි දෙහානි යෙසං විදෙහා, පුබ්බවිදෙහදීපතො ආගතත්තා වා විදෙහා. ඔජ දිත්තියං, කම්බුනා සම්බුකෙන ඔජන්ති තස්සං වොහාරකරණතොති කම්බොජා, කම්බුකජො ඔජො බලමෙතෙසන්ති වා කම්බොජා. මද මද්දනෙ, මද්දන්තීති වා මද්දා, මං සිවං දදන්තීති වා මද්දා, පඤ්චකාමගුණාදීහි මොදන්තීති වා මද්දා, මද හාසෙ. භඤ්ජ අවමද්දනෙ, භග්ගා. අඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. සීහං ලන්තීති සීහළා. කාස දිත්තියං, සම්පත්තියා කාසන්තීති කස්මීරා, මීරො. කාස දිත්තියං, ඉ, කාසී. පඩි ගතියං, පණ්ඩු, උ. අථ වා කුං පාපං රුන්ධති එත්ථාති කුරු, ඉති එකොපි ජනපදො නිස්සිතානං බහුත්තා බහුවචනෙන වුච්චති. එවං සබ්බත්ථ.

186. ද්වයං භුවනෙ. ලුජ අදස්සනෙ, ලුජ්ජතීති ලොකො, ගස්ස කො, ජස්ස වො. භවන්ති එත්ථාති භුවනං, යු. ජගති, විට්ඨපාදීනිපි භුවනපරියායානි. ද්වයං දෙසසාමඤ්ඤෙ. දිස අතිසජ්ජනෙ, අතිසජ්ජනං පබොධනං, ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’ති දිසති අපදිසතීති දෙසො. සි සෙවායං, සඤ්ඤායං අ, විසයො.

සිට්ඨාචාරරහිතො මිලක්ඛදෙසො කාමරූපාදි පච්චන්තො නාම. මිලක්ඛ අබ්‍යත්තියං වාචායං, මිලක්ඛන්ති අබ්‍යත්තවාචං භාසන්තීති මිලක්ඛා. සිට්ඨාචාරමග්ගදස්සනත්ථාය පඤ්ඤාචක්ඛුනො අභාවා රාගාදිමලං අක්ඛිම්හි යෙසන්ති වා මිලක්ඛා, අස්සිත්තං, තෙසං නිවාසට්ඨානං මිලක්ඛදෙසො. පච්චන්තෙ මජ්ඣිමදෙසස්ස බහිද්ධාභාගෙ ජාතො පච්චන්තො.

බ්‍යවත්ථා චතුවණ්ණානං, යස්මිං දෙසෙ න විජ්ජතෙ;

මිලක්ඛදෙසො සො වුත්තො, මජ්ඣභූමි තතො පරං [චින්තාමණිටීකා 11.7].

අරියාචාරභූමිත්තා මජ්ඣො ච සො දෙසො චෙති මජ්ඣදෙසො, නවයොජනසතපරික්ඛෙපො මජ්ඣිමදෙසො.

187. සලිලප්පායො බහූදකො දෙසො අනූපො නාම, අනුගතා ආපා අත්‍රාති අනූපො, ආපස්ස ආදිනො උත්තං, පරලොපො වා. කච බන්ධනෙ, ඡො, කච්ඡං. අනූපදෙසො ච. අභිනවොග්ගමනෙන තිණෙන ලක්ඛිතෙ හරිතෙ දෙසෙ සද්දලො, දල දිත්තියං, භාවෙ අ. විජ්ජති දලො යත්ථ සද්දලො.

188. නදියා ආභතෙන අම්බුනා උදකෙන ජීවන්ති එත්ථාති නද්‍යම්බුජීවනො දෙසො නදී මාතා අස්සාති නදීමාතිකොති වුච්චති, බහුබ්බීහිම්හි කො. වුට්ඨියා වස්සෙන නිප්ඵජ්ජති සස්සමෙත්ථාති වුට්ඨිනිප්ඵජ්ජසස්සකො දෙසො දෙවො මාතා අස්සාති දෙවමාතිකොති වුච්චති, බහුබ්බීහිම්හියෙව කො, දෙවසද්දො චෙත්ථ වුට්ඨිමාහ.

189. අනූපාදයො දෙවමාතිකාන්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු. චන්දසූරාදො චන්දසූරියසිනෙරුපබ්බතාදිම්හි සස්සතිසද්දො ඊරිතො කථිතො. සබ්බදා සරන්ති ගච්ඡන්තීති සස්සතියො, සර ගතියං, සරසද්දස්ස සො,ති.

රඨ ගතියං, රඨන්ති එත්ථ නගරාදයොති රට්ඨං, තො. නාගරෙහි විජිනිතබ්බන්ති විජිතං. ආළියං පවත්තමානො යො සෙතු, සො පුරිසෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තති. සි බන්ධනෙ, තු. අල භූසනෙ, ඉ, ආළි, තස්සං ආළියං.

නගරපබ්බතාදිනො උපාන්තභූ සමීපභූමි පරිසරො පරිතො සරන්ත්‍යත්‍රාති, ණො.

තිකං වජෙ. ගාවො තිට්ඨන්ත්‍යත්‍රාති ගොට්ඨං. කුල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ගාවො කුලන්ත්‍යෙත්ථාති ගොකුලං, ගුන්නං කුලං ඝරන්ති වා ගොකුලං. වජ ගතියං, වජන්ති යං ගාවො නිවාසනත්ථායාති වජො. ගොට්ඨානකං, ගොට්ඨානන්තිපි වජස්ස නාමානි.

190. සිලොකෙන මග්ගස්ස නාමානි. පථිකෙහි මජ්ජතෙ නිත්තිණං කරීයතෙති මග්ගො, මජ්ජ සුද්ධියං, ණො, ජස්ස ගත්තං, පථිකෙහි මග්ගීයතෙති වා මග්ගො, මග්ග අන්වෙසනෙ, මං සිවං ගච්ඡති එත්ථ, එතෙනාති වා මග්ගො, ‘‘මො සිවෙ පරිසායඤ්චෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ, සිවං ගමනං කරොතීත්‍යත්ථො, ක්‍රියාවිසෙසනමෙතං. පථි ගතියං, චුරාදි, නාගමො. පන්ථයන්ති යන්ත්‍යනෙනාති පන්ථො, අ, කාරිතලොපො. පථති යාත්‍යනෙනාති පථො. අද ගමනෙ, අදති යත්ථ සා අද්ධා, ධො, අද්ධා මග්ගො, අද්ධාසද්දොයං කාලෙපි, සමභාගත්ථවචනෙ තු අද්ධං, තස්මා අද්ධසද්දො පුමනපුංසකවසෙන ද්විලිඞ්ගො, රාජාදිත්තෙ අද්ධා, අරාජාදිත්තෙ අද්ධං. අඤ්ජ ගතියං, අසො. වජ ගතියං, උමො, ජස්ස ටො. පද ගතියං, අ, දස්ස ජො, ද්විත්තං, පජ්ජො. අය ගතියං, යු, පද ගතියං, අවො, නදාදි. වත්ත වත්තනෙ, වත්තනං ගමනාදි, අනි, නදාදි, වත්තනී. කන්තනදණ්ඩෙ පුන්නපුංසකං. පථිකෙහි පාදෙහි හඤ්ඤතෙති පද්ධති. පාදසද්දසමානත්ථෙන පදසද්දෙන නියතප්පයොගතො වුත්තිනා සිද්ධො, පදසද්දූපපදො හනධාතු,ති, හනස්ස ධො, අලොපො. පද්ධතිසහචරණතො වත්තනී, තංසහචරණතො පදවී ච ඉත්ථියං.

191-192. තබ්භෙදා තස්ස මග්ගස්ස විසෙසා ජඞ්ඝමග්ගාදයො අපථන්තා. ජඞ්ඝාහි ගතො මග්ගො ජඞ්ඝමග්ගො. සකටෙහි ගතො මග්ගො සකටමග්ගො. තෙ ජඞ්ඝමග්ගසකටමග්ගා මහාමග්ගෙ වත්තන්ති.

එත්ථ ච ‘‘තෙථා’’ති අථසද්දො න වත්තබ්බො, ‘‘තෙ චා’’ති පන වත්තබ්බො. ‘‘මතාද්ධනී’’ති පාඨෙ පන සති ‘‘තෙථා’’ති වත්තබ්බොයෙව, තදා එකපදිකෙ අද්ධනි මග්ගෙ එකපදී මතාති යොජනා කාතබ්බා. ගච්ඡතං එකො අසහායො පාදො යස්සං, න නිසින්නස්සෙව යමකොති එකපදී, සමාසන්තෙ නිච්චමීපච්චයො, කපච්චයෙ එකපදිකො, ඊස්ස රස්සත්තං.

චොරකණ්ටකාදිදොසෙ දුග්ගමෙ පථෙ කන්තාරො, පුන්නපුංසකෙ, කෙන පානීයෙන තරන්ති අතික්කමන්ති යන්ති කන්තාරො, තර තරණෙ, චොරකන්තාරාදීසු පනායං රූළ්හිවසෙන වුත්තො, අථ වා කති ඡෙදනෙ, සප්පටිභයත්තා කන්තති නිච්චගමනාගමනමෙත්ථාති කන්තාරො, ආරො, නාගමො ච. දුක්ඛෙන ගච්ඡන්ත්‍යෙත්ථාති දුග්ගමො.

193. ද්වයං පටිමග්ගෙ. පටි අභිමුඛෙන ගන්තබ්බො මග්ගො, පථො ච පටිමග්ගො, පටිපථො ච. දීඝමඤ්ජසං අතිදූරො මග්ගො අද්ධානන්ති වුච්චතෙ. අද්ධානං අයනං අද්ධානං, අච්චායතො මග්ගො, යථා ‘‘පදට්ඨාන’’න්ති, යලොපො.

ද්වයං පසත්ථෙද්ධනි. සොභනො පථො, පන්ථො චාති විග්ගහො. ගන්තබ්බපථභාවතො අපෙතං උප්පථං, අපථඤ්ච, අබ්‍යයීභාවසමාසො, අසද්දො අත්‍ර නිපාතො.

194-196. පරමාණූනං ඡත්තිංස එකො අණු නාම, අණුතොපි අණුතරත්තා පරමො අණු, අණුතො වා පරමොති පරමාණු, අණ සද්දත්ථො දණ්ඩකො ධාතු, උ. තෙ අණවො ඡත්තිංස තජ්ජාරී නාම, තං තං අත්තනො නිස්සයං මලීනකරණවසෙන ජරාපෙතීති තජ්ජාරී, ජර ජීරණෙ, ජර වයොහානිම්හි වා, අ, නදාදි. තාපි තජ්ජාරියො ඡත්තිංස රථරෙණු නාම, රථානං සඤ්චරණවසෙන පවත්තො රෙණු රථරෙණු. තෙ රථරෙණවො ඡත්තිංස ලික්ඛා නාම. ලක්ඛ දස්සනෙ, පකතිචක්ඛුනාපි ලක්ඛ්‍යතෙති ලික්ඛා, අස්සිත්තං.

තා ලික්ඛා සත්ත ඌකා නාම, ඌකාති වුච්චති සිරොවත්තකිමි, තප්පමාණත්තා ඌකා. තා සත්ත ඌකා ධඤ්ඤමාසො නාම, ධඤ්ඤො වීහියෙව පරිමාණිතබ්බත්තා මාසො චාති ධඤ්ඤමාසො, මසි පරිමාණෙ. තෙ සත්ත ධඤ්ඤමාසා අඞ්ගුලං නාම, අඞ්ග ගමනත්ථො, උලො, අඞ්ගුලං, පමාණං, උලිපච්චයෙ අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අමුද්විච්ඡෙති අදුං ද්වාදසඞ්ගුලං විදත්ථි නාම, කණිට්ඨසහිතෙනඞ්ගුට්ඨෙන විත්ථාරීයතෙ, විධීයතෙති වා විදත්ථි, විපුබ්බො තනු විත්ථාරෙ. ධා ධාරණෙ, උභයත්‍රාපිති, පුබ්බපක්ඛෙ තස්ස ථො, නස්ස තො, තස්ස දො. පච්ඡිමෙ ධස්ස දො, තස්ස ථො, අසරූපද්විභාවො ච. තා දුවෙ විදත්ථී රතනං සියුං, රමු කීළායං, තනො, මලොපො. තානි සත්තෙව රතනානි යට්ඨි නාම, යත පයතනෙ,ති, තස්ස ඨො, තස්ස ටො. තා වීසති යට්ඨියො උසභං නාම, උස දාහෙ, අභො. එත්ථ පන උසභනදන්තරං උසභං. උසභානං අසීතිප්පමාණං ගාවුතං නාම, ගවං, ගවෙහි වා යුතං ගාවුතං. යුජ සමාධිම්හි, ගොනදන්තරෙහි ගහිතප්පමාණසමාධානන්ත්‍යත්ථො, තං චතුගාවුතං යොජනං නාම, යුජ සමාධිම්හි, යු, ‘‘එත්තකං යොජනං නාම හොතූ’’ති චතුගාවුතෙහි සමාධානන්ත්‍යත්ථො.

197. ආරොපිතානං ආචරියධනූනං පඤ්චසතං කොසො නාම, අනාරොපිතානන්ත්‍යපරෙ. කුස අව්හානෙ, ණො, කුසනං අව්හානං කොසො, ඉධ පන කොසප්පමාණත්තා කොසො, ද්විසහස්සකරප්පමාණො. අඤ්ඤත්ථ පන –

‘‘චතුක්කාධිවීසතියා, අඞ්ගුලෙහි කරො භවෙ;

ඛ්‍යාතමට්ඨසහස්සෙහි, කොසමානං විභාවිනා’’ත්‍යුත්තං.

චතුරම්බණන්ති චතුරම්බණවීහිබීජජාතරොපනයොග්‍යො භූමිප්පදෙසො කරීසං නාම, කරොන්ති එත්ථ කසනරොපනාදිකන්ති කරීසං, ඊසො. චතුරම්බණබීජජාතානි රොපෙන්ත්‍යෙත්ථාති චතුරම්බණං, අම්බණං එකාදසදොණමත්තං, අඤ්ඤෙ පන ‘‘චතුරම්බණං චතුයට්ඨිකං ඨානං කරීසං නාමා’’ති වදන්ති, තං කරීසබ්භන්තරානං පරියායභාවප්පසඞ්ගා න ගහෙතබ්බං.

පමාණතො හත්ථානමට්ඨවීසප්පමාණං ඨානං අබ්භන්තරං නාම, අබ්භන්තරෙ අන්තොකොට්ඨාසෙ ජාතං, න බහිකොට්ඨාසෙති අබ්භන්තරං. යත්ථ යත්ථ හි යො යො ඨිතො, නිසින්නො වා, තත්ථ තත්ථ සමන්තා අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණං ඨානං තස්ස තස්ස අබ්භන්තරං ඨානං නාම. භූම්‍යාදිත්තා භූමිවග්ගො, අථ වා අඞ්ගාපෙක්ඛාය භූමියෙව පධානං, පධානෙන ච බ්‍යප්පදෙසො භවතීති භූමිවග්ගබ්‍යප්පදෙසො.

භූමිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පුරවග්ගවණ්ණනා

198. ඡක්කං නගරෙ.

‘‘පට්ටනඤ්ච අධිට්ඨානං, නගරං පුටභෙදනං;

ථියො පූ නගරී පූරියො, ඨානීයං කබ්බටං පුට’’න්ති.

හි සිලොකපරියායෙසු වොපාලිතො.

‘‘විචිත්තදෙවායතනං, පාසාදාපණමන්දිරං;

නගරං දස්සයෙ විද්වා, රාජමග්ගොපසොභිත’’න්ති [චින්තාමණිටීකා 1.2.1]. –

නගරලක්ඛණං. පු පාලනෙ, පුර පාලනෙති ච, පුනාති පුරෙති ච රක්ඛති පරචක්කා දුග්ගතායාති පුරං, රො, අ ච, පුර අග්ගගමනෙතිපි ධාත්වත්ථො. නගා පාසාදාදයො අස්ස සන්ති නගරං, රො. වාකාරෙන නගරසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං සමුච්චිනොති [නගරියො වා පත්තනං (අමර 1.2.1) පක්ඛෙ පත්තනසාහචරියා නපුංසකත්තං. (චින්තාමණිටීකා 1.2.1)], පුරසද්දස්සාපීත්‍යාචරියා. අකුතොභයත්තා ඨානාය හිතං ඨානීයං, ඊයො. පණිකානං පුටා භිජ්ජන්තෙ අත්‍රාති පුටභෙදනං.

නිච්චනිවාසනට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉතරං දස්සෙතුමාහ ‘‘ථිය’’මිච්චාදි. රාජා තිට්ඨති එත්ථාති රාජඨානී, යු, නදාදි, නිච්චනිවාසනට්ඨානෙපි ‘‘චතුරාසීතිනගරසහස්සානි කුසවතීරාජඨානීපමුඛානී’’ත්‍යාදීසු [දී. නි. 2.263]. දාරුක්ඛන්ධාදීහි ආ සමන්තතො වරන්ති පරික්ඛිපීයන්ති එත්ථාති ඛන්ධාවාරො, පත්ථනත්ථො වරධාතු ආපුබ්බත්තා පරික්ඛිපනත්ථො හොති. පඤ්චකං නගරෙ, ‘‘ඛන්ධාවාරො’’ති පන එකමෙව අචිරනිවාසනට්ඨානස්ස නාමං.

199. මූලපුරා අඤ්ඤත්‍ර මූලපුරං වජ්ජෙත්වා යං පුරමත්ථි යොජනවිත්ථිණ්ණපාකාරාදිපරික්ඛිත්තං, තං මූලපුරස්ස තරුට්ඨානියස්ස සාඛාසදිසත්තා සාඛානගරං නාම.

200-201. සාද්ධපජ්ජද්වයෙන මූලපුරස්ස නාමානි. වානරසීසං, තංසණ්ඨානො වා පාසාණො එත්ථ අත්ථීති ‘‘වානරසීස’’න්ති වත්තබ්බෙ වස්ස බත්තං, වණ්ණවිපරියයං, දීඝං, ණත්තං, සස්ස ලොපඤ්ච කත්වා ‘‘බාරාණසී’’ති වුත්තං. සවත්ථස්ස ඉසිනො නිවාසනට්ඨානත්තා සාවත්ථි, සබ්බං ධනමෙත්ථ අත්ථීති වා සාවත්ථි [ම. නි. අට්ඨ. 1.14], සබ්බස්ස සාවො, ධනවාචකො අත්ථසද්දො, ඉ. තික්ඛත්තුං විසාලීභූතත්තා වෙසාලී, අස්සත්ථුත්ථෙ ඊ. මථි හිංසායං, ඉලො, අස්සිත්තං, මිථිලා. අලං භූසනමෙත්ථාති ආළවී, වී, ළත්තඤ්ච. කුස අව්හානෙ, ‘‘ඛාදථ පිවථා’’ත්‍යාදීහි දසහි සද්දෙහි කොසන්ති එත්ථාති කොසම්බී, බො, නදාදි, කුසම්බරුක්ඛවන්තතාය වා කොසම්බී, කුසම්බස්ස ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තාති එකෙ [උදා. අට්ඨ. 35; ම. නි. ටී. 1.14; 2.284]. උග්ගං රිපුං ජයති යත්ථ, සා උජ්ජෙනී, යු, නදාදි. තක්ක ඌහෙ, ඌහො ඌනපූරණං, තක්කනං තක්කො, සො සීලං සභාවො යත්ථ සා තක්කසීලා, යො හි පුරිසකාරෙන ඌනො, සො තත්ථ ගන්ත්වා තමූනං පූරෙතීති. චම අදනෙ, පො, චම්පා. සානං ධනානං ආකරං උප්පත්තිට්ඨානං සාකරො, සො එව සාගලං. සංසුමාරසණ්ඨානො ගිරි එත්ථාති සංසුමාරගිරං, සංසුමාරො ගායති එතස්ස මාපිතකාලෙති වා සංසුමාරගිරං, ගෙ සද්දෙ, ඉරො. රාජූනමෙව ආධිපච්චවසෙන පරිග්ගහිතබ්බත්තා රාජගහං. ආදිකාලෙ කපිලනාමස්ස ඉසිනො නිවාසනට්ඨානත්තා කපිලවත්ථු, පුමනපුංසකෙ.

සාකො රාජූනං යුද්ධාදීසු සත්ති සඤ්ජාතා එත්ථාති සාකෙතං, ‘‘සාකො සත්තිම්හි භූපාලෙ, දුමදීපන්තරෙසු චෙ’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ. සඤ්ජාතත්ථෙ ඉතො, සාකො නාම රාජා, දුමො වා එත්ථ ආදිකාලෙ සඤ්ජාතොති වා සාකෙතං. ඉන්දං පරමිස්සරියභාවං පාපුණන්ති එත්ථාති ඉන්දපත්තං, ඉන්දො වා සක්කො දෙවරාජා, සො පත්තො එත්ථාති ඉන්දපත්තං. උක්කං ධාරයති එතස්ස මාපිතකාලෙති උක්කට්ඨා, වණ්ණවිකාරො. යස්ස මාපිතට්ඨානෙ පාටලීනාමකො එකො තරුණරුක්ඛො අත්ථීති තං පාටලිපුත්තකං, අථ වා පටලි නාම එකො ගාමණී, තස්ස පුත්තො එත්ථ වසතිආදිකාලෙති පාටලිපුත්තකං. චෙතියරට්ඨෙ උත්තමත්තා චෙතුත්තරං, ‘‘ජෙතුත්තර’’න්ති පාඨෙ පන වණ්ණවිකාරො, වෙරිජයට්ඨානත්තා ජෙතඤ්ච තං උත්තමත්තා උත්තරඤ්චෙති වා ජෙතුත්තරං. යස්ස මාපිතකාලෙ දීපො දිප්පති, තං සඞ්කස්සං, කාස දිත්තියං, ද්විත්තං, සම්මා කසන්ති එත්ථාති වා සඞ්කස්සං, කස විලෙඛනෙ, යස්ස මාපිතකාලෙ නිමිත්තමොලොකෙන්තා බ්‍රාහ්මණා කුසහත්ථං නරං පස්සිත්වා මාපෙන්ති, තං කුසිනාරං. ආදිනා මථුර [මධුර, මාධුර (ක.)] පාසාණපුරසොණිකාදයොප්‍යනෙකපුරවිසෙසා සඞ්ගහිතා.

202. චතුක්කං අබ්භන්තරගාමමග්ගෙ. රථස්ස හිතා රච්ඡා, පබ්බජ්ජාදි. විසයන්තෙ පකාසයන්තෙ වික්කයෙන දබ්බානි යස්සං, සා විසිඛා, විපුබ්බො සි සෙවායං, ඛො, විසන්ති එත්ථාති වා විසිඛා, විස පවෙසනෙ, ඛො. රථස්ස හිතා රථිකා, ඉකො. වී ගමනෙ, ථි, වීථි.

අනිබ්බිද්ධා රච්ඡන්තරෙන මජ්ඣෙ අනිබ්බිද්ධා රච්ඡා බ්‍යූහො නාම. බ්‍යූහෙති සම්පිණ්ඩෙති ජනෙ අඤ්ඤත්‍ර ගන්තුමප්පදානවසෙනාති බ්‍යූහො, ඌහ සම්පිණ්ඩනෙ විපුබ්බත්තා. න නිබ්බිජ්ඣතෙ රච්ඡන්තරෙනාති අනිබ්බිද්ධො, විධ සම්පහාරෙ, අ. නිබ්බිද්ධා රච්ඡන්තරෙන රච්ඡා පථො, අද්ධීති ච වුච්චති. පථ ගමනෙ, පථො. අද ගමනෙ,ති, අද්ධි.

203. චතුක්කං චච්චරෙ. චතුන්නං පථානං සමාහාරො චතුක්කං, චර ගතිභක්ඛනෙසු, චරො, රස්ස චො, චච්චරං, අඞ්ගණවාචකො චායං. ද්වින්නං, චතුන්නං වා මග්ගානං සන්ධි මග්ගසන්ධි. සිඞ්ඝ ඝායනෙ, ආටකො.

ද්වයං වප්පස්සොපරි ඉට්ඨකාදිරචිතෙ වෙඨනෙ. වප්පං නාම දුග්ගනගරෙ පරිඛාමත්තිකං කූටං [කුටිං (ක.)] කත්වා ගොහි, හත්ථීහි ච විමද්දාපෙත්වා තිංසහත්ථප්පමාණං පාකාරස්ස හෙට්ඨිමතලං, තථා හත්ථසතං තතො උද්ධරිත්වා පංසුනා වප්පං කාරයෙ, තස්සොපරි පාකාරන්ති, පකුබ්බන්ති තන්ති පාකාරො, සමන්තතො කරීයතෙති වා පාකාරො, අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො, රස්සස්ස දීඝතා. වු සංවරණෙ, වුණොතීති වරණො, යු, රාගමො ච. ‘‘සාලො’’තිපි පාකාරස්ස නාමං.

ද්වයං රාජභවනසාමඤ්ඤෙ. සබ්බගෙහානං විසෙසෙන පකාසනතො උද්දාපො, දීප පකාසනෙ, ඊස්සාකාරො. සඞ්ගම්ම කරොන්ති තන්ති උපකාරිකා, ණ්වු. කෙ පච්චයෙ ථීකතාකාරපරෙ පුබ්බො අකාරො දීඝං [කාතන්ත 2.2.65], අකාදෙසොපි හි ‘‘කො’’ති වුච්චති, යථා දෙවදත්තො ‘‘දත්තො’’ති. කපච්චයො වා.

204. ද්වයං ගෙහාදිනො මත්තිකෙට්ඨකාදිමයභිත්තියං. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දති මග්ගන්ති කුට්ටං. භිදි ද්විධාකරණෙ,ති, භිත්ති. ගුන්නං වාචානං පුරං ගොපුරං. ද්වාරසමීපෙ කතො කොට්ඨකො ද්වාරකොට්ඨකො, කුස අක්කොසෙ, ඨකො, කොට්ඨකොති ගෙහවිසෙසො.

ද්වයං ඉන්දඛීලෙ. ඉස ඉච්ඡායං, එස ගවෙසනෙ වා, ඉකො. ඉන්දස්ස සක්කස්ස ඛීලො කණ්ටකො ඉන්දඛීලො. ද්වයං ද්වාරපස්සොපසාලායං’හම්‍යාදිපිට්ඨෙ ච වාතකුටිකායං. අඩ්ඩ අතික්කමහිංසාසු, අ. ආලකපච්චයෙ අට්ටාලකො.

205. උපරි මාලාදියුත්තං සොභනථම්භද්වයමුභයතො නිඛනිත්වා යං බහිද්වාරං කප්පීයතෙ, තං තොරණං. තුර වාරණෙ, යු, ථවන්තා වා රණන්ත්‍යත්‍රාති තොරණං, තු අභිත්ථවෙ. රණ සද්දත්ථො, වණ්ණවිකාරො. ද්වාරස්ස බහි බහිද්වාරං. පරි සමන්තතො ඛඤ්ඤතෙති පරිඛා. දීඝභාවෙන යුත්තා දීඝිකා.

206-207. සදුමන්තං ගෙහෙ. මන්ද මොදනථුතිජළත්තෙසු, මන්දන්තෙ යත්ථාති මන්දිරං, ඉරො. සීදන්ති තත්ථාති සදනං, යු. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. න ගච්ඡන්තීති අගා, ථම්භාදයො, තෙ රාති ගණ්හාතීති අගාරං. රස්සස්ස දීඝත්තෙ ආගාරං. චි චයෙ, නිචීයතෙ ඡාදීයතෙති නිකායො, යම්හි චිස්ස කාදෙසො නිපාතනා. ලී සිලෙසනෙ, ණො, නිලයො, ආලයො ච. වස නිවාසෙ, ආවසන්ත්‍යත්‍රාති ආවාසො, ණො. භූ සත්තායං, භවන්ත්‍යත්‍රාති භවනං. විසන්ති තන්ති වෙස්මං, මො. කිත නිවාසෙ, අධිකරණෙ යු, නිකෙතනං. නිවිසන්ති, නිවසන්ති වා යත්‍ර, තං නිවෙසනං. ඝර සෙචනෙ, ඝරති කිලෙසමෙත්ථාති ඝරං, ගය්හතීති වා ඝරං, ණො. ගහස්ස ඝරාදෙසො. ගණ්හාති පුරිසෙන ආනීතං ධනන්ති ගහං. අධිකරණෙ ථො, ආවසථො. සර ගතිචින්තාහිංසාසු, සරන්ති චින්තෙන්ති එත්ථ සුභාසුභකම්මානි, සරති වා සූරියසන්තාපාදිකන්ති සරණං. සි සෙවායං, ණො, පතිස්සයො. උච සමවායෙ, ඔකං. සල ගමනෙ, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ, සාලා, සරධාතුම්හි සති ලත්තමෙව විසෙසො. චි චයෙ, කම්මනි ණො, චයො. කුට ඡෙදනෙ, ඉ. වස නිවාසෙ,ති. උපධස්ස එත්තෙ ගෙහං. සදධාතුම්හා උමො, සදුමං.

ද්වයං මුඛරහිතදෙවකුලසදිසෙ යඤ්ඤායතනෙ. චිත පූජායං, කම්මනි ඉයො. යත යතනෙ, ආයතන්ති වායමන්ති එත්ථ ඵලකාමාති ආයතනං, අථ වා ආයන්තීති ආයානි, තානි තනොතීති ආයතනං, ඵලකාරකන්ත්‍යත්ථො. එත්ථ තුසද්දො සමාගතානං ද්වින්නං පුබ්බාපරගමනත්ථො. ‘‘චෙතියායතනානි චා’’තිපි පාඨො.

208. ද්වයං දෙවානං, නරපතීනඤ්ච ඉට්ඨකාදිමයෙ භවනෙ. අඤ්ඤස්සාපි සාදිස්‍යා. පසීදන්ති නයනමනාන්‍යත්‍රාති පාසාදො. යු මිස්සනෙ, පො, දීඝො ච, දීඝවිධානසාමත්ථියා ඔත්තාභාවො.

ද්වයං රාජතො අඤ්ඤෙසං ධනීනං බ්‍යවහාරකාදීනං භවනෙ. මුණ්ඩො ඡදනමෙතස්ස, න පාසාදස්ස වියාති මුණ්ඩච්ඡදො, ද්විත්තං. හර හරණෙ, යො, යම්හි මිආගමො ච.

දුග්ගපුරද්වාරෙ වා, යත්ථ කත්ථචි වා මත්තිකාදිමයෙ ගජකුම්භම්හි යො යූපො පාසාදො පතිට්ඨිතො, සො හත්ථිනඛො නාම, හත්ථිස්සෙව නඛො යස්සාති හත්ථිනඛො, නඛසද්දෙන වා නඛසහිතො පාසාදො ගය්හතෙ.

209. සුපණ්ණස්ස ගරුළස්ස වඞ්කෙන පක්ඛෙන සදිසඡදනං ගෙහං සුවණ්ණවඞ්කච්ඡදනං. වඞ්ක ගමනෙ. එකපස්සෙයෙව ඡදනතො අඩ්ඪයොගො.

එකෙනෙව කූටෙන යුත්තො අනෙකකොණො පතිස්සයවිසෙසො මාළො නාම, වට්ටාකාරෙන කතසෙනාසනන්ති කෙචි. මා මානෙ, ළො, මාළො.

චතුරස්සො පතිස්සයවිසෙසො පාසාදො නාම, ආයතචතුරස්සපාසාදොති කෙචි.

210. සන්තෙහි භාති දිබ්බතීති සභායං, සභා ච, පුරිමෙ යපච්චයො, සන්තස්ස සාදෙසො තූභයත්‍ර. මණ්ඩා රවිරංසයො, තෙ පිවති නාසයතීති මණ්ඩපො, වාසද්දෙන මණ්ඩපපදස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං සමුච්චිනොති, ජනානං ආලයො සන්නිපාතට්ඨානං ජනාලයො. ආසනත්ථාය කතා සාලා ආසනසාලා. පටික්කමන්ති එත්ථාති පටික්කමනං, කමු පදවික්ඛෙපෙ, අධිකරණෙ යු.

211. ජිනස්ස වාසභූතං භවනං ගන්ධකුටි නාම, දිබ්බගන්ධෙහි පරිභාවිතා කුටි ගන්ධකුටි.

තිකං පාකට්ඨානෙ. රසානි සන්ත්‍යස්සං රසවතී, පචනං පාකො, තස්ස ඨානං පාකට්ඨානං. මහන්තානි බහූනි අසිතබ්බානි සන්තෙත්ථ මහානසං, අස භක්ඛනෙ, යු, වණ්ණවිපරියයො.

212. සුවණ්ණකාරාදිසිප්පීනං කම්මසාලා ආවෙසනං. ආවිසන්ත්‍යස්මිං ආවෙසනං, යු. පානමන්දිරං සුරාපානත්ථං කතමන්දිරං සොණ්ඩා නාම, කත්තබ්බාකත්තබ්බං විචාරෙත්වා අත්තනා ඉච්ඡිතවත්ථුකාරණා සබ්බං දෙය්‍යධම්මං සනොන්තීති සොණ්ඩා, සන දානෙ, තනාදි. ඩො, අස්සොත්තං, වණ්ණවිකාරො ච, තෙසං එසා වසති සොණ්ඩා. පානසද්දසන්නිධානා සුරාසොණ්ඩායෙවිධ ගහිතා. වච්චස්ස ගූථස්ස විසජ්ජනට්ඨානං වච්චට්ඨානං. වච්චස්ස විසජ්ජනට්ඨානා කුටි වච්චකුටි. මුනීනං ඉසීනං වසනට්ඨානං අස්සමො නාම, ආ කොධං සමෙන්ති එත්ථාති අස්සමො, ආ භුසො සමෙන්ති එත්ථ රාගාදයොති වා අස්සමො.

213. තිකං පණ්‍යවික්කයසාලායං. පණ බ්‍යවහාරෙ, පණිතබ්බාති පණ්‍යා, වත්ථාදයො, තෙ එත්ථ වික්කිණන්තීති පණ්‍යවික්කයො, කී දබ්බවිනිමයෙ, සො එව සාලා ගෙහන්ති පණ්‍යවික්කයසාලා. ආපණයන්තෙ බ්‍යවහරන්තෙ අස්මින්ති ආපණො, ණො. පණ්‍යානං වික්කයාය නීයමානානං වීථි පන්ථො පණ්‍යවීථිකා. වස අච්ඡාදනෙ, තො, උදකං වසිතං අච්ඡාදනං කතමනෙනාති උදොසිතො, වස්සොත්තං, භණ්ඩට්ඨපනස්ස සාලා භණ්ඩසාලා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, චඞ්කමත්‍යත්‍රාති චඞ්කමනං, චඞ්කමො ච, ද්විත්තාදි.

214. ජලන්ති එත්ථාති ජන්තා, ජල දිත්තියං, අන්තො, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ, ආ, ලලොපො, ජනෙත්‍යත්‍ර අග්ගින්ති වා ජන්තා, ජන ජනනෙ, අන්තො, සා එව ඝරං ජන්තාඝරං. අග්ගිනො සාලා අග්ගිසාලා. පා පිවනෙ, පපිවන්ත්‍යස්සන්ති පපා, අ. පානීයට්ඨා සාලා පානීයසාලා, සා එව පානීයසාලිකා.

ගස ගමනෙ, භො, සස්ස බො. අවති රක්ඛතීති ඔවරකො, අරො, සකත්ථෙ කො, අස්සොත්තඤ්ච. වසනං වාසො, තදත්ථං අගාරං වාසාගාරං. සයති එත්ථාති සයනී, යු, නදාදි, සා එව ගහං සයනිග්ගහං.

215. චතුක්කං රාජිත්ථාගාරෙ, තදත්ථියතො [තදට්ඨියතො (ක.)] උපචාරෙන රාජිත්ථීසුපි. රාජිත්ථීනමගාරං ඉත්ථාගාරං. අවරුන්ධීයන්තෙ රාජිත්ථියො අනෙනාති ඔරොධො, රුධ ආවරණෙ. සුද්ධා කාමාපගමත්තා පරිසුද්ධා රක්ඛකා අන්තෙ සමීපෙ යස්සාති සුද්ධන්තො. අන්තෙ අබ්භන්තරෙ පුරං ගෙහං අන්තෙපුරං, පුරස්ස අන්තෙති වා අන්තෙපුරං. ‘‘අන්තොපුර’’න්තිපි පාඨො.

රඤ්ඤං රාජූනං අසබ්බවිසයට්ඨානං සබ්බෙහ්‍යසාධාරණට්ඨානං ‘‘කච්ඡන්තර’’න්ති මතං කථිතං, යං ‘‘පමදවන’’න්ති වුච්චති, පමදවනං නාම උපකාරිකාසන්නිහිතං වා පුරසන්නිහිතං වා අන්තෙපුරොචිතං, යත්‍ර අන්තෙපුරසහිතො එව රාජා විහරති, නාඤ්ඤජනප්පවෙසො [අමර 14.3]. පමදානං වනං පමදවනං. නිපාතනා යාකාරානං [ඊකාර ආකාරානන්ති අත්ථො] ඉත්ථිගතානං රස්සො ක්වචීතිරස්සො. කච්ඡස්ස පකොට්ඨස්ස අන්තරං අබ්භන්තරං කච්ඡන්තරං. පකොට්ඨං නාම අබ්භන්තරද්වාරං.

216. ද්වයං ඉට්ඨකාදිරචිතෙ ආරොහනෙ. උපානෙන සහ වත්තතෙති සොපානො, සොපානං වා නපුංසකෙපි. ආරූය්හතෙ යෙන තං ආරොහනං, යු, රුහ ජනනෙ.

ද්වයං කට්ඨාදිරචිතායං. නිච්ඡයෙන සයන්ති පාකාරාදිකමෙතායාති නිස්සෙණී, සි සෙවායං, ණී, නදාදි. උද්ධමාරොහතෙ එතායාති අධිරොහිණී, සාසද්දො ද්වින්නම්පි ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං ජොතෙති.

217. පඤ්චකං ජාලකෙ. වාතං පිවතීති වාතපානං. ගවං අක්ඛි ගවක්ඛො, සමාසන්තත්තා අ, සඤ්ඤාසද්දතො පුල්ලිඞ්ගත්තං, අක්ඛි සද්දෙ වා, ගවං අක්ඛි ගවක්ඛීති විග්ගහො. ජල දිත්තියං, ජාලං. සීහරූපයුත්තං පඤ්ජරං සීහපඤ්ජරං. ආලොකානං ආතපානං පවිසනට්ඨානං සන්ධි ඡිද්දන්ති ආලොකසන්ධි, ආලොකීයන්ති එතෙනාති ආලොකො, සො එව සන්ධීති වා ආලොකසන්ධි.

ද්වයං ලඞ්ගියං. ලගි ගත්‍යත්ථො, අ, නදාදි. පරි පුනප්පුනං ගමනාගමනවසෙන හන්තීති පලිඝො, ණො. කපිරූපමත්ථකත්තා කපිසීසො. අග්ගළං නාම කවාටකො [කවාටඵලවිධාරණො (ක.)], තස්ස ථම්භො අග්ගළත්ථම්භො, ‘‘අග්ගළං තීසු කල්ලොලෙ, දණ්ඩෙ චාන්තකවාටෙසූ’’ති රභසො, ඉත්ථියමතො ආපච්චයො, අග්ගළා. නිස්සෙසතො අබ්බති වස්සොදකමනෙනාති නිබ්බං, අබ්බ ගතිහිංසාසු. ඡද්දස්ස ඡදනස්ස කොටි හෙට්ඨිමාවසානං ඡද්දකොටි, තස්සං.

218. තිකං ගෙහච්ඡදනෙ. ඡාදෙති එතෙනාති ඡදනං, ඡද සංවරණෙ, චුරාදි. පටගමනෙ, ‘‘පට්‍යාදීහ්‍යල’’න්ති අලො. ඡාදෙති එතෙනාති ඡද්දං, ද්විත්තාදි.

තිකං ගෙහඞ්ගණෙ. අජ ගතිම්හි, ඉරො, අජිරං. චර ගතිභක්ඛනෙසු, චරො. අඞ්ග ගමනෙ, කරණාධිකරණෙසු යු, වණ්ණවිකාරො, ණත්තං.

පඤ්චකං ගෙහද්වාරතො බහිපකොට්ඨකෙ, වීථියං ද්වාරපිණ්ඩකෙ ච. අලින්දො ත්වඤ්ඤපිණ්ඩකෙපිච්ඡතෙ. පඨමං හනන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති පඝාණො, පඝණො ච, හනස්ස ඝණාදෙසො. අලි සඛා ඉන්දො එත්ථාති අලින්දො, ‘‘ගෙහෙකදෙසෙ අලින්දො, පඝාණො පඝණොභවෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 12.12] අමරමාලායං. ආලින්දො, දීඝාදි. පධානං මුඛං පමුඛං, ගෙහස්ස හි චතූසු මුඛෙසු තදෙව පධානං, යත්ථ සාධුජනාපි ආගන්තුකාපි නිසීදන්ති. ද්වාරං බන්ධති පිදහති එත්ථාති ද්වාරබන්ධනං.

219. ද්වයං ද්වාරබාහායං. පීඨානි ලොහවිකතිආදීහි සඞ්ඝටීයන්ති එත්ථාති පීඨසඞ්ඝාටකං, පීඨෙහි සඞ්ඝටීයතීති වා පීඨසඞ්ඝාටකං, ඝට ඝටනෙ. ද්විභාගෙන බාහාසදිසත්තා බාහා, ද්වාරස්ස බාහා ද්වාරබාහා. ‘‘කපාටං, කවාට’’න්තිපි ද්වාරබාහාය නාමානි, කං වාතං පාටයති, වාටයති චෙති කම්මනි ණො, ඉත්ථියං කපාටී.

ද්වයං ගෙහාදීනං කූටෙ. කුට ඡෙදනෙ, කම්මනි ණො. නය ගමනත්ථො, කෙ සීසෙ නයතීති කණ්ණීකා, ණ්වු, ඉත්තං, ණත්තඤ්ච.

220. ද්වයං ද්වාරෙ. ද්වෙ අරන්ත්‍යත්‍රාති ද්වාරං, දුජ්ජනෙ වාරයන්ත්‍යස්මා රක්ඛකාති වා ද්වාරං, උලොපො. පටිහරන්ති අපනෙන්ති එතස්මා රක්ඛකා අඤ්ඤාතන්ති පටිහරො, පටිපක්ඛෙ හරති එතස්මාති වා පටිහරො, රස්සස්ස දීඝත්තෙ පටිහාරො.

චතුක්කං උම්මාරෙ, යං ‘‘ද්වාරපිණ්ඩිකා’’ති වුච්චති. උර ගතිම්හි, මාරො කරණෙ. දෙහං නෙති පවෙසෙනාති දෙහනී, ‘‘දෙහලී’’තිපි පාඨො, දෙහං ලාති පවෙසෙනාති දෙහලී. ඉල ගතිම්හි, ණ්වු. ඉන්දො එව පාදං ඛිපති එත්ථාති ඉන්දඛීලො, ඛිප පෙරණෙ. පස්ස ලොපො, අථ වා ඉං ගමනං දදාතීති ඉන්දො, ද්වාරං, තත්ථ ඨපිතො ඛීලො කණ්ටකොති ඉන්දඛීලො, වෙගගභිඝාතනතො හි සො ඛීලො විය හොති.

ථම්භ පටිබන්ධනෙ, ථම්භො, ධාරෙතීති වා ථම්භො, ධර ධරණෙ, රම්භපච්චයො, වණ්ණවිකාරො ච. ථු අභිත්ථවෙ, උණො, යු වා, ධාරෙතීති වා ථූණො, යු, රලොපො, අස්සූ.

අඩ්ඪෙන්දුපාසාණෙ අද්ධචන්දාකාරෙ පාසාණෙ පටිකාසද්දො වත්තති. පට ගතියං, ණ්වු. ඉත්ථිකතාකාරපරෙ කෙ අස්සිත්තං. ගජි සද්දෙ, ණ්වු, අස්සිත්තං, බින්දාගමො ච. ඉස ඉච්ඡායං, ඨකො.

221. වලභීති චූළා, ‘‘සිඛායං වලභී චූළෙ’’ති රුද්දො [රස්සන්තා ච, සිඛායං වළභියං චූළෙති රුද්දො (චින්තාමණිටීකා 12.15)]. තච්ඡාදනෙ දාරුම්හි කට්ඨෙ ගොපානසී මතා. වඞ්කෙති දාරුවිසෙසනං. ගං වස්සොදකං, සූරියාදිකිරණඤ්ච පිවන්ති විනාසයන්ති අබ්භන්තරමප්පවෙසනවසෙනාති ගොපානා, ඉට්ඨකාදයො, තානි සිනොන්ති බන්ධන්ති එත්ථාති ගොපානසී.

සොධාදිගෙහෙසු ඡෙකපක්ඛාවාසත්ථං යො බහි කරිය කට්ඨෙකදෙසො ඨපීයතෙ, සො විටඞ්කො. කපොතෙ පාලයතීති කපොතපාලිකා, කම්මනි ණ්වු. ටකි නිවාසගතීසු. විනො පක්ඛිනො ටඞ්කන්ති එත්ථාති විටඞ්කො. ණො.

222. ද්වයං කුඤ්චිකාඡිද්දෙ. කුඤ්චිකාය විවරං ඡිද්දං කුඤ්චිකාවිවරං. තාළස්ස පවෙසනට්ඨානභූතො ඡිග්ගළො ඡිද්දං තාළච්ඡිග්ගළො.

තිකං කුඤ්චිකායං. කුඤ්ච කොටිල්‍යෙ, ණ්වු. තායති රක්ඛතීති තාලො. අලො, තලති තිට්ඨති එතෙනාති වා තාලො, තල පතිට්ඨායං. අවාපුරති විවරති යෙනාති අවාපුරණං, වර සංවරණෙ, යු, වස්ස පො, උත්තං, උපසග්ගස්ස දීඝතා ච, ‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා’’ති [දී. නි. 2.71; ම. නි. 1.283] වචනතො පුර, පාර සංවරණෙතිපි ධාත්වත්ථං පඨන්ති. අවපුබ්බො වු සංවරණෙතිපි ධාත්වත්ථෙ පන සති වස්ස රත්තං, උපසග්ගස්ස දීඝතා ච, ‘‘අපාරුතා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා’’ත්‍යාදීසු පන පකාරවණ්ණාගමෙන සිද්ධො. විද ලාභෙ, ඉම්හි වෙදිකා, සකත්ථෙ කො. ඉතරත්ථ ඉයෙව.

223. සඞ්ඝාටාදයො මන්දිරඞ්ගා ගෙහඞ්ගවිසෙසා. සම්මා ඝටෙන්ති එත්ථ ගොපානස්‍යාදයොති සඞ්ඝාටො, පුබ්බපච්ඡිමදක්ඛිණුත්තරායාමවසෙන ථම්භානමුපරි ඨිතො කට්ඨවිසෙසො, තෙ පන පුබ්බපච්ඡිමයාමා තයො කට්ඨා, දක්ඛිණුත්තරයාමා පන හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො තයො කට්ඨා, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන පඤ්චසත්තනවාදයොපි. ද්වින්නං පක්ඛානං අපතනත්ථං බන්ධනතො පාසො වියාති පක්ඛපාසො. තුලති සඞ්ඝාටෙසු පතිට්ඨතීති තුලා, තල පතිට්ඨායං, අස්සුත්තං, පක්ඛානං වා සමවාහිතභාවකරණතො තුලයති මිනාති එතායාති තුලා, තුල උම්මානෙ.

තිකං සම්මජ්ජනියං. මුජි සොධනෙ, යු. මජ්ජ සංසුද්ධියං, යු. සුධ සුද්ධියං, සබ්බත්‍ර කරණෙ යු.

224. තිකං සඞ්කාරඡඩ්ඩනප්පදෙසෙ. කට ඡඩ්ඩනමද්දනෙසු, සඞ්කටන්ති එත්ථාති සඞ්කටීරං, ඊරො, ‘‘සඞ්කටො’’ති වා සඞ්කාරො වුච්චති, තං ඊරයන්ති ඛිපන්ති එත්ථාති සඞ්කටීරං, ඊර ඛෙපෙ. සඞ්කාරස්ස ඨානං සඞ්කාරට්ඨානං. සඞ්කාරං කටති ඡඩ්ඩෙති එත්ථාති සඞ්කාරකූටං, අස්සූ, සකත්ථෙ කො.

චතුක්කං සම්මජ්ජනියා නිරාකතෙ [නිරස්සතෙ (ක.)] ථුසාදිම්හි. නානාවිධෙ සඞ්කාරෙ රාසීකරණවසෙන කචති බන්ධති එතෙනාති කචො, සො එත්ථ ඉච්ඡිතබ්බොති කචවරො, වර ඉච්ඡායං. උච්ඡිට්ඨො කලාපො සමූහො උක්ලාපො, කස්සාකාරලොපො. නානාවිධෙහි තිණාදීහි සඞ්කරීයතෙ මිස්සීකරීයතෙති සඞ්කාරො, ණො. අවකරොතිප්‍යත්‍ර. අවකරීයතෙ නිරස්සතෙති, අ. ‘‘සම්මජ්ජො මජ්ජනී චෙව, සඞ්කාරො’වකරො මතො’’ති හලායුධො. කස විලෙඛනෙ, අම්බු.

225. ඝරාදිභූමි ඝරඛෙත්තවිහාරාදීනං යො භූමිප්පදෙසො වත්ථු නාම, තං නපුංසකෙ, වසන්ති එත්ථාති වත්ථු, රත්ථු. ගස මදනෙ, ගසන්ති එත්ථාති ගාමො, මො. සංවසන්ත්‍යත්‍රාති සංවසථො, අථො.

පාකටො ඛ්‍යාතො ගාමො, සො නිගමො නාම, අතිරෙකො ගාමො නිගමො, භුසත්ථො නි, සඤ්ඤාසද්දත්තා රස්සො.

උපභුඤ්ජිතබ්බභොගමනුස්සාදීහි ( ) [(ඉභ්‍යො) (?)] වඩ්ඪිතො අධිකො ගාමො නිගමතොපි අධිකතරත්තා ‘‘අධිභූ’’ති ඊරිතො කථිතො, අධිකො භවතීති අධිභූ.

226. ද්වයං ගාමාදිපරියන්තභාගෙ. සි බන්ධනෙ, මො. පරිච්ඡින්දිත්වා ආදීයතෙති මරියාදා, පස්ස මො.

ද්වයං ආභීරකුටියං [ඝොසො ආභීරපල්ලී සියා (අමර 12.20)]. ඝු සද්දෙ, ඝොසන්ත්‍යත්‍රාති ඝොසො. ගොපාලානං ගාමො ගොපාලගාමකො, සකත්ථෙ කො.

පුරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නරවග්ගවණ්ණනා

227-228. පොරිසන්තානි මනුස්සජාතියා නාමානි. මනො උස්සන්නමස්සාති මනුස්සො, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසා උක්කට්ඨගුණචිත්තා, කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි, සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති [අ. නි. 9.21]. තථා හි බුද්ධා භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකමහාසාවකචක්කවත්තිනො ච අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සාත්වෙව පඤ්ඤායිංසූති එකෙ, අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සදතාය මනුස්සා, යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො, අලොභාදයො ච උස්සදා, තෙ ලොභාදීහි උස්සදතාය අපායමග්ගං, අලොභාදීහි උස්සදතාය සුගතිමග්ගං, නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සදතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුමහාදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා මනුස්සාති වුච්චන්තී’’ති. ලොකියා පන මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සාති වදන්ති, මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො හිතාහිතවිධායකො සත්තානං පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති, පච්චක්ඛතො, පරම්පරතාය ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා තස්ස පුත්තසදිසතාය මනුස්සාති වුච්චන්ති, තතො එව හි තෙ ‘‘මානවා, මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති, උස්සපච්චයො. මනුනො අපච්චං මානුසො, උසො. මර පාණචාගෙ, චො, මච්චො, පබ්බජ්ජාදිනා වා ත්‍යපච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චො, ද්විත්තං. මනුනො අපච්චං මානවො. මාණවොප්‍යත්‍ර, ණවො. මනුම්හා ජාතො මනුජො. නී නයෙ, නෙතීති නරො, අරො. පුස පොසනෙ, ණො, පුරෙතීති වා පොසො. පුර පූරණෙ, සො, උස්සොත්තං, රලොපො. පුනාතීති පුමා,පු පවනෙ, මො, සිස්සා. පුරෙතීති පුරිසො, පොරිසො ච, ඉසො, රස්සස්ස දීඝතාය පූරිසො ච. එත්ථ ච මනුස්සාදිපඤ්චකං ඉත්ථියම්පි වත්තතෙ, නරාදයො තු පුමෙයෙව විසිට්ඨලිඞ්ගත්තා. තත්‍ර මනුස්ස මානුස මනුජ මාණවෙහි නදාදිත්තා ඊපච්චයො, එකසකාරලොපො, මනුසී, මානුසී, මනුජී, මාණවී. මච්චා, ඉත්ථියමතො ආපච්චයො.

විද්දසුපරියන්තං පණ්ඩිතෙ. පණ්ඩා බුද්ධි සඤ්ජාතා අස්සාති පණ්ඩිතො, තරත්‍යාදි. පඩි ගතියං වා, තො. බුජ්ඣතීති බුධො. විදති ජානාතීති විද්වා, විද ඤාණෙ, වො, සිස්සා. භූ සත්තායං, අත්ථෙ විභාවෙති පකාසෙති සීලෙනාති විභාවී, ණී. රාගාදයො සමෙතීති සන්තො, තො, සුන්දරො අන්තො අවසානමෙතස්සාති වා සන්තො. සුන්දරා පඤ්ඤා යස්ස සප්පඤ්ඤො. කින්නාම න වින්දතීති කොවිදො, නෙරුත්තො, කුං පාපං වින්දතීති වා කොවිදො. ධී පඤ්ඤා යස්සත්ථීති සො ධීමා, සොභනං ඣායතීති සුධී, ඣෙ චින්තායං. ඣස්ස ධො, ඊ, සුන්දරා ධී යස්සාති වා සුධී. කවි වණ්ණෙ, ඉ, ඉත්ථියං කවී ච, කු සද්දෙ වා, ඉ, කවි. බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යත්තො, අඤ්ජ ගතියං, තො. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච. විසිට්ඨො අත්තා යස්සාති වා බ්‍යත්තො. චක්ඛ දස්සනෙ, යු, විචක්ඛණො, විචාරෙතීති වා විචක්ඛණො, නෙරුත්තො. විගතො සාරදො එතස්මාති විසාරදො.

229. මෙධා ධාරණා මති පඤ්ඤා යස්සාති මෙධාවී, වී. අතිසයමතියුත්තතාය මතිමා. පඤ්ඤාය යොගතො පඤ්ඤො. විසෙසං ජානාති සීලෙනාති විඤ්ඤූ, රූ. විද ඤාණෙ, උරො, විදුරො [විදූරො (ක.)]. රූපච්චයෙ විදූ. ධීයොගා ධීරො, රො. විසිට්ඨදස්සනසීලතාය විපස්සී, ණී. දොසං ජානාතීති දොසඤ්ඤූ, රූ. බුජ්ඣතීති බුද්ධො, තො. දු ගතියං, අ, උස්සාවො [දු ගතියං අබ්බො (සූචි)], දබ්බො. විද ඤාණෙ, දසු.

230-231. මහිලාන්තං ඉත්ථිසාමඤ්ඤෙ. ඉසු ඉච්ඡායං, තො, නදාදි. සීමස්ස අන්තො සීමන්තො, කෙසවෙසො, තංයොගා සීමන්තිනී, ඉනී. නරස්සායං නාරී, ඉදමත්ථෙ ණො. තිට්ඨති ගබ්භො යස්සං, සා ථී. ධා ධාරණෙ වා, වණ්ණවිකාරො, ඊ. බන්ධ බන්ධනෙ, ඌ, බන්ධස්ස වධාදෙසො ච [ණ්වාදි 3], වධූසද්දො සුණිසාභරියානම්පි වාචකො. වන සම්භත්තියං, තො, ඉකාරාගමො ච. අඞ්ග ගමනත්ථො, යු, අඞ්ගනා, විසිට්ඨනාරියම්පි අඞ්ගනා, තදා කල්‍යාණඞ්ගනාරීලක්ඛණොපෙතං පසත්ථං හත්ථපාදාදිකමඞ්ගමස්සත්ථීති අස්සත්ථ්‍යත්ථෙ අඞ්ගා කල්‍යාණෙ නපච්චයො [මොග්ගල්ලාන 4.92]. විරූපෙසුපි මදො රාගමදො යස්සා සා පමදා, විසිට්ඨනාරියංප්‍යත්‍ර පමදා, තදා පකට්ඨො මදො රූපසොභග්ගජනිතො චෙතොවිකාරො යස්සා සා පමදා. රූපලාවණ්‍යසම්පන්නතාය සුන්දරී, විසිට්ඨායම්පි. කමනීයවුත්තිතාය කන්තා, කමු කන්තියං, තො. කන්තියොගා වා කන්තා, විසිට්ඨායම්පි. රමයති විනොදයති නායකං, සා රමණී, නන්දාදීහි යු, නදාදි, විසිට්ඨායම්පි. දය රක්ඛණෙ, කම්මනි තො. අප්පං බලං යස්සා සා අබලා, අප්පත්ථොයං අකාරො. මාතුයා ගාමො විය ගාමො යස්සා සා මාතුගාමො, මාතා විය ගච්ඡතීති වා මාතුගාමො, ගමු ගමනෙ, ණො, මාතා විය ගසතීති වා මාතුගාමො, ගස අදනෙ, මො, මාතා විය ගායතීති වා මාතුගාමො, ගා සද්දෙ, මො. මහී විය සුචිං අසුචිම්පි ලාතීති මහිලා, මහන්තෙසු බහූසුපි රත්තචිත්තෙසු ඉලති ගච්ඡතීති වා මහිලා, ඉල ගමනෙ, මහ පූජායං වා, ඉරො, ලත්තං, ආ, මහිලා. මහෙලාප්‍යත්‍ර.

තිකං විසිට්ඨනාරියමෙව. ලල විලාසෙ, නන්දාදීහි යු. ලල ඉච්ඡායන්ති චුරාදිගණතො වා යු. භයපකති භීරු, භී භයෙ, රු, ‘‘භීරු අත්තෙ ජනෙ’ත්ථිය’’න්ති රභසො. අතිසයිතකාමා කාමිනී, කාමො සිඞ්ගාරරූපො මදො යස්සාත්ථීති ඉනී, සබ්බත්‍රෙවං. වාමලොචනා, භාවිනී, නිතම්බිනී, රාමාඉච්චාදීනිපි විසිට්ඨනාරීනාමානි.

ද්වයං පඨමවයසි වත්තමානායං.

අට්ඨවස්සා භවෙ ගොරී, දසවස්සා තු කඤ්ඤකා;

සම්පත්තෙ ද්වාදසෙ වස්සෙ, කුමාරීත්‍ය’භිධීයතෙ [චින්තාමණිටීකා 16.8].

ඉහ ත්වභෙදොපචාරෙනෙකත්තං. අඤ්ඤෙ පනාහු ‘‘කඤ්ඤාසද්දොයං පුමුනාභිසම්බන්ධපුබ්බකෙ සම්පයොගෙ නිවත්තෙතී’’ති. කුමාර කීළායං, චුරාදි, කුමාරයතීති කුමාරී, අ, නදාදි, සකත්ථෙ කො, ණ්වුනා වා සිද්ධො. කමනීයතෙති කඤ්ඤා, කන දිත්තිකන්තිගතීසු, යො, න්‍යස්ස ඤත්තං, අ, ආ.

යුවසද්දතො පාටිපදිකතොති, යුවති. වරිත්ථිපරියායසාමඤ්ඤෙපි යුවතිසද්දො පකත්‍යන්තරමත්ථීති. තර තරණෙ, යු, උත්තං, ඊ ච.

232. සාභිසෙකා ලද්ධාභිසෙකා රාජිත්ථී මහෙසී නාම, මහ පූජායං, කම්මනි ඉසො, ඉස්සෙ, තතො ඊ, මහතියො රාජිත්ථියො ඊසති අභිභවතීති වා මහෙසී, ඊස ඉස්සරියෙ, ඊ. මහෙසිතො අඤ්ඤා රාජනාරියො භොගිනියො භොගයොගා, ඊ, ඉනී ච. යානාරී පුරිසස්ස සඞ්කෙතං යාති, සා ‘‘ධවත්ථිනී, අභිසාරිකා’’ති චොච්චතෙ. ධවං පතිං අත්ථයති ඉච්ඡතීති ධවත්ථිනී, අත්ථ යාචනිච්ඡාසු, ඉනී, අසතීවිසෙසො. සර ගතියං, අභිසරති සඞ්කෙතන්ති, ණ්වු.

233. ඡක්කං වෙසියං. චතුසට්ඨිකලාකුසලතාය, සීලරූපාදිමත්තාය ච ගණ්‍යතෙ ආදීයතෙ ගණිකා, ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ, ණ්වු. වෙසො ආකප්පො, තෙනාතිසොභතෙ, කම්මවෙසෙහි වා ඉච්ඡීයතෙති. අතිසොභනෙ, ඉච්ඡත්ථෙ වා යපච්චයො. වණ්ණසම්පන්නා දාසී වණ්ණදාසී, දාසිම්පි හි වණ්ණසම්පන්නං කෙචි සාමිකා ධනලොභෙන ගණිකං කරොන්ති. නගරං සොභෙතීති නගරසොභිනී. රූපෙන උපජීවතීති රූපූපජීවිනී. අතිසයවෙසයුත්තතාය වෙසී.

ද්වයං අසතීසාමඤ්ඤෙ. කුලානි අටති නාසයතීති කුලටා. බන්ධමනුබන්ධං කායතීති බන්ධකී, නදාදි.

234. චතුක්කං උත්තමනාරියං. වරො ආරොහො සොණි යස්සා සා වරාරොහා. උත්තමගුණයොගා උත්තමා. සොණිගාරවෙන මත්තගජො විය බන්ධනගාමිනී මත්තකාසිනී, කස ගතියං. වරවණ්ණයොගා වරවණ්ණිනී, ඉනී.

‘‘සීතෙ සුඛොණ්හසබ්බඞ්ගී, ගිම්හෙ යා සුඛසීතලා;

භත්තු භත්තා ච යා නාරී, සා භවෙ වරවණ්ණිනී’’ති. රුද්දො;

ද්වයං අඛණ්ඩිතචරිත්‍රායං. පති සාමිකොව කමනීයො යස්සා පතිබ්බතා, පතිම්හි වතමස්සාති වා පතිබ්බතා. අස භුවි, අන්තො, ඊ, ආදිලොපො. සමෙතීති වා සතී, සමු උපසමෙ, අන්තො, ඊ.

ද්වයං කාමරත්තරාජපුත්තාදිනො කුලස්ස නියතපතියං. කුලානුරූපා ඉත්ථී කුලිත්ථී, කුලං පාලෙති රක්ඛතීති කුලපාලිකා, ණ්වු.

235. ද්වයං මතභත්තිකායං. විගතො ධවො භත්තා යස්සා විධවා. පති සුඤ්ඤො නට්ඨො යස්සාති පතිසුඤ්ඤා.

ද්වයං අත්තිච්ඡාය පත්‍යන්වෙසිනියං කඤ්ඤායං. පතිං වරති ගවෙසතීති පතිම්බරා, දුතියායාලොපො. සයමෙව පතිං වරතීති සයම්බරා, පඨමායාලොපො, වර පත්ථනායං.

චතුක්කං විජාතායං. විජනී ගබ්භවිමොක්ඛනෙ, තො, විජායිත්ථාති විජාතා. සූ අභිසවෙ, තො. ජාතං අපච්චං පුත්තො එතිස්සාති ජාතාපච්චා. පසූතාව පසූතිකා, කපච්චයො, ඉත්තඤ්ච.

236. ද්වයං දූතියං. යා පෙසීයතෙ, සා දූතී, දු ගමනෙ,ති, ඊම්හි දූතී. සඤ්චාරයති යථාභිමතන්ති, ණ්වු.

තිකං දාසියං. දු කුච්ඡිතං අසති භක්ඛතීති දාසී, ඊ, දීයන්තෙ තායාති වා දාසී, දා දානෙ, සො, ඊ ච. චිට පෙසනෙ, කම්මනි ණො, ඊ. කුටං උදකකුම්භං ධාරෙතීති කුටධාරිකා, ණ්වු.

ද්වයං සුභාසුභනිරූපිනියං සංවරිකාදිම්හි. වර ගතියං, කත්තරි ඉනී. සුභාසුභස්ස ඉක්ඛණං නිරූපනං යස්සාත්ථීති, ඉ, සකත්ථෙ කො. ඉමෙ ද්වෙ සද්දා තුල්‍යත්ථා.

යා සයං ඛත්තියජාති යස්ස කස්සචි භරියා, සා ඛත්තියානී, ඛත්තියා ච. ඛත්තියස්සාපච්චං ඛත්තියානී, ආනො, ඊ. ණම්හි ඛත්තියා.

237. පජ්ජං අග්ගිසක්ඛිපුබ්බකතපාණිගහිතායං භරියායං, අඤ්ඤත්‍ර තූපචාරා. දාරයන්තෙ යෙනාති දාරො, දර විදාරණෙ, අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො. ජායති පුත්තො යායාති ජායා, ජන ජනනෙ, යො, ජනිස්ස ජා ච, ආ, ජයතීති වා ජායා, ජි ජයෙ, යො, ජිස්ස ජා, ආ, ජායා. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, අත්තො. ඝරං නෙතීති ඝරණී, ණත්තං. භරිතබ්බතො භරියා, භර භරණෙ, යො. පියායිතබ්බතො පියා,පී තප්පනකන්තීසු, යො. පජං පුත්තං පාලෙතීති පජාපති, පා පාලනෙ,ති, ආත්තං, රස්සත්තඤ්ච. ද්වින්නං පූරණී දුතියා. පඨමො භත්තා, භරියා දුතියා. සාමිකස්ස පාදෙ පරිචරතීති පාදපරිචාරිකා, ණ්වු. පතිනී, පාණිගහිතා, සහධම්මිනීතිපි තස්සායෙව නාමානි.

238. තිකං සඛියං. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු සහ ඛායති පකාසතීති සඛී, සහපුබ්බො ඛා පකාසනකථනෙසු, ඊ. අල භූසනෙ ආපුබ්බො, ඉ. වයසා තුල්‍යා වයසා, තුල්‍යෙ සඤ්ඤායං සො [පාණිනි 4.4.91 සුත්තෙ යපච්චයො දිස්සති].

ජරොවුච්චති චොරස්සාමිකො, තස්සායං ජාරී, ණො, ඊ. සාමිකං අතික්කම්ම අඤ්ඤත්‍ර චරතීති, ඉනී.

239. පුමෙ තූති ලිඞ්ගන්තො තුසද්දො න පුබ්බං භජතෙ. අර ගමනෙ, තු, අරස්සුත්තං. රතියා ජායතීති රජො, තිලොපො. පුප්ඵ විකසනෙ, පුප්ඵං.

තිකං රජස්සලායං. උතුයොගාඋතුනී, ඉනී. රජයොගා රජස්සලා, සලො. පුප්ඵවන්තතාය පුප්ඵවතී. ථීධම්මිනී, අවී, අත්තෙයී, මලිනී, උතුමතී, උදකීඉච්චාදීනිපි තස්සා නාමානි.

තිකං ගබ්භිනියං. ගරු අලහුකො ගබ්භො කුච්ඡි එතිස්සාති ගරුගබ්භා. ආපන්නො පත්තො ගබ්භට්ඨො සත්තො එතායාති ආපන්නසත්තා. ගබ්භයොගා ගබ්භිනී.

තිකං යෙන වෙඨිතො ගබ්භො කුච්ඡියං තිට්ඨති, තත්‍රාසයෙති ඛ්‍යාතෙ. ගබ්භො ආසයතෙ තිට්ඨත්‍යත්‍රාති, ණො. ජරං එතීති ජලාබු. උ, රස්ස ලො, යස්ස බො, ජරාපුබ්බො ඉ ගතියං. කලං ජරතං ලාතීති කලලො, කල සඞ්ඛ්‍යානෙ වා, අලො.

240-241. සත්තකං භත්තරි. ධූ කම්පනෙ, සන්තාසං ධුනොතීති ධවො, අ. සං එතස්සත්ථීති සාමිකො, ආමිපච්චයො, සකත්ථෙ කො, ඉපච්චයො වා, නිග්ගහීතස්ස මො, අස්ස ච දීඝො, සාමිකො. භර භරණෙ, භරතීති භත්තා, රිතු. කමු ඉච්ඡායං, තො, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො චා’’ති න්තත්තං. පා රක්ඛණෙ, අති, පති. වර ඉච්ඡායං, අ, වරො. පී තප්පනකන්තීසු, යො.

රතිකාරණත්තා පතිනො උප උපපති, සමාසෙ කතෙ අභිධානතො පුබ්බනිපාතො, අප්පධානභූතො වා පති උපපති. ජර වයොහානිම්හි, ජීයන්තෙ අනෙනාති ජාරො, දාරො ච.

සත්තකං පුත්තෙ. නරකෙ න පතන්ත්‍යනෙන ජාතෙනාති අපච්චං, පත ගතියං, යො, ත්‍යස්ස චො, න පතති න විච්ඡින්දති වංසො එතෙනාති වා අපච්චං, පුත්තෙ, ධීතරි ච නිච්චනපුංසකොයං. පූ පවනෙ. පුනාති පිතරො තෙනාති පුත්තො. ‘‘ඡදාදීහි තත්‍රණ’’ති තො. පූරෙතීති වා පුත්තො. අත්තතො ජාතො අත්‍රජො, ‘‘අත්තජො’’තිපි පාඨො. සුයතෙති සුතො. සු අභිසවෙ, සුණාතීති වා සුතො, තො, සු සවනෙ. තනුම්හා ජාතො තනුජො, තනයො ච, යො, තනොති මුදන්ති වා තනයො, අයො. සූයතෙති සූනු, කම්මනි නු, සූ පසවෙ.

පුත්තාදයො සූනුපරියන්තා ධීතරි වත්තමානා ඉත්ථියං වත්තන්ති. දුහිතා, ධීතා ච සදා නාරියමෙව. දුහ පපූරණෙ, රාතු, ඔත්තාභාවො, ඉකාරාගමො ච. ධා ධාරණෙ, රාතු, ආස්සී. පුත්තාදයො ච තෙ සාමඤ්ඤෙනෙව කුණ්ඩගොලකාදීනං වාචකා. සවණ්ණායං තු ඌඪායං සජාතො සයං ජනිතො සුතො ඔරසො නාම. සජාතසද්දෙන කුණ්ඩකගොලකඛත්තාදිබ්‍යවච්ඡෙදො. ජීවති භත්තරි ජාරජො සුතො කුණ්ඩාඛ්‍යො. මතෙ භත්තරි ජාරජො ගොලකාඛ්‍යො. අරියාසුද්දජො සුතො ඛත්තා නාම [ඛත්තා අරියාසුද්දානං (අමර 20.3)]. ආදිනා මාගධාදීනං ගහණං. වුත්තඤ්හි –

‘‘අමතෙ ජාරජො කුණ්ඩො,

මතෙ භත්තරි ගොලකො’’ති [අමර 16.36].

‘‘මාගධො සුද්දඛත්තාජො’’ති [අභිධානු 503 ගාථා] ච.

උරසා මනසා නිම්මිතො, උරසද්දා තතියන්තා නිම්මිතත්ථෙ ණො, නිවිට්ඨත්තා තෙන නිම්මිතොති වුච්චති. උරසි භවොති වා ඔරසො.

242. චතුක්කංපතිපතිනීනං යුගෙ, ‘‘දාරා පුමෙ බහුත්තෙ ච, දං කලත්‍රෙ නපුංසකෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 16.38] අමරමාලා, ජංසද්දො ත්වබ්‍යයො දාරවචනො. තස්මා ‘‘ජම්පති, දම්පතී’’තිපි භවිතබ්බං, ඉධ පන කච්චායනමතෙනොදාහටා. ජායා ච පති ච ජායාපති. ඉතරීතරයොගද්වන්දො. ජායා ච පති ච ජානිපති, තථා ජායම්පතිආදයො, ජායාසද්දස්ස පතිම්හි පරෙ ජානි, තුදඤ්ච, ජායඤ්ච යදාදිනා.

තිකං නපුංසකෙ. විගතො රාගස්සවො යස්මා වස්සවරො. සු සවනෙ, අරො. පණ බ්‍යවහාරෙ, ඩො, පඩි ලිඞ්ගවෙකල්‍යෙ වා, භූවාදි. න ඉත්ථී න පුමා නපුංසකං, නිරුත්තිනයෙන ඉත්ථිපුමානං පුංසකභාවො, නස්ස ච පකති. තතියාපකති, සණ්ඩො, කලීබන්තිපි තස්ස නාමානි. තතියා පකති තතියප්පකාරො, සමජාතිකෙ ඉත්ථිපුරිසෙ අපෙක්ඛිත්වා තතියත්තං පකාරස්ස. පඨමා හි පකති ඉත්ථී, දුතියා පකති පුරිසො, ඉතරපකති තතියා පකති.

243. ඡක්කං ඤාතිමත්තෙ, බන්ධුයෙව බන්ධවො, අ, උස්සාවො. බන්ධතීති බන්ධු, උ. සස්ස අත්තනො ජනො සජනො. සමානං ගොත්තං කුලං අස්සාති සගොත්තො, සමානස්ස සභාවො. ඤා අවබොධනෙ, කම්මෙති, ඤාතියෙව ඤාතකො, අත්තං, සකත්ථෙ කො ච. සුසද්දොප්‍යත්‍ර [ස්ව (අමර 16.36)].

ද්වයං සත්තපුරිසාවධිකෙසු නිකටඤාතීසු. ලොහිතෙන සම්බන්ධො සාලොහිතො, සම්බන්ධස්ස සාදෙසො, පුබ්බනිපාතො ච, සමානං පිණ්ඩදානං යස්ස සපිණ්ඩො, සනාභයොප්‍යත්‍ර [නාභි සත්තපුරිසාවධිකකුලෙ (චින්තාමණිටීකා 16.33)]. තිකං පිතරි. තා පාලනෙ, තො කත්තරි. ජනයතීති ජනකො, ණ්වු. පා රක්ඛණෙ, රිතු, අස්සිත්තං.

244. ඡක්කං මාතරි. අම පූජායං, කම්මනි මො, බො ච, අම්මා, අම්බා. ජනයතීති ජනනී, යු, නදාදි. මාන පූජායං, පුත්තං මානෙතීති මාතා, රාතු, පාතීති වා මාතා, පාතිස්ස මො. ජනෙතීති ජනෙත්ති,ති. ජනෙතීති ජනිකා, ණ්වු, ඉත්තං.

අප්පධානභූතා මාතා උපමාතා, කුමාරෙ ධාරෙතීති ධාති. ධා ධාරණෙ,ති. ජායාය භරියාය භාතිකො කනිට්ඨො ච ජෙට්ඨො ච සාලො නාම, සස්ස අත්තනො එසා සා, භරියා, තස්සා භාතා සාලො, ජායාය භාතරි අලො. සර ගතිචින්තාහිංසාසු වා, ණො, ලත්තං, සාල විතක්කෙ වා, චුරාදි.

245. සාමිනො භත්තු භගිනී නනන්දා නාම, න නන්දතීති නනන්දා, අත්තාභාවො නස්ස විභාසාධිකාරා. නන්ද සමිද්ධියං, භූවාදි.

ද්වයං අය්‍යිකායං. මාතුයා මාතා මාතාමහී. පිතූනං පිතරි ච මාතරි ච ආමහං යදාදිනා, නදාදි. අරහ පූජායං, ණ්වු, රහස්ස යො, අය ගතිම්හි වා, ණ්වු, අය්‍යිකා.