3. නරවග්ගවණ්ණනා

227-228. පොරිසන්තානි මනුස්සජාතියා නාමානි. මනො උස්සන්නමස්සාති මනුස්සො, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසා උක්කට්ඨගුණචිත්තා, කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි, සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති [අ. නි. 9.21]. තථා හි බුද්ධා භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකමහාසාවකචක්කවත්තිනො ච අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සාත්වෙව පඤ්ඤායිංසූති එකෙ, අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සදතාය මනුස්සා, යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො, අලොභාදයො ච උස්සදා, තෙ ලොභාදීහි උස්සදතාය අපායමග්ගං, අලොභාදීහි උස්සදතාය සුගතිමග්ගං, නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි, අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සදතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුමහාදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා මනුස්සාති වුච්චන්තී’’ති. ලොකියා පන මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සාති වදන්ති, මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො හිතාහිතවිධායකො සත්තානං පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති, පච්චක්ඛතො, පරම්පරතාය ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා තස්ස පුත්තසදිසතාය මනුස්සාති වුච්චන්ති, තතො එව හි තෙ ‘‘මානවා, මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති, උස්සපච්චයො. මනුනො අපච්චං මානුසො, උසො. මර පාණචාගෙ, චො, මච්චො, පබ්බජ්ජාදිනා වා ත්‍යපච්චයො, ධාත්වන්තස්ස ලොපො ච. තතො ‘‘යවත’’මිච්චාදිනා චො, ද්විත්තං. මනුනො අපච්චං මානවො. මාණවොප්‍යත්‍ර, ණවො. මනුම්හා ජාතො මනුජො. නී නයෙ, නෙතීති නරො, අරො. පුස පොසනෙ, ණො, පුරෙතීති වා පොසො. පුර පූරණෙ, සො, උස්සොත්තං, රලොපො. පුනාතීති පුමා,පු පවනෙ, මො, සිස්සා. පුරෙතීති පුරිසො, පොරිසො ච, ඉසො, රස්සස්ස දීඝතාය පූරිසො ච. එත්ථ ච මනුස්සාදිපඤ්චකං ඉත්ථියම්පි වත්තතෙ, නරාදයො තු පුමෙයෙව විසිට්ඨලිඞ්ගත්තා. තත්‍ර මනුස්ස මානුස මනුජ මාණවෙහි නදාදිත්තා ඊපච්චයො, එකසකාරලොපො, මනුසී, මානුසී, මනුජී, මාණවී. මච්චා, ඉත්ථියමතො ආපච්චයො.

විද්දසුපරියන්තං පණ්ඩිතෙ. පණ්ඩා බුද්ධි සඤ්ජාතා අස්සාති පණ්ඩිතො, තරත්‍යාදි. පඩි ගතියං වා, තො. බුජ්ඣතීති බුධො. විදති ජානාතීති විද්වා, විද ඤාණෙ, වො, සිස්සා. භූ සත්තායං, අත්ථෙ විභාවෙති පකාසෙති සීලෙනාති විභාවී, ණී. රාගාදයො සමෙතීති සන්තො, තො, සුන්දරො අන්තො අවසානමෙතස්සාති වා සන්තො. සුන්දරා පඤ්ඤා යස්ස සප්පඤ්ඤො. කින්නාම න වින්දතීති කොවිදො, නෙරුත්තො, කුං පාපං වින්දතීති වා කොවිදො. ධී පඤ්ඤා යස්සත්ථීති සො ධීමා, සොභනං ඣායතීති සුධී, ඣෙ චින්තායං. ඣස්ස ධො, ඊ, සුන්දරා ධී යස්සාති වා සුධී. කවි වණ්ණෙ, ඉ, ඉත්ථියං කවී ච, කු සද්දෙ වා, ඉ, කවි. බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යත්තො, අඤ්ජ ගතියං, තො. භුජාදීනමන්තො නො ද්වි ච. විසිට්ඨො අත්තා යස්සාති වා බ්‍යත්තො. චක්ඛ දස්සනෙ, යු, විචක්ඛණො, විචාරෙතීති වා විචක්ඛණො, නෙරුත්තො. විගතො සාරදො එතස්මාති විසාරදො.

229. මෙධා ධාරණා මති පඤ්ඤා යස්සාති මෙධාවී, වී. අතිසයමතියුත්තතාය මතිමා. පඤ්ඤාය යොගතො පඤ්ඤො. විසෙසං ජානාති සීලෙනාති විඤ්ඤූ, රූ. විද ඤාණෙ, උරො, විදුරො [විදූරො (ක.)]. රූපච්චයෙ විදූ. ධීයොගා ධීරො, රො. විසිට්ඨදස්සනසීලතාය විපස්සී, ණී. දොසං ජානාතීති දොසඤ්ඤූ, රූ. බුජ්ඣතීති බුද්ධො, තො. දු ගතියං, අ, උස්සාවො [දු ගතියං අබ්බො (සූචි)], දබ්බො. විද ඤාණෙ, දසු.

230-231. මහිලාන්තං ඉත්ථිසාමඤ්ඤෙ. ඉසු ඉච්ඡායං, තො, නදාදි. සීමස්ස අන්තො සීමන්තො, කෙසවෙසො, තංයොගා සීමන්තිනී, ඉනී. නරස්සායං නාරී, ඉදමත්ථෙ ණො. තිට්ඨති ගබ්භො යස්සං, සා ථී. ධා ධාරණෙ වා, වණ්ණවිකාරො, ඊ. බන්ධ බන්ධනෙ, ඌ, බන්ධස්ස වධාදෙසො ච [ණ්වාදි 3], වධූසද්දො සුණිසාභරියානම්පි වාචකො. වන සම්භත්තියං, තො, ඉකාරාගමො ච. අඞ්ග ගමනත්ථො, යු, අඞ්ගනා, විසිට්ඨනාරියම්පි අඞ්ගනා, තදා කල්‍යාණඞ්ගනාරීලක්ඛණොපෙතං පසත්ථං හත්ථපාදාදිකමඞ්ගමස්සත්ථීති අස්සත්ථ්‍යත්ථෙ අඞ්ගා කල්‍යාණෙ නපච්චයො [මොග්ගල්ලාන 4.92]. විරූපෙසුපි මදො රාගමදො යස්සා සා පමදා, විසිට්ඨනාරියංප්‍යත්‍ර පමදා, තදා පකට්ඨො මදො රූපසොභග්ගජනිතො චෙතොවිකාරො යස්සා සා පමදා. රූපලාවණ්‍යසම්පන්නතාය සුන්දරී, විසිට්ඨායම්පි. කමනීයවුත්තිතාය කන්තා, කමු කන්තියං, තො. කන්තියොගා වා කන්තා, විසිට්ඨායම්පි. රමයති විනොදයති නායකං, සා රමණී, නන්දාදීහි යු, නදාදි, විසිට්ඨායම්පි. දය රක්ඛණෙ, කම්මනි තො. අප්පං බලං යස්සා සා අබලා, අප්පත්ථොයං අකාරො. මාතුයා ගාමො විය ගාමො යස්සා සා මාතුගාමො, මාතා විය ගච්ඡතීති වා මාතුගාමො, ගමු ගමනෙ, ණො, මාතා විය ගසතීති වා මාතුගාමො, ගස අදනෙ, මො, මාතා විය ගායතීති වා මාතුගාමො, ගා සද්දෙ, මො. මහී විය සුචිං අසුචිම්පි ලාතීති මහිලා, මහන්තෙසු බහූසුපි රත්තචිත්තෙසු ඉලති ගච්ඡතීති වා මහිලා, ඉල ගමනෙ, මහ පූජායං වා, ඉරො, ලත්තං, ආ, මහිලා. මහෙලාප්‍යත්‍ර.

තිකං විසිට්ඨනාරියමෙව. ලල විලාසෙ, නන්දාදීහි යු. ලල ඉච්ඡායන්ති චුරාදිගණතො වා යු. භයපකති භීරු, භී භයෙ, රු, ‘‘භීරු අත්තෙ ජනෙ’ත්ථිය’’න්ති රභසො. අතිසයිතකාමා කාමිනී, කාමො සිඞ්ගාරරූපො මදො යස්සාත්ථීති ඉනී, සබ්බත්‍රෙවං. වාමලොචනා, භාවිනී, නිතම්බිනී, රාමාඉච්චාදීනිපි විසිට්ඨනාරීනාමානි.

ද්වයං පඨමවයසි වත්තමානායං.

අට්ඨවස්සා භවෙ ගොරී, දසවස්සා තු කඤ්ඤකා;

සම්පත්තෙ ද්වාදසෙ වස්සෙ, කුමාරීත්‍ය’භිධීයතෙ [චින්තාමණිටීකා 16.8].

ඉහ ත්වභෙදොපචාරෙනෙකත්තං. අඤ්ඤෙ පනාහු ‘‘කඤ්ඤාසද්දොයං පුමුනාභිසම්බන්ධපුබ්බකෙ සම්පයොගෙ නිවත්තෙතී’’ති. කුමාර කීළායං, චුරාදි, කුමාරයතීති කුමාරී, අ, නදාදි, සකත්ථෙ කො, ණ්වුනා වා සිද්ධො. කමනීයතෙති කඤ්ඤා, කන දිත්තිකන්තිගතීසු, යො, න්‍යස්ස ඤත්තං, අ, ආ.

යුවසද්දතො පාටිපදිකතොති, යුවති. වරිත්ථිපරියායසාමඤ්ඤෙපි යුවතිසද්දො පකත්‍යන්තරමත්ථීති. තර තරණෙ, යු, උත්තං, ඊ ච.

232. සාභිසෙකා ලද්ධාභිසෙකා රාජිත්ථී මහෙසී නාම, මහ පූජායං, කම්මනි ඉසො, ඉස්සෙ, තතො ඊ, මහතියො රාජිත්ථියො ඊසති අභිභවතීති වා මහෙසී, ඊස ඉස්සරියෙ, ඊ. මහෙසිතො අඤ්ඤා රාජනාරියො භොගිනියො භොගයොගා, ඊ, ඉනී ච. යානාරී පුරිසස්ස සඞ්කෙතං යාති, සා ‘‘ධවත්ථිනී, අභිසාරිකා’’ති චොච්චතෙ. ධවං පතිං අත්ථයති ඉච්ඡතීති ධවත්ථිනී, අත්ථ යාචනිච්ඡාසු, ඉනී, අසතීවිසෙසො. සර ගතියං, අභිසරති සඞ්කෙතන්ති, ණ්වු.

233. ඡක්කං වෙසියං. චතුසට්ඨිකලාකුසලතාය, සීලරූපාදිමත්තාය ච ගණ්‍යතෙ ආදීයතෙ ගණිකා, ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ, ණ්වු. වෙසො ආකප්පො, තෙනාතිසොභතෙ, කම්මවෙසෙහි වා ඉච්ඡීයතෙති. අතිසොභනෙ, ඉච්ඡත්ථෙ වා යපච්චයො. වණ්ණසම්පන්නා දාසී වණ්ණදාසී, දාසිම්පි හි වණ්ණසම්පන්නං කෙචි සාමිකා ධනලොභෙන ගණිකං කරොන්ති. නගරං සොභෙතීති නගරසොභිනී. රූපෙන උපජීවතීති රූපූපජීවිනී. අතිසයවෙසයුත්තතාය වෙසී.

ද්වයං අසතීසාමඤ්ඤෙ. කුලානි අටති නාසයතීති කුලටා. බන්ධමනුබන්ධං කායතීති බන්ධකී, නදාදි.

234. චතුක්කං උත්තමනාරියං. වරො ආරොහො සොණි යස්සා සා වරාරොහා. උත්තමගුණයොගා උත්තමා. සොණිගාරවෙන මත්තගජො විය බන්ධනගාමිනී මත්තකාසිනී, කස ගතියං. වරවණ්ණයොගා වරවණ්ණිනී, ඉනී.

‘‘සීතෙ සුඛොණ්හසබ්බඞ්ගී, ගිම්හෙ යා සුඛසීතලා;

භත්තු භත්තා ච යා නාරී, සා භවෙ වරවණ්ණිනී’’ති. රුද්දො;

ද්වයං අඛණ්ඩිතචරිත්‍රායං. පති සාමිකොව කමනීයො යස්සා පතිබ්බතා, පතිම්හි වතමස්සාති වා පතිබ්බතා. අස භුවි, අන්තො, ඊ, ආදිලොපො. සමෙතීති වා සතී, සමු උපසමෙ, අන්තො, ඊ.

ද්වයං කාමරත්තරාජපුත්තාදිනො කුලස්ස නියතපතියං. කුලානුරූපා ඉත්ථී කුලිත්ථී, කුලං පාලෙති රක්ඛතීති කුලපාලිකා, ණ්වු.

235. ද්වයං මතභත්තිකායං. විගතො ධවො භත්තා යස්සා විධවා. පති සුඤ්ඤො නට්ඨො යස්සාති පතිසුඤ්ඤා.

ද්වයං අත්තිච්ඡාය පත්‍යන්වෙසිනියං කඤ්ඤායං. පතිං වරති ගවෙසතීති පතිම්බරා, දුතියායාලොපො. සයමෙව පතිං වරතීති සයම්බරා, පඨමායාලොපො, වර පත්ථනායං.

චතුක්කං විජාතායං. විජනී ගබ්භවිමොක්ඛනෙ, තො, විජායිත්ථාති විජාතා. සූ අභිසවෙ, තො. ජාතං අපච්චං පුත්තො එතිස්සාති ජාතාපච්චා. පසූතාව පසූතිකා, කපච්චයො, ඉත්තඤ්ච.

236. ද්වයං දූතියං. යා පෙසීයතෙ, සා දූතී, දු ගමනෙ,ති, ඊම්හි දූතී. සඤ්චාරයති යථාභිමතන්ති, ණ්වු.

තිකං දාසියං. දු කුච්ඡිතං අසති භක්ඛතීති දාසී, ඊ, දීයන්තෙ තායාති වා දාසී, දා දානෙ, සො, ඊ ච. චිට පෙසනෙ, කම්මනි ණො, ඊ. කුටං උදකකුම්භං ධාරෙතීති කුටධාරිකා, ණ්වු.

ද්වයං සුභාසුභනිරූපිනියං සංවරිකාදිම්හි. වර ගතියං, කත්තරි ඉනී. සුභාසුභස්ස ඉක්ඛණං නිරූපනං යස්සාත්ථීති, ඉ, සකත්ථෙ කො. ඉමෙ ද්වෙ සද්දා තුල්‍යත්ථා.

යා සයං ඛත්තියජාති යස්ස කස්සචි භරියා, සා ඛත්තියානී, ඛත්තියා ච. ඛත්තියස්සාපච්චං ඛත්තියානී, ආනො, ඊ. ණම්හි ඛත්තියා.

237. පජ්ජං අග්ගිසක්ඛිපුබ්බකතපාණිගහිතායං භරියායං, අඤ්ඤත්‍ර තූපචාරා. දාරයන්තෙ යෙනාති දාරො, දර විදාරණෙ, අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො. ජායති පුත්තො යායාති ජායා, ජන ජනනෙ, යො, ජනිස්ස ජා ච, ආ, ජයතීති වා ජායා, ජි ජයෙ, යො, ජිස්ස ජා, ආ, ජායා. කල සඞ්ඛ්‍යානෙ, අත්තො. ඝරං නෙතීති ඝරණී, ණත්තං. භරිතබ්බතො භරියා, භර භරණෙ, යො. පියායිතබ්බතො පියා,පී තප්පනකන්තීසු, යො. පජං පුත්තං පාලෙතීති පජාපති, පා පාලනෙ,ති, ආත්තං, රස්සත්තඤ්ච. ද්වින්නං පූරණී දුතියා. පඨමො භත්තා, භරියා දුතියා. සාමිකස්ස පාදෙ පරිචරතීති පාදපරිචාරිකා, ණ්වු. පතිනී, පාණිගහිතා, සහධම්මිනීතිපි තස්සායෙව නාමානි.

238. තිකං සඛියං. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු සහ ඛායති පකාසතීති සඛී, සහපුබ්බො ඛා පකාසනකථනෙසු, ඊ. අල භූසනෙ ආපුබ්බො, ඉ. වයසා තුල්‍යා වයසා, තුල්‍යෙ සඤ්ඤායං සො [පාණිනි 4.4.91 සුත්තෙ යපච්චයො දිස්සති].

ජරොවුච්චති චොරස්සාමිකො, තස්සායං ජාරී, ණො, ඊ. සාමිකං අතික්කම්ම අඤ්ඤත්‍ර චරතීති, ඉනී.

239. පුමෙ තූති ලිඞ්ගන්තො තුසද්දො න පුබ්බං භජතෙ. අර ගමනෙ, තු, අරස්සුත්තං. රතියා ජායතීති රජො, තිලොපො. පුප්ඵ විකසනෙ, පුප්ඵං.

තිකං රජස්සලායං. උතුයොගාඋතුනී, ඉනී. රජයොගා රජස්සලා, සලො. පුප්ඵවන්තතාය පුප්ඵවතී. ථීධම්මිනී, අවී, අත්තෙයී, මලිනී, උතුමතී, උදකීඉච්චාදීනිපි තස්සා නාමානි.

තිකං ගබ්භිනියං. ගරු අලහුකො ගබ්භො කුච්ඡි එතිස්සාති ගරුගබ්භා. ආපන්නො පත්තො ගබ්භට්ඨො සත්තො එතායාති ආපන්නසත්තා. ගබ්භයොගා ගබ්භිනී.

තිකං යෙන වෙඨිතො ගබ්භො කුච්ඡියං තිට්ඨති, තත්‍රාසයෙති ඛ්‍යාතෙ. ගබ්භො ආසයතෙ තිට්ඨත්‍යත්‍රාති, ණො. ජරං එතීති ජලාබු. උ, රස්ස ලො, යස්ස බො, ජරාපුබ්බො ඉ ගතියං. කලං ජරතං ලාතීති කලලො, කල සඞ්ඛ්‍යානෙ වා, අලො.

240-241. සත්තකං භත්තරි. ධූ කම්පනෙ, සන්තාසං ධුනොතීති ධවො, අ. සං එතස්සත්ථීති සාමිකො, ආමිපච්චයො, සකත්ථෙ කො, ඉපච්චයො වා, නිග්ගහීතස්ස මො, අස්ස ච දීඝො, සාමිකො. භර භරණෙ, භරතීති භත්තා, රිතු. කමු ඉච්ඡායං, තො, ‘‘පක්කමාදීහි න්තො චා’’ති න්තත්තං. පා රක්ඛණෙ, අති, පති. වර ඉච්ඡායං, අ, වරො. පී තප්පනකන්තීසු, යො.

රතිකාරණත්තා පතිනො උප උපපති, සමාසෙ කතෙ අභිධානතො පුබ්බනිපාතො, අප්පධානභූතො වා පති උපපති. ජර වයොහානිම්හි, ජීයන්තෙ අනෙනාති ජාරො, දාරො ච.

සත්තකං පුත්තෙ. නරකෙ න පතන්ත්‍යනෙන ජාතෙනාති අපච්චං, පත ගතියං, යො, ත්‍යස්ස චො, න පතති න විච්ඡින්දති වංසො එතෙනාති වා අපච්චං, පුත්තෙ, ධීතරි ච නිච්චනපුංසකොයං. පූ පවනෙ. පුනාති පිතරො තෙනාති පුත්තො. ‘‘ඡදාදීහි තත්‍රණ’’ති තො. පූරෙතීති වා පුත්තො. අත්තතො ජාතො අත්‍රජො, ‘‘අත්තජො’’තිපි පාඨො. සුයතෙති සුතො. සු අභිසවෙ, සුණාතීති වා සුතො, තො, සු සවනෙ. තනුම්හා ජාතො තනුජො, තනයො ච, යො, තනොති මුදන්ති වා තනයො, අයො. සූයතෙති සූනු, කම්මනි නු, සූ පසවෙ.

පුත්තාදයො සූනුපරියන්තා ධීතරි වත්තමානා ඉත්ථියං වත්තන්ති. දුහිතා, ධීතා ච සදා නාරියමෙව. දුහ පපූරණෙ, රාතු, ඔත්තාභාවො, ඉකාරාගමො ච. ධා ධාරණෙ, රාතු, ආස්සී. පුත්තාදයො ච තෙ සාමඤ්ඤෙනෙව කුණ්ඩගොලකාදීනං වාචකා. සවණ්ණායං තු ඌඪායං සජාතො සයං ජනිතො සුතො ඔරසො නාම. සජාතසද්දෙන කුණ්ඩකගොලකඛත්තාදිබ්‍යවච්ඡෙදො. ජීවති භත්තරි ජාරජො සුතො කුණ්ඩාඛ්‍යො. මතෙ භත්තරි ජාරජො ගොලකාඛ්‍යො. අරියාසුද්දජො සුතො ඛත්තා නාම [ඛත්තා අරියාසුද්දානං (අමර 20.3)]. ආදිනා මාගධාදීනං ගහණං. වුත්තඤ්හි –

‘‘අමතෙ ජාරජො කුණ්ඩො,

මතෙ භත්තරි ගොලකො’’ති [අමර 16.36].

‘‘මාගධො සුද්දඛත්තාජො’’ති [අභිධානු 503 ගාථා] ච.

උරසා මනසා නිම්මිතො, උරසද්දා තතියන්තා නිම්මිතත්ථෙ ණො, නිවිට්ඨත්තා තෙන නිම්මිතොති වුච්චති. උරසි භවොති වා ඔරසො.

242. චතුක්කංපතිපතිනීනං යුගෙ, ‘‘දාරා පුමෙ බහුත්තෙ ච, දං කලත්‍රෙ නපුංසකෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 16.38] අමරමාලා, ජංසද්දො ත්වබ්‍යයො දාරවචනො. තස්මා ‘‘ජම්පති, දම්පතී’’තිපි භවිතබ්බං, ඉධ පන කච්චායනමතෙනොදාහටා. ජායා ච පති ච ජායාපති. ඉතරීතරයොගද්වන්දො. ජායා ච පති ච ජානිපති, තථා ජායම්පතිආදයො, ජායාසද්දස්ස පතිම්හි පරෙ ජානි, තුදඤ්ච, ජායඤ්ච යදාදිනා.

තිකං නපුංසකෙ. විගතො රාගස්සවො යස්මා වස්සවරො. සු සවනෙ, අරො. පණ බ්‍යවහාරෙ, ඩො, පඩි ලිඞ්ගවෙකල්‍යෙ වා, භූවාදි. න ඉත්ථී න පුමා නපුංසකං, නිරුත්තිනයෙන ඉත්ථිපුමානං පුංසකභාවො, නස්ස ච පකති. තතියාපකති, සණ්ඩො, කලීබන්තිපි තස්ස නාමානි. තතියා පකති තතියප්පකාරො, සමජාතිකෙ ඉත්ථිපුරිසෙ අපෙක්ඛිත්වා තතියත්තං පකාරස්ස. පඨමා හි පකති ඉත්ථී, දුතියා පකති පුරිසො, ඉතරපකති තතියා පකති.

243. ඡක්කං ඤාතිමත්තෙ, බන්ධුයෙව බන්ධවො, අ, උස්සාවො. බන්ධතීති බන්ධු, උ. සස්ස අත්තනො ජනො සජනො. සමානං ගොත්තං කුලං අස්සාති සගොත්තො, සමානස්ස සභාවො. ඤා අවබොධනෙ, කම්මෙති, ඤාතියෙව ඤාතකො, අත්තං, සකත්ථෙ කො ච. සුසද්දොප්‍යත්‍ර [ස්ව (අමර 16.36)].

ද්වයං සත්තපුරිසාවධිකෙසු නිකටඤාතීසු. ලොහිතෙන සම්බන්ධො සාලොහිතො, සම්බන්ධස්ස සාදෙසො, පුබ්බනිපාතො ච, සමානං පිණ්ඩදානං යස්ස සපිණ්ඩො, සනාභයොප්‍යත්‍ර [නාභි සත්තපුරිසාවධිකකුලෙ (චින්තාමණිටීකා 16.33)]. තිකං පිතරි. තා පාලනෙ, තො කත්තරි. ජනයතීති ජනකො, ණ්වු. පා රක්ඛණෙ, රිතු, අස්සිත්තං.

244. ඡක්කං මාතරි. අම පූජායං, කම්මනි මො, බො ච, අම්මා, අම්බා. ජනයතීති ජනනී, යු, නදාදි. මාන පූජායං, පුත්තං මානෙතීති මාතා, රාතු, පාතීති වා මාතා, පාතිස්ස මො. ජනෙතීති ජනෙත්ති,ති. ජනෙතීති ජනිකා, ණ්වු, ඉත්තං.

අප්පධානභූතා මාතා උපමාතා, කුමාරෙ ධාරෙතීති ධාති. ධා ධාරණෙ,ති. ජායාය භරියාය භාතිකො කනිට්ඨො ච ජෙට්ඨො ච සාලො නාම, සස්ස අත්තනො එසා සා, භරියා, තස්සා භාතා සාලො, ජායාය භාතරි අලො. සර ගතිචින්තාහිංසාසු වා, ණො, ලත්තං, සාල විතක්කෙ වා, චුරාදි.

245. සාමිනො භත්තු භගිනී නනන්දා නාම, න නන්දතීති නනන්දා, අත්තාභාවො නස්ස විභාසාධිකාරා. නන්ද සමිද්ධියං, භූවාදි.

ද්වයං අය්‍යිකායං. මාතුයා මාතා මාතාමහී. පිතූනං පිතරි ච මාතරි ච ආමහං යදාදිනා, නදාදි. අරහ පූජායං, ණ්වු, රහස්ස යො, අය ගතිම්හි වා, ණ්වු, අය්‍යිකා.

මාතුයා භාතා මාතුලො නාම, මාතුයා භාතා මාතුලො, මාතු භාතරි උලපච්චයො. අස්ස මාතුලස්ස පජාපති ජායා මාතුලානී නාම, මාතුලස්ස භරියා මාතුලානී, මාතුලභරියායං ආනො, නදාදි, අථ වා මාතුලස්ස එසා මාතුලානී, ඊ, අස්ස ආනො.

246. ජායාපතීනං ද්වින්නං ජනනී මාතා සස්සු වුත්තා, සස ගතිහිංසාපානෙසු. තප්පිතා තෙසං ජායාපතීනං පිතා පන සසුරො නාම, සසධාතුම්හා උරො. භගිනියා පුත්තො පන භාගිනෙය්‍යො නාම, භගිනියා අපච්චං භාගිනෙය්‍යො, ණෙය්‍යො.

247. ද්වයං සුතස්ස, සුතාය ච පුත්තෙසු. නහ බන්ධනෙ, රිතු, නී නයෙ වා. පුත්තස්ස පුත්තො පපුත්තො, ත්තලොපො, උස්සත්තඤ්ච. සාමිභාතා දෙවරො නාම, අථ වා සාමිභාතා කනිට්ඨො සාමිනො භාතා දෙවරො නාම. ජෙට්ඨො තු සසුරො එවොච්චතෙ. දිවු කීළායං, අරො.

ද්වයං ධීතුපතිම්හි. ජන ජනනෙ, රිතු, අස්සාත්තං, නස්ස මාදෙසො ච. ද්වයං පිතුපිතරි. පිතුනො පිතා පිතාමහො.

248. හුසාන්තානි පදෙන පදෙන නාමානි. මාතුයා භගිනී මාතුච්ඡා, ච්ඡො. පිතුනො භගිනී පිතුච්ඡා, පිතුභගිනී පිතුච්ඡා භවෙත්‍යත්ථො.

පිතාමහසද්දො න කෙවලං ජනකපිතරමෙව වදති, අථ ඛො ජනකපිතුපිතාදයොපීති එත්ථාපි ‘‘පපිතාමහො’’ ඉච්චුදාහටො. පිතුනො අය්‍යකො පය්‍යකො, තුලොපො. සු සවනෙ, ණ්හා. ණිසම්හි සුණිසා. සම්හි හුසා, හත්තං. සබ්බත්‍ර ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආ.

249. චතුක්කං එකොදරෙ භාතරි. සමානොදරෙ ඨිතො සොදරියො, සමානස්ස සො. සමානො ගබ්භො සගබ්භො, තත්‍ර භවො සගබ්භො, ණො. සමානොදරෙ ජාතො සොදරො. සමානොදරෙ ජාතො සහජො. සහසද්දො තුල්‍යවචනො.

මාතාපිතූ තෙ ද්වෙ ජනා පිතරො වුච්චන්තෙ. උභින්නම්පි ජනකබ්‍යප්පදෙසනියතත්තා අභෙදවචනිච්ඡායං පිතුත්තමත්ථෙව. නන්වභෙදා ජාති, තස්සා චොභයත්‍ර සත්තාදෙකත්තං, න ච ජාතියා ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යා භවන්ති, අදබ්බත්තා බහුවචනං න සියාති? නෙස දොසො, න හි ජාතිපදත්ථිකස්ස න දබ්බං, දබ්බපදත්ථිකස්ස වා න ජාතීති. කින්තුභයෙසංප්‍යුභයපදත්ථො ඉහාත්ථවිසෙසො. ජාතිපදත්ථිකස්ස ජාති පධානභූතා දබ්බං ගුණභූතං, දබ්බපදත්ථිකස්ස තු විපරියයො, තත්‍ර ජාතිවචනිච්ඡායං දබ්බෙ විය ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යා වත්තබ්බා, තස්ස ච බහුත්තා බහුවචනං. පුබ්බෙ වියාභෙදවචනිච්ඡායං පුත්තො ච ධීතා ච පුත්තා වුච්චන්තෙ, ජඤ්ඤත්තඤ්හි පුත්තබ්‍යපදෙසනියතං ධීතරිප්‍යත්ථි, විපරියයෙ තු න භවත්‍යනභිධානතො. භෙදවචනිච්ඡායං පුත්තධීතරොති භවති.

250. සස්සු ච සසුරො ච සසුරාති වුච්චන්තෙ. තදපච්චොහනසම්බන්ධිනිබන්ධනා හි බ්‍යප්පදෙසො සස්සුයම්පි ඨිතො. භෙදවචනිච්ඡායං තු පුබ්බෙ විය පච්චත්ථං සද්දනිවෙසො. භාතා ච භගිනී ච භාතරො වුච්චන්තෙ. එකගබ්භොසිතත්තං භාතුබ්‍යප්පදෙසනියතං භගිනියංප්‍යත්ථි. තතො එකගබ්භොසිතත්තස්සාභෙදවචනිච්ඡායං උභො භාතරො වුච්චන්තෙ. එත්ථ ච සබ්බත්‍රාපි විරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. දුවිධො හි එකසෙසො සරූපාසරූපවසෙන. තත්‍ර සරූපෙකසෙසෙ බහුවචනමෙව, ඉතරත්‍ර පන ද්විවචනං, යථා පුරිසො ච පුරිසො ච පුරිසා, නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපං, මාතා ච පිතා ච පිතරොති.

බාල්‍යයොබ්බනවුඩ්ඪත්තානි තීණි වයානි. තත්‍ර තිකං බාල්‍යෙ. ද්වයං යොබ්බනෙ. බාලස්ස භාවො බාලත්තං, ත්තං. තාපච්චයෙ බාලතා. ණ්‍යම්හි බාල්‍යං, අථ වා බල පාණනෙ, බලන්ති අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන පණන්තීති බාලා, බල්‍යන්තෙ සංවරීයන්තෙති වා බාලා, බල සංවරණෙ. තෙසං භාවො බාලත්තාදි. යුවස්ස භාවො යොබ්බඤ්ඤං, යොබ්බනඤ්ච, භාවෙ ණ්‍යො, ණො ච, අථ වා යු මිස්සනෙ, යු, උස්ස උවාදෙසො, වුද්ධි. තෙසං භාවො යොබ්බඤ්ඤාදි.

251. යෙ ජරාකතා සුක්කා කෙසාදයො, තෙ පලිතං නාම සියුං, තෙසං වා යං සුක්කත්තං, තං පලිතං නාම. පච පාකෙ, ඉතො, චස්ස ලත්තඤ්ච.

ද්වයං වලිපලිතාදිමති කායපරිපාකෙ. ජීයන්ති වුඩ්ඪා භවන්ති අස්සං ජරා, ජර වයොහානිම්හි, ජරා එව ජරතා, සකත්ථෙ තාපච්චයො. විස්සසාතිපි ජරාය නාමං. විසෙසෙන සංසතෙ අධො පාතයතීති විස්සසා. සංසති’රයං පමාදත්ථො, අවසංසනත්ථො ච, ඉහ අවසංසනත්ථො, නිග්ගහීතලොපො, ද්විත්තඤ්ච.

බාල්‍යයොබ්බනවුඩ්ඪත්තානි පුබ්බෙ වුත්තානි. ඉදානි තබ්බතිනාමාන්‍යාහ. තත්‍ර අද්ධං ඡාපසාමඤ්ඤෙ. පුථ, පථ විත්ථාරෙ, උකො, පුථුකො, පල ගමනෙ, ණ්වු, අස්සිත්තං, ද්විත්තඤ්ච, පිල්ලකො. ඡුප සම්ඵස්සෙ, උස්සාත්තං, ඡාපො. කුමාර කීළායං, කුමාරො. බල පාණනෙ, ණො, බාලො, පූ පවනෙ, තො, සකත්ථෙ කො, පොතකො, ඉත්ථියං පොතකී. පොතො, සාවො, සාවකො, අබ්භකො, ඩිම්භො, සුසුකො, සුසුඉච්චාදීනිපි ඡාපසාමඤ්ඤත්ථානි.

252. බාලසාමඤ්ඤවාචකානි දස්සෙත්වා විසෙසබාලනාමානි දස්සෙතුමාහ ‘‘අථු’’ච්චාදි. උත්තානො, උත්තානං වා සයතීති උත්තානසයො. කපච්චයෙ උත්තානසෙය්‍යකො. ථනං පිවතීති ථනපො, ඩිම්භසද්දොප්‍යත්‍ර.

253. සත්තකං තරුණෙ.

ආසොළසා භවෙ බාලො,

තරුණො තු තතො භවෙ;

වුද්ධො තු සත්තත්‍යායුම්හා,

තීණි වයානි ලක්ඛයෙ.

තර තරණෙ, උණො. වයසි යොබ්බනෙ තිට්ඨතීති වයට්ඨො, තො, ‘‘වයො බාල්‍යාදි පක්ඛී ච, යොබ්බනඤ්ච වයො ක්වචී’’ති [චින්තාමණිටීකා 16.42] රුද්දො, දහ භස්මීකරණෙ, අරො, යු මිස්සනෙ, අ, උවාදෙසො, සිස්සාකාරො. සස ප්ලුතගතිම්හි, උ, අස්සුත්තං, සුසු, තරුණස්ස වා පාටිපදිකස්ස සුස්වාදෙසො. මනුනො අපච්චං මානවො, වණ්ණවිකාරො, නස්ස ණත්තං, මාණවො. කුච්ඡායං කපච්චයො, මාණවකොති සිද්ධං. වුත්තඤ්ච –

‘‘අපච්චෙ කුච්ඡිතෙ මූළ්හෙ, මනුතොස්සග්ගිකො මතො’’ති [මහාභාස්ස 4.1.161] දර විදාරණෙ, ණ්වු.

ද්වයං සුඛවඩ්ඪිතෙ කුමාරෙ, සුඛො කුමාරො සුකුමාරො, ඛලොපො, සුඛෙන එධති වද්ධතීති සුඛෙධිතො. ‘‘සුඛොචිතො’’තිපි පාඨො, සුඛං උචිතං සම්පිණ්ඩිතං එත්ථාති සුඛොචිතො, උච සමවායෙ.

254-255. ද්විපාදෙන වුඩ්ඪස්ස නාමානි. ආයුමහත්තං ලාතීති මහල්ලකො, ණ්වු, ද්විත්තං. වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ, කත්තරි තො, තස්ස ඪො, ඩ්ඪස්ස ඩො, අස්සුත්තං, ධා ගතිනිවත්තියං, ඉරො, ධස්ස ථත්තං, ඉස්ස එත්තං. ජර වයොහානිම්හි, කත්තරි තො, තස්ස ඉන්නාදෙසො, ධාත්වන්තලොපො, ණත්තඤ්ච, ජිණ්ණො, සකත්ථෙ කම්හි ජිණ්ණකො. පකතං වයො යොබ්බනමස්සාති පවයොතිපි වුඩ්ඪස්ස නාමං.

වලිනන්තානි පාදෙන නාමානි. තත්‍ර තිකං ජෙට්ඨභාතරි. අග්ගෙ පුරෙ කාලෙ, පුබ්බෙ ච කාලෙ ජායතීති අග්ගජො, පුබ්බජො ච. අයඤ්ච වුඩ්ඪො අයඤ්ච වුඩ්ඪො, අයමිමෙසං විසෙසෙන වුඩ්ඪොති ජෙට්ඨො, වුඩ්ඪසද්දා ඉට්ඨපච්චයො, ‘‘වුඩ්ඪස්ස ජො ඉයිට්ඨෙසූ’’ති වුඩ්ඪස්ස ජො. අලොපෙ පරස්සාසවණ්ණත්තං.

තිකං පච්ඡාජාතෙ භාතරි. අයඤ්ච යුවා අයඤ්ච යුවා, අයමිමෙසං විසෙසෙන යුවාති කනිට්ඨො, කනියො [කණිට්ඨො කණියො (ක.)] ච. ඉයිට්ඨෙසු යුවසද්දස්ස කනාදෙසො [කණාදෙසො (ක.)]. අනු පච්ඡාකාලෙ ජාතො අනුජො. ජඝඤ්ඤෙ පච්ඡාකාලෙ ජාතො ජඝඤ්ඤජො. අපරස්මිං පච්ඡාකාලෙ ජාතො අපරජොති ද්වෙප්‍යත්‍ර.

වලි සිථිලං තචො චම්මං යස්ස වලිත්තචො, ද්විත්තං. වලි චම්මමෙතස්සත්ථීති වලිනො, ඉනො. උත්තානසයාදයො වලිනන්තා වාච්චලිඞ්ගත්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු වත්තන්ති, යථා – උත්තානසයො බාලො, උත්තානසයා කුමාරී, උත්තානසයං නපුංසකං.

256. පඤ්චකං මත්ථකෙ. සි සයෙ, සො, දීඝො ච, අඞ්ගෙසු උත්තමඞ්ගත්තා උත්තමඞ්ගං, උත්තමො ච තං අඞ්ගඤ්චාතිපි උත්තමඞ්ගං. සීසඤ්ච උත්තමඞ්ගඤ්ච සීසොත්තමඞ්ගානි. සි සෙවායං, රො, සෙවන්ති එතෙනාති සිරො. මුද තොසෙ, ධො. සිස්සාකාරො. මස ආමසනෙ, ත්ථො, සකත්ථෙ කො ච, මසි පරිමාණෙ වා.

පජ්ජද්ධං කෙසෙ. කෙ මත්ථකෙ සෙති තිට්ඨතීති කෙසො. සත්තමියාලොපො, කති ඡෙදනෙ, අලො, අස්සුත්තං. වල සංවරණෙ, කම්මනි ණපච්චයො, වාලො. උත්තමඞ්ගෙ සීසෙ රුහතීති උත්තමඞ්ගරුහො. මුද්ධනි ජායතීති මුද්ධජො. වාලො ච උත්තමඞ්ගරුහො ච මුද්ධජො චෙති ඉතරීතරයොගද්වන්දො. චිකුරො, කචොතිප්‍යත්‍ර. චි චයනෙ, කුර සද්දෙ, අනෙකත්ථත්තා ඡෙදනෙ. වඩ්ඪමානො චිකරීයතෙති චිකුරො, කච බන්ධනෙ, අ.

257. කුසුමගබ්භා කෙසා කෙසචූළා මුත්තිකාදිනා බහි සංයතා සන්ථතා ධම්මිලො නාම. එකතො කත්වා ධරීයති බන්ධීයතීති ධම්මිලො, කම්මනි ඉලො. ධම්මෙන නානාදෙසියමනුස්සානං සමාචාරෙන ඉලතීති වා ධම්මිලො, ඉල ගමනෙ.

ද්වයං කුමාරානං සිඛාපඤ්චකෙ, චූළත්තයෙති කෙචි. කාකානං පක්ඛසණ්ඨානත්තා කාකපක්ඛො. සිඛා එව සිඛණ්ඩකො, සකත්ථෙ කො. සිඛාසිඛණ්ඩසද්දානමභෙදත්තායෙව හි ‘‘සිඛණ්ඩී, සිඛී චා’’ති මොරො වුත්තො.

පාසො, හත්ථො ච ඉමෙ ද්වෙ කෙසචයෙ කෙසපරියායතො පරෙ හුත්වා කෙසානං කලාපෙ වත්තන්ති, න කෙවලා, යථා – කෙසපාසො කෙසහත්ථො ඉච්චාදි. පා රක්ඛණෙ, පාති රක්ඛති අවයවෙති පාසො, සො, පස බන්ධනෙති කෙචි, ණො. හන ගතියං, අවයවා නිහනන්ති එත්ථාති හත්ථො, ථො, පක්ඛොප්‍යත්‍ර.

තාපසානං වතීනං තහිං කෙසචයෙ ජටාසද්දො වුච්චති, ජට ජටනෙ, ජට සඞ්ඝාතෙ වා, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ.

258. පොසිතභත්තාදීහි යා බන්ඣතෙ, තත්‍ර වෙණී, පවෙණී ච. වී පජනෙ, පජනං ගබ්භවිමොක්ඛො, වී තන්තසන්තානෙ වා, ණී. පක්ඛෙ පවෙණී.

ද්වයං සීසමජ්ඣට්ඨචූළායං. චූළ සඤ්චොදනෙ, චූළ හාවකරණෙ වා, අ. සිඛා වුත්තා. කෙසපාසීප්‍යත්‍ර, නදාදි.

නාරීනං කෙසමජ්ඣම්හි පද්ධති උජුගතමග්ගො සීමන්තොති මතො කථිතො. සීමස්ස අන්තො සීමන්තො, සී සයෙ වා, අන්තො, මජ්ඣෙ මකාරවණ්ණාගමො.

259. තිකං ලොමෙ. ලූ ඡෙදනෙ, වඩ්ඪමානං ලූයතෙති ලොමං, මො. තනුම්හි රුහතීති තනුරුහං, අ. රුහ ජනනෙ, රූහ පාතුභාවෙ වා, මො, හලොපො, ඔත්තඤ්ච, ලූ ඡෙදනෙ වා, මො, ලස්ස රත්තං, රොමං. අක්ඛිම්හි ජාතං ලොමං පම්හං, පඛුමඤ්චොච්චතෙ. පමිනොති තෙනාති පම්හං,පපුබ්බො මා පරිමාණෙ, හපච්චයො. අක්ඛිනො පක්ඛද්වයෙ ජාතං පඛුමං, උමො, කලොපො ච.

පුමමුඛෙ පුරිසානං මුඛෙ වුත්තං [පවුට්ඨං (ක.)] ලොමං මස්සු නාම, මස ආමසනෙ, සු, මස්සු.

තිකං භමුම්හි. භම අනවට්ඨානෙ, ඌ, මලොපො, භූ. උම්හි භමු, කපච්චයෙ භමුකො. භමුකසහචරණතො භමු පුල්ලිඞ්ගො.

260. තිකං නෙත්තොදකෙ. ඛිප පෙරණෙ, පො, ඉස්සත්තං. නෙත්තෙ ජාතං ජලං නෙත්තජලං. අස අධොපතනෙ, සු, අස්සු. නෙත්තජලඤ්ච අස්සු චාති ද්වන්දො. අස්සු නපුංසකෙ.

ද්වයං අක්ඛිපුත්තලිකායං. නෙත්තෙ දිස්සමානා තාරා නෙත්තතාරා. කඤ්ඤාසද්දතො තද්ධිතො අපච්චයො, කඤ්ඤාසද්දස්ස කනීනාදෙසො, ඉත්ථිකතාකාරපරෙ කෙ පුබ්බො අකාරො ඉකාරමාපජ්ජතෙ [කාතන්ත 2.2.65], කනීනිකා. තාරකාප්‍යත්‍ර.

ඡක්කං මුඛවිවරෙ, කවයො පන තදුපලක්ඛිතෙපි සමුදායෙ යුජ්ජන්තෙ. වද වියත්තියං වාචායං, කරණෙ යු. මු බන්ධනෙ, ඛො, ඔත්තාභාවො නිපාතනා, මුඛං. සබ්බධරකතෙ පන ඛඤ්ඤතෙති ධාතුනා මුඛන්ති නිපාතිතං, ඛනු අවදාරණෙ. තුඩි තොඩනෙ, අ. තනු විත්ථාරෙ වා, ඩො, අස්සුත්තං. වදති තෙනාති වත්තං, තො, වුච්චතෙ අනෙනාති වා වත්තං. වද වියත්තියං වාචායං, තො. ලප වචනෙ, කරණෙ යු. ආනන්ති අසන්ති අනෙනාති ආනනං, අන පාණනෙ, යු. අස්සංප්‍යත්‍ර. අස භක්ඛනෙ. කරණෙ සො.

261. අඩ්ඪං දන්තෙ. ද්වීසු ඨානෙසු ද්වික්ඛත්තුං වා ජායතෙති ද්විජො. ලපනෙ මුඛෙ ජායතීති ලපනජො. දා අවඛණ්ඩනෙ, දායති භක්ඛමනෙනාති දන්තො, අන්තො, දස අදනෙ වා, දසන්ති භොජ්ජමනෙනාති දන්තො, අන්තො, ධාත්වන්තලොපො. දමු දමනෙ වා, තො. දංස දංසනෙ, දංසතෙ විලිඛ්‍යතෙ භක්ඛමනෙනාති දංසනො, යු. රද විලෙඛනෙ, යු, රදනො. අම්හි රදො.

දන්තභෙදස්මිං දන්තවිසෙසෙ දාඨාසද්දො. ඉත්ථිලිඞ්ගොයං. දංසධාතුතො ඨො, දංසිස්ස ච දා, දාඨා, මුද්ධජදුතියොයං. අක්ඛිකොටීසු වාමදක්ඛිණනෙත්තානං අන්තෙසු අපාඞ්ගො වත්තති, සරීරඞ්ගසඞ්ඛාතස්ස කණ්ණස්ස අප සමීපං අපාඞ්ගො.

262. චතුක්කං ඔට්ඨෙ. දන්තෙ ආවරති ඡාදයතීති දන්තාවරණං. උස දාහෙ, තො, ‘‘සාදිසන්තපුච්ඡභන්ජහංසාදීහි ට්ඨො’’ති සහාදිබ්‍යඤ්ජනෙන ට්ඨො, ඔත්තද්විත්තානි, ඔට්ඨො. ගද්‍රභෙප්‍යයං. අථ වා උස දාහෙ, ට්ඨො, ඔත්තද්විත්තාදි, උභයත්‍රාපි මුද්ධජදුතියො, ඊසං කිඤ්චි කාලං ධාරෙති භක්ඛමෙත්ථාති අධරො, ඊසත්ථො හ්‍යත්‍ර අකාරො.

‘‘අ පුමෙ මාධවෙ ඤෙය්‍යො,

පටිසෙධෙ තදබ්‍යයං;

ඊසත්ථෙ ච විරුද්ධත්ථෙ,

සදිසත්ථෙ පයොගතො’’ති. –

හි එකක්ඛරකොසෙ වුත්තං. දසනෙ දන්තෙ ඡාදයතීති දසනච්ඡදො. එත්ථ කෙචි අධරසද්දෙන හෙට්ඨිමොට්ඨමෙවාහු, තෙසං වචනං ‘‘නෙත්තන්තාධරපාණිපාදයුගලෙහි’’ච්චාදීහි මහාකවිපයොගෙහි අසංසන්දනතො න ගහෙතබ්බං.

තිකං කපොලෙ. ගඩි වදනෙකදෙසෙ, අ, ධාතුප්පක්‍රියත්ථඤ්හි ධාතුපාඨවචනං, සබ්බත්‍රාප්‍යෙවං. කෙන ජලෙන පූරියතෙති කපොලො, අලො, කප අච්ඡාදනෙ වා, ඔලො, කපොලො, නදාදි. ගණ්ඩී. අධරා අධොභාගො චුබුකං නාම, චිබුකංප්‍යත්‍ර. චිබු ඔලම්බකෙ, ණ්වු, අස්සුත්තං.

263. ද්වයං ගීවාය පුරොභාගෙ. ගල අදනෙ, කරණෙ අ, ගිල ගිලනෙ වා, ගිලති අනෙනාති ගලො, ඉස්සත්තං. කණ සද්දත්ථො දණ්ඩකො ධාතු, ඨො, කණ්ඨො, මුද්ධජදුතියොයං.

තිකං එකත්ථං. ගා සද්දෙ, ඊවො. කං සීසං ධරතීති කන්ධරා. සිරං ධරතීති සිරොධරා, සිරො ධිය්‍යතෙ අස්සන්ති වා සිරොධරා, ධා ගතිනිවත්තියං, අරො.

සුවණ්ණමයො ආලිඞ්ගො මුරජභෙදො, තෙන සන්නිභා සදිසා යා ගීවා, සා කම්බුගීවා මතා, මහාපුරිසලක්ඛණමෙතං. අථ වා යා ගීවා තීහි ලෙඛාහි අඞ්කිතා ලක්ඛිතා, සා කම්බුගීවා මතා, මහාපුරිසලක්ඛණමෙතඤ්ච. කම්බු වුච්චති සුවණ්ණං, කම්බුමයෙන ආලිඞ්ගෙන සන්නිභා ගීවා කම්බුගීවා, කම්බ සංවරණෙ, උ, කම්බු.

264. තිකං ඛන්ධෙ. අන ගතියං, සො. භුජානං සිරො මත්ථකං භුජසිරො. කං මත්ථකං දධාතීති කන්ධො, සො එව ඛන්ධො කකාරස්ස ඛකාරකරණවසෙන, ඛමති භාරන්ති වා ඛන්ධො, ඛමු සහනෙ, තො, තස්ස ධො, මස්ස නො, නිග්ගහීතං වා. තස්සන්ධි තස්ස ඛන්ධස්ස මජ්ඣං ජත්තු නාම, යං ඛන්ධානං මජ්ඣෙ තිට්ඨති. ජන ජනනෙ, ජර වයොහානිම්හි වා, තු, ජත්තු, තං නපුංසකං.

ද්වයං බාහුමූලෙ. බාහූනං භුජානං මූලං බාහුමූලං. කච බන්ධනෙ, ඡො. අස්ස කච්ඡස්ස අධොභාගට්ඨානං පස්සං වුච්චති, දිස පෙක්ඛනෙ, අපච්චයො, දිසස්ස පස්සාදෙසො.

265. තිකං බාහුම්හි. වහති අනෙනාති වාහු, වාහු එව බාහු, කු [ණ්වාදි 6]. භුඤ්ජතෙ අනෙනාති භුජො. භුජ පාලනජ්ඣොහාරෙසු. බාහු ච භුජො චෙති ද්වන්දො, එතෙ ද්වෙ ද්වීසු, ඉත්ථියං භුජා. වහති යායාති බාහා. අපරොසද්දොප්‍යත්‍ර [අ පාරොසද්දොප්‍යත්‍ර (ක.), අ පවෙට්ඨසද්දොප්‍යත්‍ර (?)].

තිකං හත්ථෙ. හස හසනෙ, ථො. හර හරණෙ වා. නක්ඛත්තෙප්‍යයං. කර කරණෙ, අ. පණ බ්‍යවහාරථුතීසු, ඉ. පා රක්ඛනෙ වා, ණි. කරො ච පාණි ච කරපාණයො. පඤ්චසාඛො, සයොප්‍යත්‍ර.

පකොට්ඨන්තො හත්ථගණ්ඨි මණිබන්ධො නාම. පකොට්ඨො නාම ආමණිබන්ධං කප්පරස්ස අධොභාගො. මණිවිකතිං බන්ධති එත්ථාති මණිබන්ධො. කුස අක්කොසෙ, ඨො, පකොට්ඨො.

ද්වයං භුජමජ්ඣගණ්ඨිම්හි. කපු හිංසායං, අරො. කුප්පරොතිපි පාඨො, තදා අස්සුත්තං. කපු හිංසායං, ඔණි, කපොණි, ඉත්ථියං. කඵොණීප්‍යත්‍ර, තත්ථ පස්ස ඵත්තං.

266. පාණිස්ස පාණිතලස්ස සම්බන්ධීනං මණිබන්ධකනිට්ඨානං ද්වින්නං අන්තරං බහිට්ඨානං කරභො වුච්චති, යෙන කුමාරකා සත්ථං කත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරන්ති, කර හිංසායං, අභො, කර කරණෙ වා.

ද්වයං අඞ්ගුලිමත්තෙ. කරස්ස පාණිස්ස සාඛා කරසාඛා. අගි ගත්‍යත්ථො, අඞ්ග ගමනත්ථො වා, උලි. ඉත්ථිලිඞ්ගොයං [(නදාදි) (ක.)], අඞ්ගුලි.

තා අඞ්ගුලියො පඤ්චප්පභෙදා, යථා – අඞ්ගුට්ඨො තජ්ජනී මජ්ඣිමා අනාමිකා කනිට්ඨා චෙති කමා සියුං. අඞ්ග ගමනත්ථො, අස්සුත්තං, අග්ගෙ පුරෙ තිට්ඨතීති වා අඞ්ගුට්ඨො, නිග්ගහීතාගමො, අස්සුත්තඤ්ච. තජ්ජ හිංසායං, තජ්ජෙති යාය, සා තජ්ජනී, යු, නදාදි. මජ්ඣෙ තිට්ඨතීති මජ්ඣිමා. නත්ථි නාමමස්සාති අනාමිකා, සකත්ථෙ කො. අතිසයෙන ඛුද්දකාති කනිට්ඨා. යුවප්පානං කන, කණ වා ඉයිට්ඨෙසු.

267. තජ්ජන්‍යාදීහි යුතෙ අඞ්ගුට්ඨෙ තතෙ පසාරිතෙ සති පදෙසාදිකා චතස්සො සඤ්ඤා කමතො සියුං, යථා – තජ්ජනීයුතෙ අඞ්ගුට්ඨෙ තතෙ පදෙසො. දිස පෙක්ඛනෙ. මජ්ඣිමයුතෙ අඞ්ගුට්ඨෙ තතෙ තාලො, තල පතිට්ඨායං. අනාමිකාසහිතෙ අඞ්ගුට්ඨෙ තතෙ ගොකණ්ණො, ගොකණ්ණසදිසත්තා, තප්පමාණත්තා වා ගොකණ්ණො, අථ වා ගොකණ්ණො නාම එකො මිගවිසෙසො, තක්කණ්ණසදිසප්පමාණත්තා ගොකණ්ණො, තාලො ච ගොකණ්ණො ච තාලගොකණ්ණා. ලිඞ්ගභෙදා ‘‘තාලගොකණ්ණවිදත්ථී’’ති න වුත්තං, කනිට්ඨායුතෙ අඞ්ගුට්ඨෙ තතෙ විදත්ථි, විතනොතීති විතත්ථි, විතත්ථි එව විදත්ථි, තනු විත්ථාරෙ,ති, තස්ස ථො. විදත්ථි. ‘‘කමා තතො’’තිපි පාඨො.

කුඤ්චිතො සඞ්කොචිතො පාණි පසතාඛ්‍යො, පපුබ්බො සර ගතියං, තො. පමාණප්පකරණතො විතතඤ්ජලියෙවායං කවීහි ඉච්ඡිතො. සම්පුටඤ්ජලි පනායං, පසාරිතසහිතා [පසාරිතසහිතත්තා (ක.)] යස්ස අඞ්ගුලියො භවන්තීති.

කුඤ්චිතො ච තතඞ්ගුට්ඨො, සපතාකොති සම්මතො;

පතාකෙහි තු හත්ථෙහි, සම්පුටඤ්ජලි ඉච්ඡිතො.

දෙවතානං ගරූනඤ්ච, පිතූනඤ්චෙ’ච්ඡිතො පුරෙ;

අත්ථප්පකරණාදීහි, භෙදො ඤෙය්‍යො තහිං තහිං.

යථා ජලඤ්ජලිං දදාති, අඤ්ජලිනා පිවති, දෙවොයං කතඤ්ජලිරිති. පුටඤ්ජලිස්ස වා වක්ඛමානත්තා ඉධ විතතඤ්ජලියෙව.

268. තිකං සප්පකොට්ඨෙ විතතකරෙ. රමු කීළායං, තනො, මලොපො, රතනං, මණිබුද්ධාදීසු ච. කුක ආදානෙ, උ, ද්විත්තං. හස ධාතුම්හා ථො, තො වා, හත්ථො, හත්ථසහිතත්තා වා පකොට්ඨො හත්ථො.

ද්වයං සම්පුටඤ්ජලිම්හි. කරමයො පුටො කරපුටො, අඤ්ජ බ්‍යත්තිගතිකන්තීසු, අලි, අඤ්ජලි. කරපුටො ච අඤ්ජලි චෙති කරපුටඤ්ජලී.

ද්වයං නඛෙ. කරෙ ජායති රුහතීති කරජො. නත්ථි ඛං ඉන්ද්‍රියං එත්ථාති නඛො, සඤ්ඤාසද්දත්තා න අත්තං, අවිසයත්තා වා. පුනබ්භවො, කරරුහො, නඛරොතිපි නඛස්ස නාමානි.

ද්වයං පුටඞ්ගුලිකරෙතිඛ්‍යාතෙ මුට්ඨිම්හි. ඛට ඉච්ඡායං, ණ්වු, ඛද හිංසායං වා, දස්ස ටො. මු බන්ධනෙ,ති, තස්ස ඨො, ද්විත්තං.

269. පස්සද්වයවිත්ථතා පස්සද්වයෙපි විතතා පසාරිතා සහකරා සපාණයො ද්වෙ බාහූ බ්‍යාමො නාම, බ්‍යාමීයතෙ අනෙනාති බ්‍යාමො, විපුබ්බො යාම අඤ්ඡෙ. උද්ධං උපරි තතා විතතා භුජා ච පොසො ච තෙසං සමුදිතානං පමාණසදිසං පමාණං යස්ස තස්මිං උද්ධන්තතභුජපොසප්පමාණෙ පොරිසසද්දො වත්තති. භුජසද්දෙන සහකරා භුජා ගය්හතෙ, එකස්ස පමාණසද්දස්ස ලොපො, පුරිසස්ස පමාණං පොරිසං. පුරිසසද්දො චෙත්ථ සකරභුජපුරිසං වදති, තීසු, යථා – පොරිසං ජලං, පොරිසො හත්ථී, පොරිසී යට්ඨි.

270. ද්වයං උරසි. උස දාහෙ, රො, සලොපො, අර ගතිම්හි වා, අස්සුකාරො. හර හරණෙ, යො, රස්ස දො. කොළං [කොට්ඨ (ක.)], භුජන්තරං, වක්ඛොතිපි උරොනාමානි. තිකං උරොජෙ. තනු විත්ථාරෙ, තනොති ඉච්ඡන්ති ථනො, තස්ස ථො, ථන දෙවසද්දෙ, ථන චොරියෙ වා. කුච සඞ්කොචනෙ, කුචො. පයො ඛීරං ධාරෙතීති පයොධරො. කුචො ච පයොධරො චාති ද්වන්දො.

ථනග්ගස්මිං ථනස්ස අග්ගෙ චූචුකං, නපුංසකෙ. ‘‘චූචුකො සො කුචානන’’න්ති [චින්තාමණිටීකා 16.77] තු රතනකොසො, චු චවනෙ, උකො, ද්විත්තං, දීඝො ච, චූචුකං, චන්චු ගතියං වා, උකො, නලොපො, අස්සූකාරො, චූචුකං.

ද්වයං පිට්ඨෙ කායස්ස පච්ඡාභාගෙ. පිට සද්දසඞ්ඝාතෙසු, තො. ඉතරත්‍ර ති, පිසු සෙචනෙ වා.

271. තිකං තනුමජ්ඣෙ. මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣො. ලග සඞ්ගෙ, අ. මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. චතුක්කං උදරෙ. කුස අක්කොසෙ, ඡි, සස්ස චො. ගහ උපාදානෙ, අනි, ඊම්හි ගහණී, ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති වා ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො, තෙජොධාතුම්හි පන යථාභුත්තාහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො ගහණී. උපුබ්බො දර ගමනෙ. උදරති උද්ධං ගච්ඡති වායු යත්‍රාති උදරං. ගු සද්දෙ, අභො, ද්විත්තාදි, ගබ්භො. පිචණ්ඩ ජඨර තුන්දාප්‍යත්‍ර.

කුච්ඡිසම්භවෙ කුච්ඡිට්ඨෙ කොට්ඨො, අන්තො චාති ඉමෙ ද්වෙ වත්තන්ති, කුස අක්කොසෙ, තො, ඨො වා. අම ගමනත්ථො, තො.

272. චතුක්කං කටියං. හනධාතුම්හා යු, හස්ස ද්විත්තං, හස්ස ජො, හනස්ස ඝො ච, ජඝනං. නිච්ඡයෙන තමතීති නිතම්බො, තමුධාතුම්හා බො. සූ පසවෙ, ණි. කට වස්සාවරණෙසු, කට්‍යතෙ ආවරීයතෙ වත්ථාදීහි කටි, ඉ, එතෙ ද්වෙ නාරියං. එත්ථ ච ජඝනසද්දෙන ඉත්ථිකටියා අග්ගභාගො, නිතම්බසද්දෙන ඉත්ථිකටියා පච්ඡාභාගො, සෙසද්වයෙන කටිසාමඤ්ඤං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, වුත්තඤ්ච ‘‘පච්ඡා නිතම්බො ථීකට්‍යා, ජඝනං තු පුරො භවෙ’’ති [අමර 16.74].

273. ලිඞ්ගන්තං ලිඞ්ගසාමඤ්ඤෙ. අඞ්ගෙ සරීරෙ ජායතීති අඞ්ගජාතං, අඞ්ගසද්දො සරීරවාචකො, අඞ්ගමෙතස්සත්ථීති කත්වා. රහසි ඨානෙ ජාතං අඞ්ගං රහස්සඞ්ගං, සත්තමියාලොපො, ඉස්සත්තං, සස්ස ද්විත්තඤ්ච. වත්ථෙන ගුය්හිතබ්බන්ති වත්ථගුය්හං. මිහ සෙචනෙ, කරණෙ යු, මිහති රෙතොමුත්තානි යෙනාති මෙහනං. නිපුබ්බො මිහ සෙචනෙ, තො, නිමිත්තං. උත්තමඞ්ගත්තා වරඞ්ගං. වජ ගතියං, අස්සීකාරො, පච්චයෙහි විනා ජායතීති වා බීජං, විරහත්තජොතකො හ්‍යෙත්ථ විකාරො. ඵල නිප්ඵත්තියං, ඵලති එතෙන පුත්තන්ති ඵලං. ලිඞ්ගති ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡති යෙනාති ලිඞ්ගං.ලිඞ්ග ගමනෙ, ලීනං අපාකටං අඞ්ගන්ති වා ලිඞ්ගං. එතෙසු බීජඵලසද්දා අණ්ඩෙපි වත්තන්ති.

ද්වයං පුරිසලිඞ්ගපසිබ්බකෙ. අම ගමනෙ, ඩො, අණසද්දත්ථො වා, ඩො, අඩි අණ්ඩත්ථෙ වා, තො. කුස අක්කොසෙ, ණො. අණ්ඩසද්දො චෙත්ථ බීජෙපි, අණ්ඩකොසොති සමුදිතම්පි කොසස්ස නාමං, ‘‘කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව අණ්ඩකොසම්හා’’ති [පාරා. 13, 14] හි වුත්තං, අමරකොසෙපි [අමරකොසෙ 16.76] අණ්ඩකොසොති සමුදිතෙනෙව නාමං වුත්තං. එත්ථ ච අණ්ඩස්ස බීජස්ස කොසො අණ්ඩකොසොති විග්ගහො කාතබ්බො.

ද්වයං ඉත්ථියා අඞ්ගජාතෙ. යු මිස්සනෙ, අධිකරණෙනි, යොනි, ඉත්ථියං පුමෙ චායං, ඉත්ථී ච පුමා ච ඉත්ථිපුමං, තස්මිං. භජන්ති අස්මින්ති භගං. මාරමන්දිර මාරකූපා චාත්‍ර.

274-275. තිකං ඉත්ථිපුරිසානං සම්භවෙ. සුචිස්ස පටිපක්ඛො අසුචි, ඉකාරන්තො, ද්වීසු, සම්භවලිඞ්ගො වා. සංපුබ්බා භූධාතුම්හා අ. සක සාමත්ථියං, තො, තස්ස කො, අස්සුත්තං, සුච සොකෙ වා, කො.

ද්වයං වච්චමග්ගෙ. පුනන්ති අනෙනාති පායු. පූ පවනෙ, උ, ඌස්සායො, පය ගමනත්ථො වා, පයති වච්චමනෙනාති පායු, කරණෙ උ, අයං පුරිසෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තති. ගුද කීළායං, අ. අපානංප්‍යත්‍ර.

අට්ඨකං වච්චෙ. ගූථ කරීසොස්සග්ගෙ, ගුප ගොපනෙ වා, ථො. කිර විකිරණෙ, ඊසො, කරීසං. වර වරණසම්භත්තීසු, චො, ගූථඤ්ච කරීසඤ්ච වච්චඤ්චෙති ද්වන්දො, තානි විකප්පෙන පුමෙ වත්තන්ති, නිච්චං නපුංසකෙ, පුල්ලිඞ්ගත්තං තෙසං කත්ථචියෙව, සබ්බත්‍ර නපුංසකත්තමෙව බහුලන්ත්‍යත්ථො. මල චලනෙ, අ, මල ධාරණෙ වා. සක සත්තියං, සස්ස ඡො. උච්චාරීයතෙ ජහ්‍යතෙති උච්චාරො, උපුබ්බො චරධාතු චජනෙ, උක්ඛිපනෙ ච වත්තති. මිහ සෙචනෙ, ලො, වණ්ණවිපරියයො, ළත්තඤ්ච. අවකරීයතෙති උක්කාරො, අවස්සුත්තං, කිර වික්ඛිපනෙ. සමලංප්‍යත්‍ර. සමු උපසමෙ, අලො.

ද්වයං මුත්තෙ. සු සවනෙ, සවනං සන්දනං, චුරාදි, ණො. මුච මොචනෙ, තො, මුත්ත පස්සාවෙ වා. උච්චතෙ කථීයතෙ. ගොමුත්තෙ ගවං සම්බන්ධිනි මුත්තෙ පූතිමුත්තසද්දො වත්තති. අජ්ජ පවත්තම්පි හි තං දුග්ගන්ධභාවෙන පූතිමුත්තන්ත්වෙව වුච්චති, යථා ‘‘පූතිකායො’’ති. අස්සාදීනං මලෙ ඡකණසද්දො, සක සත්තියං, යු, සස්ස ඡො.

276. නාභියා අධොභාගො වත්ථි නාම, සො ද්වීසු. වත්ථි මුත්තපුටං. ‘‘මුත්තාසයපුටො වත්ථි’’රිති [චින්තාමණිටීකා 16.73] රතනමාලා. වසති මුත්තමෙත්ථාති වත්ථි, වස නිවාසෙ,ති, තස්ස ථො, ත්ථිපච්චයෙන වා සිද්ධං. උච්ඡඞ්ගං අඞ්කඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ උභො සද්දා පුමෙ වත්තන්ති. උස්සජ්ජති එත්ථාති උච්ඡඞ්ගං, සජ සඞ්ගෙ, සස්ස ඡො, ද්විත්තං. අඞ්ක ගමනත්ථො, අ, අඞ්කො, අථ වා අඞ්ක ලක්ඛණෙ, අ, අඞ්කො, ‘‘උච්ඡඞ්ගචිහනෙස්ව’ඞ්කො’’ති අමරකොසෙ [අමර කොසෙ 23.4].

ද්වයං ජාණූපරිභාගෙ. අර ගමනෙ, උ, අස්සූකාරො. සන්ජ සඞ්ගෙ, ආසජ්ජති වත්ථමත්‍රාති සත්ථි, ථි. ඌරු ච සත්ථි චෙති ද්වන්දො, නපුංසකෙපි.

තිකං ජාණුම්හි, ඌරුනො පබ්බං ගණ්ඨි ඌරුපබ්බං. ජන ජනනෙ, ණු. ද්විත්තෙ ජණ්ණු.

277. ද්වයං පාදගණ්ඨිම්හි. ගුප රක්ඛණෙ ඵො, සකත්ථෙ කො. පාදස්ස ගණ්ඨි පාදගණ්ඨි. ඝුටිකාප්‍යත්‍ර. ඝුට පරිවත්තනෙ, ඝුට්‍යතෙ අනෙනෙති ඝුටිකා, ණ්වු.

ද්වයං පාදස්ස පච්ඡාභාගෙ ගොප්ඵකස්සාධො භාගෙ. පුමෙ තූති ත්වන්තං ලිඞ්ගපදං. පස බාධනඵුසනෙසු,ති, තස්ස ණො, සස්ස හො, වණ්ණවිපරියයො, ණිපච්චයෙන වා සිද්ධං. සකාරවණ්ණාගමෙ වුද්ධියඤ්ච පාසණ්හි. එලිප්‍යත්‍ර, ඉල ගතියං,ති, තලොපො.

ද්වයං පාදග්ගෙ. පාදස්ස අග්ගං පාදග්ගං. පකට්ඨං පදං පපදන්ති කම්මධාරයො. ‘‘පපදො’’තිපි පාඨො. තිකං පාදෙ. පද ගතිම්හි, ණො, පජ්ජතෙති පාදො. පජ්ජතෙ ගච්ඡතීති, අ. චරම්හා කරණෙ යු, චරණං, ඉදං පුමෙ විකප්පෙන, නිච්චං නපුංසකෙ. අඞ්ඝිප්‍යත්‍ර, අහි ගතියං. ඉ, හස්ස ඝො.

278. ද්වයං හත්ථාද්‍යවයවෙ. අඞ්ගි ගත්‍යත්ථො, අ. අවපුබ්බො යු මිස්සනෙ, අ. පතීකො, අපඝනොප්‍යත්‍ර. පතිපුබ්බා ඉම්හා කො. අපපුබ්බා හනිම්හා අ, ඝනාදෙසො ච.

ද්වයං පස්සට්ඨිම්හි. පා රක්ඛණෙ, සු, ළිකාරවණ්ණාගමො, සකත්ථෙ කො, පස්ස ඵො. අළාගමෙ ඵාසුකා. ‘‘පාසුළිකා, පාසුකා’’තිපි පාඨො. ඵුස සම්ඵස්සෙතිපි ධාතු, තදා උපච්චයාදි.

ද්වයං අට්ඨිමත්තෙ. අසු ඛෙපනෙ, ඉ, සස්ස ට්ඨො, අට්ඨි, ඉදං පණ්ඩකෙ නපුංසකෙ වත්තති. ධා ධාරණෙ, තු, ඉත්ථී. කීකසං, කුල්ලංප්‍යත්‍ර. ගලස්ස කණ්ඨස්ස හෙට්ඨිමන්තෙ ජාතමට්ඨි ගලන්තට්ඨි. අක ගමනෙ, ඛො, සකත්ථෙ කො.

279-280. ද්වයං සිරසොට්ඨිඛණ්ඩෙ. සමුදිතෙ තු කරොටි, ඉත්ථී [අමර 16.69]. කපු සාමත්ථියෙ, අරො, කං සීසං පාලෙතීති වා කප්පරො, රස්සො, ලස්ස රත්තඤ්ච. කං පාලයතීති, කම්මාදිම්හි ණො. ‘‘සිරොට්ඨිම්හි කපාලො’ථී, ඝටාදිසකලෙපිචෙ’’ති රුද්දො [චින්තාමණිටීකා 16.68]. කපාලො අථීති [අනිත්ථීති අත්ථො] ඡෙදො. කපාලසද්දො විකප්පෙන පුල්ලිඞ්ගො. කඩි ඡෙදෙ, අරො. මහතී සිරා මහාසිරා, සිරාති ච. සි බන්ධනෙ, රො.

තිකං සුසිරවත්‍යං වායුවහන්තසිරායං. තිවිධා හි කායසිරා එකා වායුවහා, අපරා සුත්තමිවාට්ඨිබන්ධිනී, අඤ්ඤා ආහාරවාහිනී අන්තඛ්‍යා. තත්‍ර තතියෙන පඨමා, පඨමදුතියෙහි දුතියා ච දීපිතා, තතියා පන පරතො වක්ඛති. නහ බන්ධනෙ, අරු. සි බන්ධනෙ, රො. ධම සද්දෙ, යු. නදාදි, අනි වා, ධමනී.

තතියං දස්සෙතුමාහ ‘‘රසග්ගසා’’ත්‍යාදි. රසං ගසතීති රසග්ගසා, ගස අදනෙ. රසං හරති නෙතීති රසහරණී, යු, නදාදි.

තිකං මංසෙ. මන ඤාණෙ, සො. මිස සද්දෙ, ආපුබ්බො ආමසනෙ වා. පිස අවයවෙ, තො. පලලං, කබ්බංප්‍යත්‍ර.

ද්වයං ආතපාදිනා සුක්ඛමංසෙ. තිලිඞ්ගකන්තූති ත්වන්තං ලිඞ්ගපදං. වල, වල්ල සංවරණෙ, ඌරො, ඉත්ථියං ‘‘ඉත්ථියමතො ආපච්චයො’’ති ආ, වල්ලූරා. උද්ධං තත්තං උත්තත්තං. තප සන්තාපෙ, තො.