1. භූමිවග්ගවණ්ණනා
180. ඉධ භූකණ්ඩෙ සාඞ්ගොපාඞ්ගෙහි භූම්‍යාදීහි දසහි, පාතාලෙන චාති එකාදසහි කොට්ඨාසෙහි කමතො වග්ගා භූමිවග්ගාදිනාමකා වග්ගා වුච්චන්තෙ. සප්පධානොපකාරකානි අඞ්ගානි ඛාරාදීනි, අඞ්ගානං උපකාරකානි ච උපඞ්ගානි අද්ධාදීනි.
181. සාද්ධපජ්ජෙන භූමියා නාමානි. වසූනි රතනානි ධාරයතීති වසුන්ධරා. ඛමු සහනෙ, ඛස්ස ඡො, ඡමා, අථ වා ඡි ඡෙදනෙ, සත්තානමධොපතනං ඡින්දතීති ඡමා, මො, ඉත්ථියමා ච. භවන්ත්‍යස්සං භූතානීති භූමි. භූ සත්තායං, මි. පුථඉති පාටිපදිකෙ ඨිතෙ නදාදි, ඊ, පුථස්ස පුථුආදෙසෙ, වුද්ධිම්හි ච කතෙ පුථවී. උස්සුවාදෙසෙ පුථුවී. පථාදෙසෙ තු පථවී, ඉමස්මිං පක්ඛෙ අවාගමො, අථ වා ථව ගතියං, පථවති එත්ථාති පථවී, නදාදි, සබ්බත්ථ පත්ථරතීති වා පථවී, ථර සන්ථරණෙ පපුබ්බො, රස්ස වො, නදාදි, පුථවී, අස්සු.
‘‘මධුනො කෙටභස්සාපි, මෙදමංසපරිප්ලුතා;
තෙනායං මෙදිනී දෙවී, වුච්චතෙ බ්‍රහ්මවාදිභී’’ති [චින්තාමණිටීකා 11.3]. –
වචනතො මෙදයොගා මෙදිනී, ඊ, ඉනී ච. මිද ස්නෙහනෙ වා, යු, නදාදි, ඉස්සෙත්තඤ්ච. මහ පූජායං, නදාදි. විත්ථිණ්ණත්තා උබ්බී, නදාදි, අවති භූතානීති වා උබ්බී, අස්සු. වසූනි සන්ත්‍යස්සං වසුමතී. ගච්ඡන්ති යස්සං ලොකා, සා ගො, පුමිත්ථියං. කා සද්දෙ, කායති එත්ථ, කායති මාරවිජයකාලෙති වා කු, උ. වසූනි ධාරයතීති වසුධා. සබ්බං ලොකං ධරයතීති ධරණී, යු, නදාදි. ධරතීති ධරා, ඉත්ථියං ආ. ගමු ගමනෙ, ගච්ඡන්ත්‍යස්සං ජගතී, අන්තපච්චයො, ගස්ස ද්විත්තං, ජත්තඤ්ච, නලොපො, නදාදි. භූ සත්තායං, රි, නදාදි, ක්විම්හි භූ. භූතෙ සත්තෙ ධරතීති භූතරො. අව රක්ඛණෙ, යු, නදාදි, අවනී.
182. ඛාරා ලවණරසා මත්තිකා ඌසොත්‍යුච්චතෙ. ඛාදතීති ඛාරා, දස්ස රො. පදෙසකත්තා මත්තෙන පමාණෙන යුත්තා මත්තිකා. ඌස රුජායං, ඌසො. ඌසයොගා ඌසවා, වන්තු. රපච්චයෙ ඌසරො. ද්වෙපි තීසු වත්තන්තෙ.
ථල ඨානෙ, අධිකරණෙ අ. කිත්තිමං ථලං, අකිත්තිමා ථලී, නදාදි. ථද්ධලූඛම්හි භූභාගෙ භූමිප්පදෙසෙ ජඞ්ගලසද්දො වත්තති. තත්ථ නිජ්ජලත්තා කක්ඛළත්තා ථද්ධො. තික්ඛසක්ඛරාදිවිදාරගවාදිඛුරගණ්ඩුප්පාදවච්චාදිසහිතත්තා ලූඛො වෙදිතබ්බො. ගල චවනාධොපතනාදනෙසු. ජලං ගලති එත්ථ, ජලෙන වා ගලන්ති එත්ථාති ජඞ්ගලො, නිජ්ජලො දෙසො, ‘‘ජඞ්ගලො නිජ්ජලෙ දෙසෙ, තිලිඞ්ගො පිසිතෙ ථිය’’න්ති [තිකණ්ඩසෙස 3.3.393] හි තිකණ්ඩසෙසො, ලස්ස ලොපො, නිග්ගහීතාගමො ච.
183. වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහන්ති එත්ථාති වෙදෙහො. සො එව විදෙහො, ඉමං දීපමුපාදාය සිනෙරුනො පුබ්බදිසාභාගත්තා පුබ්බො ච සො විදෙහො චෙති පුබ්බවිදෙහො. එවමපරුත්තරෙසු. ගවෙන යන්ත්‍යෙත්ථාති ගොයානො. අපරො ච සො ගොයානො චෙති අපරගොයානො. ජම්බුයා ලක්ඛිතො, කප්පට්ඨායිතාදිප්පභාවෙන වා තප්පධානොදීපොති ජම්බුදීපො. ධම්මතාසිද්ධස්ස පඤ්චසීලස්ස ආනුභාවෙන කං සුඛං උරු මහන්තමෙත්ථාති කුරු, කුං පාපං රුන්ධන්ති එත්ථාති වා කුරු, ක්වි. දීප දිත්තිප්පකාසනෙසු, ජලමජ්ඣෙ දිප්පන්තීති දීපා, දිප්පන්ති එත්ථ සද්ධම්මාති වා දීපා, පමාණතො මහන්තා දීපා මහාදීපා.
184. කුරුආදයො එකවීසති ජනපදන්තරා ජනපදවිසෙසා, ආදිනා සුරමහපච්චුග්ගතා තලකුටා අස්මාකාදයො ච පුම්බහුත්තෙ පුල්ලිඞ්ගෙ බහුත්තෙ ච සියුං. කුරු නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රූළ්හීසද්දෙන ‘‘කුරූ’’ති බහුවචනෙන වුච්චති, එවං සබ්බත්‍ර. කුං පාපං රුන්ධතීති කුරු, ඛත්තියකුමාරා, තෙසං නිවාසො කුරූ, පච්චයලොපතො න වුද්ධි, සබ්බත්‍රෙවං [පාණිනි 1.2.52 4.2.81 සුත්තෙසු පස්සිතබ්බං]. අරිවිජයලොකමරියාදාතික්කමාදීසු සක්කොන්තීති සක්කා. කොසං ලන්ති ගණ්හන්ති, කුසලං පුච්ඡන්තීති වා කොසලා. මගෙන සද්ධිං ධාවන්තීති මගධා, ක්වි, මංසෙසු ගිජ්ඣන්තීති වා මගධා. ගිධ අභිකඞ්ඛායං. සෙවන්ති යෙනාති සිවි, සි සෙවායං, වි. සිවං කරොන්තීති වා සිවී, අඤ්ඤත්ථෙ ඉ. කල සද්දෙ, ඉඞ්ගපච්චයො, කලිඞ්ගා, තෙසං නිවාසො කලිඞ්ගා, උත්තරාපථො [‘‘ජගන්නාථා පුබ්බභාගෙ කණ්හාතීරන්තරං සිවෙ කලිඞ්ගදෙසො සංවුත්තො’’ ඉත්‍යුත්තදෙසෙ (ථොමනිධි)], කලිං ගණ්හන්තීති වා කලිඞ්ගා, ක්වි, කලං මධුරසද්දං ගායන්තීතිවා කලිඞ්ගා, අස්සිත්තං, කෙන සුඛෙන ලිඞ්ගන්තීති වා කලිඞ්ගා, ලිඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. අත්තනා ඛාදිතං ලඤ්ජං පරාජිතෙහි යාචිතෙපි පුන න වමන්තීති අවන්තී. පඤ්චාලස්ස පුත්තා පඤ්චාලා. වජ්ජෙතබ්බාති වජ්ජී, ‘‘වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ත්‍යාදිනා පවත්තවචනමුපාදාය වජ්ජීති ලද්ධනාමා රාජානො. වජ්ජීරට්ඨස්ස වා රාජානො වජ්ජී. රට්ඨස්ස වා පන තංසමඤ්ඤා තංනිවාසිරාජකුමාරවසෙන වෙදිතබ්බා. ගං පථවිං ධාරෙන්තීති ගන්ධාරා, කිත්තිගන්ධෙන අරන්තීති වා ගන්ධාරා. චිත උස්සාහනෙ, චෙතන්ති උස්සහන්ති යුද්ධකම්මාදීසූති චෙතයො.
185. වඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. විසිට්ඨානි දෙහානි යෙසං විදෙහා, පුබ්බවිදෙහදීපතො ආගතත්තා වා විදෙහා. ඔජ දිත්තියං, කම්බුනා සම්බුකෙන ඔජන්ති තස්සං වොහාරකරණතොති කම්බොජා, කම්බුකජො ඔජො බලමෙතෙසන්ති වා කම්බොජා. මද මද්දනෙ, මද්දන්තීති වා මද්දා, මං සිවං දදන්තීති වා මද්දා, පඤ්චකාමගුණාදීහි මොදන්තීති වා මද්දා, මද හාසෙ. භඤ්ජ අවමද්දනෙ, භග්ගා. අඞ්ග ගමනත්ථො දණ්ඩකො ධාතු. සීහං ලන්තීති සීහළා. කාස දිත්තියං, සම්පත්තියා කාසන්තීති කස්මීරා, මීරො. කාස දිත්තියං, ඉ, කාසී. පඩි ගතියං, පණ්ඩු, උ. අථ වා කුං පාපං රුන්ධති එත්ථාති කුරු, ඉති එකොපි ජනපදො නිස්සිතානං බහුත්තා බහුවචනෙන වුච්චති. එවං සබ්බත්ථ.
186. ද්වයං භුවනෙ. ලුජ අදස්සනෙ, ලුජ්ජතීති ලොකො, ගස්ස කො, ජස්ස වො. භවන්ති එත්ථාති භුවනං, යු. ජගති, විට්ඨපාදීනිපි භුවනපරියායානි. ද්වයං දෙසසාමඤ්ඤෙ. දිස අතිසජ්ජනෙ, අතිසජ්ජනං පබොධනං, ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’ති දිසති අපදිසතීති දෙසො. සි සෙවායං, සඤ්ඤායං අ, විසයො.
සිට්ඨාචාරරහිතො මිලක්ඛදෙසො කාමරූපාදි පච්චන්තො නාම. මිලක්ඛ අබ්‍යත්තියං වාචායං, මිලක්ඛන්ති අබ්‍යත්තවාචං භාසන්තීති මිලක්ඛා. සිට්ඨාචාරමග්ගදස්සනත්ථාය පඤ්ඤාචක්ඛුනො අභාවා රාගාදිමලං අක්ඛිම්හි යෙසන්ති වා මිලක්ඛා, අස්සිත්තං, තෙසං නිවාසට්ඨානං මිලක්ඛදෙසො. පච්චන්තෙ මජ්ඣිමදෙසස්ස බහිද්ධාභාගෙ ජාතො පච්චන්තො.
බ්‍යවත්ථා චතුවණ්ණානං, යස්මිං දෙසෙ න විජ්ජතෙ;
මිලක්ඛදෙසො සො වුත්තො, මජ්ඣභූමි තතො පරං [චින්තාමණිටීකා 11.7].
අරියාචාරභූමිත්තා මජ්ඣො ච සො දෙසො චෙති මජ්ඣදෙසො, නවයොජනසතපරික්ඛෙපො මජ්ඣිමදෙසො.
187. සලිලප්පායො බහූදකො දෙසො අනූපො නාම, අනුගතා ආපා අත්‍රාති අනූපො, ආපස්ස ආදිනො උත්තං, පරලොපො වා. කච බන්ධනෙ, ඡො, කච්ඡං. අනූපදෙසො ච. අභිනවොග්ගමනෙන තිණෙන ලක්ඛිතෙ හරිතෙ දෙසෙ සද්දලො, දල දිත්තියං, භාවෙ අ. විජ්ජති දලො යත්ථ සද්දලො.
188. නදියා ආභතෙන අම්බුනා උදකෙන ජීවන්ති එත්ථාති නද්‍යම්බුජීවනො දෙසො නදී මාතා අස්සාති නදීමාතිකොති වුච්චති, බහුබ්බීහිම්හි කො. වුට්ඨියා වස්සෙන නිප්ඵජ්ජති සස්සමෙත්ථාති වුට්ඨිනිප්ඵජ්ජසස්සකො දෙසො දෙවො මාතා අස්සාති දෙවමාතිකොති වුච්චති, බහුබ්බීහිම්හියෙව කො, දෙවසද්දො චෙත්ථ වුට්ඨිමාහ.
189. අනූපාදයො දෙවමාතිකාන්තා තීසු ලිඞ්ගෙසු. චන්දසූරාදො චන්දසූරියසිනෙරුපබ්බතාදිම්හි සස්සතිසද්දො ඊරිතො කථිතො. සබ්බදා සරන්ති ගච්ඡන්තීති සස්සතියො, සර ගතියං, සරසද්දස්ස සො,ති.
රඨ ගතියං, රඨන්ති එත්ථ නගරාදයොති රට්ඨං, තො. නාගරෙහි විජිනිතබ්බන්ති විජිතං. ආළියං පවත්තමානො යො සෙතු, සො පුරිසෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තති. සි බන්ධනෙ, තු. අල භූසනෙ, ඉ, ආළි, තස්සං ආළියං.
නගරපබ්බතාදිනො උපාන්තභූ සමීපභූමි පරිසරො පරිතො සරන්ත්‍යත්‍රාති, ණො.
තිකං වජෙ. ගාවො තිට්ඨන්ත්‍යත්‍රාති ගොට්ඨං. කුල සඞ්ඛ්‍යානෙ, ගාවො කුලන්ත්‍යෙත්ථාති ගොකුලං, ගුන්නං කුලං ඝරන්ති වා ගොකුලං. වජ ගතියං, වජන්ති යං ගාවො නිවාසනත්ථායාති වජො. ගොට්ඨානකං, ගොට්ඨානන්තිපි වජස්ස නාමානි.
190. සිලොකෙන මග්ගස්ස නාමානි. පථිකෙහි මජ්ජතෙ නිත්තිණං කරීයතෙති මග්ගො, මජ්ජ සුද්ධියං, ණො, ජස්ස ගත්තං, පථිකෙහි මග්ගීයතෙති වා මග්ගො, මග්ග අන්වෙසනෙ, මං සිවං ගච්ඡති එත්ථ, එතෙනාති වා මග්ගො, ‘‘මො සිවෙ පරිසායඤ්චෙ’’ති හි නානත්ථසඞ්ගහෙ, සිවං ගමනං කරොතීත්‍යත්ථො, ක්‍රියාවිසෙසනමෙතං. පථි ගතියං, චුරාදි, නාගමො. පන්ථයන්ති යන්ත්‍යනෙනාති පන්ථො, අ, කාරිතලොපො. පථති යාත්‍යනෙනාති පථො. අද ගමනෙ, අදති යත්ථ සා අද්ධා, ධො, අද්ධා මග්ගො, අද්ධාසද්දොයං කාලෙපි, සමභාගත්ථවචනෙ තු අද්ධං, තස්මා අද්ධසද්දො පුමනපුංසකවසෙන ද්විලිඞ්ගො, රාජාදිත්තෙ අද්ධා, අරාජාදිත්තෙ අද්ධං. අඤ්ජ ගතියං, අසො. වජ ගතියං, උමො, ජස්ස ටො. පද ගතියං, අ, දස්ස ජො, ද්විත්තං, පජ්ජො. අය ගතියං, යු, පද ගතියං, අවො, නදාදි. වත්ත වත්තනෙ, වත්තනං ගමනාදි, අනි, නදාදි, වත්තනී. කන්තනදණ්ඩෙ පුන්නපුංසකං. පථිකෙහි පාදෙහි හඤ්ඤතෙති පද්ධති. පාදසද්දසමානත්ථෙන පදසද්දෙන නියතප්පයොගතො වුත්තිනා සිද්ධො, පදසද්දූපපදො හනධාතු,ති, හනස්ස ධො, අලොපො. පද්ධතිසහචරණතො වත්තනී, තංසහචරණතො පදවී ච ඉත්ථියං.
191-192. තබ්භෙදා තස්ස මග්ගස්ස විසෙසා ජඞ්ඝමග්ගාදයො අපථන්තා. ජඞ්ඝාහි ගතො මග්ගො ජඞ්ඝමග්ගො. සකටෙහි ගතො මග්ගො සකටමග්ගො. තෙ ජඞ්ඝමග්ගසකටමග්ගා මහාමග්ගෙ වත්තන්ති.
එත්ථ ච ‘‘තෙථා’’ති අථසද්දො න වත්තබ්බො, ‘‘තෙ චා’’ති පන වත්තබ්බො. ‘‘මතාද්ධනී’’ති පාඨෙ පන සති ‘‘තෙථා’’ති වත්තබ්බොයෙව, තදා එකපදිකෙ අද්ධනි මග්ගෙ එකපදී මතාති යොජනා කාතබ්බා. ගච්ඡතං එකො අසහායො පාදො යස්සං, න නිසින්නස්සෙව යමකොති එකපදී, සමාසන්තෙ නිච්චමීපච්චයො, කපච්චයෙ එකපදිකො, ඊස්ස රස්සත්තං.
චොරකණ්ටකාදිදොසෙ දුග්ගමෙ පථෙ කන්තාරො, පුන්නපුංසකෙ, කෙන පානීයෙන තරන්ති අතික්කමන්ති යන්ති කන්තාරො, තර තරණෙ, චොරකන්තාරාදීසු පනායං රූළ්හිවසෙන වුත්තො, අථ වා කති ඡෙදනෙ, සප්පටිභයත්තා කන්තති නිච්චගමනාගමනමෙත්ථාති කන්තාරො, ආරො, නාගමො ච. දුක්ඛෙන ගච්ඡන්ත්‍යෙත්ථාති දුග්ගමො.
193. ද්වයං පටිමග්ගෙ. පටි අභිමුඛෙන ගන්තබ්බො මග්ගො, පථො ච පටිමග්ගො, පටිපථො ච. දීඝමඤ්ජසං අතිදූරො මග්ගො අද්ධානන්ති වුච්චතෙ. අද්ධානං අයනං අද්ධානං, අච්චායතො මග්ගො, යථා ‘‘පදට්ඨාන’’න්ති, යලොපො.
ද්වයං පසත්ථෙද්ධනි. සොභනො පථො, පන්ථො චාති විග්ගහො. ගන්තබ්බපථභාවතො අපෙතං උප්පථං, අපථඤ්ච, අබ්‍යයීභාවසමාසො, අසද්දො අත්‍ර නිපාතො.
194-196. පරමාණූනං ඡත්තිංස එකො අණු නාම, අණුතොපි අණුතරත්තා පරමො අණු, අණුතො වා පරමොති පරමාණු, අණ සද්දත්ථො දණ්ඩකො ධාතු, උ. තෙ අණවො ඡත්තිංස තජ්ජාරී නාම, තං තං අත්තනො නිස්සයං මලීනකරණවසෙන ජරාපෙතීති තජ්ජාරී, ජර ජීරණෙ, ජර වයොහානිම්හි වා, අ, නදාදි. තාපි තජ්ජාරියො ඡත්තිංස රථරෙණු නාම, රථානං සඤ්චරණවසෙන පවත්තො රෙණු රථරෙණු. තෙ රථරෙණවො ඡත්තිංස ලික්ඛා නාම. ලක්ඛ දස්සනෙ, පකතිචක්ඛුනාපි ලක්ඛ්‍යතෙති ලික්ඛා, අස්සිත්තං.
තා ලික්ඛා සත්ත ඌකා නාම, ඌකාති වුච්චති සිරොවත්තකිමි, තප්පමාණත්තා ඌකා. තා සත්ත ඌකා ධඤ්ඤමාසො නාම, ධඤ්ඤො වීහියෙව පරිමාණිතබ්බත්තා මාසො චාති ධඤ්ඤමාසො, මසි පරිමාණෙ. තෙ සත්ත ධඤ්ඤමාසා අඞ්ගුලං නාම, අඞ්ග ගමනත්ථො, උලො, අඞ්ගුලං, පමාණං, උලිපච්චයෙ අඞ්ගුලි, කරසාඛා. අමුද්විච්ඡෙති අදුං ද්වාදසඞ්ගුලං විදත්ථි නාම, කණිට්ඨසහිතෙනඞ්ගුට්ඨෙන විත්ථාරීයතෙ, විධීයතෙති වා විදත්ථි, විපුබ්බො තනු විත්ථාරෙ. ධා ධාරණෙ, උභයත්‍රාපිති, පුබ්බපක්ඛෙ තස්ස ථො, නස්ස තො, තස්ස දො. පච්ඡිමෙ ධස්ස දො, තස්ස ථො, අසරූපද්විභාවො ච. තා දුවෙ විදත්ථී රතනං සියුං, රමු කීළායං, තනො, මලොපො. තානි සත්තෙව රතනානි යට්ඨි නාම, යත පයතනෙ,ති, තස්ස ඨො, තස්ස ටො. තා වීසති යට්ඨියො උසභං නාම, උස දාහෙ, අභො. එත්ථ පන උසභනදන්තරං උසභං. උසභානං අසීතිප්පමාණං ගාවුතං නාම, ගවං, ගවෙහි වා යුතං ගාවුතං. යුජ සමාධිම්හි, ගොනදන්තරෙහි ගහිතප්පමාණසමාධානන්ත්‍යත්ථො, තං චතුගාවුතං යොජනං නාම, යුජ සමාධිම්හි, යු, ‘‘එත්තකං යොජනං නාම හොතූ’’ති චතුගාවුතෙහි සමාධානන්ත්‍යත්ථො.
197. ආරොපිතානං ආචරියධනූනං පඤ්චසතං කොසො නාම, අනාරොපිතානන්ත්‍යපරෙ. කුස අව්හානෙ, ණො, කුසනං අව්හානං කොසො, ඉධ පන කොසප්පමාණත්තා කොසො, ද්විසහස්සකරප්පමාණො. අඤ්ඤත්ථ පන –
‘‘චතුක්කාධිවීසතියා, අඞ්ගුලෙහි කරො භවෙ;
ඛ්‍යාතමට්ඨසහස්සෙහි, කොසමානං විභාවිනා’’ත්‍යුත්තං.
චතුරම්බණන්ති චතුරම්බණවීහිබීජජාතරොපනයොග්‍යො භූමිප්පදෙසො කරීසං නාම, කරොන්ති එත්ථ කසනරොපනාදිකන්ති කරීසං, ඊසො. චතුරම්බණබීජජාතානි රොපෙන්ත්‍යෙත්ථාති චතුරම්බණං, අම්බණං එකාදසදොණමත්තං, අඤ්ඤෙ පන ‘‘චතුරම්බණං චතුයට්ඨිකං ඨානං කරීසං නාමා’’ති වදන්ති, තං කරීසබ්භන්තරානං පරියායභාවප්පසඞ්ගා න ගහෙතබ්බං.
පමාණතො හත්ථානමට්ඨවීසප්පමාණං ඨානං අබ්භන්තරං නාම, අබ්භන්තරෙ අන්තොකොට්ඨාසෙ ජාතං, න බහිකොට්ඨාසෙති අබ්භන්තරං. යත්ථ යත්ථ හි යො යො ඨිතො, නිසින්නො වා, තත්ථ තත්ථ සමන්තා අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණං ඨානං තස්ස තස්ස අබ්භන්තරං ඨානං නාම. භූම්‍යාදිත්තා භූමිවග්ගො, අථ වා අඞ්ගාපෙක්ඛාය භූමියෙව පධානං, පධානෙන ච බ්‍යප්පදෙසො භවතීති භූමිවග්ගබ්‍යප්පදෙසො.
භූමිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.