4. චතුබ්බණ්ණවග්ගවණ්ණනා

332. සන්තතිපරියන්තං වංසෙ. කුල සන්තානබන්ධූසු, භූවාදි, ණො, කුලං, වන සම්භත්තියං, සො. සංතනු විත්ථාරෙ, ණො. අභිමුඛං ජනෙතීති අභිජනො, ණො. ගො වුච්චති අභිධානං, බුද්ධි ච, තෙ තායතීති ගොත්තං. ගොත්‍රම්පි. ගවං සද්දං තායතීති වා ගොත්තං, තා පාලනෙ. අනුපුබ්බො ඉ ගතියං, කරණෙ අ. තනොතිස්මාති, සන්තති, නලොපො, ඉත්ථියං.

සන්තති පන්තිවිත්ථාර-ගොත්තෙසු කවිභී මතා;

පරම්පරා භවෙ චාපි, පුත්තකඤ්ඤාසු සන්තති.

ඛත්තියාදයො ඛත්තියබ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දා චත්තාරො වණ්ණා කුලානි භවන්ති, එතෙ හි අඤ්ඤමඤ්ඤමසඞ්කරතො වණ්ණෙතබ්බතො ඨපෙතබ්බතො වණ්ණාති වුච්චන්තෙ. වණ්ණ ඨපනෙ.

333-334. ඡක්කං කුලීනෙ. කුලස්සාපච්චං කුලිනො, ඉනො අපච්චෙ. සොභනො ජනො සජ්ජනො. සපරත්ථං සාධෙතීති සාධු, සාධ සංසිද්ධිම්හි, උ. සභායං සාධු සභ්‍යො. සාධ්වත්ථෙ යො. අය ගතියං. අයිතබ්බො උපගන්තබ්බොති අය්‍යො, කම්මනි යො. මහාකුලස්සාපච්චං මහාකුලො, ණො.

භූභුජන්තං රාජසාමඤ්ඤෙ. අතිතෙජවන්තතාය විසෙසෙන රාජතෙ දිබ්බතෙති රාජා, රාජ දිත්තියං. භුයා භූමියා පති භූපති, භුං පාලෙතීති වා භූපති, පා රක්ඛණෙ,ති, රස්සො. පථවියා ඉස්සරො පත්ථිවො, ණො, ද්විත්තං, ඉත්තඤ්ච. ජගතිං භූමිං පාලෙතීති ජගතිපාලො, කම්මනි ණො. දිසානං පති දිසම්පති, දිසා, දිසට්ඨෙ වා පාලෙතීති දිසම්පති, රස්සත්තං, නිග්ගහීතාගමො ච. භුං භූමිං භුඤ්ජතීති භූභුජො, භුජ පාලනජ්ඣොහරණෙසු, ඉධ පාලනෙ, රුධාදි. මහිඛිතොප්‍යත්‍ර. ඛි නිවාසගතීසු, මහිං අඛි ගතවා මහීඛිතො.

335. පජ්ජද්ධං මුද්ධාභිසිත්තෙ ජාතිඛත්තියෙ, ‘‘රාජජච්චෙ ච ඛත්තියෙ’’ති වචනතො. රඤ්ඤො ඛත්තියස්සාපච්චං රාජඤ්ඤො, ඤ්ඤො අපච්චෙ. ‘‘ඛත්තියො තු විරා ඛත්තං, රාජඤ්ඤද්විජලිඞ්ගනො’’ති රභස, රතනකොසෙසු පරියායා. ඛත්තස්සාපච්චං ඛත්තියො, අපච්චෙ ඉයපච්චයො දිස්සතෙ, ඛෙත්තානං අධිපතිභූතත්තා වා ඛත්තියොතිආදිකප්පිකරාජා වුච්චති, තප්පභවත්තා පන මුද්ධාභිසිත්තෙස්වපි තංසමඤ්ඤා, එස්සත්තං. ඛත්තස්සාපච්චං ඛත්තං, ණො. රජ්ජාරොපනසමයෙ දක්ඛිණාවට්ටසඞ්ඛොදකෙන ගඞ්ගානීතෙන මුද්ධනි ඛත්තියකඤ්ඤාදීහි අභිසිත්තත්තා මුද්ධාභිසිත්තො, පඨමඛත්තියො. තප්පභවතාය පන අනභිසිත්තා ච මුද්ධාභිසිත්තාඛ්‍යා, යථා – බ්‍රහ්මබාහුජස්ස වංසෙ ජාතස්සාපි බ්‍රහ්මබාහුජො. බ්‍රහ්මබාහුතො ජාතත්තා බාහුජොති හි නිකායන්තරිකානං ලද්ධි. යස්මිං පන රාජිනි අසෙසා සාමන්තා පණමන්ති, සො අධිස්සරාඛ්‍යො [අමර 18.2]. සං සත්තො ලග්ගො අන්තො යස්සා සා සමන්තා, සවිසයානන්තරා භූමි, සමන්තාය ඉමෙ සාමන්තා, අනන්තරරාජානො.

ද්වයං චක්කවත්තිනි. සබ්බභූමියා ඉස්සරො සබ්බභුම්මො, ණ්‍යො. පුඤ්ඤොපනීතෙන චක්කරතනෙන වත්තතෙ අසාධුදමනිකාදිරාජවත්තං අනුතිට්ඨතීති චක්කවත්තී, ණී, චක්කරතනං වත්තෙති ආකාසෙ අත්තනො පුරතො ගමයතීති වා චක්කවත්තී, පුඤ්ඤචක්කං, චතුචක්කං වා සත්තෙසු වත්තෙති, තෙ වා අස්මිං වත්තෙතීති චක්කවත්තී, චක්කරතනුප්පාදනත්ථං ද්වාදසවස්සචරිතං දසරාජධම්මං වත්තමෙතස්සත්ථීති වා චක්කවත්තී. තත්ථ අන්තොජනස්මිං බලකායෙ ධම්මිකාරක්ඛාවරණගුත්තියා සංවිධානං, ඛත්තියෙසු, අනුයුත්තෙසු, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු, නෙගමජානපදෙසු, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු, මිගපක්ඛීසු, අධම්මකාරපටික්ඛෙපො, අධනානං ධනුප්පාදනං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනන්ති ඉදං දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං, ඉදමෙව ච ගහපතිකෙ, පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගහණවසෙන ද්වාදසවිධම්පි දීපෙසු. චතූස්වපි දීපෙසු ආණාධම්මචක්කානි සත්තෙසු පවත්තෙතීති වා චක්කවත්තී. අඤ්ඤො අසබ්බභුම්මො අනවකාසො සාමන්තො භූපො මණ්ඩලිස්සරො නාම. සයමාණාපවත්තිට්ඨානවසෙන පරිච්ඡින්නස්සෙව මණ්ඩලස්ස ඉස්සරො, න සබ්බමණ්ඩලස්සාති මණ්ඩලිස්සරොතිපි. එත්ථ ච ‘‘සබ්බභුම්මො, චක්කවත්තී’’ති ද්වීහි නාමෙහි චතුදීපිස්සරො රාජා දීපිතො, ඉධානාගතෙපි සඞ්ගහෙත්වා කථිතෙන අධිස්සරපදෙන එකදීපිස්සරො රාජා, මණ්ඩලිස්සරපදෙන පදෙසිස්සරො රාජා දීපිතො. අථ වා මණ්ඩලිස්සරපදෙන එකදීපිස්සරො රාජා, සෙසෙහි රාජරාජඤ්ඤාදීහි බාහුජපරියන්තෙහි පදෙසිස්සරො දීපිතො.

336. ද්වයං රාජභෙදෙ. සුඛුමතාය ලීනා අපාකටා ඡවියො යෙසං තෙ ලිච්ඡවිනො. ලිච්ඡවී ච වජ්ජී චාති ද්වන්දො. ද්වයං සම්මාසම්බුද්ධකුලෙ රාජිනි. පුරිමතරසම්භූතෙ සක්‍යකුලෙ සඤ්ජාතත්තා සක්‍යො, ණො. සක්කොපි. සක්‍යෙ භවො සාකියො, ඉයො, යලොපො, දීඝො ච.

පඤ්චකං බුද්ධපුත්තස්සායස්මතො රාහුලස්ස මාතරි. භද්ද කල්‍යාණෙ, සොඛ්‍යෙ ච. කුලාචාරරූපාදිවසෙන කල්‍යාණත්තා භද්දා. කච්චස්සාපච්චං කච්චානා, අපච්චසද්දොයං නිච්චං නපුංසකෙ පුත්තෙ, පුත්තියඤ්ච භවතීති. ‘‘රාහු විය චන්දං මම නික්ඛමනං ලාතුකාමො චායං මෙ පුත්තොති රාහුලොති නාමෙන භවිතබ්බ’’න්ති මනසි කත්වා ‘‘රාහු ජාතො, බන්ධනං ජාත’’න්ති පිතරා වුත්තො සික්ඛාකාමො ආයස්මා රාහුලොයෙවෙත්ථ රාහුලො, තස්ස මාතා රාහුලමාතා, බිම්බං වුච්චති සරීරං, අතිසයවණ්ණසරීරයුත්තතාය බිම්බා, වමිධාතුම්හා වා බො, වස්ස බත්තං. යසො වුච්චති පරිවාරො, කිත්ති ච, තෙ ධාරෙතීති යසොධරා, මනාදිත්තා අස්සො.

337-339. යෙසං ඛත්තියානං ධනං සතං හොති, කීදිසං තං ධනං? නිධානගං පථවාදීසු නිධානවසෙන ගතං පවත්තං, තෙසං ධනානං සතං කහාපණානං, කිත්තකප්පමාණානං? කොටීනං සතං. කෙන පරිච්ඡෙදෙන? හෙට්ඨිමන්තෙන හෙට්ඨිමකොට්ඨාසෙන, හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන වා කොටීනං සතං හොති. දිවසවළඤ්ජො දිවසෙ දිවසෙ වළඤ්ජිතබ්බො පන කහාපණො වීසතම්බණමත්තං හොති, තෙ ඛත්තියා ‘‘ඛත්තියමහාසාලා’’ත්‍යුච්චන්තෙ. මහන්තො ධනසාරො යෙසන්තෙ මහාසාලා, ලත්තං, අම්බණමත්‍ර එකාදසදොණමත්තං.

යෙසං ද්විජානං බ්‍රාහ්මණානං නිධානගානි නිධානවසෙන පවත්තානි අසීතිකොටිධනානි හොන්ති, දිවසවළඤ්ජො පන කහාපණො දසම්බණමත්තං හොති, තෙ ද්විජා ‘‘ද්විජමහාසාලා’’ත්‍යුච්චන්තෙ.

නිධානගෙ, වළඤ්ජෙ ච ධනෙ තදුපඩ්ඪෙ තෙසං ද්විජමහාසාලානං ධනස්ස උපඩ්ඪභාගෙ සති ගහපතිමහාසාලා නාම සියුං, උභයත්‍රාපි හෙට්ඨිමන්තෙනෙව ධනපරිච්ඡෙදො.

340. යො න හීනො, න චුක්කට්ඨො, මජ්ඣිමාධිකාරබ්‍යවට්ඨිතො රාජපුත්තසෙනාපතිමහාකණිත්ථරාදි, සො මහාමත්තො. මහතී මත්තා පරිච්ඡෙදො යස්ස මහාමත්තො, රූපභෙදෙන පට්ඨානං ක්ලීවං.

‘‘පකතියං මහාමත්තෙ, පඤ්ඤායං පරමත්තනි;

නපුංසකං පධානං තං, එකත්තෙ තු’ත්තමෙ සදා’’ති.

රභසො ච. ‘‘මහාමත්තො, පට්ඨානො චා’’ති තු පුංසකණ්ඩෙ වොපාලිතො. පකට්ඨෙ තිට්ඨතීති පට්ඨානං, යු [අභිධානප්පදීපිකා ටීකා 983, 1123 ගාථාසුපි පස්සිතබ්බං].

පඤ්චකං මන්තිනිම්හි. මතිප්පධානො සචිවො සහායො. ඉතිකත්තබ්බතාවධාරණං මන්තො, තංයොගා මන්තිනී. අස්සත්ථ්‍යත්ථෙ ඉනී, අථ වා මන්තෙන නයතීති මන්තිනී, අථ වා මන්තයොගා මන්ති, නෙතීති නී, මන්ති ච නී චාති මන්තිනී. ‘‘මතිසචිවමන්තිනී’’තිපි පාඨො, තදා ද්වින්නං තිණ්ණං වා ද්වන්දො. රඤ්ඤා සහ ජීවතීති සජීවො. සචතෙ සමවෙතො භවතීති සචිවො. සච සමවායෙ, වො, ඉකාරාගමො ච. සබ්බකිච්චෙසු රඤ්ඤා මන්තෙන අමා සහ භවතීති අමච්චො, අමාසද්දොයං නිපාතො සහත්ථෙ ච්චපච්චයො. සජීවමත්තෙ චාමච්චසද්දො වත්තති. ද්වයං සෙනාපතිම්හි. සෙනං නයතීති සෙනානී. චමූනං සෙනානං පති චමූපති.

341. න්‍යාසාදීනං ඉණාදානදායවිභාගාදීනං විවාදානං වොහාරානං උපදට්ඨරි උපදස්සිතෙ අක්ඛදස්සො, අක්ඛෙ වොහාරෙ පස්සතීති අක්ඛදස්සො, ණො, ධම්මාධිකරණියො. පුච්ඡාවිවාකො, පඤ්හවිවාකොප්‍යත්‍ර.

පජ්ජඩ්ඪං පටිහාරෙ. ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකො, ණිකො, ඔකාරාගමො. පටිහරති විඤ්ඤායති තෙනාති පටිහාරො, ණො. ද්වාරෙ තිට්ඨතීති ද්වාරට්ඨො, සකත්ථෙ කො. ද්වාරපාලකො. ද්වාරට්ඨිතො, දස්සකොප්‍යත්‍ර.

342. රාජූනං අඞ්ගරක්ඛගණො අනීකට්ඨොති මතො. ‘‘රක්ඛිවග්ගො තු යො රඤ්ඤං, සො’නීකට්ඨො’භිධීයතෙ’’ති අමරමාලායඤ්ච, අනීකෙන සමූහෙන තිට්ඨතීති අනීකට්ඨො, ණො.

ද්වයං මහල්ලකෙ. කඤ්චුකං චොළං, තංයොගා කඤ්චුකී. සොකං වින්දතීති සොවිදල්ලො. විද ලොභෙ, ලො, කලොපො. ථාපති, සොවිදොප්‍යත්‍ර. ද්වයං සෙවකෙ. පභුනො පච්ඡා ජීවතීති අනුජීවී, ණී. සෙව සෙවනෙ, භූ, ණ්වු. අත්ථීප්‍යත්‍ර. අත්ථ යාචනායං. අත්ථනමත්ථො, ආසීසො, තංයොගා අත්ථී.

343. ද්වයං අධිකමත්තෙ. ගාමෙසු අධිකත්තා අධිකා ඉක්ඛා අනුභවනමෙතස්ස අජ්ඣක්ඛො, ඉස්සත්තං. අධිකං කරොතීති අධිකතො. ඉදං ද්වයං ථායුකගොපානං ද්වින්නම්පි නාමං. තත්‍ර එකගාමෙ අධිකතො ථායුකො, බහූසු ගාමෙස්වධිකතො ගොපො. වුත්තඤ්චාමරකොසෙ ‘‘ථායුකොධිකතො ගාමෙ, ගොපො ගාමෙසු භූරිසූ’’ති. [අමර 18.7] රුද්දෙනාපි වුත්තං ‘‘ගාමෙස්වධිකතෙ ගොපො, ගොට්ඨජ්ඣක්ඛෙපි වල්ලභො’’ති [චින්තාමණිටීකා 18.7].

ද්වයං සුවණ්ණරජතජ්ඣක්ඛානං ද්වින්නම්පි නාමං. හිරඤ්ඤං වුච්චති අකතසුවණ්ණාදි, තත්‍ර නියුත්තො හෙරඤ්ඤිකො. කන දිත්තිගතිකන්තීසු, නිපුබ්බො, ඛො, නික්ඛො, සුවණ්ණාදිවිකාරො, තත්‍ර නියොගො නික්ඛිකො. විසෙසතො පන සුවණ්ණජ්ඣක්ඛෙ භොරිකො. භූරිසද්දො සුවණ්ණෙ, තංයොගා භොරිකො. රූප්‍යාජ්ඣක්ඛෙනික්ඛිකො, තස්මා’ය’මුභයත්‍රාපි හෙරඤ්ඤිකොති සාමඤ්ඤස්මිංයෙව. වුත්තඤ්ච –

‘‘භොරිකො කනකාජ්ඣක්ඛො,

රූප්‍යා’ජ්ඣක්ඛො තු නික්ඛිකො’’ති [අමර 18.7].

සස්ස අත්තනො විජිගීසභූතස්ස දෙසානන්තරො සමන්තතො මණ්ඩලීභූතො රාජා සත්තුරුච්චතෙ එකත්ථාභිනිවෙසිතත්තා. තතො පරං විජිගීසභූම්‍යෙකන්තරිකො මිත්තො එකත්ථකාරිත්තනොපකාරත්තා. අරිවිජිගීසමිත්තානං පන මණ්ඩලානං බහිභූතො දූරමණ්ඩලට්ඨො විජිගීසභූමියා අච්චන්තබ්‍යවහිතො බලාධිකොපි යො නාපකරොත්‍යුපකාරොති වා, ස උදාසීනො දූරමණ්ඩලත්තෙනොපකාරත්තා. දූරමණ්ඩලෙ ආසතීති උදාසීනො, උපුබ්බො ආස උපසෙවනෙ, යු, අස්සි, දාගමො ච. සත්තුමභියුඤ්ජමානස්ස විජිගීසස්ස සත්තුහිතාය යො පණ්හිං ගණ්හති පිට්ඨිතො වත්තති, සො පණ්හිග්ගාහො. ‘‘පණ්හි පච්ඡා පදං විජිගීසස්සා’’ති රතනකොසෙ. ‘‘පණ්හිපාදෙ බ්‍යූහපිට්ඨෙ’’ති [තිකණ්ඩසෙස 3.3.134] තිකණ්ඩසෙසො. ‘‘පණ්හි පච්ඡිමභාගෙ ච, පාදමූලොමදිට්ඨිසු. සෙනාපිට්ඨෙ කුම්භියඤ්චෙ’’ති තු නානත්ථසඞ්ගහෙ.

344-345. දිට්ඨන්තං රිපුම්හි. මිත්තපටිපක්ඛත්තා අමිත්තො, රපත්‍යවණ්ණං රජතෙති රිපු, උ, ඉත්තං, රප, ලප, ජප, ජප්ප වචනෙ වා. වෙරං විරොධො යස්සත්ථීති වෙරී, ඊ, දුක්ඛහෙතුත්තා සපත්ති ඉව සපත්තො, ඉවත්ථෙ අකාරපච්චයො. අර ගමනෙ,ති, භූවාදිත්තා ආගමො. සද සාදනෙ, තු, භූවාදි, සත්තු, යවාදිචුණ්ණෙපි. අර ගමනෙ, වෙරමරතීති අරි, රස්සන්තො ඉ. සපත්තාදීනං චතුන්නං ද්වන්දො, ‘‘බ්‍යඤ්ජනො ච විසංයොගො’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන එකතකාරස්ස ලොපො ච. පතියමත්ථනං පච්චත්ථො, තංයොගා පච්චත්ථිකො, පතියං විපරීතගමනං. පන්ථ ගතියං, චුරාදි. පරිපන්ථො පරිස්සවට්ඨානං, තංයොගා පරිපන්ථී. පටිවිරුද්ධො පක්ඛො සහායො පටිපක්ඛො, තථා විපක්ඛො. න හිතො අහිතො. හිංසායං රමතීති [පරතීති (?)] පරො, ක්වි. පටිපක්ඛභාවෙන අමති ගච්ඡතීති පච්චාමිත්තො, අම ගමනෙ, තො, ද්විත්තං. නත්ථි එතස්මා ඊති උපද්දවොති අනීතො, මිත්තො, තප්පටිපක්ඛො පච්චනීතො, සො එව පච්චනීකො, තස්ස කො, යථා නියකො. විරොධොස්සත්ථීති විරොධී, ඊ. දිස, දුස අප්පීතියං, දිවාදි. විදුස්සනසීලතාය විද්දෙසී, ද්විත්තං, ඉස්සෙත්තං. දුස්සතීති දිසො, අ. තපච්චයෙ දිට්ඨො, ධාත්වන්තෙන සහ ට්ඨාදෙසො. ද්වෙසණො, දුහදයො, දස්සු, සාත්තවො, අභිඝාතීප්‍යත්‍ර.

ද්වයං අනුකූලනෙ. අනුරොධනං අනුරොධො, ණො. රුධ ආවරණෙ. අනුරූපං පවත්තනං අනුවත්තනං, වතු වත්තනෙ, භූ, යු.

346. පඤ්චකං මිත්තසාමඤ්ඤෙ. මිද ස්නෙහෙ, භූවාදි, තො, වයසා තුල්‍යො වයසො, මූලවයොසද්දෙහි සඤ්ඤායං සපච්චයො [යපච්චයො (?) පාණිනි 4.4.91 සුත්තං පස්සිතබ්බං], සබ්බකාරියෙසු සහ වයතීති වා වයසො, වය ගමනෙ, සහස්ස සො වණ්ණවිපරියයො. සහ අයති කිච්චෙසූති සහායො, අය ගමනෙ, සහස්ස සාභාවො, යථා සහධම්මිකො. සහ වා හානි, අයො වා වුඩ්ඪි යස්ස සහායො, තිපදබහුබ්බීහි, යථා පරක්කමාධිගතසම්පදා. අථ වා හානි ච ආයො ච හායා, නිලොපො, තෙ යස්ස අත්ථි, සො සහායො, ‘‘සපක්ඛකො, සලොමකො’’ත්‍යාදීසු විය සසද්දස්ස විජ්ජමානත්ථත්තා. සුන්දරං හදයමෙතස්සාති සුහදයො, අලොපො, ද්‍යස්ස ජො, සොව සුහජ්ජො. සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං අදුස්සනං, ඛො, හලොපො, සඛා, රාජාදි, සමානො ඛ්‍යාතො පතීතො වා සඛා, යලොපො, සමානස්ස ච සභාවො. සිනිද්ධො, ස්නිද්ධො, සවයොප්‍යත්‍ර. සඛ්‍යසත්තපදිනා පන මෙත්තියං වත්තන්ති. සඛිම්හි භවං සඛ්‍යං. සත්තහි පදෙහි අවගම්‍යතෙති සත්තපදිනං [සත්තපදීන (අමර 18.12)], ඉනො.

ද්වයං අභෙජ්ජමිත්තෙ. සබ්බකාලං භජතීති සම්භත්තො, භජ සෙවායං, භූවාදි. දළ්හො ථිරො මිත්තො දළ්හමිත්තො. ද්වයං දිට්ඨමත්තමිත්තෙ. කිඤ්චි කාලං පස්සිතබ්බොති සන්දිට්ඨො. සංසද්දොයමප්පත්ථො. දිස පෙක්ඛනෙ, දස්සනං දිට්ඨං, තං මත්තා පමාණමෙතස්ස දිට්ඨමත්තකො, සකත්ථෙ කො.

347. ද්වයං චරපුරිසෙ තාපසාදිරූපෙන චරමත්තෙ. චරති ජානාති පරචක්කන්ති චරො, අ, චාරොපි, ණො. ගුළ්හපුරිසො ගුත්තපුරිසො. යථාරහවණ්ණො, පණිධි, අප්පසපො, ඵස්සොප්‍යත්‍ර. තත්‍රාදිද්වයං වාණිජකසිබලලිඞ්ගභික්ඛුකච්චායනාදිලෙසෙන ථායිනිචරෙ. ඉතරෙ ඉධාගතසදිසත්ථෙ. වණ්ණො පකාරො, යථාරහවණ්ණො යථාරහප්පකාරො. යෙන පරචක්කං සක්කා ඤාතුං තප්පකාරවා ඉච්චත්ථො. පණිධිය්‍යතෙ ඤෙය්‍යමස්මිං පණිධි, ඉ. අපකට්ඨං සප්පති චරතීති අපසප්පො, අ. ඵුස බාධනඵුසනෙසු, අ, ඵස්සො.

තිකං පථිකෙ. පථෙ ගච්ඡතීති පථාවී, වී, දීඝො. ඉකො, පථිකො. අද්ධනි මග්ගෙ ගච්ඡති සීලෙනාති අද්ධගූ. අද්ධගොප්‍යත්‍ර.

ද්වයං දූතෙ. දු පරිතාපෙ, තො. සන්දෙසං වාචිකං හරත්‍යනෙනෙති [හරතීති (?)].

ද්වයං ජොතිසිකෙ. ගණයතීති ගණකො, ණ්වු. මුහුත්තං කාලවිසෙසං ජානාතීති මුහුත්තිකො, වාග්ගහණෙන න වුද්ධි. සංවච්ඡරො, ජොතිසිකො, දෙවඤ්ඤූ, මොහුත්තො, ඤාණිකො, කාතන්තිකොප්‍යත්‍ර. කතන්තො දෙවමත්තං, තං ජානාතීති කාතන්තිකො.

348. ද්වයං ලෙඛකෙ. ලිඛ ලෙඛනෙ, භූ, ණ්වු. ලිපෙන මස්‍යොපදෙසෙන භවතීති ලිපි, ඉ, වණ්ණසණ්ඨානො, තං කරොතීති ලිපිකාරො. අක්ඛරචණො, අක්ඛරචුඤ්චුප්‍යත්‍ර. චන දානෙ, භූ. චඤ්චු ගතියං.

මෙලානන්දා මසිමණි, මෙලන්ධු වණ්ණකූපිකා;

මසිජලන්තු මෙලා ච, පත්තඤ්ජනං මසි ද්විසු.

ලෙඛනී වණ්ණතූලී ච, වණ්ණකක්ඛරතූලිකා;

වණ්ණදූතො සොත්ථිමුඛො, ලෙඛො වාචිකහාරකො.

කාචනකිතලිකො ච, කාචනං තන්නිබන්ධනං;

ලෙඛ්‍යට්ඨානං ගන්ථකුටි, මුද්දා පච්චයකාරිනී [තිකණ්ඩසෙස 2.8.27, 28, 29].

ද්වයං වණ්ණෙ. වණ්ණීයති පකාසීයති අත්ථො යෙන, සො වණ්ණො, වණ්ණ පකාසනෙ. න ඛරති න ඛීයතීති අක්ඛරො, ඛර විනාසෙ, ඛි ඛයෙ වා, තදා අරො. ලිඛනං, ලිපි, ලිඛි ඉමෙ වණ්ණසණ්ඨානෙ වත්තන්ති. ලිපිලිඛියො ඉත්ථියං.

භෙදාදයො ඉමෙ චතුරො උපායා සත්තුවිජයකාරණානි. සත්තුවිජයමුපගච්ඡන්ති එතෙහීති උපායා. පරස්මා විසිලෙසනං භෙදො.

ස්නෙහරාගාපනයනං, සංහාසොප්පාදනං තථා;

සන්තජ්ජනඤ්ච භෙදොයං, විඤ්ඤූහි තිවිධො මතො [කාමන්දකීයනීතිසාර 17.8].

තත්‍රායං තවානුග්ගතෙන පවුද්ධො පාසාදතරවො විය අත්තානඤ්චොච්ඡින්දිස්සතීති සඞ්කායං ජනිතායං ස්නෙහභත්තිඤ්චාපනයති. අභිභවනඤ්චොපාදයති [පද්ධඤ්චොපාදයති (ක.)]. අඤ්ඤස්ස ච පරියපච්චාමිත්තානුග්ගහණස්ස මරණමෙවන්තො භවිස්සතීත්‍යෙවංපකාරමභිභයනං සන්තජ්ජනං.

වධොත්ථග්ගහණඤ්චෙව, පරික්ලෙසො තථෙව ච;

ඉති දණ්ඩවිධඤ්ඤූහි, දණ්ඩොපි තිවිධො මතො [කාමන්දකීයනීතිසාර 17.9].

පරික්ලෙසො බන්ධනතාළනාදි.

අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරානං, දස්සනං ගුණකිත්තනං;

සම්බන්ධස්ස සමක්ඛානං, ආයතිං සම්පකාසනං.

වාචා පෙසලයා සාධු, තවාහමිති චප්පණං;

ඉති සාමවිධඤ්ඤූහි, සාමං පඤ්චවිධං මතං [කාමන්දකීයනීතිසාර 17.4-5].

‘‘අස්මිං එවං කතෙ ඉදං අම්හාකං භවිස්සතී’’ති ආසාදස්සනං ආයතිසම්පකාසනං. අප්පණමිත්‍යඞ්ගස්ස දානං.

දානඤ්ච පඤ්චධා සාරස්සාසාරස්ස ච දබ්බස්ස ගහිතස්ස සමප්පණං, තථාගහිතස්සානුමොදනං, තථා අපුබ්බදානං, තථා ‘‘අමුස්ස දබ්බං ගණ්හාහි, තථෙව භවිස්සතී’’ති පරසෙසු සයං ගාහප්පවත්තනං, තථා ඉණප්පමොචනඤ්චෙති. යථාහ –

‘‘යො සම්පත්තධනොස්සග්ගො, උත්තමමජ්ඣිමාධමො;

පතිදානං තථා තස්ස, ගහිතස්සානුමොදනං.

දබ්බදාන’මපුබ්බඤ්ච, සයං ගාහප්පවත්තනං;

දෙය්‍යස්ස පටිමොක්ඛො ච, දානං පඤ්චවිධං මත’’න්ති [කාමන්දකීයනීතිසාර 17.6-7].

එතෙ චත්තාරො උපායා මායාදීස්වෙවන්තොගධා, තථා හි මායොපෙක්ඛා ච දණ්ඩන්තොගධා. ඉන්දජාලඤ්ච භෙදෙ අන්තොගධං. කෙචි පනාහු

‘‘සාමං දානඤ්ච භෙදො ච, දණ්ඩො චෙති චතුක්කකං;

මායොපෙක්ඛින්දජාලඤ්ච, සත්තොපායා පකිත්තිතා’’ති [කාමන්දකීයනීතිසාර 17.3].

349. නාමමත්තෙන වුත්තානං භෙදාදීනමිදානි පරියායාන්‍යාහ. තත්‍ර ද්වයං භෙදෙ. ජප මානසෙ ච [ජපො චින්තනවාචාසු (ධාත්වත්ථසඞ්ගහ, 135 ගාථා)], භූ, ණො. භිදි ද්විධාකරණෙ, ණො.

තිකං දණ්ඩෙ. දණ්ඩ නිපාතනෙ, චුරාදි. සහො වුච්චති බලං, තබ්භවං සාහසං. දමනං දමො, දීඝපටිසෙධො.

350. සාමං සුද්දවග්ගෙ, දානඤ්ච බ්‍රාහ්මණවග්ගෙ කථෙස්සති. සාම්‍යාදයො සත්තරෙවාචරියමතෙ. පරම්පරොපකාරිත්තා රජ්ජස්සඞ්ගානි. පකට්ඨමුපකුබ්බන්ති රජ්ජන්ති පකතියොති චොච්චන්තෙ. වුත්තඤ්ච කාමන්දකීයෙ –

‘‘සාම්‍ය’මච්චඤ්ච රට්ඨඤ්ච, දුග්ගං කොසො බලං සඛා;

පරම්පරොපකාරීදං, සත්තඞ්ගං රජ්ජමුච්චතෙ [කාමන්දකීයනීතිසාර 4.1].

අමච්චරට්ඨදුග්ගානි, කොසො දණ්ඩො ච පඤ්චමො;

එතා පකතියො වුත්තා, විජිගීසස්ස රාජිනො.

එතා පඤ්ච තථා මිත්තං, සත්තමො පථවීපති;

සත්තප්පකතිකං රජ්ජං, ඉච්චාහ සූරපූජිතො’’ති.

තත්‍ර පොරසෙණීනං පධානභාවෙපි සති රට්ඨග්ගහණෙන, බලග්ගහණෙන වා ගහණසිද්ධන්ති නෙහ විසුං ගහණං කතං, අමරකොසෙ පන ද්වීහි ගහණෙ සිද්ධෙපි පධානත්තාඛ්‍යාපනත්ථං විසුං ගහිතා. වුත්තඤ්හි තත්‍ර –

‘‘සාම්‍ය’මච්චො සඛා කොසො, රජ්ජදුග්ගබලානි ච;

රජ්ජඞ්ගානි පකතයො, පොරානං සෙණියොපි චෙ’’ති [අමර 18.17].

එසඤ්ච සාම්‍යමච්චරට්ඨදුග්ගකොසබලසඛීනං පුබ්බතරස්ස ගරුත්තං විඤ්ඤෙය්‍යං, ඉහ තු නාමලිඞ්ගානුසාසනෙ අභිධානසත්ථෙ අනුපයොගතො යථාක්කමං ගරුත්තං න වත්තුමිච්ඡතීති බ්‍යතික්කමෙනොපඤ්ඤාසො කතො.

සුවණ්ණාදිමයභණ්ඩාගාරං කොසො, පබ්බතොදකරුක්ඛාදීහි දුග්ගමං පුරං දුග්ගං, විජිතං ජනපදවතී භූමි, බලං චක්කං, තඤ්ච මොලභතසෙණිසහායාමිත්තාටවිකභෙදෙන ඡබ්බිධං. තත්‍ර කමාගතං මොලං, වෙතනසම්බන්ධං භතං, පොරං බලං සෙණී, සහායභූතං සහායො, අමිත්තභූතං අමිත්තං, අටවිකං අටවිසහායො මිත්තං. තදපි සහජ්ජං, පාකතං, කිත්තිමඤ්චෙති තිවිධං. ‘‘ලිඞ්ගෙ සභාවෙ පකති, පොරාමච්චාදියොනිසු. තිලිඞ්ගං ගුණසාම්‍යෙපී’’ති [බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 1.4.29] රුද්දො.

351. පභාවාදීනං වසා සත්තියො නාම තිස්සො භවන්ති. සක සත්තියං,ති. තත්‍ර යං සන්ධාදීනං, භෙදාදීනඤ්ච යාථාවතො අවට්ඨාපනං, තං ඤාණබලං මන්තසත්ති, සකසම්පත්තුප්පත්තියං කොසදණ්ඩා පභූසත්ති, තෙසංයෙව පභුත්තසම්පාදනෙ සාමත්ථියතො. වුත්තඤ්ච ‘‘කොසදණ්ඩබලං පභූසත්ති’’රිති [චින්තාමණිටීකායම්පි]. බලවතී උස්සාහචෙට්ඨා උස්සාහසත්ති. වුත්තඤ්ච ‘‘වික්කමබලමුස්සාහසත්ති’’රිති [බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 2.8.19 චින්තාමණිටීකායම්පි].

පභාවාදීනං සකාරණං සරූපං දස්සෙතුමාහ ‘‘පභාවො’’ච්චාදි. දමනං දණ්ඩො, තදත්ථියා බලම්පි දණ්ඩො. තතො ජාතං යං තෙජො, තං පභාවො. තතො ජාතො යො තෙජො, සො ‘‘පභාවො’’තිපි පුල්ලිඞ්ගෙන යොජනීයං. පභවන්ති තෙජස්සිනො අනෙනෙති පභාවො, ණො. පකට්ඨො වා භාවො පභාවො. කොසො ධනං, තතො ජාතො යො තෙජො, සො පභාවො නාම. තථා කොසජො තෙජො ධනෙන සත්තූනමුපකරණං. පතපන්ති තෙජස්සිනො භවන්ත්‍යනෙනෙති පතාපො, ණො.

352. ද්වයං මන්තෙ. මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, සා එතස්මිං විජ්ජති තාය නිප්ඵාදෙතබ්බත්තාති මන්තො, අථ වා මන්ත ගුත්තභාසනෙ, භාවෙ ණො. ඉතරත්‍ර භාවෙ යු.

සො මන්තො ද්විගොචරො ද්වින්නං ජනානං විසයභූතො චතුක්කණ්ණො නාම. චත්තාරො කණ්ණා එත්ථ චතුක්කණ්ණො. සො මන්තො තිගොචරො තිණ්ණං ජනානං විසයභූතො ඡක්කණ්ණො නාම. මන්තො නාම චතුක්කණ්ණො වා ඡක්කණ්ණො වා කත්තබ්බො, න තතො පරන්ති ද්වින්නමෙවෙත්ථ ගහණං. අමරකොසෙ පන ඡක්කණ්ණොපි පටික්ඛිත්තො. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘අඡක්කණ්ණො, යො තතියාද්‍යගොචරො’’ති [අමර 18.22].

සබ්බපාරිසදත්තා [සබ්බපාඨිපදත්තා (ක.)] බ්‍යාකරණස්ස සොතූනං සමයන්තරෙස්වපි පටුභාවජනනත්ථං ඉධානාගතාපි ඡග්ගුණාදයො ආනෙත්වා කථෙතබ්බා. වුත්තඤ්හි –

‘‘සබ්බපාරිසදං [සබ්බපාටිපදං (ක.)] හිදං, සබ්බසත්ථ’මතො මතං;

නිස්සීයතෙ ක්වචි කිඤ්චි, සබ්බෙස’මත්‍ර වාදින’’න්ති.

යථා ඡග්ගුණා සන්ධි විග්ගහයානාසනද්වෙධාසයා [අමර 18.18-9]. තත්‍ර සන්ධි උපහාරලක්ඛණො තිවිධො කොසදණ්ඩභූමිප්පදානහෙතුකො. අපහාරලක්ඛණො විග්ගහො, සොපි තිවිධො පකාසයුද්ධං කූටයුද්ධං තුණ්හියුද්ධන්ති.

පරබ්‍යසනතාසපත්තිදෙසකාලාත්‍යුදයාවාපයානමත්තෙන සාද්ධෙ පරස්මිං කතාචරස්ස ගුණානුරත්තපකතිස්ස විජිගීසස්ස යාත්‍රා යානං [කාමන්දකීයනීතිසාරෙ 11 සග්ගෙ පස්සිතබ්බං], තඤ්ච විග්ගය්හයානං සන්ධායයානං සම්භූයයානං පසඞ්ගයානං උපෙක්ඛියයානමිති පඤ්චවිධං. පතිග්ගාහීනං නිග්ගය්හ, සන්ධාය, උපෙක්ඛිය වා යං යානං, තං විග්ගය්හයානාදි. යදා න සක්කොති, තදා සාමන්තෙහි සහෙකීභූය යානං සම්භූයයානං. අඤ්ඤත්‍ර ගන්තබ්බෙ අඤ්ඤස්මිං පසඞ්ගතො ගමනං පසඞ්ගයානං.

‘‘න මං පරො හන්තුං සමත්ථො, නාහම්පි පර’’මිති කාලාදිකෙ පරික්ඛිත්වා විජිගීසස්ස දුග්ගාදීනි වඩ්ඪයතො ඨිති ආසනං, තදපි විග්ගය්හාසනසන්ධායාසනාදිභෙදෙන පඤ්චවිධං. බලීනං සත්තූනං මජ්ඣෙ කාකක්ඛිවා’ලක්ඛිතස්සො’භයත්‍ර වචනෙනත්තනො සමප්පණං ද්වෙධං. අඤ්ඤතරෙන වා බලවතරෙන සන්ධි, අඤ්ඤතරෙන අබලෙන විග්ගහො ද්වෙධං. සත්තුනො වා පකතීහි සන්ධාය යො තෙන විග්ගහො, සත්තුනෙව වා යො සන්ධිවිග්ගහසමුදායහෙතුකො [සත්තුනොව වා සන්ධිවිග්ගහසමුදායහෙතුනො (බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 1.8.18)] දුග්ගාසයස්ස බ්‍යාපාරො, සොපි ද්වෙධං. පරසන්තානමප්‍යොභයවෙදනානං උභයතො වුත්ති ද්වෙධමුච්චතෙ.

‘‘උච්ඡිජ්ජමානො රිපුනා නිරුපාය පතික්‍රියො. සත්තිහීනො සමාසියතෙ’’ති [බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 1.8.18] හීනෙනාඤ්ඤස්ස බලවතරස්ස ධම්මවිජයිනො සමාසයනං [බලවතා අරිනා උච්ඡිජ්ජමානස්ස හීනසත්තිනො යං බලවධම්මවිජයිසමාසයනං (බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 1.8.18)], තස්සෙව වා බලිනො සත්තුනො කොසාදිප්පදානෙන ආසයනං ආසයො වුච්චතෙ. එතෙ ඡග්ගුණා.

යස්මිඤ්ච ගුණෙ ඨිතො විජිගීසො සක්කොත්‍යත්තනො අට්ඨවග්ගියකම්මානි පවත්තයිතුං, පරස්ස චෙතාන්‍යුපහන්තුං, ගුණමාධිට්ඨෙය්‍ය, සා වුඩ්ඪි.

කසි වණිජ්ජං පථො දුග්ගං, සෙතු කුඤ්ජරබන්ධනං;

ඛන්‍යාකරධනාදානං, සුඤ්ඤානඤ්ච නිවෙසනං [කාමන්දකීයනීතිසාර 5.78].

ඉත්‍යෙසො අට්ඨවග්ගො.

යස්මිං වා ගුණෙ ඨිතො සකම්මානං වුඩ්ඪි, ඛයං වා නාභිපස්සති, තං ඨානං, යස්මිං වා ගුණෙ ඨිතො සකම්මානමුපඝාතං පස්සති, තස්මිං න තිට්ඨෙය්‍ය, සො ඛයො, අයං නීතිවෙදීනං තිවග්ගො [අමර 18.19]. ඉතරෙසං ධම්මත්ථකාමා තිවග්ගො.

ද්වයං ගුය්හෙ. රහසි භවං රහස්සං, සො, රහෙ වා භවං රහස්සං. ගුහ සංවරණෙ, කම්මනි යො. ඉදං ද්වයං තීසු. රහස්සො මන්තො, රහස්සා වාචා, රහස්සං මන්තනං.

353. පඤ්චකං විජනෙ. විජි පුථභාවෙ, භූ, තො ච. විචි විවෙචනෙ, පුථුභාවෙ ච වා. ‘‘විවිත්තං තීසු විජනෙ, අසංපක්කපවිත්තෙසූ’’ති රුද්දො. විගතො ජනො අස්මාති විජනො. ඡාදෙතීති ඡන්නො. ඡද සංවරණෙ. විත්තමරහතීති රහො, රහ චාගෙ, රමන්තෙ අස්මින්ති වා රහො, වණ්ණවිකාරො. ‘‘රහො නිධුවනෙ චාපි, රහො ගුය්හෙ නපුංසක’’න්ති [බ්‍යාඛ්‍යාසුධා 2.8.22] රභසො. දුතියො රහොසද්දො අබ්‍යයං. නිස්සලාකා, උපාසුප්‍යත්‍ර. නිස්සලාකා ථී, උපාසු අබ්‍යයං.

ද්වයං විස්සාසෙ. සස පාලනෙ, ණො. සම්භ විස්සාසෙ. ‘‘විස්සම්භො කෙලිකලහෙ, විස්සාසෙ’පණයෙපි චෙ’’ති [චින්තාමණිටීකායම්පි] රුද්දො.

ද්වයං න්‍යායෙ. යුජ සමාධිම්හි, සමාධි අභ්‍යුපගමො, තො. උපගන්තබ්බත්තා උපායිකං. උපායා සකත්ථෙ ඉකො, ඔපායිකං, ඔපයිකම්පි [පාණිනි 5.4.34 (ගණ)], ලබ්භං, භජමානං, අභිනීතං, න්‍යායං, ඤායංප්‍යත්‍ර.

354. සිලොකං ඔවාදෙ. අවපුබ්බො වද වියත්තියං වාචායං, භාවෙ ණො. සාස අනුසිට්ඨිම්හි,ති, ආස්සි, අනුසිට්ඨි. අනුසාසතෙ අනුසාසනං. පුමවජ්ජෙ ඉත්ථියං, නපුංසකෙ ච. එත්ථ ච එකස්සෙවත්ථස්ස භින්නලිඞ්ගෙහි තීහි නාමෙහි කථනං න කෙවලං වාච්චලිඞ්ගොයෙව සද්දො, අථ ඛො වාචකලිඞ්ගොප්‍යත්ථීති දීපනත්ථං.

ද්වයං ආණායං. ආණ පෙසනෙ, භාවෙ අ, ආණා, ඉත්ථී. අවවාදො, නිද්දෙසො, සිට්ඨිප්‍යත්‍ර. ද්වයං බන්ධනෙ. දා දානෙ, භාවෙ යු, දා අවඛණ්ඩනෙ වා, වියොගදානතො උද්දානං.

355-356. ද්වයං අපරාධෙ. අපගච්ඡන්ත්‍යනෙනාති ආගු, ණු, පලොපො, රස්සස්ස දීඝතා, නපුංසකෙ ආගු. අපගතො රාධො යෙන අපරාධො, රාධ සංසිද්ධිම්හි. ද්වයං රාජගය්හෙ. කිර විකිරණෙ, කත්තරි අ, අත්තං. බල පාණනෙ, ඉ. කරසාහචරියතො බලි පුල්ලිඞ්ගෙ. භාගධෙය්‍යොප්‍යත්‍ර. භාගාසකත්ථෙ ධෙය්‍යො [පාණිනි 5.4.36 (වා.)], භාගත්තෙන තිට්ඨතීති වා භාගධෙය්‍යො, ඉයො.

ද්වයං තුට්ඨිදායෙ. මනොරථපුණ්ණත්තා පත්තබ්බො භාගො පුණ්ණපත්තො. තුස්සනං තුට්ඨො, සොස්සත්ථීති තුට්ඨී, තෙන දාතබ්බො දායො තුට්ඨිදායො, ආකාරන්තානමායො.

ඡක්කං පාභතෙ. තථා හි –

‘‘හෙමං සීහාසනං වෙසං, වුත්තං භද්දාසනං තථා;

උපායන’මුපග්ගය්හං, පාභතඤ්චො’පදා ථිය’’න්ති.

සිලොකාද්ධං නාම අමරමාලා.

උපගන්ත්වාදාතබ්බාති උපදා, අ, ඉත්ථී, තං තමත්ථං පත්ථෙන්තෙහි ආභරීයතෙ ආනීයතෙති පාභතං, පත්ථනත්ථජොතකොයං පසද්දො. උපෙය්‍යතෙති උපායනං, ඉතො යු, උපගච්ඡති යෙනාති වා උපායනං. කුච සඞ්කොචනෙ, ණො, විගතො කොචො යෙන උක්කොචො. පණ්ණෙන සත්ථපණ්ණෙන සද්ධිං ආකරීයතෙ ආනීයතෙති පණ්ණාකාරො, අඤ්ඤත්‍ර උපචාරා. පහිණන්ත්‍යනෙනෙති පහෙණකං, හි ගතියං, යු, සකත්ථෙ කො. පදෙසනං, උපග්ගය්හං, උපහාරොප්‍යත්‍ර.

ගුම්බාදිදෙය්‍යො ගුම්බඝටාදිකො [ගුම්බඝටාදිතො (?)] දෙය්‍යොසුඞ්කං, අනිත්ථී, ගුම්බො නාම ජලථලමග්ගාදීසු ලද්ධබ්බභාගො, තථා ඝට්ටොපි, සමානත්ථා හෙතෙ. ආදිනා පාභතම්පි සඞ්ගණ්හාති. සුඞ්ක ගමනෙ, සුඞ්කති යෙන, තං සුඞ්කං. ගමු ගමනෙ, බො, අස්සු, ගුම්බො. ද්වයං ගාමජනපදාදිතො ලද්ධබ්බභාගෙ. අය ගමනෙ, ණො, ආයො. අපච්චයෙ අයො. ධනානං සම්පත්තකාලෙ ආගමො ධනාගමො.

357. ද්වයං ඡත්තසාමඤ්ඤෙ. ආතපතො සූරියාලොකතො තායතීති ආතපත්තං, තො. ඡාදයතීති ඡත්තං, ඡද අපවාරණෙ, තො, ත්‍රණපච්චයෙ ඡත්‍රං, හෙමං සුවණ්ණඛචිතං රඤ්ඤං රාජූනං ආසනං සීහාසනාඛ්‍යං. සීහාකතිප්පධානත්තා සීහාකතිප්පධානං ආසනන්ති විග්ගහො.

ද්වයං චාමරෙ. වාලෙන කතා බීජනී වාලබීජනී. චමරො මිගො තස්සෙදං චාමරී. ‘‘චාමරා චාමරං රොමං, ගුච්ඡකඤ්චාවචූලක’’න්ති [තිකණ්ඩසෙස 2.8.406] තිකණ්ඩසෙසො. පකිණ්ණකංප්‍යත්‍ර. පකරීයතෙ වික්ඛිපතෙ පකිණ්ණකං, සකත්ථෙ කො.

358. ඛග්ගාදයො ඉමෙ පඤ්ච රාජූනං කකුධභණ්ඩානි භවන්ති. කුක ආදානෙ, ධො, වණ්ණවිපරියයො. රඤ්ඤො ගමනකාලෙ සදා ආදාතබ්බතො කකුධානි ච තානි රාජධනත්තා භණ්ඩානි චෙති කකුධභණ්ඩානි.

359. ද්වයං පුණ්ණඝටෙ. ජලපුණ්ණත්තා භද්දො කල්‍යාණො කුම්භො භද්දකුම්භො. ද්වයං හෙමභාජනෙ. භර භරණෙ, භරණං ධාරණං පොසනඤ්ච, ධාරණත්ථස්ස භරතිස්ස භිඞ්ගාදෙසො, භරති දධාති උදකන්ති භිඞ්ගාරො, ආරො. කරකො, කුණ්ඩිකාප්‍යත්‍ර.

හත්ථී ච අස්සො ච රථො ච පත්ති ච, තෙසං සමූහො හත්ථිස්සරථපත්ති චතුරඞ්ගිනී සෙනාත්‍යුච්චතෙ, සෙනඞ්ගත්තා සමාහාරද්වන්දොයං. චත්තාරි අඞ්ගානි යස්සං සංවිජ්ජන්ති, සා චතුරඞ්ගිනී, ඊ, ඉනී.

360. දන්ත්‍යන්තං හත්ථිනි. කුඤ්ජො හනු, දන්තො ච, තංයොගා කුඤ්ජරො, අතිසයෙ රො, කුං පථවිං ජරාපෙතීති වා කුඤ්ජරො, අලුත්තසමාසො, කුඤ්ජෙ වා ගිරිකූටෙ රමති, කොඤ්චනාදං නදන්තො වා චරති, කුං වා පථවිං තදාඝාතෙන ජරයතීති කුඤ්ජරො. වාරයති පරබලං වාරණො, නන්දාදීහි යු. හත්ථයොගා හත්ථී. මතඞ්ගස්ස ඉසිනො අපච්චං මාතඞ්ගො, මහන්තං අඞ්ගං සරීරමෙතස්සාති වා මාතඞ්ගො, හ නලොපො, අස්සාකාරො ච. ද්වෙ රදා දන්තා යස්ස ද්විරදො, ‘‘රද විලෙඛනෙ දන්තෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ. ගජ සද්දෙ, ගජතීති, අ. නගො පබ්බතො, සො විය දිස්සතීති නාගො, ණො. කරෙන, මුඛෙන චාති ද්වීහි පිවතීති ද්විපො. ඉ ගමනෙ, භො. දන්තයොගා දන්තී. සට්ඨිහායනො, දන්තාවලො, අනෙකපො, මතඞ්ගජො, කරී, ථම්භෙරමො, පද්මී, මහාමිගො, පීලු, සින්ධුරො, දීඝමාරුතො, රාජීවො, ජලකක්ඛො, නිල්ලුරො, කරටී, වරඞ්ගො, සුප්පකණ්ණො ඉච්චාදීනිපි හත්ථිනො නාමානි. සට්ඨිවස්සිකත්තා, ජාතියා සට්ඨිවස්සකාලෙ ථාමෙන හායනතො වා සට්ඨිහායනො.

වනකරීනං යො යූථජෙට්ඨො, සො සයූථානං ජෙට්ඨත්තා යූථජෙට්ඨො. සයූථෙ පාති රක්ඛතීති යූථපොති චොච්චතෙ.

361. කාළාවකාදීනි එතානි හත්ථිරාජානං කුලානි. කලම්බතෙ සද්දායතෙති කාළාවකො, ණ්වු, මලොපො. ගඞ්ගායං ජාතො ගඞ්ගෙය්‍යො, ඨානවසෙන සා සඤ්ඤා. පණ්ඩරවණ්ණතාය පණ්ඩරො. වණ්ණවසෙන තම්බවණ්ණතාය තම්බො. පිඞ්ගලවණ්ණතාය පිඞ්ගලො. ගන්ධයුත්තතාය ගන්ධො. මඞ්ග ගමනත්ථො, සොභනගමනයුත්තතාය මඞ්ගලො, අතිසායනෙ, පසංසායං වා ලො. හෙමවණ්ණතාය හෙමො. උපොසථකුලෙ ජාතත්තා උපොසථො, උපගන්ත්වා අරයො උසතීති වා උපොසථො, ථො, උස දාහෙ, උපපුබ්බො වස නිවාසෙ වා, වස්සො, උපොසථො, තිථීවිසෙසො ච. ඡබ්බණ්ණදන්තතාය ඡද්දන්තො. එතෙසඤ්ච කාළාවකො දසන්නං පුරිසානං බලං ධාරෙති, ගඞ්ගෙය්‍යො දසන්නං කාළාවකානං, එවං යාවඡද්දන්තා නෙතබ්බො, සම්මාසම්බුද්ධො පන දසන්නං ඡද්දන්තානං බලං ධාරෙති, තෙනෙව භගවා කාළාවකහත්ථිගණනාය කොටිසහස්සබලං ධාරෙති, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං.

362. පාදො කරිපොතෙ. පඤ්චවස්සානි යාව කලභො, කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, අභො, කලභො, ළත්තෙ කළභො, මාතාපිතූහි භරිතබ්බත්තා භිඞ්කො, භරතිස්ස භිඞ්කො. කරිසාවකොප්‍යත්‍ර. පාදො මත්තමාතඞ්ගෙ. දානං පභින්නො යස්ස පභින්නො. මජ්ජතීති මත්තො, මද උම්මාදෙ. ගජෙ ජායතීති ගජ්ජො, ණ්‍යො, මදො. සො සඤ්ජාතො යස්ස ගජ්ජිතො.

ද්වයං හත්ථිසමූහෙ. හත්ථීනං සමූහො හත්ථිඝටා. ගජානං සමූහො ගජතා, ගාමජනබන්ධුසහායාදීහි තා. පාදො හත්ථිනියං. හත්ථයොගා හත්ථිනී, ඊ, ඉනී. කණ සද්දෙ, ඉරු, සකත්ථෙ කො. කරෙණුකාතිපි, තදා කරයොගා කරෙණුකා, ඉණු. කරිණී, ධෙනුකා, වසා, කරෙණුප්‍යත්‍ර.

363. හත්ථිසිරොපිණ්ඩා හත්ථිනො සිරසි ද්වෙ පිණ්ඩා කුම්භාඛ්‍යා. කෙ සිරසි භවතීති කුම්භො, අස්සු, නිග්ගහීතාගමො ච. ද්වින්නං පන කුම්භානං මජ්ඣිමං විදු නාම [අමර 18.37]. අඞ්කුසසඞ්ඝාතං වින්දත්‍යස්මින්ති විදු, පුමෙ, උ. ද්වයං කණ්ණමූලෙ. චූළ නිමජ්ජනෙ, ණ්වු, චූළිකා, චුද සඤ්චොදනෙ වා, චොදෙන්ති එත්ථ අඞ්කුසාදීහි අදන්තන්ති චූළිකා, දස්ස ළො, ණ්වු.

ආසතෙ අස්මින්ති ආසනං, ඛන්ධදෙසො. ඛන්ධො එව දෙසො ඛන්ධදෙසො, තස්මිං. ද්වයං පුච්ඡමූලෙ. පුච්ඡස්ස මූලං හෙට්ඨිමභාගො.

364. තිකං ගජබන්ධනථම්භෙ. ආලන්ත්‍යස්මිං, අනෙන වා බන්ධන්ති ආලානං, යු. ආපුබ්බො බන්ධනත්ථො ලාධාතු. ආහනන්ති බන්ධන්ත්‍යස්මිං, අනෙන වා ආළ්හකො, හනධාතු, නස්ස ළො, වණ්ණවිපරියයො ච, ණ්වු. ථම්භ පටිබන්ධනෙ. බන්ධොප්‍යත්‍ර.

තිකං සඞ්ඛලෙ. අනිත්ථී තූති ත්වන්තං ලිඞ්ගපදං. ගල සෙචනෙ. නිගළති බන්ධති යෙනාති නිගළො, අ, කත්තුසාධනං වා. අදි බන්ධනෙ, අන්දතීති අන්දුකො. ණ්වු, අස්සු. භුසං ඛලත්‍යනෙන සඞ්ඛලං, කටි වත්ථබන්ධනෙපි, ‘‘ථීකටීවත්ථබන්ධෙපි, නිගළෙ සඞ්ඛලං තිසූ’’ති [චින්තාමණිටීකා 18.41] රභසො. සඞ්ඛලිකාප්‍යත්‍ර.

ද්වයං ගජගණ්ඩෙ. ගණ්ඩ වදනෙකදෙසෙ, අධාතූනම්පි ධාතූසු පාඨො, ධාතු හි ක්‍රියත්ථො. ගණ්ඩො කපොලසාමඤ්ඤෙපි. කට වස්සාවරණෙසු, අ. ද්වයං කරිමදජලෙ. දීයතෙති දානං. මද උම්මාදෙ, කරණෙ අ.

365. ද්වයං හත්ථිකරෙ. සොණ වණ්ණගතීසු, ඩො, සොඩ ගබ්බෙ වා, නිග්ගහීතාගමො, ණො ච. ද්වීසු ද්වෙපි.

ද්වයං සොණ්ඩග්ගෙ. කරස්ස සොණ්ඩස්ස අග්ගං. පුස පොසනෙ. ඛරො, සස්ස කො, උස්සොත්තං, පුස වුඩ්ඪිම්හි වා, භූ, පුස ස්නෙහසෙචනපූරණෙසු වා, කියාදි, පුස ධාරණෙ වා, චුරාදි.

හත්ථිස්ස කායමජ්ඣම්හි බන්ධනරජ්ජු කච්ඡා නාම. කච බන්ධනෙ, ඡො. දූසා, වරත්‍රාප්‍යත්‍ර. කුථො නාම හත්ථිපිට්ඨත්ථරිතචිත්‍රකම්බලං, සො ආදි යෙසන්තෙ කුථාදයො. කුථාදයො එව කප්පනො නාම භවන්ති. කප්ප සාමත්ථියෙ, සජ්ජනායඤ්ච, කරණෙ යු. කප්පනාපි. කච සජ්ජනායං, ථො, කුථො, තීසු. ‘‘නපුංසකමත්ථරණං, ථී පවෙණී කුථං තිසූ’’ති [චින්තාමණිටීකා 18.42] හි වොපාලිතො. පවෙණී, අත්ථරණං, වණ්ණො, පරිත්ථොමොති එතෙ කුථපරියායා.

366. ද්වයං රාජාරහෙ හත්ථිනි. රාජානමුපගන්ත්වා වහිතුමරහතීති ඔපවය්හො, අරහත්ථෙ ණ්‍යො. රාජානං වහිතුං අරහතීති රාජවය්හො, ණ්‍යො. ද්වයං කප්පිතහත්ථිනි. සජ්ජා සජ්ජනා සඤ්ජාතා යස්මිං සජ්ජිතො. කප්පා කප්පනා සඤ්ජාතා යස්මිං කප්පිතො. එතස්මායෙව පාඨා සජ්ජකප්පා සජ්ජනාකප්පනානං පරියායාති ඤෙය්‍යා.

හත්ථිනො පාදෙ විජ්ඣනකණ්ටකො ‘‘තොමරො’’ත්‍යුච්චතෙ. තුජ්ජතෙනෙනෙති තොමරො, තුද බ්‍යථනෙ, අරො, දස්ස මො, ඔත්තං. වෙණුකංප්‍යත්‍ර [කොත්‍රං වෙණුකමාලානං (අමර 18.41)], ක්වචි වෙළුකන්තිපි පාඨො.

367. හත්ථිනො කණ්ණමූලම්හි විජ්ඣනකණ්ටකො ‘‘තුත්ත’’මිත්‍යුච්චතෙ. තුජ්ජතෙනෙනෙති තුත්තං, තො. හත්ථිනො මත්ථකම්හි විජ්ඣනකණ්ටකො ‘‘අඞ්කුසො’’ත්‍යුච්චතෙ. අඞ්කතෙ අනෙනෙති අඞ්කුසො, අඞ්ක ලක්ඛණෙ, සො, අස්සු.

පජ්ජද්ධං හත්ථාරොහෙ. මඩි භූසායං, හත්ථිං මණ්ඩයති රක්ඛතීති හත්ථිමණ්ඩො, සොව හත්ථිමෙණ්ඩො, මි හිංසායං වා, ඩො, නිග්ගහීතාගමො. හත්ථිං පාති රක්ඛතීති හත්ථිපො, කම්මනි ණො. හත්ථිං ගොපයති රක්ඛතීති හත්ථිගොපකො. ගුප රක්ඛණෙ, සකත්ථෙ කො. ආධොරණො, නිසාදිනොප්‍යත්‍ර.

368. මාතඞ්ගහයාදීනං ගමනාදික්‍රියාසික්ඛාපකො ආචරියො ‘‘ගාමණීයො’’ත්‍යුච්චතෙ. ගමනං ගාමො, භාවෙ ණො. හත්ථාදීනං ගමනක්‍රියා ගාමො, තං නෙති සික්ඛාපෙතීති ගාමණීයො, අඤ්ඤක්‍රියාසික්ඛාපනෙතූපචාරා, ගාමං වා හත්ථාදිසමූහං නෙතීති ගාමණීයො, ගමනං වා සික්ඛාපෙතීති ගාමණීයො, සබ්බත්‍ර නස්ස ණත්තං.

පාදද්වයං අස්සෙ. හය ගතියං, අ. තුරං සීඝං ගච්ඡතීති තුරඞ්ගො, ක්වි, බින්දාලොපො, ලොපෙ සති තුරගො. වාහ පයතනෙ, අ. අස භක්ඛනෙ, අ. සින්ධූනමදූරභවො ජනපදොපි සින්ධවො, තත්‍ර භවො සින්ධවො, සංයොගන්තත්තා න වුද්ධි. ඝොටකො, පීති, තුරඞ්ගමො, වාජී, ගන්ධබ්බො, සත්තිරිච්චාදීනිපි අස්සෙ. ඝුට පරිවත්තනෙ, ණ්වු. පා පානෙ,ති. ‘‘පානෙ ථී පීති අස්සෙ සො’’ති රුද්දො. වාජයොගා වාජී, ඊ. ‘‘එසඤ්ච පුබ්බං පක්ඛො ආසි, ස තු දෙවෙත්‍යත්‍යත්ථිතෙන සාලීභූතමුනිනා සක්කං පයොජෙත්වා වජිරඡෙදිතො’’ති නිකායන්තරියා. සප සමවායෙ,ති, සත්ති, සාමත්ථියෙපි.

369. තස්ස අස්සස්ස භෙදො විසෙසො අස්සතරො, අස්සං තරතීති අස්සතරො, තර අතික්කමනෙ, තරපච්චයෙනාපි සිද්ධං. පධානස්සභූමිභවො සුජාතිකො අවිකාරී කුලීනකො අස්සො ආජානීයො නාම, ආ භුසො කාරණාකාරණං ජානාතීති ආජානීයො, අනීයො, ණ්‍යපච්චයෙන වා සිද්ධං, තදා ‘‘කියාදිතො නා’’ති නාගමො, ඊකාරාගමො ච [චින්තාමණිටීකා 18.44 ගාථායම්පි පස්සිතබ්බං]. කුලෙ සම්භූතො කුලීනකො, ඊනො, සකත්ථෙ කො. සඞ්ගාමෙ ගරුසත්ථප්පහාරෙන නිහතො සන්තො පියො සාමිකං න ජහති සුඛං වහනසීලො යො අස්සො, සො විනීතසද්දෙනොච්චතෙ. විසෙසෙන දම්මතං නෙති යන්ති විනීතො.

ද්වයං අස්සපොතෙ. කස ගමනෙ, ඔරො, අස්සි, කිඤ්චි සරතීති වා කිසොරො, බින්දුලොපො, අස්සො ච, හයො එව බාලත්තා හයපොතකො, අප්පත්ථෙ කො.

370. ද්වයං අථාමස්සෙ. ඝුට පරිවත්තනෙ, ණ්වු, ඝොටකො, අස්සසාමඤ්ඤෙප්‍යයං, ඛරං ගච්ඡතීති ඛලුඞ්ගො, සො එව ඛළුඞ්කො, ගකාරස්ස කකාරං කත්වා, රස්ස ලො, ළත්තමුත්තඤ්ච, ඛළුකොතිපි. ජවෙන සබ්බෙසමධිකො අස්සො ජවනො, යු.

ද්වයං කවීතිඛ්‍යාතෙ මුඛබන්ධනෙ. මුඛමාතිට්ඨතීති මුඛාඨානං. ඛෙ මුඛවිවරෙ ලීනො ඛලීනො. ‘‘කවිකා තු ඛලීනොති [ඛලීනෙ ථී (?)], කවියං කථනංත්‍යපී’’ති රභසො. කවි, කවිකාප්‍යත්‍ර. කු සද්දෙ. ඉ, ඊ ච, සකත්ථෙ කො. වාසද්දෙන නපුංසකත්තං සමුච්චිනොති. වුත්තඤ්ච අමරකොසෙ ‘‘කවිකා තු ඛලීනො’නිත්ථී’’ති [අමර 18.49].

අස්සාභිතාළිනී වෙත්තවිකතාදි කසා නාම. කස ගමනෙ, අ, කරණසාධනං.

371. අස්සස්ස නාසාගතරජ්ජුම්හි කුසා, කුස සිලෙසනෙ. ද්වයං අස්සායං. වල සංවරණෙ, වො, ළත්තං, ආ, වළවා. අසතීති අස්සා, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ, ආ ච, අස්සා. වාමීප්‍යත්‍ර. ද්වයං ඛුරෙ. ඛුර ඡෙදනෙ. සං සුඛං ඵරත්‍යනෙන සඵං, නෙරුත්තො. ‘‘සඵං ක්ලීවෙ ඛුරො පුමා’’ති [අමර 18.49] අමරකොසො.

ද්වයං පුච්ඡමත්තෙ. පුච්ඡ පමාදෙ. න ගච්ඡතීති නඞ්ගුට්ඨො, අඞ්ග ගමනෙ, ඨො, අස්සු, ද්වෙපි අනිත්ථියං. ලූමංප්‍යත්‍ර. ද්වයං කෙසවති නඞ්ගුට්ඨමත්තෙ, න තු හත්ථිනො එව. වාලසමූහයොගා වාලහත්ථො, යථා කෙසහත්ථො චයෙ, තථාත්‍රාපි. වාලො ධිය්‍යතෙ අස්මින්ති වාලධි, ඉ.

එත්ථානාගතාපි අස්සස්ස ධාරාඛ්‍යා [ධාවාඛ්‍යා (ක.)] පඤ්ච ගතියො කථෙතබ්බා. යථා –

අක්කන්දිතං ධොරිතකං, රෙචිතං වග්ගිතං ප්ලුතං;

ගතියොමෙ පඤ්ච ධාරා [ධාවා (ක.)], අස්සානං විඤ්ඤුනා මතා [අමර 18.48-9].

තත්ථ විත්ථම්භා සමාවගති අක්කන්දිතං, කන්දි ගතිසොසනෙසු, තො. තතො අධිකා චතුරාගති ධොරිතකං, ධොර ගතිචාතුරියෙ, තො, සකත්ථෙ කො. මණ්ඩලිකායානෙන ගමනං රෙචිතං, රිච වියොජනසම්බජ්ඣනෙසු, සම්බජ්ඣනං මිස්සනං. වෙගෙන පරික්ඛිත්තො පරිචරණං වග්ගිතං, වග්ග ගමනත්ථො. තුරං සමෙන ගමනං ප්ලුතං, ප්ලු ගතියං. ත’දුත්ත’මස්සසත්ථෙ ‘‘සමො’ධිකො ලයො වෙගී, තුරිතස්සො භවෙ කමා’’ති.

372. ද්වයං යුද්ධත්ථෙ චක්කයුත්තයානෙ. සන්ද ගමනෙ, සන්දතෙ ගම්‍යතෙනෙනෙති සන්දනො, යු. රමතෙනෙනෙති රථො, ථො, මලොපො. සතඞ්ගොප්‍යත්‍ර. සතමඞ්ගාන්‍යස්ස.

යං න රණාය යුද්ධත්ථං චක්කයුත්තං යානං, අපි තු කීළාභමනාද්‍යත්ථං, සො පුස්සරථො. වුත්තඤ්ච අමරකොසෙ ‘‘අයං පුස්සරථො චක්ක-යානං න සමරාය ය’’න්ති [අමර 18.51]. පුස පාසනෙ, සො, පුසනාමකෙන ඵලවිසෙසෙන යුත්තො රථො පුස්සරථො, පුස්සනක්ඛත්තෙන කතො, සජ්ජිතො වා රථොති පුස්සරථො.

බ්‍යග්ඝස්ස චම්මාවුතො පරික්ඛිත්තො රථො වෙය්‍යග්ඝො නාම, බ්‍යග්ඝස්ස විකාරො චම්මං වෙය්‍යග්ඝං, ණො, තෙන පරිවුතො රථො වෙය්‍යග්ඝො, ණො, උභයත්‍රාපි වුඩ්ඪාගමො. ‘‘පච්චත්තං [පච්චත්ථං (ක.)] අයන්ති ගච්ඡන්තීති පච්චයා’’ති වචනත්ථතො පච්චත්තමෙව [පච්චත්ථමෙව (?)] පච්චයා භවන්ති, යථා කාරිතන්තස්මාපි පයොජකවසෙන අනෙකකාරිතපච්චයා. දීපිනො චම්මාවුතො රථො දීපො නාම, දීපිනො විකාරො චම්මං දීපං, ණො, තෙන පරිවුතො රථො දීපො, ණො.

373. ද්වයං පුරිසයුත්තයානෙ. සි සෙවායං. සුඛත්ථිකෙහි සෙවීයතෙති සිවිකා, ණ්වු, වාගමො, ඉත්තං, කිතපච්චයා හි යෙභුය්‍යෙන කම්මාදීසුපි වත්තන්ති, කිච්චපච්චයා ච කත්තරිපි, යථා ‘‘විනයො, නිස්සයො, තපනීයා ධම්මා’’ත්‍යාදීසු, මහාපදෙසෙන වා කිතකිච්චපච්චයානං කත්තුකම්මාදීස්වපි පවත්ති වෙදිතබ්බා, සිවං කරොතීති වා සිවිකා, ඉකො. යාප්‍යෙහි අධමෙහි යායතෙ නිය්‍යතෙති යාප්‍යයානං. ‘‘යාප්‍ය පානීයකෙ නින්ද්‍යෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ.

ද්වයං සකටෙ. අනිත්ථී තූති ත්වන්තං ලිඞ්ගපදං. සක සත්තියං, අටො. අන පාණනෙ, කරණසාධනං, නත්ථි නාසා යස්සාති වා අනං, සාලොපො, රස්සො ච. ක්ලීවෙ’නං, සකටො, නිත්ථීත්‍යමරකොසො [අමර 18.52].

ද්වයං චක්කෙ. කරොති ගමනමනෙනෙති චක්කං, ද්විත්තං, චක්කාදි. රථස්ස අඞ්ගං රථඞ්ගං. තස්ස චක්කස්ස අන්තො අවසානං නෙමි, සා නාරියං ඉත්ථියං. නයති චක්කං නෙමි. යා භූමිං ඵුසති, නී නයෙ, මි, ඊපච්චයෙ නෙමී ච. පධිප්‍යත්‍ර.

374. තම්මජ්ඣෙ තස්ස රථස්ස, චක්කස්ස වා මජ්ඣෙ චක්කාකාරො පිණ්ඩිකා, යස්සං සබ්බානි කට්ඨානි ආසජ්ජන්තෙ. පිණ්ඩිකාසාහචරියා නාභි ඉත්ථී, ඊපච්චයෙ නාභී ච. සබ්බානි කට්ඨානි පිණ්ඩෙතීති පිණ්ඩිකා, පිණ්ඩ සඞ්ඝාතෙ, අ, සකත්ථෙ කො. පිණ්ඩීපි, නාභි වියාති නාභි.