5. අරඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා

536. සත්තකං වනෙ. අර ගමනෙ, අඤ්ඤො, අරඤ්ඤං. කෙන ජලෙන අනනං පාණමනස්ස කානනං, දා අවඛණ්ඩනෙ, දා ඡෙදනෙ වා. අධිකරණෙ ණො, ‘‘ආකාරන්තානමායො’’ති ආයො. දය දානගතිහිං සාදානෙසු වා, ණො, ගහ උපාදානෙ [ගාහූ විලොළනෙ (?)], අධිකරණෙ යු. වප බීජනික්ඛෙපෙ, ඉනො, අස්සිත්තං. වන සම්භත්තිසද්දෙසු, කත්තරි අ, වනං. අටා අවයවො සෙලා අත්‍රෙති අටවි, ඉ, ඊම්හි අටවී.

මහාපදුමලතාවනං මහාරඤ්ඤං, නදාදි, අනන්තො ච, අරඤ්ඤානී.

537. නගරතො නාතිදූරස්මිං ඨානෙ සන්තෙහි අභිරොපිතො තරුසණ්ඩො පූගපනසාදිතරුසමූහො අත්ථි, සො ‘‘උපවන’’න්ති චොච්චතෙ, කිත්තිමවනමෙතං. ආරමන්ත්‍යස්මින්ති ආරාමො, ණො. උපගතං, උපරොපිතං වා වනං උපවනං.

538. සබ්බසාධාරණං සබ්බලොකෙහි සාධාරණොපභොගං රඤ්ඤං රාජූනං අරඤ්ඤං ‘‘උපවනං, උය්‍යාන’’මිත්‍යුච්චතෙ, උල්ලොකෙන්තා යන්ති ජනා එතස්මින්ති උය්‍යානං, යු. ආකීළොප්‍යත්‍ර.

තදෙව රාජොපවනමෙව උපකාරිකාසන්නිහිතං, පුරසන්නිහිතං වා අන්තෙපුරාචිතං පමදවනාඛ්‍යං. යත්‍ර අන්තෙපුරසහිතො එව රාජා විහරති, නාඤ්ඤජනප්පවෙසො. පමදානං ඉත්ථීනං වනං පමදවනං, රස්සො.

539-540. සාන්තරාළා පන්ති, යථා – තරුපන්ති, පාසාදපන්ති, නිරන්තරාළා තු රාජීති. තත්‍ර පඤ්චකං පන්තියං. පන බ්‍යවහාරෙ, ථුතිම්හි ච, පන්ති. වී ගමනෙ, ථි, වීථි. වල සංවරණෙ, ඉ, ආවලි. ආලිපි, අලධාතුම්හා ඉ. සි සෙවායං, ණි, සෙණි. පා රක්ඛණෙ, ළි, පාළි, සොගතෙපි. ද්වෙ සමා. ලිඛ ලෙඛනෙ, අ. රාජ දිත්තියං, ඉ.

තිපාදං රුක්ඛමත්තෙ. පාදෙන මූලෙන පිවතීති පාදපො, ණො. විටපයොගා විටපී. රුක්ඛ වරණෙ, අ, රුහ ජනනෙ වා, ඛො, හස්ස කො. න ගච්ඡතීති අගො. සල ගමනෙ, ණො, සාරවන්තතාය වා සාරො, සො එව සාලො, අඤ්ඤත්‍රොපචාරා. මහියං රුහතීති, අ. දු ගතියං, මො. තර තරණෙ, උ. කුතො භූමිතො ජායතීති කුජො, අඞ්ගාරෙපි. සාඛායොගතො සාඛී.

ගමු ගමනෙ, ණො, ‘‘ගමිස්සන්තො ච්ඡො වා සබ්බාසූ’’ති ච්ඡො. ඛුද්දො අවුඩ්ඪිප්පත්තො පාදපො ඛුද්දපාදපො. යෙ රුක්ඛා පුප්ඵං විනා අපුප්ඵකා ඵලන්ති, තෙ අස්සත්ථොදුම්බරපනසාදයො ‘‘වනප්පතී’’ති වුච්චන්ති, වනානං පති වනප්පති. පුප්ඵතො ජාතඵලා පන අම්බඛජ්ජූරාදයො වානප්පතයො. වනප්පතිම්හි භවා වානප්පතයො.

541. යො ඵලපාකාවසානෙ මරති, සො කදලීධඤ්ඤාදිකො ඔසධි නාම භවෙ, ඔසො ධීයතෙ යස්සං [ඔසො ග්ලොසො දිත්තිබ්බා ධීයතෙ’ත්‍ර බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 2.4.6], සා ඔසධි, ඉ. සාසද්දො ඔසධිසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තදීපකො.

ද්වයං උතුප්පත්තෙපි ඵලහීනෙ. වන යාචනෙ, ඣො, වඤ්ඣා, වධති ඵලන්ති වා වඤ්ඣා, වජාදිනා යො, ඣස්ස ඣො, නිග්ගහීතාගමො ච. න විජ්ජති ඵලමෙතිස්සාති අඵලා, ද්වෙ තීසු. තිකං වත්තමානඵලෙ රුක්ඛාදො. ඵලයොගා, ඉනො, වන්තු, ඊ ච.

542. චතුක්කං විකසිතෙ. ඵුල්ල විකසනෙ, කත්තරි තො, සඤ්ජාතත්ථෙ වා ඉතො, ඵල විසරණෙ වා, විසරණං විකාසො, අස්සු. කච බන්ධනෙ, විපුබ්බො විකසනෙ, කත්තරි අ. විකචතෙ විදලති විසිලිට්ඨදලො භවතීති වා විකචො, අ, විසද්දො විසිලෙසජොතකො. කස ගමනෙ, තො. දලානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසිලෙසතො සමුදායො ‘‘විකසිතො’’ත්‍යුච්චතෙ. ඵුටොප්‍යත්‍ර. ඵුට විකසනෙ.

පාදො රුක්ඛග්ගෙ. ‘‘න නා’ග්ගං සිඛරං සිරො’’ති වොපාලිතවචනතො ‘‘සිරසො අග්ග’’න්ති න ඡට්ඨීසමාසො. සිරො වුත්තො. අජ ගමනෙ, ගො, අග්ගං, සෙට්ඨෙ තීසු. සී සයෙ, ඛරො, සිඛා වා චූළා, සා විය ජායතීති සිඛරො. ද්වයං සාඛායං. සාඛ බ්‍යාපනෙ, අ. ‘‘ලතා වල්ලී සමාඛ්‍යාතා, ලතා සාඛා ච සාඛින’’න්ති ලතා නානත්ථා. ලා ආදානෙ, තො, රස්සො.

543. ඡක්කං පත්තෙ. දලති විකසතීති දලං, අ. ලස කන්තියං, පකාරෙන ලසතීති පලාසො, ණො. ඡද සංවරණෙ, ඡාදීයතෙ යෙන ඡදනං, යු. පූරයතීති පණ්ණං, නිපාතනා, පත අධොගමනෙ වා, පතත්‍යචිරෙන පණ්ණං, පත්තඤ්ච, තො, පුමෙ. සඤ්ඤායං ණම්හි ඡදො.

ද්වයං පත්තාදිසඞ්ඝාතවති සාඛාය පබ්බෙ. පල්ල ගමනෙ, අවො. කිස ගමනෙ, යො, ලාගමො මජ්ඣෙ. ද්වයං අඞ්කුරෙ. නවො එව උබ්භිතො උග්ගතො නවුබ්භින්නො. අඞ්ක ලක්ඛණෙ, උරො.

544. පක්කං යාව පාදෙන නාමං. විකාසො මුඛපබුද්ධකලිකායං මකුළාදිද්වයං. මුච මොචනෙ, උලො, උස්සත්තං, චස්ස කො, මකුළං, මකුළො වා. කුට ඡෙදනෙ, මලො, අස්සු, කුටුමලො, කුතුමලොපි. පුප්ඵස්ස ච ඵලස්ස ච පකතිභූතෙ ජාලපත්තෙ ඛාරකාදිද්වයං. ඛුර විනාසෙ. ණ්වු. ජල ධඤ්ඤෙ, සකත්ථෙ කො. ජාලකං නපුංසකෙ. ද්වයං ජාලකතො පවුද්ධෙ පුප්ඵෙ, ඵලෙ ච. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ණ්වු, කුර සද්දෙ, ණ්වු.

පුප්ඵාදිබන්ධනං පුප්ඵඵලානං බන්ධනං වණ්ටං නාම. බන්ධීයතෙ යෙන වණ්ටං, වජාදි.

545. තිකං පුප්ඵෙ. පසු පාණිගබ්භවිමොචනෙ, ණො. ඛපණකභාසාය රුක්ඛොපි පාණි, වුද්ධාදි, පසවො. කුස අක්කොසෙ, උමො, කස ගමනෙ වා, කාස දිත්තියං වා, උමො, රස්සො. පුප්ඵ විකසනෙ, පුප්ඵතීති, අ. පුප්ඵජො රජො පුප්ඵධූලී පරාගො නාම, රන්ජ රඞ්ගෙ, ණො.

මධුරපුප්ඵරසො මකරන්දො නාමාති මතං. මක්ඛිකා රමන්ති යස්මිං මකරන්දො, වජාදි. ද්වයං කලිකාභි ආකිණ්ණෙ පරිණායවති. ථු අභිත්ථවෙ, ණ්වු, ථවකො. ගුධ පරිවෙධනෙ, ණ්වු, ධස්ස ඡො, ගොච්ඡකො.

546-547. ආමෙ අපක්කෙ ඵලෙ සලාටු උත්තො, සලාට බාල්‍යපරිභාසනෙසු, උ, විජ්ජමානබාල්‍යතාය සලාටු. පක්කන්තු ඵලං නිප්පරියායෙන ‘‘ඵල’’මිත්‍යුච්චතෙ, තෙන ‘‘ආමස්මිං ඵලවොහාරො රූළ්හියා පවත්තතී’’ති ඤාතබ්බො, ඵල නිප්ඵත්තියං, නිප්ඵත්ති චාත්‍ර සුපක්කත්තං, සුක්ඛෙ තු ඵලෙ වානො. තත්‍ර සලාටු වානා තීසු, යථා සලාටු ජම්බූ, සලාටවො මාසා, සලාටූනි කුම්භණ්ඩානි, වානා හරීටකී, වානො මුග්ගො, වානමම්බං.

චම්පකාදි චම්පකං කරවීරං කදම්බකං අසොකං කණ්ණිකාරං චම්පකාදීනං පුප්ඵං විකාරො, අවයවො චෙති අඤ්ඤත්ථෙ ණො න භවති, තදන්තතො පුප්ඵස්සුප්පතිතතො, එවං චම්පකාදීනි කුසුමනාමානි නපුංසකෙ වත්තන්ති, අම්බාදි දාළිමං නාරඞ්ගං ආමලකං කුවලං බදරන්ති පකත්‍යන්තරමෙව ඵලෙ වත්තතෙ, ආමලකියා කුවලියා බදරියා ඵලං විකාරො, අවයවො චෙති අඤ්ඤත්ථෙ තද්ධිතොපි නොප්පජ්ජතෙ, තදන්තතො ඵලස්සුප්පතිතතො, එවං අම්බාදීනි ඵලනාමානි නපුංසකෙ වත්තන්ති. මල්ලිකාදයො කුසුමෙපි වත්තමානා සලිඞ්ගා පකතිලිඞ්ගාඅභෙදොපචාරෙන පවත්තියා, යථා – මල්ලිකා ජාති, වනමල්ලිකා ඉච්චාදි. වීහයොප්‍යභෙදොපචාරෙන ඵලෙපි සලිඞ්ගා, යථා මාසස්ස ඵලං මාසො, මුග්ගස්ස ඵලං මුග්ගො, එවං යවො, තිලො, අතසී, කඞ්ගු, ධඤ්ඤං.

තිකං ජම්බුයා ඵලෙ. තත්‍ර යදා ලොකතො ඵලෙ වුත්ති, තදා ජම්බුසද්දො පකත්‍යන්තරමෙව ඵලෙ වත්තතෙ, යදා න ඵලවුත්ති, තදා විකාරෙ අවයවෙ වානො, ජම අදනෙ, බූ, ජම්බූ, පකත්‍යන්තරාඵලෙ වුත්ති. ජම්බුයා ඵලං ජම්බුවං. ජම්බු ච. ලොකතො එව ඵලෙපි වත්තමානා හරීටක්‍යාදයො සභාවතො ඉත්ථියං භවන්ති [අමර 14.18-20]. හරීටකියා ඵලං හරීටකී, එවං කොසාතකී, සල්ලකී, දක්ඛා, කණ්ඩකාරිකා, සෙඵාලිකා ඉච්චාදි, පුබ්බෙ විය විකාරාවයවත්ථෙසු පච්චයාභාවො, අස්සත්ථාදිකං ඡක්කමෙව තද්ධිතන්තං අස්සත්ථාදීනං ඵලෙ වත්තමානානං නපුංසකං සියා රූපභෙදො, යථා – අස්සත්ථස්ස ඵලං අස්සත්ථං, වෙණුනො ඵලං වෙණවං, පිලක්ඛස්ස ඵලං පිලක්ඛං, නිග්‍රොධස්ස ඵලං නිග්‍රොධං, ඉඞ්ගුදියා ඵලං ඉඞ්ගුදං, බ්‍රහතියා ඵලං බ්‍රාහතං, විදාරී අංසුමතී ගම්භරියාදයො මූලෙ, පුප්ඵෙපි සලිඞ්ගා [අමර 14.18-20]. පාටලාසද්දො පන අභෙදවත්තිච්ඡායං මූලෙ පුප්ඵෙපි වත්තමානො සභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගො, භෙදවත්තිච්ඡායං විකාරෙ අවයවෙ වා ණම්හි පාටලං [අමර 14.18-20]. ද්වයං සාඛාපල්ලවාදිසමුදායලක්ඛණෙ ආභොගෙ, විට වෙධනෙ, විට අක්කොසෙ වා, අපො, පස්ස භත්තෙ විටභී, නදාදි.

548. මූලමාරබ්භ මූලතො පට්ඨාය සාඛන්තො සාඛාවධි තරුස්ස භාගො ඛන්ධො නාම, යො ‘‘පකණ්ඩො’’තිපි වුච්චති, ඛනු අවදාරණෙ, ධො, ඛන්ධො, ඛාද භක්ඛනෙ වා, කො, ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති ඛන්ධාදෙසො, කලොපො.

රුක්ඛච්ඡිද්දෙ රුක්ඛාදීනං විවරෙ කොටරො. කුට ඡෙදනෙ, අරො, කොටරො, නික්කුහොපි. ද්වෙ සමා. කාස දිත්තියං, කාසතෙ අග්ගිනා දිප්පතෙති කට්ඨං, තො, තස්ස ට්ඨො, රස්සො ච, කස ගමනෙ වා, තො, කට්ඨං. දර විදාරණෙ, ණු.

549. තිකං මූලෙ. වු සංවරණෙ, දො, නිග්ගහීතාගමො, බුධ ගමනෙ වා, අ, ධස්ස දො. මූල පතිට්ඨායං, ණො, පාදසද්දෙන තප්පරියායා චරණත්ථා සබ්බෙ සඞ්ගහිතා, පාදසදිසත්තා පාදො, ද්වයං ඡින්නස්ස තරුක්ඛන්ධස්ස භූමිට්ඨභාගෙ. සඞ්ක සඞ්කායං, උ, සක සත්තියං වා, නිග්ගහීතාගමො. ඛනු අවදාරණෙ, ණු, ඛාණු. ධුවොපි, ධුවති ථිරායතෙති ධුවො, ධු ගතිථෙරියෙසු, අ, උවාදෙසො.

ද්වයං විදාරියාදීනං කන්දෙ. කුයං පථවියං රුහතීති කුරුහාටං, අටො, කන්ද අව්හානෙ, රොදනෙ ච, ‘‘කරහාටො’ම්බුජකන්දෙ, පුප්ඵරුක්ඛභීතෙසු චෙ’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ. ද්වයං හලාදීනං කලීරෙ. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ඊරො. මස ආමසනෙ, ථකො, මත්ථකෙ සීසෙ වා ජාතො මත්ථකො.

550. ද්වෙ සමා. අභිනවනිග්ගතා ආයතා සකුසුමා, කුසුමසුඤ්ඤා ච මඤ්ජරී, වල්ලරී තු තදඤ්ඤාපි, යථා තාලවල්ලරී, වල, වල්ල සංවරණෙ, අරො, නදාදි. මුඤ්ජයොගතො මඤ්ජරී, රො, නදාදි, උස්සත්තඤ්ච, ද්වෙපි නාරී. ද්වයං ලතායං. වල්ල සංවරණෙ, නදාදි. ලතා වුත්තා, ‘‘ලතා පතානිනී වල්ලී මතකීථා’’ති හලායුධො.

අක්ඛන්ධො අප්පක්ඛණ්ඩො, බහුපත්තතචදණ්ඩිකාදි. යො වා තනුපකණ්ඩො වංසනළාදි, සො ‘‘ථම්බො, ගුම්බො’’ති චොච්චතෙ, ථක සංවරණෙ, බො, කස්ස මො. ගුප රක්ඛණෙ, බො, පස්ස මො. පතානො සාඛාපත්තචයො, තෙන යුත්තා ගොරක්ඛා තම්බූලි ධිවුසජීමූත ගළොඣාදිකා ලතා, සා වීරු නාම, විවිධෙහි රුහතීති කත්වා, ක්වි, වීරු, දීඝාදි, ගුම්බිනීපි.

551. පජ්ජෙ පාදෙන නාමං. යත්‍ර ද්වයං ‘‘බොධිරුක්ඛො’’ති සඤ්ඤිතෙ බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභට්ඨානභූතෙ දුමරාජෙ, අඤ්ඤත්‍ර තූපචාරා. අස්සං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තිට්ඨති එත්ථාති අස්සත්ථො, ඨස්ස ථො, ද්විත්තං, මාරවිජයසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභාදිකෙහි භගවන්තං අස්සාසෙතීති වා අස්සත්ථො, ආපුබ්බො සාස අනුසිට්ඨියං, තොසනෙ ච වත්තති, තො, රස්සො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං බුජ්ඣති එත්ථාති බොධි, බුධ අවගමනෙ, ඉ, බොධි, ද්වීසු. චලදලො, පිප්පලො, කුඤ්ජරාසනොපි. ද්වයං බහුපාදෙ. අධොභාගං රුන්ධතීති නිග්‍රොධො, උස්සො, ගාගමො ච. වට වෙධනෙ, වටතීති, අ.

ද්වයං කබිට්ඨෙ. කවිම්හි වානරෙ තිට්ඨතීති කබිට්ඨො [පායෙන කපයො තිට්ඨන්ති අත්‍ර කපිත්ථො (චින්තාමණිටීකා 14.21)] ‘‘වානරෙ පණ්ඩිතෙ කවී’’ති වොපාලිතො, තථා කපිත්ථො, තො, ඨස්ස ථො ච. දධිත්ථො, අම්බිලඵලොපි. ද්වයං උදුම්බරෙ. යඤ්ඤකම්මානමඞ්ගො එකඞ්ගත්තා යඤ්ඤඞ්ගො, දුබ්බී හිංසායං, අරො, නිග්ගහීතාගමො, එකස්ස බස්ස ලොපො ච. ජන්තුඵලො හෙමදුද්ධොපි.

552. ද්වයං කොවිළාරෙ.

‘‘සුකපදාච්ඡරො චම්පො,

කොවිළාරො තු කඤ්චනො;

පුබ්බො සිතො පරො රත්තො,

යුගපත්තා උභොපිතෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.22].

හි රතනකොසො, කඤ්ජනාලකොප්‍යත්‍ර. යුගං යමකං පත්තමස්ස.

තිපාදං උද්දාලෙ. වාතං උද්දාලතීති උද්දාලො. සිඞ්ගාරාදීනං සඤ්ඤාවසෙන රුක්ඛානං රාජා රාජරුක්ඛො, වාතරොගහනනෙ රාජභූතො රුක්ඛො වා රාජරුක්ඛො. කතා මාලා අස්ස පුප්ඵෙහීති කතමාලො, සිඞ්ගාරප්පකාසො. ඉන්දති පරමිස්සරියං කරොති වාතහනනෙති ඉන්දීවරො, ඊවරො, ඉන්දියා සක්කස්ස භරියාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා වා ඉන්දීවරො. චතුරඞ්ගුලො, ආරෙවතො, සුවණ්ණකොපි.

553. ද්වයං ජම්භීරෙ, යස්ස ඵලමම්බිලං හොති. අම්බිලත්තා දන්තස්ස සඨො දන්තසඨො. සඨ කෙතවහිංසාසංකිලෙසෙසු, අ. ජමු අදනෙ, ඊරො, භන්තො ච, ජම්භ ගත්තවිනාමෙ වා, ජම්භො, ජම්භලො, ජම්බීරොපි. ද්වයං වරණෙ. වර ඉච්ඡායං, යු. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ඉරො, නදාදි, රස්සන්තො. වරුණො, තිත්තසාකොපි.

ද්වයං ඵලහරෙ. ‘‘කො අයං, සුකො’’ති විමතුප්පත්තිකරපත්තකුසුමතාය කිංසුකො. පාරි සමුද්දො, තත්‍ර භද්දො පාරිභද්දො, සො එව පාළිභද්දො, කොවිළාරො, තංසණ්ඨානපත්තකුසුමතාය පාළිභද්දො. ද්වයං විදුලෙ, යො අබ්භසමයෙ පුප්ඵති. වජ ගමනෙ, උලො. වී පජනෙ, අසො, තොන්තො ච, විපුබ්බො අත සාතච්චගමනෙ වා, අසො. වානීරොපි.

554. ද්වයං පීතනෙ, යස්ස පත්තඵලානි අම්බිලානි, පූගඵලප්පමාණඤ්ච ඵලං, සල්ලකීරුක්ඛසණ්ඨානො ච, සො රුක්ඛො. අම්බ සද්දෙ, අටො, සකත්ථෙ කො. පී තප්පනකන්තීසු, තනො, පීතිං වා තනොතීති පීතනො, සකත්ථෙ කො. ද්වයං ගුළපුප්ඵෙ. මන ඤාණෙ, කො, මධ්වාදෙසො ච. මධුනාමො දුමො මධුද්දුමො. ද්වයං ‘‘ලම්බූ’’ති ඛ්‍යාතෙ. ගුළො විය සාතෙන ඵලමස්ස ගුළඵලො. පීල පතිත්ථම්භෙ, උ. ද්වයං තික්ඛගන්ධෙ. සොභං ජනෙතීති සොභඤ්ජනො, සොභං විසඤ්ජනමෙතෙන හෙතුභූතෙනාති වා සොභඤ්ජනො. වුත්තඤ්ච –

‘‘සිරීසපුප්ඵස්ස රසෙන භාවිතං,

සහස්සවාරං මරීචං සිතව්හයං;

එතෙන සමන්ති විසාහි සම්භවා,

කතඤ්ජනස්නෙහනපාදනත්ථුතො’’ති.

සි සෙවායං, විද්ධවිනාසනත්ථං සෙවීතෙති සිග්ගු, ගු, ථී. චිත්තහාරී, පභඤ්ජනො, විද්ධවිනාසනොපි.

555. ද්වයං විසාලතචෙ, යො සරදෙ පුප්ඵති පුප්ඵං. සත්තපණ්ණාන්‍යස්ස සත්තපණ්ණී පුමෙ. ඡත්තමිව පණ්ණමස්ස ඡත්තපණ්ණො. විසමච්ඡදොපි, සත්තපණ්ණත්තා විසමච්ඡදො. ද්වයං රථද්දුමෙ. රථං තනොති යෙන තිනිසො, ඉසො. අතිපමුච්චති දාහපිත්තමනෙනෙති අතිමුත්තකො. චිත්තකිපි.

ද්වයං වාතපොථෙ, පං වාතං ලුනාතීති පලාසො, අසො. ‘‘පත්තෙ පලාසං සො රුක්ඛෙ, පීතහරිතකිං සුකෙ’’ති හි රුද්දො. වාතපොථොපි, වාතස්ස පොථො වාතපොථො, පුථ හිංසායං.

ද්වයං ‘‘පුතීති’’ ඛ්‍යාතෙ. හතජන්තුපමොහසඞ්ඛාතාරිඵලතාය අරිට්ඨො, නිපාතනා හන්තිස්ස ට්ඨො, තංරොගාරිවන්තජනෙහි ඉච්ඡිතබ්බඵලත්තා වා අරිට්ඨො, ඉසු ඉච්ඡායං. ඵණ ගතියං, ඉලො, අස්සෙ.

556. තිකං සිරිඵලෙ. මල ධාරණෙ, ඌරො. බිල භෙදනෙ, ණුවො, බෙලුවො. ලපච්චයෙ බිල්ලො. සණ්ඩිල්‍යො, සෙලුසොපි. ‘‘මුනිප්පභෙදෙ මාලූරෙ, සණ්ඩිල්‍යො පාදපන්තරෙ, නටෙ බිල්ලෙ ච සෙලුසො’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.32] රභසො.

ද්වයං තුඞ්ගෙ. පුමනාමො නාගො රුක්ඛො පුන්නාගො. ‘‘පුන්නාගෙ පුරිසො තුඞ්ගො, කෙසරො දෙවවල්ලභො’’ති [අමර 14.25] හ්‍යමරසීහො, දීඝො, ‘‘පුමස්ස ලිඞ්ගාදීසු සමාසෙසූ’’ති අකාරලොපො ච. අතිසයපුප්ඵකෙසරවන්තතාය කෙසරො, කිස තනුකරණෙ වා, අරො, පුප්ඵකෙසයුත්තතාය වා කෙසරො, රො.

ද්වයං ලොද්දමත්තෙ. සල ගමනත්ථො, අවො. රත්තකඵපිත්තසොතෙ ලුනාතීති ලොද්දො, ද්දො. තිරිටො, සාවරොපි. ‘‘සාවරො අපරාධෙ ච, ලොද්දෙ පාපෙ ච කථ්‍යතෙ’’ [චින්තාමණිටීකා 14.33] ත්‍යජයො. ද්වයං ධනුපට්ටෙ ඵලිනි. පී පානෙ, අලො, ඊස්ස ඉයාදෙසො. සන්නකා තාපසා, තෙසං දු දුමො සන්නකද්දු, ‘‘සන්නකද්දු චාපපටා, වරණො තාපසප්පියො’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.35] හි කොසන්තරෙ.

557. ද්වයං ‘‘ම්හනකූ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. ලිකුචො නාම ඩහුරුක්ඛො, තග්ගුණත්තා ලිකොචකො, සඤ්ඤායං කො. අඞ්ක ලක්ඛණෙ, ඔලො, අඞ්කොලො. ද්වයං කුම්භෙ. රොගහරණෙ ගරුනොපි වෙජ්ජස්ස ගරු ගුග්ගුලු, නිපාතනා. කුස ඡෙදනෙ, ණ්වු. කුම්භො, පුරොපි.

‘‘රාසිභෙදෙ ගජමුද්ධංසෙ,

කුම්භකණ්ණසුකෙ ඝටෙ;

කාමුකෙ වාරනාරියඤ්ච,

කුම්භො ක්ලීවන්තු වග්ගුලුම්හී’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.34].

රභසො. පුර අග්ගගමනෙ, ණො, පුරො.

ද්වයං අම්බෙ. අම ගතියං, බො, අම්බ සද්දෙ වා, අ. චුති ආසෙචනෙ, රක්ඛණෙ ච, අ, චු චවනෙ වා, තො, දීඝාදි. රසාලොපි, රසං ලාතීති රසාලො, දීඝො. එසො අම්බො සුගන්ධවා අතිසයගන්ධයුත්තො සමානො ‘‘සහො, සහකාරො’’ති චොච්චතෙ. සහ සත්තියං, සුගන්ධං කත්තුං සහතීති සහො, අ. සහනං සහො, තං කරොතීති සහකාරො, හා වා පමුදා, තාය සහ වත්තතීති සහො, සහං සමුදං කරොතීති සහකාරො.

558. ද්වයං සෙතම්බෙ. පුණ්ඩ පුණ්ඩනෙ. පුණ්ඩ ඛණ්ඩනෙත්‍යෙකෙ, ණ්වු, අස්සී, අරාගමො ච. සෙතවණ්ණො අම්බො සෙතම්බො. ද්වයං බහුවාරකෙ, යස්ස ඵලානි අතිපිච්ඡිලානි. සි බන්ධනෙ, ලු, සල ගමනත්ථො වා, උ, අස්සෙ. පිච්ඡිලත්තා බහූනි වාරීනි යස්මිං බහුවාරකො, සඤ්ඤායං කො. සීතො, උද්දාලො, කඵලොපි.

ද්වයං කාස්මරියං. සිරිමන්තානි පණ්ණානි යස්සා සෙපණ්ණී, නදාදි, සිරීසද්දස්ස සෙ. කස්මීරදෙසජත්තා කාස්මරී, කාස දිත්තියං වා, මරො, නදාදි. මධුපණ්ණී, භද්දපණ්ණීපි. ද්වයං සකණ්ටකම්බිලඵලරුක්ඛෙ. සකණ්ටකත්තා කුච්ඡිතං ලාතීති කොලී, නදාදි. වද ථෙරියෙ, අරො, නදාදි. කුවලී, කක්කන්ධූපි.

559. ද්වයං තස්සා කොලියා ඵලෙ. කොලියා ඵලං කොලං. බදරියා අයං අවයවො බදරො. කුවලං, ඵෙනිලං, සොවීරම්පි. ‘‘සොතඤ්ජනෙ තු සොවීරං, කඤ්ජිකෙ බදරෙපි චෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.36] රභසො. ද්වයං අස්සත්ථකුලසම්භූතෙ රුක්ඛපාසාණාදීසු සඤ්ජාතරුක්ඛෙ. පිලං පරං නිස්සයභූතං කසතීති පිලක්ඛො, කස විලෙඛනෙ, සස්ස ඛත්තාදි නිපාතනා. අඛාදනීයඵලතාය විරූපං ඵලමස්සත්ථීති පිප්ඵලී, ඊ, නදාදි, විස්සපි ච.

ද්වයං තොයාදිවාපිනියං, යස්සා මූලං මහාපඤ්චමූලෙ පවිට්ඨං. පට ගමනෙ, අලො, නදාදි, පාටලී, පාටලාපි. කණ්හං පුප්ඵවණ්ටං යස්සා සා කණ්හවණ්ටා, කාස්මරියම්පි. අලිප්පියං, තම්බපුප්ඵිප්‍යත්‍ර. ද්වයං ගන්ධිලෙ. සාදුඵලතාය සාදු ච සො කණ්ටසහිතතාය කණ්ටො චෙති සාදුකණ්ටො. සකණ්ටකතාය අත්තානං විරූපං කරොතීති විකඞ්කතො, ද්විත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච.

560. චතුක්කං තින්දුකෙ. තනු විත්ථාරෙ, උකො, දන්තො ච. තිදි හිංසායං වා, උ, සඤ්ඤායං කො. කාළො ඛන්ධො පකණ්ඩො යස්සාති. තිම අද්දභාවෙ, ඌසො, සකත්ථෙ කො, වරන්තො ච. උපච්චයෙ තිම්බරු.

ද්වයං තම්බඵලෙ. ඉරාවතී නදී, පඨමකාලෙ තස්සා තීරෙ ජාතො එරාවතො. නාරං වුච්චති නීරං, තං ගච්ඡතීති නාරඞ්ගො. ද්වයං මක්කටතින්දුකෙ. කුල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ණ්වු. කාකෙන්දු, කාකලුකොපි.

561. තිකං කදම්බෙ. කං වාතං දමෙතීති කදම්බො, බො. පිනෙතීති පියකො, ණ්වු, ඉයාදෙසො. නයති මුදං නීපො, පො. ද්වයං, විදරුක්ඛෙ, යස්ස නිය්‍යාසෙන පෙළාදයො ලිම්පන්ති. භල, භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු, නදාදි, අඤ්ඤත්‍ර තො, කන්තො ච, භල්ලාතකො, තීස්වයං. අරුකරො, අග්ගිමුඛොපි.

ද්වයං ‘‘පාවුසා’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. ඣප දාහෙ, ණ්වු. පස්ස වො. පච පාකෙ, උලො. ද්වයං සිරිමති, යස්ස ඵලානි මරීචප්පමාණානි, අම්බිලානි ච. තිල ගමනෙ, ණ්වු. ඛුර ඡෙදනෙ, ණ්වු.

562. ද්වයං අම්බිලිකායං. චි චයනෙ, චො, චිච ආදානසංවරණෙසු වා. තනු විත්ථාරෙ, අම්බිලරසං තනොතීති තින්තිණී, ද්විත්තමිත්තං, ණත්තඤ්ච, නදාදි. ද්වයං අම්බිලඞ්කුරඵලෙ සෙතරුක්ඛෙ. ගද්‍රභණ්ඩප්පමාණඵලත්තා ගද්දභණ්ඩො, රලොපො. කපි චලනෙ, තනො, දීඝො ආගමස්ස. කන්දරාලො, පිලක්ඛොපි.

තිකං සාලරුක්ඛෙ. සල ගමනෙ, ණො, සාරවන්තතාය වා සාලො. අස්සකණ්ණසදිසපණ්ණතාය අස්සකණ්ණො. සන්ජ සඞ්ගෙ, අ, සජ්ජ අදනෙ වා, අ. ද්වයං නදීසජ්ජෙ. අජ්ජ අජ්ජනෙ, උනො. කක ලොල්‍යෙ, උධො. වීරතරු, ඉන්දදුමොපි.

563. තිකං මුචලින්දෙ. චුල නිමුජ්ජනෙ. මුචල සඞ්ගාතෙ, ඉන්දො. නීපො කදම්බෙපි. තිකං පීතසාලෙ. පියකො කදම්බෙපි. අස භක්ඛනෙ, යු, පීතපුප්ඵො සාලො රුක්ඛො පීතසාලො. බන්ධූකපුප්ඵො, ජීවකොපි.

ද්වයං ඣාටලියං. ගාවො ලිහන්තීති ගොලීසො, හස්ස සො. ඣට සඞ්ඝාතෙ, අලො. ඣාටලො, පාටලිපුප්ඵාකාරො දීඝඵලො රුක්ඛො. පමොක්ඛොපි.

564. ද්වයං රාජායතනෙ, ඛීරවන්තතාය ඛීරිකා. දෙවරාජස්ස නිවාසනට්ඨානභූතත්තා රාජායතනං, පියාලෙපි. ද්වයං කප්ඵලෙ. කුච්ඡිතෙන ඵලෙන උම්භති පූරතීති කුම්භො. කුච්ඡිතෙන මොදතීති කුමුදිකා, ණ්වු.

ද්වයං ගුවාකරුක්ඛෙ, යස්ස ඵලෙන තම්බූලනාමං ජායති. පූජ පූජායං, ණො, ජස්ස ගො. කමු ඉච්ඡායං, හෙතුකත්තරි ණ්වු. ඛපුරොපි. ද්වයං ලොහිතලොද්දෙ. පට්ටිඉත්‍යාඛ්‍යා යස්ස පට්ටි. ‘‘පද්ධී’’තිපි පාඨො. අස්මිං පක්ඛිත්තෙ ලාඛා රත්තා භවතීති ලාඛාපසාදනො. කමුකොපි.

565. ද්වයං ඉඞ්ගුදියං, අයඤ්ච කණ්ටකී බාහුල්‍යෙන මජ්ඣිමදෙසෙ ජායතෙ. ඉඞ්ග ගමනත්ථො, ඉදො, ඉස්සු, නදාදි. තාපසො පයුජ්ජමානඵලකතාය තාපසතරු. ද්වයං ‘‘භුජපත්තො’’ඉතිඛ්‍යාතෙ සුන්දරතචෙ රුක්ඛෙ, යස්ස තචෙ මන්තක්ඛරානි ලිඛන්ති. භුජො පාණි, තංසදිසපත්තතාය භුජපත්තො. මන්තලෙඛකෙහි ආභුජිතතචවන්තතාය ආභුජී. භූජො, චම්මී, මුදුත්තචොපි.

ද්වයං සිම්බලියං. පිච්ඡායොගා පිච්ඡිලා, ඉලො. සම්බ මණ්ඩලෙ, අලි, අස්සි. ‘‘පිච්ඡිලා පූරණී මොචා, ථිරායු සිම්බලී ද්විසූ’’ති [අමර 14.46] අමරකොසො. ද්වයං පිච්ඡිලාකාරෙ කණ්ටකසහිතෙ රුක්ඛෙ. රුච දිත්තියං, හෙතුකත්තරි යු, කුට කොටිල්‍යෙ, කත්තරි ණො, කොටො අසිම්බලි සමානොපි සිම්බලිසදිසාකාරදස්සනතො කොටසිම්බලි, පුමෙ. කසම්බලොපි.

566. ද්වයං ‘‘කණ්ටකරඤ්ජ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ කණ්ටකිනි කරඤ්ජගුම්බෙ, යං ලොකෙ ‘‘කලිනො’’ති වුච්චති. කර හිංසායං, කරතො රිරියා. පූ පවනෙ, ඉකො, තොන්තො ච. පූතිකරජො, කලිමාරකොපි, කලිනො. ද්වයං දාලිමපුප්ඵාකාරෙ පීතනාසකරුක්ඛෙ. රුහ ජනනෙ, ණී. ලොහිතපුප්ඵතාය රොහිතකො.

ද්වයං එරණ්ඩෙ. එරඩි හිංසායං. වාතං එරණ්ඩතීති එරණ්ඩො, ණො. මණ්ඩ භූසනෙ, ඊසංපසන්නතෙලතාය වා ආමණ්ඩො, ආමං වා වාතං, තං දායතීති ආමණ්ඩො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දාස්ස ඩො. චිත්තකො, චඤ්චුපි.

‘‘අග්ගිසඤ්ඤෙපි චිත්තකො, පුමෙ එරණ්ඩකෙ චඤ්චු.

පක්ඛිතුණ්ඩෙ ථියං මතො’’.

ද්වයං සිවාරුක්ඛෙ. සත්තුයුත්තඵලතාය සත්තුඵලා. ගණ්ඩං සමෙතීති සමී, අ, නදාදි, පාරිභද්දකෙපි. ගරුදාරු, පූතිකට්ඨම්පි.

567. ද්වයං කරඤ්ජෙ. නත්තං රත්තා මාලා යස්ස. කං රඤ්ජයතීති කරඤ්ජො, ණො. චිල්ලවිල්ලො, කරජොපි. ද්වයං ඛදිරෙ. ඛද හිංසායං, ථෙරියෙ ච. ඛදන්ති දන්තා යෙනාති ඛදිරො, ඉරො. දන්තා ධාවන්ති යෙන නිරොගත්තාති දන්තධාවනො, යු, ධාව ගතිසුද්ධියං. ගායත්තී, බාලතනයොපි. ‘‘ගායත්තී ඛදිරෙ ඉත්ථී, ඡන්දසිපි ඡළක්ඛරෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.49 බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 2.4.50] රභසො. බාලො සුඛුමො පත්තසඤ්ඤිතො තනයො යස්ස බාලතනයො. ද්වයං පීතසාරෙ ඛදිරෙ. ඛදිරාදිකන්තු පීතසාරෙ. සෙතවණ්ණතාය සොමො කප්පූරසදිසො වක්කො වක්කලමෙතස්ස සොමවක්කො. ‘‘සොමො කුවෙරෙ පිතුදෙවතායං, වසුප්පභෙදෙ වසුධාකරෙ ච. දිබ්බොසධී සොමලතා සමීරණෙ, කප්පූරනීරෙසු ච වානරෙ චා’’ති නානත්ථසඞ්ගහො. ඊසං ඛුද්දකං දලමෙතස්ස කදරො, ලස්ස රො. ද්වයං පිණ්ඩීතකෙ. සල ගමනෙ, ලො. මද උම්මාදෙ, යු. ‘‘පිණ්ඩීතකො මරවකො, සසනො කරහාටකො’’ත්‍යමරකොසෙ [අමර 14.52].

568. තිකං ඉන්දසාලෙ. සාලානං රුක්ඛානං ඉන්දො රාජා ඉන්දසාලො, දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දො විය අධිවචනමත්තමිදං. ඉන්දස්ස සක්කස්ස සාලොතිපි ඉන්දසාලො. සල්ලතො ණ්වු, නදාදි, සල්ලකී. ඛර ඡෙදනවිනාසනෙසු, ණ්වු.

ද්වයං දෙවදාරුම්හි. දෙවානං දාරු. භද්දත්තා භද්දදාරු. සක්කපාදපො, පාරිභද්දකො, පීතදාරු, දාරු, පූතිකට්ඨම්පි. ද්වයං හෙමපුප්ඵකෙ. පඨමකාලෙ චම්පානගරෙ ජාතො චම්පෙය්‍යො, ණෙය්‍යො. කපච්චයෙ චම්පකො.

569. ද්වයං පනසෙ. පන බ්‍යවහාරෙ, ථුතිම්හි ච, අසො. කණ්ටකයුත්තං ඵලමස්ස කණ්ටකිඵලො. ද්වයං සිවායං. න විජ්ජතෙ රොගභයං, රොගබ්‍යථො චොපයුජ්ජමානායමස්සන්ති අභයා. රොගභයං හරති අපනෙතීති හරීතකී, තො, සකත්ථෙ කො, නදාදි. හරිත්තකීපි. අබ්‍යථා, පුතනා, අමතා, හෙමවතී, චෙතකී, සිවාපි.

ද්වයං කරිසඵලෙ. රොගං අසති භක්ඛතීති අක්ඛො, ඛො, සස්ස කො. රොගං විභූතං කරොතීති විභීතකො, විභීටකොපි. භූතාවාසො, කලිද්දුමොපි, කලිස්ස ආසයභූතො දුමො කලිද්දුමො. ද්වයං පුස්සඵලෙ. නත්ථි මතමෙතිස්සං හෙතුභූතායං අමතා. මල ධාරණෙ, ණ්වු, නදාදි, ආමලකී. වයට්ඨාපි. වයො තිට්ඨති ථිරීභවත්‍යෙතායාති වයට්ඨා.

570. ද්වයං ඩහුරුක්ඛෙ. ලබුනාමකෙ පබ්බතෙ ජායතීති ලබුජො. ඛුද්දකත්තා ලීනං අපාකටං කුචසඞ්ඛාතං ඵලමෙතස්ස ලිකුචො, නිපාතනා. ද්වයං පීතපුප්ඵෙ. අගන්ධපුප්ඵතාය අත්තානං කණිට්ඨං කරොතීති කණිකාරො, ට්ඨලොපො, පදුමප්පමාණපුප්ඵදුමතාය දුමුප්පලො.

තිකං හිඞ්ගුනිය්‍යාසෙ. නී නයෙ, බො, මොන්තො ච. තිත්තරසත්තා අරිභාවෙ තිට්ඨතීති අරිට්ඨො. පුචිං කුට්ඨං මද්දතීති පුචිමන්දො, ඉත්තං, බින්දාගමො. ධම්මසෙනො, මාලකොපි. මලතෙ රොගං මාලකො, ණ්වු. ද්වයං රත්තපුප්ඵෙ. කරොතිස්මා ණ්වු. දල විදාරණෙ, මො, ඉකාරාගමො. දාළිමොපි.

571. ද්වයං පීතද්දුමෙ. සරති කාලන්තරං සරලො, අලො. පූතියෙව කට්ඨං පූතිකට්ඨං, පූතිමුත්තන්ති යථා. ද්වයං පිච්ඡිලායං. කපි චලනෙ, ඉලො. සාස අනුසිට්ඨියං, සිස ඉච්ඡායං වා, අපො, නිග්ගහීතාගමො, සිංසපා. අගුරුපි.

තිකං ඵලිනියං. සා තනුකරණෙ, මො. පියභාවං ගච්ඡතීති පියඞ්ගු, උ. කමනීයභාවං ගච්ඡතීති කඞ්ගු, උ, නිපාතනා. මහිලාව්හයා, ලතා, ගුන්දා, ගන්ධඵලී, කාරම්භාපි. ද්වයං සිරීසෙ. සරති රොගං හිංසතීති සිරීසො. ඊසො, අස්සි. භණ්ඩ පරිභාසනෙ, ඉලො. කපීතනොපි. අම්බාටකෙ, ගද්දභණ්ඩෙ ච කපීතනො.

572. ද්වයං මණ්ඩූකපණ්ණෙ. සුණ ගතියං, ණ්වු, දීඝං ඵලවණ්ටං යස්ස. නටො කුටන්නටාපි. ද්වයං බකුලෙ. වක ආදානෙ, උලො. කෙසරයුත්තපුප්ඵතාය කෙසරො.

ද්වයං මලපුප්ඵස්මිං. කාකානං උදුම්බරො කාකොදුම්බරො, සො එව කාකොදුම්බරිකා, සකත්ථෙ ඉකො. ඵල නිප්ඵත්තියං, ගු, ලස්ස ගො. ද්වයං නාගරුක්ඛෙ. න ගච්ඡතීති නාගො, දීඝාදි. නාගානං මාලා, සා සඤ්ජාතා යත්‍ර නාගමාලිකා.

573. ද්වයං අසොකෙ. නත්ථි සොකො යෙන. වජ ගමනෙ, උලො. ද්වයං ජයායං. තංතංරොගජයාදිකං කරොතීති තක්කාරී, ණී. විසෙසෙන ජයතීති වෙජයන්තිකා, අන්තො, නදාදි, සකත්ථෙ කො. ‘‘ජයා ජයන්තී තක්කාරී, නාදෙයී වෙජයන්තිකා’’ත්‍යමරකොසො [අමර 14.65].

ද්වයං සමුද්දසමීපදෙසජෙ සාමදලෙ තමාලනාමෙ තරුම්හි. තාපියං ජායතීති තාපිඤ්ඡො, අඤ්ඤත්ථෙ ඡො, බින්දාගමො, ‘‘තාපී තු සරිතාන්තරෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහො. තමු කඞ්ඛායං, අලො. ද්වයං කුටජෙ. රොගං ඡින්දතීති කුටජො, ජො. ගිරිම්හි ජාතා මල්ලිකා ගිරිමල්ලිකා, සක්කපරියායොප්‍යත්‍ර.

574. තස්ස කුටජස්ස ඵලෙ ඉන්දයවො. ඉන්දස්ස සක්කස්ස යවො ධඤ්ඤවිසෙසො ඉන්දයවො. කලිඞ්ගං, කද්දයවම්පි.

‘‘පූතිකරඤ්ජ ධූම්‍යාටෙ, දෙසභෙදෙ පුමා භවෙ;

කුටජස්ස ඵලෙ ක්ලීවං, කලිඞ්ගං ථී තු නාරිය’’න්ති [චින්තාමණිටීකා 14.67]. –

රභසො. අමරමාලායන්තු ‘‘කලිඞ්ගෙ’න්දයවො පුමා’’ති ඉත්ථිකණ්ඩෙ පාඨො. තස්සත්ථො කලිඞ්ගා ඉත්ථී, ඉන්දයවො පුමා. ද්වයං කණිකාරිකායං. අග්ගි අනෙන මන්ථ්‍යතෙ අග්ගිමන්ථො, ණො. තං කට්ඨෙහි ඝංසියමානෙ අග්ගි උට්ඨහති. කණ ගතියං, ණ්වු. ජයාප්‍යත්‍ර. ‘‘විජයෙ සො ජයා දුග්ගා, ජයන්තී ගණිකාරිකෙ’’ති ජයා නානාත්ථා.

ද්වයං නිග්ගුණ්ඩියං. නත්ථි ගුණ්ඩං ගබ්භබන්ධනමෙතායාති නිග්ගුණ්ඩී. සි බන්ධනෙ, දු, සින්දුං ගබ්භබන්ධනං වාරෙතීති සින්දුවාරො. ඉන්දානීප්‍යත්‍ර. ඉන්දානීකරණෙ ථීනං, සින්දුවාරෙන්දනාරිසු. ද්වයං මල්ලිකායං. තිණානි සූලන්ති යස්මින්ති තිණසූලං, සූල රුජායං. යත්‍ර තං ජායති, තත්‍ර තිණානි රොගීනි භවන්තීත්‍යත්ථො. ‘‘තිණසූලං මල්ලිකායං, පණ්ඩකං කෙතකීඵලෙ’’. මල්ලතෙ ධාරීයතෙ සබ්බෙහීති මල්ලිකා, මල්ල ධාරණෙ, ඉ, සකත්ථෙ කො. භූපදී, සීතභීරු ච.

575. ද්වයං කණ්හපුප්ඵසෙඵාලිකායං. සිඵා ජටා යස්සත්ථි සෙඵාලිකා, ඉකො, ලමජ්ඣො. නීලපුප්ඵතාය නීලිකා. සුවහා, නිග්ගුණ්ඩීපි. ‘‘සින්දුවාරෙපි නිග්ගුණ්ඩී, නීලසෙඵාලිකාය චෙ’’ති රුද්දො. ද්වයං වනමල්ලිකායං. ඵුට විකසනෙ, ආ භුසො ඵුටතීති අප්ඵොටා, රස්සාදි.

චතුක්කං රත්තපුප්ඵෙ. බන්ධ බන්ධනෙ, උ, සකත්ථෙ කො. ජයත්ථං සුමනං ජයසුමනං. භණ්ඩතිස්මා ඉකො, භණ්ඩිකො. ජීවතීති ජීවකො, ජීව පාණධාරණෙ, ණ්වු. ජීවකසද්දස්ස පීතසාලාදීස්වපි පවත්තනතො බන්ධු එව ජීවකො බන්ධුජීවකොති බන්ධුසද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං, සමුදිතෙන වා නාමමිදමෙකස්ස. ‘‘බන්ධු බන්ධුකපුප්ඵෙ ච, බන්ධුභාතරි බන්ධවෙ’’ති වචනතො,

‘‘ජීවකො පීතසාලෙ ච, ඛෙපනෙ වුද්ධිජීවිනි;

සෙවිනි පාණකෙ ඵාති-කුණ්ඩිකෙ පාදපන්තරෙ’’ති. –

වචනතො ච ‘‘බන්ධුජීවකො’’ති එත්ථ ද්වෙ නාමානිපි දට්ඨබ්බානි.

576. පඤ්චකං සුමනායං. සුන්දරං මනො යස්සං. සුගන්ධත්තා ජාතිසුමනාති සමුදිතනාමං. මල ධාරණෙ, තො, නදාදි. ජන ජනනෙ,ති. වස්සකාලසඤ්ජාතපුප්ඵතාය වස්සිකී. ඉකො, නදාදි.

ද්වයං ‘‘චම්පෙය්‍ය’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. යුථ හිංසායං, ඉ, සකත්ථෙ කො, දීඝාදි. මගධෙ භවා මාගධී. ගණිකා, අම්බට්ඨාපි. ද්වයං ‘‘දෙවාලි’’ඉති ඛ්‍යාතායං. සුන්දරං දලමෙතිස්සා සත්තලා, දස්ස තො, සත්ත දලානි යස්සා වා සත්තලා. නවා නූතනා මල්ලිකා නවමල්ලිකා. නවමාලිකාපි.

577. ද්වයං පුණ්ඩකෙ ‘‘ලංස්වණ’’ඉති ඛ්‍යාතෙ. වසන්තෙ පුප්ඵති වාසන්තී. අතිමුදං තනොතීති අතිමුත්තො, නිපාතනා. මාධවී, ලතාපි. මධුම්හි චිත්තෙ, වෙසාඛෙ වා පුප්ඵතීති මාධවී.

‘‘ලතා ජොතිමතීපක්ක-සාඛාවල්ලීපියඞ්ගුසු;

ලතා කත්ථූරිකායඤ්ච, සා දුබ්බාමාධවීසු චා’’ති.

ලතා අනෙකත්ථා. ද්වයං කරවීරෙ. කුච්ඡිතං රවන්ති අස්සා යෙන කරවීරො, ඊරො. අස්සෙ මාරෙතීති අස්සමාරකො. පටිහාසොපි.

ද්වයං මාතුලුඞ්ගෙ. මත්තො ලුජ්ජති යෙන මාතුලුඞ්ගො, ලුජ විනාසෙ. පරිපුණ්ණබීජතාය බීජපූරො. රුචකොපි, රුච දිත්තියං, ණ්වු. ද්වයං ධුත්තුරෙ. උග්ගං මජ්ජති යෙන උම්මත්තො, මද උම්මාදෙ. මාරෙතීති මාතුලො, උලො, රස්ස තො. ‘‘උම්මත්තො කිතවො ධුත්තො, ධත්තූරො කනකාව්හයො, මාතුලො මදනො’’ත්‍යමරකොසො [අමර 14.77].

578. ද්වයං කණ්හපාකඵලෙ. කරං හත්ථං මද්දති කණ්ටකෙන කරමන්දො. කරමද්දොපි. සුට්ඨු සිනොතීති සුසෙනො, සි බන්ධනෙ, යු. ද්වයං කුන්දෙ. කුණ සඞ්කොචනෙ, දො, නත්තං, කුණ සද්දොපකරණෙසු වා. මාඝෙ භවං මාඝ්‍යං, යො, තස්මිං කාලෙ හි පුප්ඵාදිසමිද්ධි භවතීති තබ්භවත්තෙන බ්‍යපදෙසො.

ද්වයං දෙවතාසෙ. දෙවතා ආසන්ති යං දෙවතාසො. ජීමූතකාලෙ සඤ්ජාතත්තා ජීමූතො, ම්හනලා. ද්වයං සනාමපසිද්ධෙ පුප්ඵවිටපෙ. පුප්ඵමාසුං න මිලාතමස්ස භවතීති අමිලාතො. මහන්තම්පි කාලං සහතීති මහාසහා.

579. චතුක්කං ඣිණ්ඩිසාමඤ්ඤෙ. සිරී වත්තති යෙන සෙරෙය්‍යකො, ණෙය්‍යකො. දාසනාමකත්තා දාසී. කිර වික්කිරණෙ, ආතො, ද්විත්තං. කුර සද්දෙ, ඩො, සකත්ථෙ කො.

ද්වයං කණ්ටෙන, පත්‍රෙන ච සිතෙ පණ්ණාසෙ. අජ ගමනෙ, උකො. සිතො සුක්කො පණ්ණාසො සිතපණ්ණාසො. ද්වයං අප්පපත්තෙ පණ්ණාසෙ. ඊර කම්පනෙ, යු. ඵණිං ජයති ඵණිජ්ජකො, යස්ස කො.

580. ද්වයං ජපාකුසුමෙ. ජපති යාය ජපා, ජු ජවනෙ වා, පො, උස්සත්තං. මරුදෙසජෙ කණ්ටකිනි කරභප්පියෙ තරුවිසෙසෙ කරීරාදිද්වයං. කරොතිස්මා ඊරො. කච බන්ධනෙ, ද්විත්තං, කකචො, ගන්ථිලොපි.

ද්වයං රුක්ඛොපරිජාතෙ විජාතියෙ පල්ලවෙ. රුක්ඛෙ ජායමානා තං අද්දති හිංසතීති රුක්ඛාදනී, අද්ද හිංසායං, යු, නදාදි, දලොපො. වන්ද අභිවාදනථුතීසු, අ, ඉත්ථියං, සකත්ථෙ කො, අස්ස දීඝො. රුක්ඛරුහා, ජීවන්තිකාපි. ද්වයං චිත්තකෙ. චිති හිංසායං, ගන්ධෙ ච, ණ්වු. අග්ගිසඤ්ඤිතොති අග්ගිපරියායනාමකො. පාඨීපි, පුමෙ’යං.

581. ද්වයං ගණරූපෙ. අක්කො සූරියො, තප්පරියායනාමකත්තා අක්කො. විකරොතීති විකිරණො, යු. අස්සි. අක්කව්හො, වසුකො, අප්ඵොටො, මන්දාරො, අක්කපණ්ණොපි. ‘‘පුමෙ අක්කව්හො අප්ඵොටො, වනමාල්‍යපරාජිතෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.80] රුද්දො. මන්දාරො දෙවදුමම්හි පාරිභද්දකෙපි. තස්මිං අක්කෙ යො සෙතපුප්ඵකො, තස්මිං අළක්කො. සෙතපුප්ඵතාය අලංභූතො අක්කො අළක්කො, අල භූසනෙ, ළත්තං. පතාපසොපි. ද්වයං ඡින්නරුහායං. තිත්තරසත්තා පූතිභූතා ලතා පූතිලතා, පූ පවනෙ වා,ති. රොගමලං පුනාතීති පූති, සා එව ලතා පූතිලතා. ගුළ රක්ඛණෙ, චො, නදාදි. ගර සෙචනෙ වා. අමතා, මධුපණ්ණීපි. මධු ඉව පණ්ණමස්සා මධුපණ්ණී. ද්වයං ධනුසෙනියං, යා පත්තෙහි වචාසදිසී, තත්තචො තන්තධනුගුණොපයුත්තො. මුබ්බාවිකාරතායෙව ධනුජියා ‘‘මුබ්බී’’ත්‍යුච්චතෙ, මුබ්බ බන්ධනෙ, අ, මුබ්බා. මධුරසත්තා මධුරසා. දෙවී, මොරටාපි. මුර පවෙධනෙ, අටො, මොරටා.

582. ද්වයං මක්කටියං. කපීනං වානරානං කච්ඡුං ජනෙතීති කපිකච්ඡු. කපිකච්චුපි. දුක්ඛසම්ඵස්සතාය දුඵස්සො. අත්තගුත්තා, ජඩා, අබ්‍යණ්ඩා, කණ්ඩූරා, පාවුසායිනී, සූකසිම්බිපි. ‘‘අයං ඵස්සෙන කණ්ඩුං ජනයතී’’ති යා ලොකෙහි පරිහරීයතෙ, තතො අයං අත්තනා ගුත්තා රක්ඛිතා අත්තගුත්තා. පාවුසායං උතුයං එති ජායතෙ, ණො, ඉනී. සූකසහිතා සිම්බි අස්සා සූකසිම්බි, රස්සන්තො. ද්වයං මණ්ඩූකපණ්ණියං. මජ සුද්ධියං, ඨො. කාස දිත්තියං, කරණෙ අ, රස්සො. සමඞ්ගා, යොජනවල්ලීපි. සමඞ්ගතීති සමඞ්ගා, අ. යොජනං වල්ලී යස්සා යොජනවල්ලී.

ද්වයං වනතිත්තිකායං. අම්බ සද්දෙ, ඨො, අව රක්ඛණෙ වා, නිග්ගහීතාගමො. පා රක්ඛණෙ, ඨො. සෙතා, පාපචෙලීපි. සෙතරසෙන යුජ්ජතෙති, අ. ද්වයං කටුකරොහිණියං. කට වස්සාවරණගතීසු. උ, කටු, නාරී. කටුකරසා හුත්වා රුහතීති කටුකරොහිණී, රුහ ජනනෙ, යු, නදාදි. ‘‘කටුකරොහිණී’’ති සමුදිතෙන නාමමිදං. කටුරොහිණීපි.

583. ද්වයං ඛරමඤ්ජරියං ‘‘චචසිම’’ඉති ඛ්‍යාතායං. අපමජ්ජන්ති වත්ථාදික’මනෙනෙති අපාමග්ගො, දීඝො උපසග්ගස්ස. සිඛරමස්සාති සෙඛරිකො. ධාමග්ගවො, විමුඛපුප්ඵීපි. ‘‘ඝොසකෙ ඛරමඤ්ජරියං, ධාමග්ගවො පුමෙ මතො’’. විමුඛං පුප්ඵමස්සා. ද්වයං කණායං. පිත්තං ඵලති කුප්පති යාය පිප්ඵලී, නදාදි. මගධෙ භවා මාගධී, මගධානං අයං වා මාගධී, තත්‍ර පඨමුප්පන්නත්තා, බාහුල්‍යෙන වා තත්‍ර ජායමානත්තා තංසමඤ්ඤාය බ්‍යපදිස්සතෙ. වෙදෙහී, කණා, කොලාපි. වෙදෙහානමයං වෙදෙහී. කණා නානත්ථා, වුත්තඤ්ච ‘‘කණා පිප්ඵලි’ජාජී චෙ’’ති.

ද්වයං තිකණ්ටකෙ. ගවං කණ්ටකො ගොකණ්ටකො, පථවියං වා ලග්ගො කණ්ටකො ගොකණ්ටකො. සිඞ්ඝ ඝායනෙ, ආටො. පලඞ්කසා, සාදුකණ්ටොපි. යුත්තරාස්නායං පලාසෙ ච පලඞ්කසා ථියං. සාදුකණ්ටො විකඞ්කතෙපි. ද්වයං හත්ථිපිප්ඵලියං. කොලාකාරා, තංනාමිකා වා වල්ලී කොලවල්ලි, රස්සො. ඉභානං හත්ථීනං පිප්ඵලී ඉභපිප්ඵලී. කපිවල්ලී, වසිරොපි. වසිරො නානත්ථො. වසිරො අපාමග්ගො සාමුද්දලවණං හත්ථිපිප්ඵලි චෙති. පුමෙ’යං.

584. ද්වයං ඡගන්ථායං, යා ‘‘උග්ගගන්ධා’’තිප්‍යුච්චතෙ. ගුන්නං ලොමසම්පාතනට්ඨානෙ ජාතා ගොලොමී, වච වියත්තියං වාචායං, කරණෙ අ, සතපබ්බිකාපි. වචා සුක්කලොහිතමූලභෙදෙන දුවිධා, තත්‍රසුක්කා ‘‘හෙමවතී’’ත්‍යුච්චතෙ අමරකොසෙ [අමර 14.102-3]. ද්වයං අප්ඵොටායං. කණ්ණසණ්ඨානපුප්ඵතාය කණ්ණී. ගිරිම්හි ජාතා කණ්ණී ගිරිකණ්ණී. රොගාදිජිතත්තා අපරාජිතා.

ද්වයං කලසියං. සීහපුච්ඡාකාරකුසුමමඤ්ජරිතාය සීහපුච්ඡි. පඤ්හි අප්පතනු වුච්චතෙ. පඤ්හි පණ්ණං යස්සා පඤ්හිපණ්ණී. පුථුපණ්ණී, ගුහාපි, පුථු අසිලිට්ඨං පණ්ණමස්සා පුථුපණ්ණී. ගහ්වරෙ සීහපුච්ඡඤ්ච, ථියං ඡමාතුකෙ ගුහො [චින්තාමණිටීකා 14.93]. ද්වයං සාලපණ්ණියං. සාලපණ්ණසදිසවිටතාය සාලපණ්ණී. සාලං සොභනයුත්තං පණ්ණමස්සා වා සාලපණ්ණී. ථු ගතිථෙරියෙසු, ඉරො, ථිරො.

585. ද්වයං කණ්ටකාරිකායං. නිද්දහති කණ්ටකමුට්ඨෙති නිදිද්ධිකා, ණ්වු. භයකරණවසෙන බ්‍යග්ඝසදිසතාය බ්‍යග්ඝී, බ්‍රහතී, ඛුද්දාපි. ද්වයං නීලිරුක්ඛෙ. නීල වණ්ණෙ. නීලවණ්ණතාය නීලී, නදාදි, ඉනී, නීලිනී, කාළා, තුත්ථාපි.

කාළා කණ්හතිවුතායං, නීලී යොජනවල්ලිසු;

පණ්ඩෙ රසඤ්ජනෙ තුත්ථා, සුඛුමෙලාය නීලියං [චින්තාමණිටීකා 14.94-5].

ද්වයං ගුඤ්ජායං. ජඤ්ජ යුද්ධෙ, උකො, අස්සි, ගුජ සද්දෙ, අ, බින්දාගමො. නාමන්තරානි චස්ස –

දුමෙ සා රත්තිකා රත්ත-දලා චූළාමණී ච සා;

කාකචිඤ්චී තුලාබීජං, කණ්හලා ච සිඛණ්ඩිනී.

ද්වය’මහෙරුයං. අයමහෙරුඉච්චෙව ඛ්‍යාතකණ්ටකවතී භවති. සතං මූලානි යස්ස සතමූලී. සතං රොගෙ ආවරතීති සතාවරී, වර ආවරණිච්ඡාසු, අථ වා ‘‘සතා’’ති ච ‘‘ආවරී’’ති ච ද්වෙ නාමානි තස්සා. ‘‘සතමූලී බහුසුතා-භීරු ඉන්දීවරී වරී’’ති [අමර 14.100] හි වුත්තං.

586. ද්වයං අතිවිසායං. මහාවීරියං ඔසධං මහොසධං. ‘‘ලසුණෙ තිවිසායඤ්ච, සුණ්ඨියම්පි මහොසධ’’න්ති රුද්දො. අතීව විසති භෙසජ්ජපයොගෙසූති අතිවිසා, විසා, අරුණා, සිඞ්ගීපි.

‘‘අරුණො කිඤ්චිරත්තක්කෙ, සඤ්ඣාරාගෙ අනූරුකෙ;

නිසද්දෙ කපිලෙ කුට්ඨෙ, දබ්බෙව වාච්චලිඞ්ගිකො’’.

‘‘අරුණාතිවිසාසාමා, මඤ්ජට්ඨාතිවුතාසු ච;

උසීරෙතිවිසායඤ්ච, සිඞ්ගිමග්ගුරවල්ලභා’’ති.

ද්වයං සොමරාජියං. වක ආදානෙ, අචො, සොමසමතාය කාරිතා වල්ලිකා සොමවල්ලිකා, සකත්ථෙ කො, කණ්හඵලා, පූතිඵලාපි.

ද්වයං දාරුහලිද්දාරුක්ඛෙ. දර විදාරණෙ, බො, රස්ස බො, දාබ්බී, දීඝාදි, නදාදි. හලිද්දවණ්ණදාරුතාය දාරුහලිද්දා, හලිද්දාපි. ද්වයං බිළඞ්ගෙ. අඞ්ග, රඞ්ග, ලඞ්ග, ගත්‍යත්ථා දණ්ඩකා ධාතූ, අ, ළත්තං, බිළඞ්ගං. චිත්‍රානි තණ්ඩුලානි යස්සා, තණ්ඩුලො, කිමිසත්තුපි.

587. ද්වයං සමන්තදුද්ධායං, නුහ උග්ගිරණෙ, නදාදි, මහන්තං නාමමස්ස. සීහුණ්ඩො, වජිරදුමො, ගුළාපි. ද්වයං දක්ඛායං. මුදුගුණයොගා මුද්දිකා, මධුරසො සාදු, තෙන වුත්තං වෙජ්ජගන්ථෙ ‘‘සාදු ලවණතිත්තම්බිලකටුකසායකා’’ඉති, තංයොගා මධුරසා. ගොත්ථනී, දක්ඛාපි. තිකං යට්ඨිමධුකායං. මධුරසතාය මධුකං, උපමානෙ කො. දණ්ඩාකාරත්තා යට්ඨි ච සා මධුරසත්තා මධුකා චෙති යට්ඨිමධුකා. මධුරසභාවෙ තිට්ඨතීති මධුලට්ඨිකා, රස්ස ලො, සකත්ථෙ කො ච. ‘‘මධුයට්ඨිකා’’තිපි පාඨො, වුත්තඤ්ච ‘‘මධුකං ක්ලීතකං යට්ඨි-මධුකං මධුයට්ඨිකා’’ති [අමර 14.109].

588. ද්වයං වාතිඞ්ගණෙ. වාතහරත්තෙන ගණීයතෙති වාතිඞ්ගණො, භණ්ඩ පරිභාසනෙ, ණ්වු, නදාදි. ටකාරකරණෙ භණ්ටාකීපි, බ්‍රහතියම්පි අයං.

‘‘වාතිඞ්ගණො තු වාත්තාකු,

වාත්තාකො සාකවෙළු ච;

භණ්ඩාකී රාජකුම්භණ්ඩො,

වාත්තාකී දුප්පහාසිනී’’ති [චින්තාමණිටීකා 14.114].

රභසො. ද්වයං බ්‍රහතියං. වාත්තං නිරාමයං කරොතීති වාත්තාකී, වාතිඞ්ගණෙපි. බ්‍රහ වුත්තියං, තො, නදාදි.

ද්වයං ගොරක්ඛතණ්ඩුලෙ, වුත්තඤ්ච තන්තන්තරෙ ‘‘ගඞ්ගෙරුකී නාගබලා, තථා ගොරක්ඛතණ්ඩුලා’’ති. නාගස්ස බලමිව බලමෙතිස්සා රොගහරණත්තා නාගබලා, ඣස හිංසත්ථො, අ. ද්වයං අග්ගිසිඛායං. නඞ්ගලසදිසමූලතාය ලාඞ්ගලී, නස්ස ලො, දීඝො ච. ‘‘නඞ්ගලී’’තිපි පාඨො, සරදකාලෙ සඤ්ජාතත්තා සාරදී.

589. තිකං කදලියං. රමන්ති යස්සං රම්භා, භො. කද මාරණෙ, අලො, නදාදි. මුච මොචනෙ, ණො. ද්වයං කප්පාසියං, යස්සා ඵලං කප්පාසං කරොති ලොකානමුපකාරන්ති කප්පාසී, කරොතිස්මා පාසො, නදාදි. වද ථෙරියෙ, අරො, සමුද්දන්තාපි.

සමුද්දන්තා තු කප්පාසී, සික්කාදුරාලභාසු ච;

කප්පාසී වනසම්භවා චෙ, භාරද්වාජීති වුච්චති.

ද්වයං පණ්ණලතායං. නාගලොකෙ ජාතා ලතා නාගලතා. තම්බවණ්ණං ලාතීති තම්බූලී, අස්සූ, නදාදි. තම්බූලස්ස අයං වා තම්බූලී. තම්බූලවල්ලී, නාගවල්ලීපි, තම්බූලං නාම ඵලපත්තචුණ්ණාදියොගසමූහානං නාමං, තදත්ථා වල්ලී තම්බූලවල්ලී, නාගලොකස්ස වල්ලී. ද්වයං ධාතකියං, අයං තම්බපුප්ඵී, මජ්ජොපයුත්තා. පුප්ඵා සුගන්ධිකා ධාතකිච්චෙව ඛ්‍යාතා. අග්ගිජාලසමානපුප්ඵතාය අග්ගිජාලා. අතිසයං ඨිතිං කරොතීති ධාතකී, නදාදි.

590. ද්වයං සුක්කතිවුතායං. තිස්සො වුතා තචරාජියො යස්සා තිවුතා. තිස්සො පුටා තචරාජියො යස්සා තිපුටා. සරලා, තිභණ්ඩී, රොචනීපි [දෙවනීපි (ක.)]. ද්වයං කණ්හතිවුතායං. සා තනුකරණෙ, විරෙචනකරණෙන කායං, රොගඤ්ච සායතීති සාමා.

‘‘සාමා තු මෙචකෙ වුද්ධ-දාරකෙ හරිතෙ නදි;