အာသဝက္ခယဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

၂၄၈. ဣဓ ဝိပဿနာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ န လောကိယာဘိညာသု ဝိယ အဘိညာပါဒကံ. ဝိပဿနာပါဒကန္တိ စ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ၊ ဝိပဿနာ စ နာမေသာ တိဝိဓာ ဝိပဿကပုဂ္ဂလဘေဒေန မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဝိပဿနာ၊ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနံ ဝိပဿနာ၊ သာဝကာနံ ဝိပဿနာ စာတိ. တတ္ထ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ၊ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ ဝိပဿနာ စိန္တာမယဉာဏသမ္ဗန္ဓိကာ သယမ္ဘုဉာဏဘူတာ၊ သာဝကာနံ ပန သုတမယဉာဏသမ္ဗန္ဓိကာ ပရောပဒေသသမ္ဘူတာ. သာ ‘‘ဌပေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနံ အဝသေသရူပါရူပဇ္ဈာနာနံ အညတရတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိနာ အနေကဓာ၊ အရူပမုခဝသေန စတုဓာတုဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာနံ တေသံ တေသံ ဓာတုပရိဂ္ဂဟမုခါနဉ္စ အညတရမုခဝသေန အနေကဓာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၆၄) နာနာနယတော ဝိဘာဝိတာ၊ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿမုခေန ပဘေဒဂမနတော နာနာနယံ သဗ္ဗညုတညာဏသန္နိဿယဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ အဓိဋ္ဌာနဘူတံ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တံ ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တံ ပရမဂမ္ဘီရံ သဏှသုခုမတရံ အနညသာဓာရဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဟောတိ၊ ယံ အဋ္ဌကထာသု ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ယဿ စ ပဝတ္တိဝိဘာဂေန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿပ္ပဘေဒဿ ပါဒကဘာဝေန သမာပဇ္ဇိယမာနာ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ချာ ဒေဝသိကံ သတ္ထု ဝဠဉ္ဇနသမာပတ္တိယော ဝုစ္စန္တိ. သွာယံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝိပဿနာစာရော ပရမတ္ထမဉ္ဇုသာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၄၄) ဥဒ္ဒေသတော အာစရိယေန ဒဿိတော၊ တတော သော အတ္ထိကေဟိ ဂဟေတဗ္ဗော. ဣဓ ပန သာဝကာနံ ဝိပဿနာဝ အဓိပ္ပေတာ.

‘‘အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာ’’တိ ဣဒံ ကိရိယာပယောဇနဘူတေ တဒတ္ထေ သမ္ပဒါနဝစနံ၊ တသ္မာ အသတိပိ ပယောဇနဝါစကေ ပယောဇနဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ခယဉာဏနိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယာ’’တိ. ဧဝမီဒိသေသု. နိဗ္ဗာနံ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ စ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဣဓ ခယော နာမ၊ တတ္ထ ဉာဏံ ခယဉာဏံ၊ တဿ နိဗ္ဗတ္တနသင်္ခါတော အတ္ထော ပယောဇနံ၊ တဒတ္ထာယာတိ အတ္ထော. ခေပေတိ ပါပဓမ္မေ သမုစ္ဆိန္ဒတီတိ ခယော၊ မဂ္ဂေါ. သော ပန ပါပက္ခယော အာသဝက္ခယေန ဝိနာ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ‘‘ခယေ ဉာဏ’’န္တိ (ဓ. သ. သုတ္တန္တဒုကမာတိကာ ၁၄၈) ဧတ္ထ ခယဂ္ဂဟဏေန အာသဝက္ခယောဝ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ ‘‘အာသဝါနံ ခယော’’တိ ဣမိနာ. အနုပ္ပါဒေ ဉာဏန္တိ အာသဝါနမနုပ္ပါဒဘူတေ အရိယဖလေ ဉာဏံ. ခီယိံသု အာသဝါ ဧတ္ထာတိ ခယော၊ ဖလံ. သမိတပါပတာယ သမဏော၊ သမိတပါပတာ စ နိပ္ပရိယာယတော အရဟတ္တဖလေနေဝါတိ အာဟ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဖလ’’န္တိ. ခယာတိ စ ခီဏတ္တာတိ အတ္ထော. ခီယန္တိ အာသဝါ ဧတ္ထာတိ ခယော၊ နိဗ္ဗာနံ. ‘‘အာသဝက္ခယာ’’တိ ပန သမာသဝသေန ဒွိဘာဝံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အာသဝါနံ ခယော’’တိ ပဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ အာသဝက္ခယပဒဂ္ဂဟဏံ.

‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿာ’’တိအာဒိဂါထာ ဓမ္မပဒေ (ဓ. ပ. ၂၅၃). တတ္ထ ဥဇ္ဈာနသညိနောတိ ဂရဟသညိနော. အရာတိ ဒူရာ. ‘‘အရာ သိင်္ဃာမိ ဝါရိဇ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ဇာ. ၁.၆.၁၁၆) ဝိယ ဟိ ဒူရတ္ထောယံ နိပါတော. ‘‘အာရာ’’တိပိ ပါဌော. အရာသဒ္ဒေါ ဝိယ အာရာသဒ္ဒေါပိ ဒူရတ္ထေ ဧကော နိပါတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဒေဝ ဟိ ပဒံ သဒ္ဒသတ္ထေ ဥဒါဟဋံ. ကာမဉ္စ ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂသင်္ခါတာ အာရာ ဒူရံ ဂတောဝ ဟောတီ’’တိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၂၅၃) ဝုတ္တံ၊ တထာပိ အာသဝဝဍ္ဎိယာ သင်္ခါရေ ဝဍ္ဎေန္တော ဝိသင်္ခါရတော သုဝိဒူရဒူရော၊ တသ္မာ ‘‘အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ ဧတ္ထ အာသဝက္ခယပဒံ ဝိသင်္ခါရာဓိဝစနမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ခယနံ ခယော၊ အာသဝါနံ ခဏနိရောဓော. သေသံ တဿ ပရိယာယဝစနံ. ဘင်္ဂေါ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. ဣဓ ပန နိဗ္ဗာနမ္ပိ မဂ္ဂေါပိ အဝိနာဘာဝတော. န ဟိ နိဗ္ဗာနမနာရဗ္ဘ မဂ္ဂေနေဝ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ.

တန္နိန္နန္တိ တသ္မိံ အာသဝါနံ ခယဉာဏေ နိန္နံ. သေသံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပါဠိယံ ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဒုက္ခဿ အရိယသစ္စဿ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ၊ အနဝသေသေတွာ စ တဒါ တဿ ဘိက္ခုနော ပစ္စက္ခတော ဂဟိတဘာဝဒဿနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္တက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခန္တိ တဿ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. န ဣတော ဘိယျောတိ အနဝသေသေတွာ ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိ. သရသလက္ခဏပဋိဝေဓဝသေန ပဇာနနမေဝ ယထာဘူတံ ပဇာနနံ နာမာတိ ဒဿေတိ ‘‘သရသလက္ခဏပဋိဝေဓေနာ’’တိ ဣမိနာ. ရသောတိ သဘာဝေါ ရသိတဗ္ဗော ဇာနိတဗ္ဗောတိ ကတွာ၊ အတ္တနော ရသော သရသော၊ သော ဧဝ လက္ခဏံ၊ တဿ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနေနာတိ အတ္ထော. အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနဉ္စ နာမ ယထာ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ ဒုက္ခသစ္စဿ သရူပါဒိပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ တဿ ပဝတ္တိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ‘‘နိဗ္ဗတ္တိက’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘ဒုက္ခံ သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတိ. တဒုဘယန္တိ ဒုက္ခံ၊ ဒုက္ခသမုဒယော စ. ယံ ဌာနံ ပတွာတိ ယံ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂဿ အာရမ္မဏပစ္စယဋ္ဌေန ကာရဏဘူတံ အာဂမ္မ. ဌာနန္တိ ဟိ ကာရဏံ ဝုစ္စတိ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တတာယာတိ ကတွာ. တဒုဘယံ ပတွာတိ စ တဒုဘယဝတော ပုဂ္ဂလဿ တဒုဘယဿ ပတ္တိ ဝိယ ဝုတ္တာ. ပုဂ္ဂလဿေဝ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိ၊ န တဒုဘယဿ. အပိစ ပတွာတိ ပါပုဏနဟေတု၊ ပုဂ္ဂလဿ အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမာပဇ္ဇနတောတိ အတ္ထော. အသမာနကတ္တုကေ ဝိယ ဟိ သမာနကတ္တုကေပိ တွာပစ္စယဿ ဟေတွတ္ထေ ပဝတ္တိ သဒ္ဒသတ္ထေသု ပါကဋာ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ‘‘န ပဝတ္တတိ တဒုဘယမေတေနာ’’တိ ကတွာ၊ အပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဝါ ‘‘န ပဝတ္တတိ တဒုဘယမေတ္ထာ’’တိ ကတွာ၊ အနေန စ ‘‘ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထ၊ ဧတေနာတိ ဝါ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတိ၊ ဒုက္ခသမုဒယဿ ပန ဂဟဏံ တံနိဗ္ဗတ္တကဿ နိရုဇ္ဈနတော တဿာပိ နိရုဇ္ဈနဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာနပဒေယေဝ တ-သဒ္ဒေါ နိဝတ္တတီတိ အယံ-သဒ္ဒေါ ပုန ဝုတ္တော. သဗ္ဗနာမိကဉှိ ပဒံ ဝုတ္တဿ ဝါ လိင်္ဂဿ ဂါဟကံ၊ ဝုစ္စမာနဿ ဝါ. တဿာတိ ဒုက္ခနိရောဓဿ. သမ္ပာပကန္တိ သစ္ဆိကရဏဝသေန သမ္မဒေဝ ပါပကံ၊ ဧတေန စ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓံ ဂမယတိ၊ ဂစ္ဆတိ ဝါ ဧတာယာတိ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ၊ သာယေဝ ပဋိပဒါ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ’’တိ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတိ.

ကိလေသဝသေနာတိ အာသဝသင်္ခါတကိလေသဝသေန. တဒေဝ အာသဝပရိယာယေန ဒဿေန္တော ပုန အာဟ၊ တသ္မာ န ဧတ္ထ ပုနရုတ္တိဒေါသောတိ အဓိပ္ပါယော. ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ နာမ ဟိ အာဝေဏိကော ဗုဒ္ဓဓမ္မောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. နနု စ အာသဝါနံ ဒုက္ခသစ္စပရိယာယောဝ အတ္ထိ၊ န သေသသစ္စပရိယာယော၊ အထ ကသ္မာ သရူပတော ဒဿိတသစ္စာနိယေဝ ကိလေသဝသေန ပရိယာယတော ပုန ဒဿေန္တော ဧဝမာဟာတိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ၊ တံသမ္ဗန္ဓတ္တာ ပန သေသသစ္စာနံ တံသမုဒယာဒိပရိယာယောပိ လဗ္ဘတီတိ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုက္ခသစ္စပရိယာယဘူတအာသဝသမ္ဗန္ဓာနိ ဟိ အာသဝသမုဒယာဒီနီတိ၊ သစ္စာနိ ဒဿေန္တောတိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာ’’တိ အာရဒ္ဓတ္တာ စေတ္ထ အာသဝါနမေဝ ဂဟဏံ၊ န သေသကိလေသာနံ တထာ အနာရဒ္ဓတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ‘‘ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၈၊ မ. နိ. ၁.၄၃၃၊ ၃.၁၉) အာသဝဝိမုတ္တသီသေနေဝ သဗ္ဗကိလေသဝိမုတ္တိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ မိဿကမဂ္ဂေါဝ ဣဓ ကထိတော လောကိယဝိပဿနာယ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ မိဿကတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ ကောဋိပ္ပတ္တံ မဂ္ဂံ ကထေသီ’’တိ. ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ဣမိနာ တယောပိ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယာ ဝုတ္တာ စတုသစ္စပဇာနနာယ ဧဝ စတုကိစ္စသိဒ္ဓိတော၊ ပဟာနာဘိသမယော ပန ပါရိသေသတော ‘‘ဝိမုစ္စတီ’’တိ ဣမိနာ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂက္ခဏံ ဒဿေတီ’’တိ. စတ္တာရိ ဟိ ကိစ္စာနိ စတုသစ္စပဇာနနာယ ဧဝ သိဒ္ဓါနိ. ယထာဟ ‘‘တံ ခေါ ပနိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပရိညာတန္တိ မေ ဘိက္ခဝေ ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၅၊ ပဋိ. မ. ၂.၂၉). အယံ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – ဇာနတော ပဿတောတိ စ ဟေတုနိဒ္ဒေသော၊ ‘‘ဇာနနဟေတု ပဿနဟေတု ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီ’’တိအာဒိနာ ယောဇနာ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဇာနနပဿနကိရိယာနံ၊ ဝိမုစ္စနကိရိယာယ စ သမာနကာလတာ၊ တထာပိ ဓမ္မာနံ သမာနကာလိကာနမ္ပိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နတာ သဟဇာတာဒိကောဋိယာ လဗ္ဘတီတိ၊ ဟေတုဂဗ္ဘဝိသေသနတာဒဿနမေတန္တိပိ ဝဒန္တိ.

ဘဝါသဝဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဘဝရာဂဿ ဝိယ ဘဝဒိဋ္ဌိယာပိ သမဝရောဓောတိ ဒိဋ္ဌာသဝဿာပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ အဓုနာ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီ’’တိ ကတ္ထစိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ သော န ပေါရာဏော၊ ပစ္ဆာ ပမာဒလိခိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘယဘေရဝသုတ္တသံဝဏ္ဏနာဒီသု (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၄) အနေကာသုပိ တထေဝ သံဝဏ္ဏိတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ သစ္စပဋိဝေဓော အနိယမိတပုဂ္ဂလဿ အနိယမိတကာလဝသေန ဝုတ္တော၊ တထာပိ အဘိသမယကာလေ တဿ ပစ္စုပ္ပန္နတံ ဥပါဒါယ ‘‘ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော’’တိ ဝတ္တမာနကာလနိဒ္ဒေသော ကတော၊ သော စ ကာမံ ကဿစိ မဂ္ဂက္ခဏတော ပရံ ယာဝဇ္ဇတနာ အတီတကာလိကော ဧဝ၊ သဗ္ဗပဌမံ ပနဿ အတီတကာလိကတ္တံ ဖလက္ခဏေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိန္တိ ဣမိနာ ဖလက္ခဏ’’န္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ ဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ တထာ စေဝ ဝုတ္တတ္တာ. တဂ္ဂဟဏေန ပန တဒဝိနာဘာဝတော သေသာနိ နိရဝသေသာနိ ဂဟေတဗ္ဗာနိ၊ ဧကဒေသာနိ ဝါ အပရိပုဏ္ဏာယပိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ သမ္ဘဝတော. ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ ‘‘နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ ပဒပရိယောသာနေဟိ. တဿာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ. ဘူမိန္တိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. နနု စ ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဖလမေဝ တဿ အာရမ္မဏသင်္ခါတာ ဘူမိ၊ အထ ကထံ ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိအာဒီဟိ တဿ ဘူမိဒဿနန္တိ စောဒနံ သောဓေတုံ ‘‘တေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏေန ဝိဇ္ဇမာနဿာပိ ကမ္မဿ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝတော ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိ ပဇာနာတိ၊ ယသ္မာ စ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ‘‘ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိအာဒီနိ ပဇာနာတိ၊ တသ္မာ ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိအာဒီဟိ တဿ ဘူမိဒဿနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တေန ဉာဏေနာ’’တိ ဟိ ယထာရုတတော၊ အဝိနာဘာဝတော စ ဂဟိတေန ပဉ္စဝိဓေန ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေနာတိ အတ္ထော.

‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ သောတုဇနာနံ သုဝိညာပနတ္ထံ ပရမ္မုခါ ဝိယ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ ‘‘ကတမာ ပနာ’’တိအာဒိနာ. ယေန ပနာဓိပ္ပါယေန စောဒနာ ကတာ၊ တဒဓိပ္ပါယံ ပကာသေတွာ ပရိဟာရံ ဝတ္တုကာမော ‘‘န တာဝဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န တာဝ။ပေ။ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ’’တိ ဝက္ခမာနမေဝ ဟိ အတ္ထံ မနသိ ကတွာ အယံ စောဒနာ သမုဋ္ဌာပိတာ၊ တတ္ထ န တာဝဿ အတီတာ ဇာတိ ခီဏာတိ အဿ ဘိက္ခုနော အတီတာ ဇာတိ၊ န တာဝ မဂ္ဂဘာဝနာယ ခီဏာ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခီဏတ္တာ’’တိ၊ မဂ္ဂဘာဝနာယ ပုရိမတရမေဝ နိရုဇ္ဈနဝသေန ခီဏတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. န အနာဂတာ အဿ ဇာတိ ခီဏာ မဂ္ဂဘာဝနာယာတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘အနာဂတေ ဝါယာမာဘာဝတော’’တိ၊ ဣဒဉ္စ အနာဂတဘာဝသာမညမေဝ ဂဟေတွာ လေသေန စောဒနာဓိပ္ပါယဝိဘာဝနတ္ထံ ဝဒတိ၊ န အနာဂတဝိသေသံ အနာဂတေ မဂ္ဂဘာဝနာယ ခေပနပယောဂါဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ ဟိ ပယောဂေါ သမ္ဘဝတိ၊ န အဝိဇ္ဇမာနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနာဂတဝိသေသော ပနေတ္ထ အဓိပ္ပေတော၊ တဿ စ ခေပနေ ဝါယာမောပိ လဗ္ဘတေဝ. တေနာဟ ‘‘ယာ ပန မဂ္ဂဿာ’’တိအာဒိ. အနာဂတဝိသေသောတိ စ အဘာဝိတေ မဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော အနန္တရဇာတိဘေဒေါ ဝုစ္စတိ. န ပစ္စုပ္ပန္နာ အဿ ဇာတိ ခီဏာ မဂ္ဂဘာဝနာယာတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ’’တိ၊ ဧကဘဝပရိယာပန္နတာယ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ အတ္ထော. တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏာ ဟိ ဇာတိ. ‘‘ယာ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပန မဂ္ဂဘာဝနာယ ကိလေသဟေတုဝိနာသနမုခေန အနာဂတဇာတိယာ ဧဝ ခီဏဘာဝေါ ပကာသိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစတုပဉ္စဝေါကာရဘဝေသူတိ ဘဝတ္တယဂ္ဂဟဏံ ဝုတ္တနယေန အနဝသေသတော ဇာတိယာ ခီဏဘာဝဒဿနတ္ထံ၊ ပုဗ္ဗပဒဒွယေပေတ္ထ ဥတ္တရပဒလောပေါ. ဧကစတုပဉ္စက္ခန္ဓပ္ပဘေဒါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘တံ သော’’တိအာဒိ ‘‘ကထဉ္စ နံ ပဇာနာတီ’’တိ စောဒနာယ သောဓနာဝစနံ. တတ္ထ တန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဇာတိံ. သောတိ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု. ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ ပဇာနနာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဒဿနံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခဏပရမ္ပရာယ တထာ ပဇာနနာ သိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပစ္စဝေက္ခဏန္တရဝိဘာဝနတ္ထမေဝ ဟိ ‘‘ဇာနန္တော ပဇာနာတီ’’တိ ဝတ္တမာနဝစနဒွယံ ဝုတ္တံ၊ ဇာနန္တော ဟုတွာ၊ ဇာနနဟေတု ဝါ ပဇာနာတိ နာမာတိ အတ္ထော.

ဗြဟ္မစရိယဝါသော နာမ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသတော မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ နိဗ္ဗတ္တနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိဝုတ္ထ’’န္တိ၊ သမန္တတော နိရဝသေသေန ဝသိတံ ပရိစိဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပနိဒံ သော အတီတကာလဝသေန ပဇာနာတီတိ အနုယောဂေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကေန ဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကောပိ ဟိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တလက္ခဏော သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော နာမ ဒက္ခိဏဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၇၉) တထာ ဧဝ ဝုတ္တတ္တာ. ဝသန္တိ နာမာတိ ဝသန္တာ ဧဝ နာမ ဟောန္တိ၊ န ဝုတ္ထဝါသာ. တသ္မာတိ ဝုတ္ထဝါသတ္တာ. နနု စ ‘‘သော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝ ဝုတ္တာ၊ န သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒယော၊ အထ ကသ္မာ ‘‘စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဝသေန သောဠသဝိဓံ ကိစ္စံ နိဋ္ဌာပိတ’’န္တိ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ သာဓာရဏတော ဝုတ္တန္တိ? သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒီနမ္ပိ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တိတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဟိ စတူသု သစ္စေသု ပရိညာဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တမာနာယ သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒီနမ္ပိ သေသာနံ ဒုက္ခသစ္စေ ပရိညာဘိသမယာနုဂုဏာဝ ပဝတ္တိ၊ ဣတရသစ္စေသု စ နေသံ ပဟာနာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တိ ပါကဋာ ဧဝါတိ. ဒုက္ခနိရောဓမဂ္ဂေသု ယထာက္ကမံ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာပိ ယာဝဒေဝ သမုဒယပဟာနတ္ထာတိ ကတွာ တဒတ္ထေယေဝ တာသံ ပက္ခိပနေန ‘‘ကတံ ကရဏီယ’’န္တိ ပဒဿ အဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒုက္ခမူလံ သမုစ္ဆိန္န’’န္တိ ဣမိနာပိ တဒေဝ ပကာရန္တရေန ဝိဘာဝေတိ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ကတံ ကရဏီယ’’န္တိ အတီတနိဒ္ဒေသော ကတောတိ အာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကာဒယော’’တိအာဒိ. ဣမေ ပကာရာ ဣတ္ထံ၊ တဗ္ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဣတ္ထဘာဝါယာ’’တိ ဣမိနာ၊ အာယ-သဒ္ဒေါ စ သမ္ပဒါနတ္ထေ၊ တဒတ္ထာယာတိ အတ္ထော. တေ ပန ပကာရာ အရိယမဂ္ဂဗျာပါရဘူတာ ပရိညာဒယော ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သောဠသကိစ္စဘာဝါယာ’’တိ. တေ ဟိ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတော မဂ္ဂါနုဘာဝေန ပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ မဂ္ဂေ ပစ္စဝေက္ခိတေ တံကိစ္စပစ္စဝေက္ခဏာယပိ သုခေန သိဒ္ဓိတော. ဧဝံ သာဓာရဏတော စတူသု မဂ္ဂေသု ပစ္စေကံ စတုကိစ္စဝသေန သောဠသကိစ္စဘာဝံ ပကာသေတွာ တေသုပိ ကိစ္စေသု ပဟာနမေဝ ပဓာနံ တဒတ္ထတ္တာ ဣတရေသံ ပရိညာဒီနန္တိ တဒေဝ ဝိသေသတော ပကာသေတုံ ‘‘ကိလေသက္ခယဘာဝါယ ဝါ’’တိ အာဟ.

အပိစ ပုရိမနယေန ပစ္စဝေက္ခဏပရမ္ပရာယ ပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဓာနတ္တာ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိမေဝ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ အယံ ပကာရော ဣတ္ထံ၊ တဗ္ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တံ၊ အာယသဒ္ဒေါ စေတ္ထ သမ္ပဒါနဝစနဿ ကာရိယဘူတော နိဿက္ကတ္ထေတိ ဒဿေတိ ‘‘ဣတ္ထဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ. ‘‘ဣမသ္မာ ဧဝံ ပကာရာ’’တိ ပန ဝဒန္တော ပကာရော နာမ ပကာရဝန္တတော အတ္ထတော ဘေဒေါ နတ္ထိ. ယဒိ ဟိ သော ဘေဒေါ အဿ၊ တဿေဝ သော ပကာရော န သိယာ၊ တသ္မာ ဣတ္ထံ-သဒ္ဒေါ ပကာရဝန္တဝါစကော၊ အတ္ထတော ပန အဘေဒေပိ သတိ အဝယဝါဝယဝိတာဒိနာ ဘေဒပရိကပ္ပနာဝသေန သိယာ ကိဉ္စိ ဘေဒမတ္ထံ၊ တသ္မာ ဣတ္ထတ္တသဒ္ဒေါ ပကာရဝါစကောတိ ဒဿေတိ. အယမိဓ ဋီကာယံ၊ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၄၈) မဇ္ဈိမာဂမဋီကာဝိနယဋီကာဒီသု (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁၄) စ အာဂတနယော.

သဒ္ဒဝိဒူ ပန ပဝတ္တိနိမိတ္တာနုသာရေန ဧဝမိစ္ဆန္တိ – အယံ ပကာရော အဿာတိ ဣတ္ထံ၊ ပကာရဝန္တော. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ. တဿ ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တံ၊ ပကာရော၊ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတ္ထဘာဝတော ဣမသ္မာ ဧဝံ ပကာရာ’’တိ အာဟာတိ. ပဌမဝိကပ္ပေပိ ယထာရဟံ ဧသ နယော. ဣဒါနိ ဝတ္တမာနခန္ဓသန္တာနာတိ သရူပကထနံ. အပရန္တိ အနာဂတံ. ‘‘ဣမေ ပန ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ ဣဒါနိ ပါဌော၊ ‘‘ဣမေ ပန စရိမကတ္တဘာဝသင်္ခါတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ ပန မဇ္ဈိမာဂမဝိနယဋီကာဒီသု၊ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁၄) ဣဓ စ ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၄၈) ဥလ္လိင်္ဂိတပါဌော. တတ္ထ စရိမကတ္တဘာဝသင်္ခါတာတိ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နဘာဝေန ပစ္ဆိမကတ္တဘာဝကထိတာ. ပရိညာတာတိ မဂ္ဂေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတာ. တိဋ္ဌန္တီတိ အပ္ပတိဋ္ဌာ အနောကာသာ တိဋ္ဌန္တိ. ဧတေန ဟိ တေသံ ခန္ဓာနံ အပရိညာမူလာဘာဝေန အပတိဋ္ဌာဘာဝံ ဒဿေတိ. အပရိညာမူလိကာ ဟိ ပတိဋ္ဌာ၊ တဒဘာဝတော ပန အပ္ပတိဋ္ဌာဘာဝေါ. ယထာဟ ‘‘ကဗဠီကာရေ စေ ဘိက္ခဝေ အာဟာရေ အတ္ထိ ရာဂေါ၊ အတ္ထိ နန္ဒီ၊ အတ္ထိ တဏှာ၊ ပတိဋ္ဌိတံ တတ္ထ ဝိညာဏံ ဝိရုဠှ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၂.၆၄၊ ကထာ. ၂၉၆၊ မဟာနိ. ၇). တဒုပမံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဆိန္နမူလကာ ရုက္ခာ ဝိယာ’’တိ ဣမိနာ၊ ယထာ ဆိန္နမူလကာ ရုက္ခာ မူလာဘာဝတော အပ္ပတိဋ္ဌာ အနောကာသာ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဧဝမေတေပိ အပရိညာမူလာဘာဝတောတိ. အယမေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနာ. စရိမကစိတ္တနိရောဓေနာတိ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တနိရောဓေန. အနုပါဒါနောတိ အနိန္ဓနော. အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝန္တိ ယေသု ခန္ဓေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တထာ တထာ ပရိကပ္ပနာသိဒ္ဓါ ပညတ္တိ၊ တဒဘာဝတော တဿာပိ ဓရမာနကပညတ္တိယာ အဘာဝေန အပညတ္တိကဘာဝံ ဂမိဿန္တိ. ပဏ္ဏတ္တိ ပညတ္တီတိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ ယထာ ‘‘ပညာသ ပဏ္ဏာသာ’’တိ. ပညာသ ပဏ္ဏာဒေသောတိ ဟိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ.

၂၄၉. ယေဘုယျေန သံခိပတိ သင်္ကုစိတော ဘဝတီတိ သင်္ခေပေါ၊ ပဗ္ဗတမတ္ထကံ. တဉှိ ပဗ္ဗတပါဒတော အနုက္ကမေန ဗဟုလံ သံခိတ္တံ သင်္ကုစိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ပဗ္ဗတမတ္ထကေ’’တိ၊ ပဗ္ဗတသိခရေတိ အတ္ထော. အယံ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – သင်္ခိပီယတိ ပဗ္ဗတဘာဝေန ဂဏီယတီတိ သင်္ခေပေါ၊ ပဗ္ဗတပရိယာပန္နော ပဒေသော၊ တသ္မိံ ပဗ္ဗတပရိယာပန္နေ ပဒေသေတိ အတ္ထောတိ. အနာဝိလောတိ အကာလုသိယော၊ သာ စဿ အနာဝိလတာ ကဒ္ဒမာဘာဝေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိက္ကဒ္ဒမော’’တိ. သပတိ အပဒါပိ သမာနာ ဂစ္ဆတီတိ သိပ္ပိ၊ ခုဒ္ဒကာ သိပ္ပိ သိပ္ပိယော ကာ-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ၊ ယော ‘‘မုတ္တိကော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. သဝတိ ပသဝတီတိ သမ္ဗုကော၊ ယံ ‘‘ဇလသုတ္တိ၊ သင်္ခလိကာ’’တိ စ ဝေါဟရန္တိ. သမာဟာရေ ယေဘုယျတော နပုံသကပယောဂေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သိပ္ပိယသမ္ဗုက’’န္တိ. ဧဝမီဒိသေသု. သက္ခရာတိ မုဋ္ဌိပ္ပမာဏာ ပါသာဏာ. ကထလာနီတိ ကပါလခဏ္ဍာနိ. သမူဟဝါစကဿ ဃဋာသဒ္ဒဿ ဣတ္ထိ လိင်္ဂဿာပိ ဒိဿနတော ‘‘ဂုမ္ဗ’’န္တိ ပဒဿတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဃဋာ’’တိ ဣမိနာ.

ကာမဉ္စ ‘‘သိပ္ပိယသမ္ဗုကမ္ပိ သက္ခရကထလမ္ပိ မစ္ဆဂုမ္ဗမ္ပိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီ’’တိ ဧတ္ထ သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝ၊ သိပ္ပိယသမ္ဗုကမစ္ဆဂုမ္ဗာနိ စရန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပိ၊ တထာပိ သဟစရဏနယေန သဗ္ဗာနေဝ စရန္တိ ဝိယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ ဧတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာသမ္ဘဝမတ္ထံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပန သဟစရဏနယံ. ပန-သဒ္ဒေါ အရုစိသံသူစနေ၊ တထာပီတိ အတ္ထော. အန္တရန္တရာတိ ဗဟူနံ ဂါဝီနမန္တရန္တရာ ဌိတာသု ဂါဝီသု ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ. ဂါဝေါတိ ဂါဝိယော. ဣတရာပီတိ ဌိတာပိ နိသိန္နာပိ. စရန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ သဟစရဏနယေန. တိဋ္ဌန္တမေဝါတိအာဒီသု အယမဓိပ္ပါယော – သိပ္ပိယသမ္ဗုကမစ္ဆဂုမ္ဗာနံ စရဏကိရိယာယပိ ယောဂတော ဌာနကိရိယာယ အနေကန္တတ္တာ ဧကန္တတော တိဋ္ဌန္တမေဝ န ကဒါစိပိ စရန္တံ သက္ခရကထလံ ဥပါဒါယ သိပ္ပိယသမ္ဗုကမ္ပိ မစ္ဆဂုမ္ဗမ္ပိ တိဋ္ဌန္တန္တိ ဝုတ္တံ၊ န တု တေသံ ဌာနကိရိယမုပါဒါယ. တေသံ ပန စရဏကိရိယမုပါဒါယ ‘‘စရန္တမ္ပီ’’တိ ပိ-သဒ္ဒလောပေါ ဟေတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတရမ္ပိ ဒွယန္တိ သိပ္ပိယသမ္ဗုကမစ္ဆဂုမ္ဗံ ပဒဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဣတရဉ္စ ဒွယန္တိ သိပ္ပိယသမ္ဗုကမစ္ဆဂုမ္ဗမေဝ. စရန္တန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ တေသံ ဌာနကိရိယမုပါဒါယ ‘‘တိဋ္ဌန္တမ္ပီ’’တိ ပိ-သဒ္ဒလောပေါ၊ ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ သဟစရဏနယော ဒဿိတော၊ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ယထာလာဘနယောပိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ကိံ ဝါ ဣမာယ သဟစရိယာယ၊ ယထာလာဘဂ္ဂဟဏံ ပနေတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သက္ခရကထလဿ ဟိ ဝသေန တိဋ္ဌန္တန္တိ၊ သိပ္ပိသမ္ဗုကဿ မစ္ဆဂုမ္ဗဿ စ ဝသေန တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၄၉). အလဗ္ဘမာနဿာပိ အတ္ထဿ သဟယောဂီဝသေန ဒေသနာမတ္တံ ပတိ သဟစရဏနယော၊ သာဓာရဏတော ဒေသိတဿာပိ အတ္ထဿ သမ္ဘဝဝသေန ဝိဝေစနံ ပတိ ယထာလာဘနယောတိ ဥဘယထာပိ ယုဇ္ဇတိ.

ဧဝမ္ပေတ္ထ ဝဒန္တိ – အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝ၊ ဣတရာနိ စရန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပီ’’တိ ဣမိနာ ယထာလာဘနယော ဒဿိတော ယထာသမ္ဘဝံ အတ္ထဿ ဝိဝေစိတတ္တာ၊ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပန သဟစရဏနယော အလဗ္ဘမာနဿာပိ အတ္ထဿ သဟယောဂီဝသေန ဒေသနာမတ္တဿ ဝိဘာဝိတတ္တာတိ၊ တဒေတမ္ပိ အနုပဝဇ္ဇမေဝ အတ္ထဿ ယုတ္တတ္တာ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ တထာ ဒဿနဿာပိ သမ္ဘဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. တီရေတိ ဥဒကရဟဒဿ တီရေ. ဥဒကရဟဒေါ စ နာမ ကတ္ထစိ သမုဒ္ဒေါပိ ဝုစ္စတိ ‘‘ရဟဒေါပိ တတ္ထ ဂမ္ဘီရော၊ သမုဒ္ဒေါ သရိတောဒကော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၈). ကတ္ထစိ ဇလာသယောပိ ‘‘ရဟဒေါပိ တတ္ထ ဓရဏီ နာမ၊ ယတော မေဃာ ပဝဿန္တိ၊ ဝဿာ ယတော ပတာယန္တီ’’တိအာဒီသု၊ (ဒီ. နိ. ၃.၂၈၁) ဣဓာပိ ဇလာသယောယေဝ. သော ဟိ ဥဒကဝသေန ရဟော စက္ခုရဟာဒိကံ ဒဒါတီတိ ဥဒကရဟဒေါ ဩ-ကာရဿ အ-ကာရံ ကတွာ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘ဥဒကံ ဟရတီတိ ဥဒကရဟဒေါ နိရုတ္တိနယေနာ’’တိ ဝဒန္တိ.

‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ စတုတ္ထဇ္ဈာနာန္တရံ ဒဿိတဝိပဿနာဉာဏတော ပဋ္ဌာယ ယထာဝုတ္တတ္ထဿ သမ္ပိဏ္ဍနံ. တတ္ထ ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ပုန စပရံ မဟာရာဇ ဘိက္ခု ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ။ပေ။ ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတီ’’တိအာဒိနာ ဧတ္တကေန၊ ဧတပရိမာဏဝန္တေန ဝါ ဝစနက္ကမေန. ဝိပဿနာဉာဏန္တိ ဉာဏဒဿနနာမေန ဒဿိတံ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ တဿ စ ဝိသုံ ဂဏနဒဿနေန ဟေဋ္ဌာ စတုတ္ထဇ္ဈာနာနန္တရံ ဝတ္တဗ္ဗတာကာရဏေသု တီသု နယေသု တတိယနယဿေဝ ယုတ္တတရဘာဝေါပိ ဒီပိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မနောမယဉာဏဿ ဣဒ္ဓိဝိဓသမဝရောဓိတဘာဝေ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၇၉ အာဒယော) ဝုတ္တေပိ ဣဓ ပါဠိယံ ဝိသုံ ဒေသိတတ္တာ ဝိသုံ ဧဝ ဂဟဏံ၊ တထာ ဒေသနာ စ ပါဋိယေက္ကသန္ဒိဋ္ဌိကသာမညဖလတ္ထာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနာဂတံသဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏဒွယဿ ပါဠိယံ အနာဂတတ္တာ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုဝသေန နိပ္ဖန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တဗ္ဗသေန နိပ္ဖန္နတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတံ တံ ဉာဏဒွယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ဟိ အနာဂတံသဉာဏံ၊ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဉ္စာတိ ဒွေပိ ဉာဏာနိ ပရိဘဏ္ဍာနိ ဟောန္တီတိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏန္တိ စုတူပပါတဉာဏနာမေန ဒဿိတံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ.

သဗ္ဗေသံ ပန ဒသန္နံ ဉာဏာနံ အာရမ္မဏဝိဘာဂဿ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ အနာဂတတ္တာ တတ္ထာနာဂတဉာဏာနံ အာရမ္မဏဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေသန္တိ ဒသန္နံ ဉာဏာနံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏဝိဘာဂေ၊ တေသု ဝါ ဒသသု ဉာဏေသု. ဘူမိဘေဒတော ပရိတ္တမဟဂ္ဂတံ၊ ကာလဘေဒတော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ၊ သန္တာနဘေဒတော အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စာတိ ဝိပဿနာဉာဏံ သတ္တဝိဓာရမ္မဏံ. ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိတိကတ္တယေနေဝ ဟိ တဿ အာရမ္မဏဝိဘာဂေါ၊ န မဂ္ဂါရမ္မဏတိကေန. နိမ္မိတရူပါယတနမတ္တမေဝါတိ အတ္တနာ နိမ္မိတံ ရူပါရမ္မဏမေဝ၊ အတ္တနာ ဝါ နိမ္မိတေ မနောမယေ ကာယေ ဝိဇ္ဇမာနံ ရူပါယတနမေဝါတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဣဒဉှိ တဿ ဉာဏဿ အဘိနိမ္မိယမာနေ မနောမယေ ကာယေ ရူပါယတနမေဝါရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ၊ န ပန တတ္ထ ဂန္ဓာယတနာဒီနမဘာဝတော. န ဟိ ရူပကလာပေါ ဂန္ဓာယတနာဒိဝိရဟိတော အတ္ထီတိ သဗ္ဗထာ ပရိနိပ္ဖန္နမေဝ နိမ္မိတရူပံ. တေနာဟ ‘‘ပရိတ္တပစ္စုပ္ပန္နဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏ’’န္တိ၊ ယထာက္ကမံ ဘူမိကာလသန္တာနဘေဒတော တိဗ္ဗိဓာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနဝသေန ဧကဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ သမာနံ အာသဝက္ခယဉာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိတိကဝသေန တိဝိဓာရမ္မဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပမာဏဗဟိဒ္ဓါနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ ပရိတ္တတိကဝသေန အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ၊ အဇ္ဈတ္တိကဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ၊ အတီတတိကဝသေန နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဉ္စ ဟောတိ.

ဥတ္တရိတရသဒ္ဒေါ၊ ပဏီတတရသဒ္ဒေါ စ ပရိယာယောတိ ဒဿေတိ ‘‘သေဋ္ဌတရ’’န္တိ ဣမိနာ. ရတနကူဋံ ဝိယ ကူဋာဂါရဿ အရဟတ္တံ ကူဋံ ဥတ္တမင်္ဂဘူတံ ဘဂဝတော ဒေသနာယ အရဟတ္တပရိယောသာနတ္တာတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနာ’’တိ. ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသီတိ တိတ္ထကရမတဟရဝိဘာဝိနိံ နာနာဝိဓကုဟနလပနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသိနိံ တိဝိဓသီလာလင်္ကတပရမသလ္လေခပဋိပတ္တိပရိဒီပိနိံ ဈာနာဘိညာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝိဘူသိနိံ စုဒ္ဒသဝိဓမဟာသာမည္ဖလပဋိမဏ္ဍိတံ အနညသာဓာရဏံ သာမညဖလဒေသနံ ရတနာဂါရံ ဝိယ ရတနကူဋေန အရဟတ္တကူဋေန နိဋ္ဌာပေသိ ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိ’’န္တိ ဣမိနာ၊ အရဟတ္တဖလဿ ဒေသိတတ္တာတိ အတ္ထော.