2. පුරවග්ගවණ්ණනා

198. ඡක්කං නගරෙ.

‘‘පට්ටනඤ්ච අධිට්ඨානං, නගරං පුටභෙදනං;

ථියො පූ නගරී පූරියො, ඨානීයං කබ්බටං පුට’’න්ති.

හි සිලොකපරියායෙසු වොපාලිතො.

‘‘විචිත්තදෙවායතනං, පාසාදාපණමන්දිරං;

නගරං දස්සයෙ විද්වා, රාජමග්ගොපසොභිත’’න්ති [චින්තාමණිටීකා 1.2.1]. –

නගරලක්ඛණං. පු පාලනෙ, පුර පාලනෙති ච, පුනාති පුරෙති ච රක්ඛති පරචක්කා දුග්ගතායාති පුරං, රො, අ ච, පුර අග්ගගමනෙතිපි ධාත්වත්ථො. නගා පාසාදාදයො අස්ස සන්ති නගරං, රො. වාකාරෙන නගරසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං සමුච්චිනොති [නගරියො වා පත්තනං (අමර 1.2.1) පක්ඛෙ පත්තනසාහචරියා නපුංසකත්තං. (චින්තාමණිටීකා 1.2.1)], පුරසද්දස්සාපීත්‍යාචරියා. අකුතොභයත්තා ඨානාය හිතං ඨානීයං, ඊයො. පණිකානං පුටා භිජ්ජන්තෙ අත්‍රාති පුටභෙදනං.

නිච්චනිවාසනට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉතරං දස්සෙතුමාහ ‘‘ථිය’’මිච්චාදි. රාජා තිට්ඨති එත්ථාති රාජඨානී, යු, නදාදි, නිච්චනිවාසනට්ඨානෙපි ‘‘චතුරාසීතිනගරසහස්සානි කුසවතීරාජඨානීපමුඛානී’’ත්‍යාදීසු [දී. නි. 2.263]. දාරුක්ඛන්ධාදීහි ආ සමන්තතො වරන්ති පරික්ඛිපීයන්ති එත්ථාති ඛන්ධාවාරො, පත්ථනත්ථො වරධාතු ආපුබ්බත්තා පරික්ඛිපනත්ථො හොති. පඤ්චකං නගරෙ, ‘‘ඛන්ධාවාරො’’ති පන එකමෙව අචිරනිවාසනට්ඨානස්ස නාමං.

199. මූලපුරා අඤ්ඤත්‍ර මූලපුරං වජ්ජෙත්වා යං පුරමත්ථි යොජනවිත්ථිණ්ණපාකාරාදිපරික්ඛිත්තං, තං මූලපුරස්ස තරුට්ඨානියස්ස සාඛාසදිසත්තා සාඛානගරං නාම.

200-201. සාද්ධපජ්ජද්වයෙන මූලපුරස්ස නාමානි. වානරසීසං, තංසණ්ඨානො වා පාසාණො එත්ථ අත්ථීති ‘‘වානරසීස’’න්ති වත්තබ්බෙ වස්ස බත්තං, වණ්ණවිපරියයං, දීඝං, ණත්තං, සස්ස ලොපඤ්ච කත්වා ‘‘බාරාණසී’’ති වුත්තං. සවත්ථස්ස ඉසිනො නිවාසනට්ඨානත්තා සාවත්ථි, සබ්බං ධනමෙත්ථ අත්ථීති වා සාවත්ථි [ම. නි. අට්ඨ. 1.14], සබ්බස්ස සාවො, ධනවාචකො අත්ථසද්දො, ඉ. තික්ඛත්තුං විසාලීභූතත්තා වෙසාලී, අස්සත්ථුත්ථෙ ඊ. මථි හිංසායං, ඉලො, අස්සිත්තං, මිථිලා. අලං භූසනමෙත්ථාති ආළවී, වී, ළත්තඤ්ච. කුස අව්හානෙ, ‘‘ඛාදථ පිවථා’’ත්‍යාදීහි දසහි සද්දෙහි කොසන්ති එත්ථාති කොසම්බී, බො, නදාදි, කුසම්බරුක්ඛවන්තතාය වා කොසම්බී, කුසම්බස්ස ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තාති එකෙ [උදා. අට්ඨ. 35; ම. නි. ටී. 1.14; 2.284]. උග්ගං රිපුං ජයති යත්ථ, සා උජ්ජෙනී, යු, නදාදි. තක්ක ඌහෙ, ඌහො ඌනපූරණං, තක්කනං තක්කො, සො සීලං සභාවො යත්ථ සා තක්කසීලා, යො හි පුරිසකාරෙන ඌනො, සො තත්ථ ගන්ත්වා තමූනං පූරෙතීති. චම අදනෙ, පො, චම්පා. සානං ධනානං ආකරං උප්පත්තිට්ඨානං සාකරො, සො එව සාගලං. සංසුමාරසණ්ඨානො ගිරි එත්ථාති සංසුමාරගිරං, සංසුමාරො ගායති එතස්ස මාපිතකාලෙති වා සංසුමාරගිරං, ගෙ සද්දෙ, ඉරො. රාජූනමෙව ආධිපච්චවසෙන පරිග්ගහිතබ්බත්තා රාජගහං. ආදිකාලෙ කපිලනාමස්ස ඉසිනො නිවාසනට්ඨානත්තා කපිලවත්ථු, පුමනපුංසකෙ.

සාකො රාජූනං යුද්ධාදීසු සත්ති සඤ්ජාතා එත්ථාති සාකෙතං, ‘‘සාකො සත්තිම්හි භූපාලෙ, දුමදීපන්තරෙසු චෙ’’ති නානත්ථසඞ්ගහෙ. සඤ්ජාතත්ථෙ ඉතො, සාකො නාම රාජා, දුමො වා එත්ථ ආදිකාලෙ සඤ්ජාතොති වා සාකෙතං. ඉන්දං පරමිස්සරියභාවං පාපුණන්ති එත්ථාති ඉන්දපත්තං, ඉන්දො වා සක්කො දෙවරාජා, සො පත්තො එත්ථාති ඉන්දපත්තං. උක්කං ධාරයති එතස්ස මාපිතකාලෙති උක්කට්ඨා, වණ්ණවිකාරො. යස්ස මාපිතට්ඨානෙ පාටලීනාමකො එකො තරුණරුක්ඛො අත්ථීති තං පාටලිපුත්තකං, අථ වා පටලි නාම එකො ගාමණී, තස්ස පුත්තො එත්ථ වසතිආදිකාලෙති පාටලිපුත්තකං. චෙතියරට්ඨෙ උත්තමත්තා චෙතුත්තරං, ‘‘ජෙතුත්තර’’න්ති පාඨෙ පන වණ්ණවිකාරො, වෙරිජයට්ඨානත්තා ජෙතඤ්ච තං උත්තමත්තා උත්තරඤ්චෙති වා ජෙතුත්තරං. යස්ස මාපිතකාලෙ දීපො දිප්පති, තං සඞ්කස්සං, කාස දිත්තියං, ද්විත්තං, සම්මා කසන්ති එත්ථාති වා සඞ්කස්සං, කස විලෙඛනෙ, යස්ස මාපිතකාලෙ නිමිත්තමොලොකෙන්තා බ්‍රාහ්මණා කුසහත්ථං නරං පස්සිත්වා මාපෙන්ති, තං කුසිනාරං. ආදිනා මථුර [මධුර, මාධුර (ක.)] පාසාණපුරසොණිකාදයොප්‍යනෙකපුරවිසෙසා සඞ්ගහිතා.

202. චතුක්කං අබ්භන්තරගාමමග්ගෙ. රථස්ස හිතා රච්ඡා, පබ්බජ්ජාදි. විසයන්තෙ පකාසයන්තෙ වික්කයෙන දබ්බානි යස්සං, සා විසිඛා, විපුබ්බො සි සෙවායං, ඛො, විසන්ති එත්ථාති වා විසිඛා, විස පවෙසනෙ, ඛො. රථස්ස හිතා රථිකා, ඉකො. වී ගමනෙ, ථි, වීථි.

අනිබ්බිද්ධා රච්ඡන්තරෙන මජ්ඣෙ අනිබ්බිද්ධා රච්ඡා බ්‍යූහො නාම. බ්‍යූහෙති සම්පිණ්ඩෙති ජනෙ අඤ්ඤත්‍ර ගන්තුමප්පදානවසෙනාති බ්‍යූහො, ඌහ සම්පිණ්ඩනෙ විපුබ්බත්තා. න නිබ්බිජ්ඣතෙ රච්ඡන්තරෙනාති අනිබ්බිද්ධො, විධ සම්පහාරෙ, අ. නිබ්බිද්ධා රච්ඡන්තරෙන රච්ඡා පථො, අද්ධීති ච වුච්චති. පථ ගමනෙ, පථො. අද ගමනෙ,ති, අද්ධි.

203. චතුක්කං චච්චරෙ. චතුන්නං පථානං සමාහාරො චතුක්කං, චර ගතිභක්ඛනෙසු, චරො, රස්ස චො, චච්චරං, අඞ්ගණවාචකො චායං. ද්වින්නං, චතුන්නං වා මග්ගානං සන්ධි මග්ගසන්ධි. සිඞ්ඝ ඝායනෙ, ආටකො.

ද්වයං වප්පස්සොපරි ඉට්ඨකාදිරචිතෙ වෙඨනෙ. වප්පං නාම දුග්ගනගරෙ පරිඛාමත්තිකං කූටං [කුටිං (ක.)] කත්වා ගොහි, හත්ථීහි ච විමද්දාපෙත්වා තිංසහත්ථප්පමාණං පාකාරස්ස හෙට්ඨිමතලං, තථා හත්ථසතං තතො උද්ධරිත්වා පංසුනා වප්පං කාරයෙ, තස්සොපරි පාකාරන්ති, පකුබ්බන්ති තන්ති පාකාරො, සමන්තතො කරීයතෙති වා පාකාරො, අකත්තරි ච කාරකෙ සඤ්ඤායං ණො, රස්සස්ස දීඝතා. වු සංවරණෙ, වුණොතීති වරණො, යු, රාගමො ච. ‘‘සාලො’’තිපි පාකාරස්ස නාමං.

ද්වයං රාජභවනසාමඤ්ඤෙ. සබ්බගෙහානං විසෙසෙන පකාසනතො උද්දාපො, දීප පකාසනෙ, ඊස්සාකාරො. සඞ්ගම්ම කරොන්ති තන්ති උපකාරිකා, ණ්වු. කෙ පච්චයෙ ථීකතාකාරපරෙ පුබ්බො අකාරො දීඝං [කාතන්ත 2.2.65], අකාදෙසොපි හි ‘‘කො’’ති වුච්චති, යථා දෙවදත්තො ‘‘දත්තො’’ති. කපච්චයො වා.

204. ද්වයං ගෙහාදිනො මත්තිකෙට්ඨකාදිමයභිත්තියං. කුට ඡෙදනෙ, කුටති ඡින්දති මග්ගන්ති කුට්ටං. භිදි ද්විධාකරණෙ,ති, භිත්ති. ගුන්නං වාචානං පුරං ගොපුරං. ද්වාරසමීපෙ කතො කොට්ඨකො ද්වාරකොට්ඨකො, කුස අක්කොසෙ, ඨකො, කොට්ඨකොති ගෙහවිසෙසො.

ද්වයං ඉන්දඛීලෙ. ඉස ඉච්ඡායං, එස ගවෙසනෙ වා, ඉකො. ඉන්දස්ස සක්කස්ස ඛීලො කණ්ටකො ඉන්දඛීලො. ද්වයං ද්වාරපස්සොපසාලායං’හම්‍යාදිපිට්ඨෙ ච වාතකුටිකායං. අඩ්ඩ අතික්කමහිංසාසු, අ. ආලකපච්චයෙ අට්ටාලකො.

205. උපරි මාලාදියුත්තං සොභනථම්භද්වයමුභයතො නිඛනිත්වා යං බහිද්වාරං කප්පීයතෙ, තං තොරණං. තුර වාරණෙ, යු, ථවන්තා වා රණන්ත්‍යත්‍රාති තොරණං, තු අභිත්ථවෙ. රණ සද්දත්ථො, වණ්ණවිකාරො. ද්වාරස්ස බහි බහිද්වාරං. පරි සමන්තතො ඛඤ්ඤතෙති පරිඛා. දීඝභාවෙන යුත්තා දීඝිකා.

206-207. සදුමන්තං ගෙහෙ. මන්ද මොදනථුතිජළත්තෙසු, මන්දන්තෙ යත්ථාති මන්දිරං, ඉරො. සීදන්ති තත්ථාති සදනං, යු. සද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. න ගච්ඡන්තීති අගා, ථම්භාදයො, තෙ රාති ගණ්හාතීති අගාරං. රස්සස්ස දීඝත්තෙ ආගාරං. චි චයෙ, නිචීයතෙ ඡාදීයතෙති නිකායො, යම්හි චිස්ස කාදෙසො නිපාතනා. ලී සිලෙසනෙ, ණො, නිලයො, ආලයො ච. වස නිවාසෙ, ආවසන්ත්‍යත්‍රාති ආවාසො, ණො. භූ සත්තායං, භවන්ත්‍යත්‍රාති භවනං. විසන්ති තන්ති වෙස්මං, මො. කිත නිවාසෙ, අධිකරණෙ යු, නිකෙතනං. නිවිසන්ති, නිවසන්ති වා යත්‍ර, තං නිවෙසනං. ඝර සෙචනෙ, ඝරති කිලෙසමෙත්ථාති ඝරං, ගය්හතීති වා ඝරං, ණො. ගහස්ස ඝරාදෙසො. ගණ්හාති පුරිසෙන ආනීතං ධනන්ති ගහං. අධිකරණෙ ථො, ආවසථො. සර ගතිචින්තාහිංසාසු, සරන්ති චින්තෙන්ති එත්ථ සුභාසුභකම්මානි, සරති වා සූරියසන්තාපාදිකන්ති සරණං. සි සෙවායං, ණො, පතිස්සයො. උච සමවායෙ, ඔකං. සල ගමනෙ, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ, සාලා, සරධාතුම්හි සති ලත්තමෙව විසෙසො. චි චයෙ, කම්මනි ණො, චයො. කුට ඡෙදනෙ, ඉ. වස නිවාසෙ,ති. උපධස්ස එත්තෙ ගෙහං. සදධාතුම්හා උමො, සදුමං.

ද්වයං මුඛරහිතදෙවකුලසදිසෙ යඤ්ඤායතනෙ. චිත පූජායං, කම්මනි ඉයො. යත යතනෙ, ආයතන්ති වායමන්ති එත්ථ ඵලකාමාති ආයතනං, අථ වා ආයන්තීති ආයානි, තානි තනොතීති ආයතනං, ඵලකාරකන්ත්‍යත්ථො. එත්ථ තුසද්දො සමාගතානං ද්වින්නං පුබ්බාපරගමනත්ථො. ‘‘චෙතියායතනානි චා’’තිපි පාඨො.

208. ද්වයං දෙවානං, නරපතීනඤ්ච ඉට්ඨකාදිමයෙ භවනෙ. අඤ්ඤස්සාපි සාදිස්‍යා. පසීදන්ති නයනමනාන්‍යත්‍රාති පාසාදො. යු මිස්සනෙ, පො, දීඝො ච, දීඝවිධානසාමත්ථියා ඔත්තාභාවො.

ද්වයං රාජතො අඤ්ඤෙසං ධනීනං බ්‍යවහාරකාදීනං භවනෙ. මුණ්ඩො ඡදනමෙතස්ස, න පාසාදස්ස වියාති මුණ්ඩච්ඡදො, ද්විත්තං. හර හරණෙ, යො, යම්හි මිආගමො ච.

දුග්ගපුරද්වාරෙ වා, යත්ථ කත්ථචි වා මත්තිකාදිමයෙ ගජකුම්භම්හි යො යූපො පාසාදො පතිට්ඨිතො, සො හත්ථිනඛො නාම, හත්ථිස්සෙව නඛො යස්සාති හත්ථිනඛො, නඛසද්දෙන වා නඛසහිතො පාසාදො ගය්හතෙ.

209. සුපණ්ණස්ස ගරුළස්ස වඞ්කෙන පක්ඛෙන සදිසඡදනං ගෙහං සුවණ්ණවඞ්කච්ඡදනං. වඞ්ක ගමනෙ. එකපස්සෙයෙව ඡදනතො අඩ්ඪයොගො.

එකෙනෙව කූටෙන යුත්තො අනෙකකොණො පතිස්සයවිසෙසො මාළො නාම, වට්ටාකාරෙන කතසෙනාසනන්ති කෙචි. මා මානෙ, ළො, මාළො.

චතුරස්සො පතිස්සයවිසෙසො පාසාදො නාම, ආයතචතුරස්සපාසාදොති කෙචි.

210. සන්තෙහි භාති දිබ්බතීති සභායං, සභා ච, පුරිමෙ යපච්චයො, සන්තස්ස සාදෙසො තූභයත්‍ර. මණ්ඩා රවිරංසයො, තෙ පිවති නාසයතීති මණ්ඩපො, වාසද්දෙන මණ්ඩපපදස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං සමුච්චිනොති, ජනානං ආලයො සන්නිපාතට්ඨානං ජනාලයො. ආසනත්ථාය කතා සාලා ආසනසාලා. පටික්කමන්ති එත්ථාති පටික්කමනං, කමු පදවික්ඛෙපෙ, අධිකරණෙ යු.

211. ජිනස්ස වාසභූතං භවනං ගන්ධකුටි නාම, දිබ්බගන්ධෙහි පරිභාවිතා කුටි ගන්ධකුටි.

තිකං පාකට්ඨානෙ. රසානි සන්ත්‍යස්සං රසවතී, පචනං පාකො, තස්ස ඨානං පාකට්ඨානං. මහන්තානි බහූනි අසිතබ්බානි සන්තෙත්ථ මහානසං, අස භක්ඛනෙ, යු, වණ්ණවිපරියයො.

212. සුවණ්ණකාරාදිසිප්පීනං කම්මසාලා ආවෙසනං. ආවිසන්ත්‍යස්මිං ආවෙසනං, යු. පානමන්දිරං සුරාපානත්ථං කතමන්දිරං සොණ්ඩා නාම, කත්තබ්බාකත්තබ්බං විචාරෙත්වා අත්තනා ඉච්ඡිතවත්ථුකාරණා සබ්බං දෙය්‍යධම්මං සනොන්තීති සොණ්ඩා, සන දානෙ, තනාදි. ඩො, අස්සොත්තං, වණ්ණවිකාරො ච, තෙසං එසා වසති සොණ්ඩා. පානසද්දසන්නිධානා සුරාසොණ්ඩායෙවිධ ගහිතා. වච්චස්ස ගූථස්ස විසජ්ජනට්ඨානං වච්චට්ඨානං. වච්චස්ස විසජ්ජනට්ඨානා කුටි වච්චකුටි. මුනීනං ඉසීනං වසනට්ඨානං අස්සමො නාම, ආ කොධං සමෙන්ති එත්ථාති අස්සමො, ආ භුසො සමෙන්ති එත්ථ රාගාදයොති වා අස්සමො.

213. තිකං පණ්‍යවික්කයසාලායං. පණ බ්‍යවහාරෙ, පණිතබ්බාති පණ්‍යා, වත්ථාදයො, තෙ එත්ථ වික්කිණන්තීති පණ්‍යවික්කයො, කී දබ්බවිනිමයෙ, සො එව සාලා ගෙහන්ති පණ්‍යවික්කයසාලා. ආපණයන්තෙ බ්‍යවහරන්තෙ අස්මින්ති ආපණො, ණො. පණ්‍යානං වික්කයාය නීයමානානං වීථි පන්ථො පණ්‍යවීථිකා. වස අච්ඡාදනෙ, තො, උදකං වසිතං අච්ඡාදනං කතමනෙනාති උදොසිතො, වස්සොත්තං, භණ්ඩට්ඨපනස්ස සාලා භණ්ඩසාලා. කමු පදවික්ඛෙපෙ, චඞ්කමත්‍යත්‍රාති චඞ්කමනං, චඞ්කමො ච, ද්විත්තාදි.

214. ජලන්ති එත්ථාති ජන්තා, ජල දිත්තියං, අන්තො, ‘‘ඉත්ථියමතියවො වා’’ති අ, ආ, ලලොපො, ජනෙත්‍යත්‍ර අග්ගින්ති වා ජන්තා, ජන ජනනෙ, අන්තො, සා එව ඝරං ජන්තාඝරං. අග්ගිනො සාලා අග්ගිසාලා. පා පිවනෙ, පපිවන්ත්‍යස්සන්ති පපා, අ. පානීයට්ඨා සාලා පානීයසාලා, සා එව පානීයසාලිකා.

ගස ගමනෙ, භො, සස්ස බො. අවති රක්ඛතීති ඔවරකො, අරො, සකත්ථෙ කො, අස්සොත්තඤ්ච. වසනං වාසො, තදත්ථං අගාරං වාසාගාරං. සයති එත්ථාති සයනී, යු, නදාදි, සා එව ගහං සයනිග්ගහං.

215. චතුක්කං රාජිත්ථාගාරෙ, තදත්ථියතො [තදට්ඨියතො (ක.)] උපචාරෙන රාජිත්ථීසුපි. රාජිත්ථීනමගාරං ඉත්ථාගාරං. අවරුන්ධීයන්තෙ රාජිත්ථියො අනෙනාති ඔරොධො, රුධ ආවරණෙ. සුද්ධා කාමාපගමත්තා පරිසුද්ධා රක්ඛකා අන්තෙ සමීපෙ යස්සාති සුද්ධන්තො. අන්තෙ අබ්භන්තරෙ පුරං ගෙහං අන්තෙපුරං, පුරස්ස අන්තෙති වා අන්තෙපුරං. ‘‘අන්තොපුර’’න්තිපි පාඨො.

රඤ්ඤං රාජූනං අසබ්බවිසයට්ඨානං සබ්බෙහ්‍යසාධාරණට්ඨානං ‘‘කච්ඡන්තර’’න්ති මතං කථිතං, යං ‘‘පමදවන’’න්ති වුච්චති, පමදවනං නාම උපකාරිකාසන්නිහිතං වා පුරසන්නිහිතං වා අන්තෙපුරොචිතං, යත්‍ර අන්තෙපුරසහිතො එව රාජා විහරති, නාඤ්ඤජනප්පවෙසො [අමර 14.3]. පමදානං වනං පමදවනං. නිපාතනා යාකාරානං [ඊකාර ආකාරානන්ති අත්ථො] ඉත්ථිගතානං රස්සො ක්වචීතිරස්සො. කච්ඡස්ස පකොට්ඨස්ස අන්තරං අබ්භන්තරං කච්ඡන්තරං. පකොට්ඨං නාම අබ්භන්තරද්වාරං.

216. ද්වයං ඉට්ඨකාදිරචිතෙ ආරොහනෙ. උපානෙන සහ වත්තතෙති සොපානො, සොපානං වා නපුංසකෙපි. ආරූය්හතෙ යෙන තං ආරොහනං, යු, රුහ ජනනෙ.

ද්වයං කට්ඨාදිරචිතායං. නිච්ඡයෙන සයන්ති පාකාරාදිකමෙතායාති නිස්සෙණී, සි සෙවායං, ණී, නදාදි. උද්ධමාරොහතෙ එතායාති අධිරොහිණී, සාසද්දො ද්වින්නම්පි ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං ජොතෙති.

217. පඤ්චකං ජාලකෙ. වාතං පිවතීති වාතපානං. ගවං අක්ඛි ගවක්ඛො, සමාසන්තත්තා අ, සඤ්ඤාසද්දතො පුල්ලිඞ්ගත්තං, අක්ඛි සද්දෙ වා, ගවං අක්ඛි ගවක්ඛීති විග්ගහො. ජල දිත්තියං, ජාලං. සීහරූපයුත්තං පඤ්ජරං සීහපඤ්ජරං. ආලොකානං ආතපානං පවිසනට්ඨානං සන්ධි ඡිද්දන්ති ආලොකසන්ධි, ආලොකීයන්ති එතෙනාති ආලොකො, සො එව සන්ධීති වා ආලොකසන්ධි.

ද්වයං ලඞ්ගියං. ලගි ගත්‍යත්ථො, අ, නදාදි. පරි පුනප්පුනං ගමනාගමනවසෙන හන්තීති පලිඝො, ණො. කපිරූපමත්ථකත්තා කපිසීසො. අග්ගළං නාම කවාටකො [කවාටඵලවිධාරණො (ක.)], තස්ස ථම්භො අග්ගළත්ථම්භො, ‘‘අග්ගළං තීසු කල්ලොලෙ, දණ්ඩෙ චාන්තකවාටෙසූ’’ති රභසො, ඉත්ථියමතො ආපච්චයො, අග්ගළා. නිස්සෙසතො අබ්බති වස්සොදකමනෙනාති නිබ්බං, අබ්බ ගතිහිංසාසු. ඡද්දස්ස ඡදනස්ස කොටි හෙට්ඨිමාවසානං ඡද්දකොටි, තස්සං.

218. තිකං ගෙහච්ඡදනෙ. ඡාදෙති එතෙනාති ඡදනං, ඡද සංවරණෙ, චුරාදි. පටගමනෙ, ‘‘පට්‍යාදීහ්‍යල’’න්ති අලො. ඡාදෙති එතෙනාති ඡද්දං, ද්විත්තාදි.

තිකං ගෙහඞ්ගණෙ. අජ ගතිම්හි, ඉරො, අජිරං. චර ගතිභක්ඛනෙසු, චරො. අඞ්ග ගමනෙ, කරණාධිකරණෙසු යු, වණ්ණවිකාරො, ණත්තං.

පඤ්චකං ගෙහද්වාරතො බහිපකොට්ඨකෙ, වීථියං ද්වාරපිණ්ඩකෙ ච. අලින්දො ත්වඤ්ඤපිණ්ඩකෙපිච්ඡතෙ. පඨමං හනන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති පඝාණො, පඝණො ච, හනස්ස ඝණාදෙසො. අලි සඛා ඉන්දො එත්ථාති අලින්දො, ‘‘ගෙහෙකදෙසෙ අලින්දො, පඝාණො පඝණොභවෙ’’ති [චින්තාමණිටීකා 12.12] අමරමාලායං. ආලින්දො, දීඝාදි. පධානං මුඛං පමුඛං, ගෙහස්ස හි චතූසු මුඛෙසු තදෙව පධානං, යත්ථ සාධුජනාපි ආගන්තුකාපි නිසීදන්ති. ද්වාරං බන්ධති පිදහති එත්ථාති ද්වාරබන්ධනං.

219. ද්වයං ද්වාරබාහායං. පීඨානි ලොහවිකතිආදීහි සඞ්ඝටීයන්ති එත්ථාති පීඨසඞ්ඝාටකං, පීඨෙහි සඞ්ඝටීයතීති වා පීඨසඞ්ඝාටකං, ඝට ඝටනෙ. ද්විභාගෙන බාහාසදිසත්තා බාහා, ද්වාරස්ස බාහා ද්වාරබාහා. ‘‘කපාටං, කවාට’’න්තිපි ද්වාරබාහාය නාමානි, කං වාතං පාටයති, වාටයති චෙති කම්මනි ණො, ඉත්ථියං කපාටී.

ද්වයං ගෙහාදීනං කූටෙ. කුට ඡෙදනෙ, කම්මනි ණො. නය ගමනත්ථො, කෙ සීසෙ නයතීති කණ්ණීකා, ණ්වු, ඉත්තං, ණත්තඤ්ච.

220. ද්වයං ද්වාරෙ. ද්වෙ අරන්ත්‍යත්‍රාති ද්වාරං, දුජ්ජනෙ වාරයන්ත්‍යස්මා රක්ඛකාති වා ද්වාරං, උලොපො. පටිහරන්ති අපනෙන්ති එතස්මා රක්ඛකා අඤ්ඤාතන්ති පටිහරො, පටිපක්ඛෙ හරති එතස්මාති වා පටිහරො, රස්සස්ස දීඝත්තෙ පටිහාරො.

චතුක්කං උම්මාරෙ, යං ‘‘ද්වාරපිණ්ඩිකා’’ති වුච්චති. උර ගතිම්හි, මාරො කරණෙ. දෙහං නෙති පවෙසෙනාති දෙහනී, ‘‘දෙහලී’’තිපි පාඨො, දෙහං ලාති පවෙසෙනාති දෙහලී. ඉල ගතිම්හි, ණ්වු. ඉන්දො එව පාදං ඛිපති එත්ථාති ඉන්දඛීලො, ඛිප පෙරණෙ. පස්ස ලොපො, අථ වා ඉං ගමනං දදාතීති ඉන්දො, ද්වාරං, තත්ථ ඨපිතො ඛීලො කණ්ටකොති ඉන්දඛීලො, වෙගගභිඝාතනතො හි සො ඛීලො විය හොති.

ථම්භ පටිබන්ධනෙ, ථම්භො, ධාරෙතීති වා ථම්භො, ධර ධරණෙ, රම්භපච්චයො, වණ්ණවිකාරො ච. ථු අභිත්ථවෙ, උණො, යු වා, ධාරෙතීති වා ථූණො, යු, රලොපො, අස්සූ.

අඩ්ඪෙන්දුපාසාණෙ අද්ධචන්දාකාරෙ පාසාණෙ පටිකාසද්දො වත්තති. පට ගතියං, ණ්වු. ඉත්ථිකතාකාරපරෙ කෙ අස්සිත්තං. ගජි සද්දෙ, ණ්වු, අස්සිත්තං, බින්දාගමො ච. ඉස ඉච්ඡායං, ඨකො.

221. වලභීති චූළා, ‘‘සිඛායං වලභී චූළෙ’’ති රුද්දො [රස්සන්තා ච, සිඛායං වළභියං චූළෙති රුද්දො (චින්තාමණිටීකා 12.15)]. තච්ඡාදනෙ දාරුම්හි කට්ඨෙ ගොපානසී මතා. වඞ්කෙති දාරුවිසෙසනං. ගං වස්සොදකං, සූරියාදිකිරණඤ්ච පිවන්ති විනාසයන්ති අබ්භන්තරමප්පවෙසනවසෙනාති ගොපානා, ඉට්ඨකාදයො, තානි සිනොන්ති බන්ධන්ති එත්ථාති ගොපානසී.

සොධාදිගෙහෙසු ඡෙකපක්ඛාවාසත්ථං යො බහි කරිය කට්ඨෙකදෙසො ඨපීයතෙ, සො විටඞ්කො. කපොතෙ පාලයතීති කපොතපාලිකා, කම්මනි ණ්වු. ටකි නිවාසගතීසු. විනො පක්ඛිනො ටඞ්කන්ති එත්ථාති විටඞ්කො. ණො.

222. ද්වයං කුඤ්චිකාඡිද්දෙ. කුඤ්චිකාය විවරං ඡිද්දං කුඤ්චිකාවිවරං. තාළස්ස පවෙසනට්ඨානභූතො ඡිග්ගළො ඡිද්දං තාළච්ඡිග්ගළො.

තිකං කුඤ්චිකායං. කුඤ්ච කොටිල්‍යෙ, ණ්වු. තායති රක්ඛතීති තාලො. අලො, තලති තිට්ඨති එතෙනාති වා තාලො, තල පතිට්ඨායං. අවාපුරති විවරති යෙනාති අවාපුරණං, වර සංවරණෙ, යු, වස්ස පො, උත්තං, උපසග්ගස්ස දීඝතා ච, ‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා’’ති [දී. නි. 2.71; ම. නි. 1.283] වචනතො පුර, පාර සංවරණෙතිපි ධාත්වත්ථං පඨන්ති. අවපුබ්බො වු සංවරණෙතිපි ධාත්වත්ථෙ පන සති වස්ස රත්තං, උපසග්ගස්ස දීඝතා ච, ‘‘අපාරුතා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා’’ත්‍යාදීසු පන පකාරවණ්ණාගමෙන සිද්ධො. විද ලාභෙ, ඉම්හි වෙදිකා, සකත්ථෙ කො. ඉතරත්ථ ඉයෙව.

223. සඞ්ඝාටාදයො මන්දිරඞ්ගා ගෙහඞ්ගවිසෙසා. සම්මා ඝටෙන්ති එත්ථ ගොපානස්‍යාදයොති සඞ්ඝාටො, පුබ්බපච්ඡිමදක්ඛිණුත්තරායාමවසෙන ථම්භානමුපරි ඨිතො කට්ඨවිසෙසො, තෙ පන පුබ්බපච්ඡිමයාමා තයො කට්ඨා, දක්ඛිණුත්තරයාමා පන හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො තයො කට්ඨා, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන පඤ්චසත්තනවාදයොපි. ද්වින්නං පක්ඛානං අපතනත්ථං බන්ධනතො පාසො වියාති පක්ඛපාසො. තුලති සඞ්ඝාටෙසු පතිට්ඨතීති තුලා, තල පතිට්ඨායං, අස්සුත්තං, පක්ඛානං වා සමවාහිතභාවකරණතො තුලයති මිනාති එතායාති තුලා, තුල උම්මානෙ.

තිකං සම්මජ්ජනියං. මුජි සොධනෙ, යු. මජ්ජ සංසුද්ධියං, යු. සුධ සුද්ධියං, සබ්බත්‍ර කරණෙ යු.

224. තිකං සඞ්කාරඡඩ්ඩනප්පදෙසෙ. කට ඡඩ්ඩනමද්දනෙසු, සඞ්කටන්ති එත්ථාති සඞ්කටීරං, ඊරො, ‘‘සඞ්කටො’’ති වා සඞ්කාරො වුච්චති, තං ඊරයන්ති ඛිපන්ති එත්ථාති සඞ්කටීරං, ඊර ඛෙපෙ. සඞ්කාරස්ස ඨානං සඞ්කාරට්ඨානං. සඞ්කාරං කටති ඡඩ්ඩෙති එත්ථාති සඞ්කාරකූටං, අස්සූ, සකත්ථෙ කො.

චතුක්කං සම්මජ්ජනියා නිරාකතෙ [නිරස්සතෙ (ක.)] ථුසාදිම්හි. නානාවිධෙ සඞ්කාරෙ රාසීකරණවසෙන කචති බන්ධති එතෙනාති කචො, සො එත්ථ ඉච්ඡිතබ්බොති කචවරො, වර ඉච්ඡායං. උච්ඡිට්ඨො කලාපො සමූහො උක්ලාපො, කස්සාකාරලොපො. නානාවිධෙහි තිණාදීහි සඞ්කරීයතෙ මිස්සීකරීයතෙති සඞ්කාරො, ණො. අවකරොතිප්‍යත්‍ර. අවකරීයතෙ නිරස්සතෙති, අ. ‘‘සම්මජ්ජො මජ්ජනී චෙව, සඞ්කාරො’වකරො මතො’’ති හලායුධො. කස විලෙඛනෙ, අම්බු.

225. ඝරාදිභූමි ඝරඛෙත්තවිහාරාදීනං යො භූමිප්පදෙසො වත්ථු නාම, තං නපුංසකෙ, වසන්ති එත්ථාති වත්ථු, රත්ථු. ගස මදනෙ, ගසන්ති එත්ථාති ගාමො, මො. සංවසන්ත්‍යත්‍රාති සංවසථො, අථො.

පාකටො ඛ්‍යාතො ගාමො, සො නිගමො නාම, අතිරෙකො ගාමො නිගමො, භුසත්ථො නි, සඤ්ඤාසද්දත්තා රස්සො.

උපභුඤ්ජිතබ්බභොගමනුස්සාදීහි ( ) [(ඉභ්‍යො) (?)] වඩ්ඪිතො අධිකො ගාමො නිගමතොපි අධිකතරත්තා ‘‘අධිභූ’’ති ඊරිතො කථිතො, අධිකො භවතීති අධිභූ.

226. ද්වයං ගාමාදිපරියන්තභාගෙ. සි බන්ධනෙ, මො. පරිච්ඡින්දිත්වා ආදීයතෙති මරියාදා, පස්ස මො.

ද්වයං ආභීරකුටියං [ඝොසො ආභීරපල්ලී සියා (අමර 12.20)]. ඝු සද්දෙ, ඝොසන්ත්‍යත්‍රාති ඝොසො. ගොපාලානං ගාමො ගොපාලගාමකො, සකත්ථෙ කො.

පුරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.