၂. သာမညဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ရာဇာမစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

၁၅၀. ဣဒါနိ သာမညဖလသုတ္တဿ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ။ပေ။ သုတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာတိ အနုက္ကမေန ပဒဝဏ္ဏနာ၊ ပဒံ ပဒံ ပတိ အနုက္ကမေန ဝဏ္ဏနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဉှိ၊ ဥတ္တာနံ ဝါ ပဒမညတြ ဝဏ္ဏနာပိ ‘‘အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ’’တိပိ ပဌန္တိ၊ ပုဗ္ဗေ အဝဏ္ဏိတပဒဝဏ္ဏနာတိ အတ္ထော. ဒုဂ္ဂဇနပဒဋ္ဌာနဝိသေသသမ္ပဒါဒိယောဂတော ပဓာနဘာဝေန ရာဇူဟိ ဂဟိတဋ္ဌေန ဧဝံနာမကံ၊ န ပန နာမမတ္တေနာတိ အာဟ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိ. နနု မဟာဝဂ္ဂေ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေ အာဂတော ဧသ ပုရောဟိတော ဧဝ၊ န ရာဇာ၊ ကသ္မာ သော ရာဇသဒ္ဒဝစနီယဘာဝေန ဂဟိတောတိ? မဟာဂေါဝိန္ဒေန ပုရောဟိတေန ပရိဂ္ဂဟိတမ္ပိ စေတံ ရေဏုနာ နာမ မဂဓရာဇေန ပရိဂ္ဂဟိတမေဝါတိ အတ္ထသမ္ဘဝတော ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ န ပန သော ရာဇသဒ္ဒဝစနီယဘာဝေန ဂဟိတော တဿ ရာဇာဘာဝတော. မဟာဂေါဝိန္ဒပရိဂ္ဂဟိတဘာဝကိတ္တနဉှိ တဒါ ရေဏုရညာ ပရိဂ္ဂဟိတဘာဝူပလက္ခဏံ. သော ဟိ တဿ သဗ္ဗကိစ္စကာရကော ပုရောဟိတော၊ ဣဒမ္ပိ စ လောကေ သမုဒါစိဏ္ဏံ ‘‘ရာဇကမ္မပသုတေန ကတမ္ပိ ရညာ ကတ’’န္တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မန္ဓာတုရညာ စေဝ မဟာဂေါဝိန္ဒံ ဗောဓိသတ္တံ ပုရောဟိတမာဏာပေတွာ ရေဏုရညာ စ အညေဟိ စ ရာဇူဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ရာဇဂဟန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘မဟာဂေါဝိန္ဒော’’တိ မဟာနုဘာဝေါ ဧကော ပုရာတနော ရာဇာတိ ဝဒန္တိ. ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာတိ ရာဇဓာနီဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ. ဂယှတီတိ ဟိ ဂဟံ၊ ရာဇူနံ၊ ရာဇူဟိ ဝါ ဂဟန္တိ ရာဇဂဟံ. နဂရသဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကနိဒ္ဒေသော.

အညေပေတ္ထ ပကာရေတိ နဂရမာပနေန ရညာ ကာရိတသဗ္ဗဂေဟတ္တာ ရာဇဂဟံ၊ ဂိဇ္ဈကူဋာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ပဗ္ဗတေဟိ ပရိက္ခိတ္တတ္တာ ပဗ္ဗတရာဇေဟိ ပရိက္ခိတ္တဂေဟသဒိသန္တိပိ ရာဇဂဟံ၊ သမ္ပန္နဘဝနတာယ ရာဇမာနံ ဂေဟန္တိပိ ရာဇဂဟံ၊ သုသံဝိဟိတာရက္ခတာယ အနတ္ထာဝဟိတုကာမေန ဥပဂတာနံ ပဋိရာဇူနံ ဂဟံ ဂဟဏဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ၊ ရာဇူဟိ ဒိသွာ သမ္မာ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ တေသံ ဂဟံ ဂေဟဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ၊ အာရာမရာမဏေယျတာဒီဟိ ရာဇတိ၊ နိဝါသသုခတာဒိနာ စ သတ္တေဟိ မမတ္တဝသေန ဂယှတိ ပရိဂ္ဂယှတီတိပိ ရာဇဂဟန္တိ ဧဒိသေ ပကာရေ. နာမမတ္တမေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနာတိ အတ္ထော. သော ပန ပဒေသော ဝိသေသဋ္ဌာနဘာဝေန ဥဠာရသတ္တပရိဘောဂေါတိ အာဟ ‘‘တံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ဗုဒ္ဓကာလေ၊ စက္ကဝတ္တိကာလေ စာ’’တိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ အညဒါပိ ကဒါစိ သမ္ဘဝတော၊ ‘‘နဂရံ ဟောတီ’’တိ စ ဣဒံ ဥပလက္ခဏမေဝ မနုဿာဝါသဿေဝ အသမ္ဘဝတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သေသကာလေ သုညံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. တေသန္တိ ယက္ခာနံ. ဝသနဝနန္တိ အာပါနဘူမိဘူတံ ဥပဝနံ.

အဝိသေသေနာတိ ဝိဟာရဘာဝသာမညေန၊ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသိဒ္ဓံ ဝိသေသပရာမသနမန္တရေနာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတိ၊ (အ. နိ. ၅.၁၀၁၊ ပါစိ. ၁၄၇၊ ပရိ. ၄၄၁) ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ (ဓ. သ. ၁၆၀) မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ၊ (ဒီ. နိ. ၃.၇၁၊ ၃၀၈၊ မ. နိ. ၁.၇၇၊ ၄၅၉၊ ၅၀၉၊ ၂.၃၀၉၊ ၃၁၅၊ ၃.၂၃၀၊ ဝိဘ. ၆၄၂) သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၅၉) သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသိဒ္ဓေန ဝိသေသပရာမသနေန ယထာက္ကမံ ဣရိယာပထဝိဟာရာဒိဝိသေသဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနံ၊ န ဧဝမိဒံ၊ ဣဒံ ပန တထာ ဝိသေသပရာမသနမန္တရေန အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနန္တိ.

သတိပိ စ ဝုတ္တနယေန အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနေ ဣဓ ဣရိယာပထသင်္ခါတဝိသေသဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနမေဝ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိနာ. ကသ္မာ ပန သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသိဒ္ဓဿ ဝိသေသပရာမသနဿာဘာဝေပိ ဣဓ ဝိသေသဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနံ သမ္ဘဝတီတိ? ဝိသေသဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနဿ သဒ္ဒန္တရသင်္ခါတဝိသေသဝစနဿ အဘာဝတော ဧဝ. ဝိသေသဝစနေ ဟိ အသတိ ဝိသေသမိစ္ဆတာ ဝိသေသော ပယောဇိတဗ္ဗောတိ. အပိစ ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနဿ အတ္ထတော သိဒ္ဓတ္တာ တထာဒီပနမေဝ သမ္ဘဝတီတိ. ကသ္မာ စာယမတ္ထော သိဒ္ဓေါတိ? ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီနမ္ပိ သာဓာရဏတော. ကဒါစိပိ ဟိ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိနာ န ဘဝတိ တမန္တရေန အတ္တဘာဝပရိဟရဏာဘာဝတောတိ.

ဣရိယနံ ပဝတ္တနံ ဣရိယာ၊ ကာယိကကိရိယာ၊ တဿာ ပဝတ္တနုပါယဘာဝတော ပထောတိ ဣရိယာပထော၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒယော. န ဟိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒိအဝတ္ထာဟိ ဝိနာ ကဉ္စိ ကာယိကံ ကိရိယံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ၊ တသ္မာ သော တာယ ပဝတ္တနုပါယောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိဟရတိ ပဝတ္တတိ ဧတေန၊ ဝိဟရဏမတ္တံ ဝါ တန္တိ ဝိဟာရော၊ သော ဧဝ ဝိဟာရော တထာ၊ အတ္ထတော ပနေသ ဌာနနိသဇ္ဇာဒိအာကာရပ္ပဝတ္တော စတုသန္တတိရူပပ္ပဗန္ဓောဝ. ဒိဝိ ဘဝေါ ဒိဗ္ဗော၊ တတ္ထ ဗဟုလံ ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိဒေဝလောကေ ဘဝေါတိ အတ္ထော၊ ယော ဝါ တတ္ထ ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေါ၊ တဒတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဒိဗ္ဗော၊ အဘိညာဘိနီဟာရာဒိဝသေန ဝါ မဟာဂတိကတ္တာ ဒိဗ္ဗော၊ သောဝ ဝိဟာရော၊ ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟော ဝါ ဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနာနိ. နေတ္တိယံ [နေတ္တိ. ၈၆ (အတ္ထတော သမာနံ)] ပန စတဿော အာရုပ္ပသမာပတ္တိယော အာနေဉ္ဇဝိဟာရာတိ ဝိသုံ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန မေတ္တာဇ္ဈာနာဒီနံ ဗြဟ္မဝိဟာရတာ ဝိယ တာသံ ဘာဝနာဝိသေသဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာသု ပန ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟသာမညတော တာပိ ‘‘ဒိဗ္ဗဝိဟာရာ’’ တွေဝ ဝုတ္တာ. ဗြဟ္မာနံ၊ ဗြဟ္မဘူတာ ဝါ ဟိတူပသံဟာရာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ သေဋ္ဌဘူတာ ဝိဟာရာတိ ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ မေတ္တာဇ္ဈာနာဒိဝသေန ပဝတ္တာ စတဿော အပ္ပမညာယော. အရိယာ ဥတ္တမာ၊ အနညသာဓာရဏတ္တာ ဝါ အရိယာနံ ဝိဟာရာတိ အရိယဝိဟာရာ၊ စတဿောပိ ဖလသမာပတ္တိယော. ဣဓ ပန ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ၊ တဗ္ဗသေန ပဝတ္တာ အပ္ပမညာယော၊ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကအဂ္ဂဖလသမာပတ္တိ စ ဘဂဝတော ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရာ.

အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနန္တိ တာသမေကတော အပ္ပဝတ္တတ္တာ ဧကေန ဝါ ဒွီဟိ ဝါ သမင်္ဂီဘာဝပရိဒီပနံ၊ ဘာဝလောပေနာယံ ဘာဝပ္ပဓာနေန ဝါ နိဒ္ဒေသော. ဘဂဝါ ဟိ လောဘဒေါသမောဟုဿန္နေ လောကေ သကပဋိပတ္တိယာ ဝေနေယျာနံ ဝိနယနတ္ထံ တံ တံ ဝိဟာရေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. တထာ ဟိ ယဒါ သတ္တာ ကာမေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ တဒါ ကိရ ဘဂဝါ ဒိဗ္ဗေန ဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အလောဘကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတ္ထ ရုစိမုပ္ပါဒေတွာ ကာမေသု ဝိရဇ္ဇေယျု’’န္တိ. ယဒါ ပန ဣဿရိယတ္ထံ သတ္တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ တဒါ ဗြဟ္မဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အဒေါသကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတ္ထ ရုစိမုပ္ပါဒေတွာ အဒေါသေန ဒေါသံ ဝူပသမေယျု’’န္တိ. ယဒါ ပန ပဗ္ဗဇိတာ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဝဒန္တိ၊ တဒါ အရိယဝိဟာရေန ဝိဟရတိ တေသံ အမောဟကုသလမူလုပ္ပါဒနတ္ထံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ ဧတ္ထ ရုစိမုပ္ပါဒေတွာ အမောဟေန မောဟံ ဝူပသမေယျု’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ သတ္တာနံ ဝိဝိဓံ ဟိတသုခံ ဟရတိ၊ ဣရိယာပထဝိဟာရေန စ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပန’’န္တိ.

‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တသံဝဏ္ဏနာယ ဂုဏဒဿနံ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော၊ ယထာဝုတ္တတ္ထသမတ္ထနံ ဝါ. တေန ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တထာ ဝဒမာနော ပန ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိစ္ဆေဒနတ္ထဇောတကော၊ ‘‘ဟရတီ’’တိ ဧတဿ စ နေတိ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထောတိ ဉာပေတိ ‘‘ဌိတောပီ’’တိအာဒိနာ ဝိစ္ဆေဒနယနာကာရေန ဝုတ္တတ္တာ. ဧဝဉှိ သတိ တတ္ထ ကဿ ကေန ဝိစ္ဆိန္ဒနံ၊ ကထံ ကဿ နယနန္တိ အန္တောလီနစောဒနံ သန္ဓာယာဟ. ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒီတိ အယမ္ပိ သမ္ဗန္ဓော ဥပပန္နော ဟောတိ. ယဒိပိ ဘဂဝါ ဧကေနေဝ ဣရိယာပထေန စိရတရံ ကာလံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ၊ တထာပိ ဥပါဒိန္နကဿ နာမ သရီရဿ အယံ သဘာဝေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရိပတန္တန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော၊ အပတမာနံ ကတွာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တော ဝေနေယျာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော၊ နာနာသမာပတ္တီဟိ စ ကာလံ ဝီတိနာမေန္တော ဝသတိ၊ သတ္တာနံ၊ အတ္တနော စ ဝိဝိဓံ သုခံ ဟရတိ၊ တသ္မာ ဝိဝိဓံ ဟရတီတိ ဝိဟရတီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထံ ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ ဝတွာ ဗုဒ္ဓါနမနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ပုန ‘‘အမ္ဗဝနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒမဿာ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ ဘဂဝတော. တဿာတိ ရာဇဂဟသင်္ခါတဿ ဂေါစရဂါမဿ. ယဿ သမီပဝသေန ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ ဘုမ္မဝစနံ ပဝတ္တတိ၊ သောပိ တဿ သမီပဝသေန ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ ‘‘ရာဇဂဟသမီပေ အမ္ဗဝနေ’’တိ ဣမိနာ. သမီပတ္ထေတိ အမ္ဗဝနဿ သမီပတ္ထေ. ဧတန္တိ ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ ဝစနံ. ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဓာရဝစနံ. ဘဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဟိ ဘုမ္မံ၊ အာဓာရော၊ တဒေဝ ဝစနံ တထာ၊ ဘုမ္မေ ပဝတ္တံ ဝါ ဝစနံ ဝိဘတ္တိ ဘုမ္မဝစနံ၊ တေန ယုတ္တံ တထာ၊ သတ္တမီဝိဘတ္တိယုတ္တပဒန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကာမံ ဘဂဝါ အမ္ဗဝနေယေဝ ဝိဟရတိ. တဿမီပတ္တာ ပန ဂေါစရဂါမဒဿနတ္ထံ ဘုမ္မဝစနဝသေန ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိပိ ဝုတ္တံ ယထာ တံ ‘‘ဂင်္ဂါယံ ဂါဝေါ စရန္တိ၊ ကူပေ ဂဂ္ဂကုလ’’န္တိ စာတိ. အနေနေဝ ယဒိ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ၊ အထ န ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘အမ္ဗဝနေ’’တိ. ယဒိ စ အမ္ဗဝနေ၊ ဧဝမ္ပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ. န ဟိ ‘‘ပါဋလိပုတ္တေ ပါသာဒေ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဣဓ အဓိကရဏာဓိကရဏဿ အဘာဝတော အဓိကရဏဿ ဒွယနိဒ္ဒေသော ယုတ္တော သိယာတိ စောဒနာ အနဝကာသာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုမာရဘတော ဧဝ ကောမာရဘစ္စော သကတ္ထဝုတ္တိပစ္စယေန၊ နိရုတ္တိနယေန ဝါ ယထာ ‘‘ဘိသဂ္ဂမေဝ ဘေသဇ္ဇ’’န္တိ. ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ ခန္ဓကပါဠိဝသေန တဒတ္ထံ သာဓေတိ. ကသ္မာ စ အမ္ဗဝနံ ဇီဝကသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ အနုယောဂေန မူလတော ပဋ္ဌာယ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

ဒေါသာဘိသန္နန္တိ ဝါတပိတ္တာဒိဝသေန ဥဿန္နဒေါသံ. ဝိရေစေတွာတိ ဒေါသပ္ပကောပတော ဝိဝေစေတွာ. သိဝေယျကံ ဒုဿယုဂန္တိ သိဝိရဋ္ဌေ ဇာတံ မဟဂ္ဃံ ဒုဿယုဂံ. ဒိဝသဿ ဒွတ္တိက္ခတ္တုန္တိ ဧကဿေဝ ဒိဝသဿ ဒွိဝါရေ ဝါ တိဝါရေ ဝါ ဘာဂေ၊ ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဧတံ သာမိဝစနံ၊ ဧကသ္မိံယေဝ ဒိဝသေ ဒွိဝါရံ ဝါ တိဝါရံ ဝါတိ အတ္ထော. တမ္ဗပဋ္ဋဝဏ္ဏေနာတိ တမ္ဗလောဟပဋ္ဋဝဏ္ဏေန. သစီဝရဘတ္တေနာတိ စီဝရေန၊ ဘတ္တေန စ. ‘‘တံ သန္ဓာယာ’’တိ ဣမိနာ န ဘဂဝါ အမ္ဗဝနမတ္တေယေဝ ဝိဟရတိ၊ အထ ခေါ ဧဝံ ကတေ ဝိဟာရေ. သော ပန တဒဓိကရဏတာယ ဝိသုံ အဓိကရဏဘာဝေန န ဝုတ္တောတိ သန္ဓာယဘာသိတမတ္ထံ ဒဿေတိ. သာမညေ ဟိ သတိ သန္ဓာယဘာသိတနိဒ္ဓါရဏံ.

အဍ္ဎေန တေဠသ အဍ္ဎတေဠသ. တာဒိသေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ. အဍ္ဎော ပနေတ္ထ သတဿေဝ. ယေန ဟိ ပယုတ္တော တဗ္ဘာဂဝါစကော အဍ္ဎသဒ္ဒေါ၊ သော စ ခေါ ပဏ္ဏာသာဝ၊ တသ္မာ ပညာသာယ ဦနာနိ တေဠသ ဘိက္ခုသတာနီတိ အတ္ထံ ဝိညာပေတုံ ‘‘အဍ္ဎသတေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဍ္ဎမေဝ သတံ သတဿ ဝါ အဍ္ဎံ တထာ.

ရာဇတီတိ အတ္တနော ဣဿရိယသမ္ပတ္တိယာ ဒိဗ္ဗတိ သောဘတိ စ. ရဉ္ဇေတီတိ ဒါနာဒိနာ၊ သဿမေဓာဒိနာ စ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ရမေတိ၊ အတ္တနိ ဝါ ရာဂံ ကရောတီတိ အတ္ထော. စ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိကပ္ပနတ္ထော. ဇနပဒဝါစိနော ပုထုဝစနပရတ္တာ ‘‘မဂဓာန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဇနပ္ပဒါပဒေသေန ဝါ တဗ္ဗာသိကာနံ ဂဟိတတ္တာ. ရညောတိ ပိတု ဗိမ္ဗိသာရရညော. သသတိ ဟိံသတီတိ သတ္တု၊ ဝေရီ၊ အဇာတောယေဝ သတ္တု အဇာတသတ္တု. ‘‘နေမိတ္တကေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ ဝစနေန စ အဇာတဿ တဿ သတ္တုဘာဝေါ န တာဝ ဟောတိ၊ သတ္တုဘာဝဿ ပန တထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဧဝံ ဝေါဟရီယတီတိ ဒဿေတိ. အဇာတဿေဝ ပန တဿ ‘‘ရညော လောဟိတံ ပိဝေယျ’’န္တိ ဒေဝိယာ ဒေါဟဠဿ ပဝတ္တတ္တာ အဇာတောယေဝေသ ရညော သတ္တူတိပိ ဝဒန္တိ.

‘‘တသ္မိ’’န္တိအာဒိနာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ၊ သမတ္ထေတိ စ. ဒေါဟဠောတိ အဘိလာသော. ဘာရိယေတိ ဂရုကေ၊ အညေသံ အသက္ကုဏေယျေ ဝါ. အသက္ကောန္တီတိ အသက္ကုဏမာနာ. အကထေန္တီတိ အကထယမာနာ သမာနာ. နိဗန္ဓိတွာတိ ဝစသာ ဗန္ဓိတွာ. သုဝဏ္ဏသတ္ထကေနာတိ သုဝဏ္ဏမယေန သတ္ထကေန၊ ဃနသုဝဏ္ဏကတေနာတိ အတ္ထော. အယောမယဉှိ ရညော သရီရံ ဥပနေတုံ အယုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. သုဝဏ္ဏပရိက္ခတေန ဝါ အယောမယသတ္ထေနာတိ အတ္ထေပိ အယမေဝါဓိပ္ပါယော. ဗာဟုံ ဖာလာပေတွာတိ လောဟိတသိရာဝေဓဝသေန ဗာဟုံ ဖာလာပေတွာ. ကေဝလဿ လောဟိတဿ ဂဗ္ဘိနိယာ ဒုဇ္ဇီရဘာဝတော ဥဒကေန သမ္ဘိန္ဒိတွာ ပါယေသိ. ဟညိဿတီတိ ဟညိဿတေ၊ အာယတိံ ဟနီယတေတိ အတ္ထော. နေမိတ္တကာနံ ဝစနံ တထံ ဝါ သိယာ၊ ဝိတထံ ဝါတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ပုတ္တောတိ ဝါ ဓီတာတိ ဝါ န ပညာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တနော’’တိအာဒိနာ အညမ္ပိ ကာရဏံ ဒဿေတွာ နိဝါရေသိ. ရညော ဘာဝေါ ရဇ္ဇံ၊ ရဇ္ဇဿ သမီပေ ပဝတ္တတီတိ ဩပရဇ္ဇံ၊ ဌာနန္တရံ.

မဟာတိ မဟတီ. သမာသေ ဝိယ ဟိ ဝါကျေပိ မဟန္တသဒ္ဒဿ မဟာဒေသော. ဓုရာတိ ဂဏဿ ဓုရဘူတာ၊ ဓောရယှာ ဇေဋ္ဌကာတိ အတ္ထော. ဓုရံ နီဟရာမီတိ ဂဏဓုရမာဝဟာမိ၊ ဂဏဗန္ဓိယံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သော န သက္ကာ’’တိအာဒိနာ ပုန စိန္တနာကာရံ ဒဿေတိ. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယေနာတိ အဟိမေခလိကကုမာရဝဏ္ဏဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိနာ. တေနာတိ အပ္ပါယုကဘာဝေန. ဟီတိ နိပါတမတ္တံ. တေန ဟီတိ ဝါ ဥယျောဇနတ္ထေ နိပါတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကုမာရံ။ပေ။ ဥယျောဇေသီ’’တိ. ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထော၊ ဣမိနာ ခန္ဓကေ အာဂတနယေနာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ ခေါတိအာဒီဟိပိ ခန္ဓကပါဠိယေဝ (စူဠဝ. ၃၃၉).

ပေါတ္ထနိယန္တိ ဆုရိကံ. ယံ ‘‘နခရ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ၊ ဒိဝါ ဒိဝသေတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၅၀) ဒိဝသဿပိ ဒိဝါ. သာမျတ္ထေ ဟေတံ ဘုမ္မဝစနံ ‘‘ဒိဝါ ဒိဝသဿာ’’တိ အညတ္ထ ဒဿနတော. ဒိဝဿ ဒိဝသေတိပိ ဝဋ္ဋတိ အကာရန္တဿပိ ဒိဝသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. နေပါတိကမ္ပိ ဒိဝါသဒ္ဒမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ၊ မဇ္ဈနှိကဝေလာယန္တိ အတ္ထော. သာ ဟိ ဒိဝသဿ ဝိသေသော ဒိဝသောတိ. ‘‘ဘီတော’’တိအာဒိ ပရိယာယော၊ ကာယထမ္ဘနေန ဝါ ဘီတော. ဟဒယမံသစလနေန ဥဗ္ဗိဂ္ဂေါ. ‘‘ဇာနေယျုံ ဝါ၊ မာ ဝါ’’တိ ပရိသင်္ကာယ ဥဿင်္ကီ. ဉာတေ သတိ အတ္တနော အာဂစ္ဆမာနဘယဝသေန ဥတြသ္တော. ဝုတ္တပ္ပကာရန္တိ ဒေဝဒတ္တေန ဝုတ္တာကာရံ ဝိပ္ပကာရန္တိ အပကာရံ အနုပကာရံ၊ ဝိပရီတကိစ္စံ ဝါ. သဗ္ဗေ ဘိက္ခူတိ ဒေဝဒတ္တပရိသံ သန္ဓာယာဟ.

အစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အပနယနဝသေန ဝိလုမ္ပိတွာ. ရဇ္ဇေနာတိ ဝိဇိတေန. ဧကဿ ရညော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ‘‘ရဇ္ဇ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ၊ ရာဇဘာဝေန ဝါ.

မနသော အတ္ထော ဣစ္ဆာ မနောရထော ရ-ကာရာဂမံ၊ တ-ကာရလောပဉ္စ ကတွာ၊ စိတ္တဿ ဝါ နာနာရမ္မဏေသု ဝိဗ္ဘမကရဏတော မနသော ရထော ဣဝ မနောရထော၊ မနော ဧဝ ရထော ဝိယာတိ ဝါ မနောရထောတိပိ နေရုတ္တိကာ ဝဒန္တိ. သုကိစ္စကာရိမှီတိ သုကိစ္စကာရီ အမှိ. အဝမာနန္တိ အဝမညနံ အနာဒရံ. မူလဃစ္စန္တိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနံ သန္ဓာယာဟ၊ ဘာဝနပုံသကမေတံ. ရာဇကုလာနံ ကိရ သတ္ထေန ဃာတနံ ရာဇူနမနာစိဏ္ဏံ၊ တသ္မာ သော ‘‘နနု ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ. တာပနဂေဟံ နာမ ဥဏှဂဟာပနဂေဟံ၊ တံ ပန ဓူမေနေဝ အစ္ဆိန္နာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဓူမဃရ’’န္တိ. ကမ္မကရဏတ္ထာယာတိ တာပန ကမ္မကရဏတ္ထမေဝ. ကေနစိ ဆာဒိတတ္တာ ဥစ္စော အင်္ဂေါတိ ဥစ္စင်္ဂေါ၊ ယဿ ကဿစိ ဂဟဏတ္ထံ ပဋိစ္ဆန္နော ဥန္နတင်္ဂေါတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥစ္စင်္ဂံ ကတွာ ပဝိသိတုံ မာ ဒေထာ’’တိ. ‘‘ဥစ္ဆင်္ဂေ ကတွာ’’တိပိ ပါဌော၊ ဧဝံ သတိ မဇ္ဈိမင်္ဂေါဝ၊ ဥစ္ဆင်္ဂေ ကိဉ္စိ ဂဟေတဗ္ဗံ ကတွာတိ အတ္ထော. မောဠိယန္တိ စူဠာယံ ‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၅၅၊ အပ. အဋ္ဌ. ၁.အဝိဒူရေနိဒါနကထာ၊ ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂၇.အဝိဒူရေနိဒါနကထာ၊ ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.အဝိဒူရေနိဒါနကထာ) ဝိယ. တေနာဟ ‘‘မောဠိံ ဗန္ဓိတွာ’’တိ. စတုမဓုရေနာတိ သပ္ပိသက္ကရမဓုနာဠိကေရသ္နေဟသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ မဓုရေဟိ အဘိသင်္ခတပါနဝိသေသေနာတိ ဝဒန္တိ၊ တံ မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တပါဠိယာ (မ. နိ. ၁.၄၇၃) န သမေတိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘ဒဓိ စ မဓု စ သပ္ပိ စ ဖာဏိတဉ္စ ဧကဇ္ဈံ သံသဋ္ဌ’’န္တိ၊ (မ. နိ. ၁.၄၈၅) တဒဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဓိ စ မဓု စာတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ဒဓိ စ သုမဓုရံ မဓု စ. ဧကဇ္ဈံ သံသဋ္ဌန္တိ ဧကတော ကတွာ မိဿိတံ အာလုဠိတံ. တဿ တန္တိ တဿ တံ စတုမဓုရဘေသဇ္ဇံ ပိဝတော’’တိ ‘‘အတ္တုပက္ကမေန မရဏံ န ယုတ္တ’’န္တိ မနသိ ကတွာ ရာဇာ တဿာ သရီရံ လေဟိတွာ ယာပေတိ. န ဟိ အရိယာ အတ္တာနံ ဝိနိပါတေန္တိ.

မဂ္ဂဖလသုခေနာတိ မဂ္ဂဖလသုခဝတာ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဖလသုခူပသဉှိတေန စင်္ကမေန ယာပေတီတိ အတ္ထော. ဟာရေဿာမီတိ အပနေဿာမိ. ဝီတစ္စိတေဟီတိ ဝိဂတအစ္စိတေဟိ ဇာလဝိဂတေဟိ သုဒ္ဓင်္ဂါရေဟိ. ကေနစိ သညတ္တောတိ ကေနစိ သမ္မာ ဉာပိတော၊ ဩဝဒိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဿုကရဏတ္ထာယာတိ မဿုဝိသောဓနတ္ထာယ. မနံ ကရောထာတိ ယထာ ရညော မနံ ဟောတိ၊ တထာ ကရောထ. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမဘဝေ. စေတိယင်္ဂဏေတိ ဂန္ဓပုပ္ဖါဒီဟိ ပူဇနဋ္ဌာနဘူတေ စေတိယဿ ဘူမိတလေ. နိသဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဘိက္ခုသံဃဿ နိသီဒနတ္ထာယ. ပညတ္တကဋသာရကန္တိ ပညပေတဗ္ဗဥတ္တမကိလဉ္ဇံ. တထာဝိဓော ကိလဉ္ဇော ဟိ ‘‘ကဋသာရကော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ကမ္မဒွယဿ. တံ ပန မနောပဒေါသဝသေနေဝ တေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဟ –

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ၊

မနသာ စေ ပဒုဋ္ဌေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ၊

တတော နံ ဒုက္ခမနွေတိ၊ စက္ကံဝ ဝဟတော ပဒ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၊ နေတ္တိ. ၉၀)၊

ပရိစာရကောတိ သဟာယကော. အဘေဒေပိ ဘေဒမိဝ ဝေါဟာရော လောကေ ပါကဋောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယက္ခော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ. ဧကာယပိ ဟိ ဥပ္ပါဒကိရိယာယ ဣဓ ဘေဒဝေါဟာရော၊ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဟုတွာ၊ ပဝတ္တိဝသေန နိဗ္ဗတ္တီတိ ဝါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝါ ပဝတ္တနသင်္ခါတံ သာတိသယနိဗ္ဗတ္တနံ ဉာပေတုံ ဧကာယေဝ ကိရိယာ ပဒဒွယေန ဝုတ္တာ. တထာဝစနဉှိ ပဋိသန္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တနေယေဝ ဒိဿတိ ‘‘မက္ကဋကော နာမ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၅) ကဏ္ဋကော နာမ။ပေ။ နိဗ္ဗတ္တိ၊ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.အဝိဒူရေနိဒါနကထာ) မဏ္ဍူကော နာမ။ပေ။ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဒွိန္နံ ဝါ ပဒါနံ ဘာဝတ္ထမပေက္ခိတွာ ‘‘ယက္ခော’’တိအာဒီသု သာမိအတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ ကတံ ပုရိမာယ ပစ္ဆိမဝိသေသနတော၊ ပရိစာရကဿ။ပေ။ ယက္ခဿ ဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တီတိ အတ္ထော၊ ဟေတွတ္ထေ ဝါ ဧတ္ထ တွာ-သဒ္ဒေါ ယက္ခဿ ဘာဝတော ပဝတ္တနဟေတူတိ. အဿ ပန ရညော မဟာပုညဿပိ သမာနဿ တတ္ထ ဗဟုလံ နိဗ္ဗတ္တပုဗ္ဗတာယ စိရပရိစိတနိကန္တိ ဝသေန တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တံ ဒိဝသမေဝါတိ ရညော မရဏဒိဝသေယေဝ. ခေါဘေတွာတိ ပုတ္တသ္နေဟဿ ဗလဝဘာဝတော၊ တံသဟဇာတပီတိ ဝေဂဿ စ သဝိပ္ဖါရတာယ တံ သမုဋ္ဌာနရူပဓမ္မေဟိ ဖရဏဝသေန သကလသရီရံ အာလောဠေတွာ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသီ’’တိ. ပိတုဂုဏန္တိ ပိတုနော အတ္တနိ သိနေဟဂုဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မယိ ဇာတေပီ’’တိအာဒိ. ဝိဿဇ္ဇေထ ဝိဿဇ္ဇေထာတိ တုရိတဝသေန၊ သောကဝသေန စ ဝုတ္တံ.

အနုဋ္ဌုဘိတွာတိ အဆဍ္ဍေတွာ.

နာဠာဂိရိဟတ္ထိံ မုဉ္စာပေတွာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော၊ တေန ‘‘အဘိမာရကပုရိသပေသေနာဒိပ္ပကာရေနာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရတ္တယံ ပစ္စာမသတိ၊ ကတ္ထစိ ပန သော န ဒိဋ္ဌော. ပဉ္စ ဝတ္ထူနီတိ ‘‘သာဓု ဘန္တေ ဘိက္ခူ ယာဝဇီဝံ အာရညိကာ အဿူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၀၉၊ စူဠဝ. ၃၄၃) ဝိနယေ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ. ယာစိတွာတိ ဧတ္ထ ယာစနံ ဝိယ ကတွာတိ အတ္ထော. န ဟိ သော ပဋိပဇ္ဇိတုကာမော ယာစတီတိ အယမတ္ထော ဝိနယေ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၁၀) ဝုတ္တောယေဝ. သညာပေဿာမီတိ စိန္တေတွာ သံဃဘေဒံ ကတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒဉ္စ တဿ အနိက္ခိတ္တဓုရတာဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ၊ သော ပန အကတေပိ သံဃဘေဒေ တေဟိ သညာပေတိယေဝ. ဥဏှလောဟိတန္တိ ဗလဝသောကသမုဋ္ဌိတံ ဥဏှဘူတံ လောဟိတံ. မဟာနိရယေတိ အဝီစိနိရယေ. ဝိတ္ထာရကထာနယောတိ အဇာတသတ္တုပသာဒနာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာယ ကထာယ နယမတ္တံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ သာ န ဝုတ္တာ၊ နနု သင်္ဂီတိကထာ ဝိယ ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၄၃) အာဂတာပိ သာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စောဒနာယ အာဟ ‘‘အာဂတတ္တာ ပန သဗ္ဗံ န ဝုတ္တ’’န္တိ၊ ခန္ဓကေ အာဂတတ္တာ၊ ကိဉ္စိမတ္တဿ စ ဝစနက္ကမဿ ဝုတ္တတ္တာ န ဧတ္ထ ကောစိ ဝိရောဓောတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ယထာနုသန္ဓိနာ နိဂမနံ.

ကောသလရညောတိ ပသေနဒိကောသလဿ ပိတု မဟာကောသလရညော. နနု ဝိဒေဟဿ ရညော ဓီတာ ဝေဒေဟီတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘န ဝိဒေဟရညော’’တိ ဣမိနာ. အထ ကေနဋ္ဌေနာတိ အာဟ ‘‘ပဏ္ဍိတာဓိဝစနမေတ’’န္တိ၊ ပဏ္ဍိတဝေဝစနံ၊ ပဏ္ဍိတနာမန္တိ ဝါ အတ္ထော. အယံ ပန ပဒတ္ထော ကေန နိဗ္ဗစနေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတြာယ’’န္တိအာဒိ. ဝိဒန္တီတိ ဇာနန္တိ. ဝေဒေနာတိ ကရဏဘူတေန ဉာဏေန. ‘‘ဤဟတီ’’တိ ဧတဿ ပဝတ္တတီတိပိ အတ္ထော ဋီကာယံ ဝုတ္တော. ဝေဒေဟီတိ ဣဓ နဒါဒိဂဏောတိ အာဟ ‘‘ဝေဒေဟိယာ’’တိ.

သောယေဝ အဟော တဒဟော၊ သတ္တမီဝစနေန ပန ‘‘တဒဟူ’’တိ ပဒသိဒ္ဓိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒိဝသေ. ဥပသဒ္ဒေန ဝိသိဋ္ဌော ဝသသဒ္ဒေါ ဥပဝသနေယေဝ၊ န ဝသနမတ္တေ၊ ဥပဝသနဉ္စ သမာဒါနမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သီလေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ သီလေနာတိ သာသနေ အရိယုပေါသထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနသနေနာတိ အဘုဉ္ဇနမတ္တသင်္ခါတံ ဗာဟိရုပေါသထံ. ဝါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အနိယမတ္ထော၊ တေန ဧကစ္စံ မနောဒုစ္စရိတံ၊ ဒုဿီလျာဒိဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တထာ ဟိ ဂေါပါလကုပေါသထော အဘိဇ္ဈာသဟဂတဿ စိတ္တဿ ဝသေန ဝုတ္တော၊ နိဂဏ္ဌုပေါသထော မောသဝဇ္ဇာဒိဝသေန. ယထာဟ ဝိသာခုပေါသထေ ‘‘သော တေန အဘိဇ္ဈာသဟဂတေန စေတသာ ဒိဝသံ အတိနာမေတီ’’တိ၊ (အ. နိ. ၃.၇၁) ‘‘ဣတိ ယသ္မိံ သမယေ သစ္စေ သမာဒပေတဗ္ဗာ၊ မုသာဝါဒေ တသ္မိံ သမယေ သမာဒပေတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၁) စ အာဒိ.

ဧဝံ အဓိပ္ပေတတ္ထာနုရူပံ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန နိဗ္ဗစနာနုရူပံ အဓိပ္ပေတတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထသဒ္ဒေ. သမာနသဒ္ဒဝစနီယာနံ အနေကပ္ပဘေဒါနံ အတ္ထာနမုဒ္ဓရဏံ အတ္ထုဒ္ဓါရော သမာနသဒ္ဒဝစနီယေသု ဝါ အတ္ထေသု အဓိပ္ပေတဿေဝ အတ္ထဿ ဥဒ္ဓရဏံ အတ္ထုဒ္ဓါရောတိပိ ဝဋ္ဋတိ. အနေကတ္ထဒဿနဉှိ အဓိပ္ပေတတ္ထဿ ဥဒ္ဓရဏတ္ထမေဝ. နနု စ ‘‘အတ္ထမတ္တံ ပတိ သဒ္ဒါ အဘိနိဝိသန္တီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထုဒ္ဓါရေ စောဒနာ၊ သောဓနာ စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ. အပိစ ဝိသေသသဒ္ဒဿ အဝါစကဘာဝတော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာဒိဝိသယောပိ ဥပေါသထသဒ္ဒေါ သာမညရူပေါ ဧဝ၊ အထ ကသ္မာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာဒိဝိသေသဝိသယော ဝုတ္တောတိ? သစ္စမေတံ၊ အယံ ပနတ္ထော တာဒိသံ သဒ္ဒသာမညမနာဒိယိတွာ တတ္ထ တတ္ထ သမ္ဘဝတ္ထဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တောတိ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. သီလဒိဋ္ဌိဝသေန (သီလသုဒ္ဓိဝသေန ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၅၀) ဥပေတေဟိ သမဂ္ဂေဟိ ဝသီယတိ န ဥဋ္ဌီယတီတိ ဥပေါသထော၊ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. သမာဒါနဝသေန၊ အဓိဋ္ဌာနဝသေန ဝါ ဥပေစ္စ အရိယဝါသာဒိအတ္ထာယ ဝသိတဗ္ဗော အာဝသိတဗ္ဗောတိ ဥပေါသထော၊ သီလံ. အနသနာဒိဝသေန ဥပေစ္စ ဝသိတဗ္ဗော အနုဝသိတဗ္ဗောတိ ဥပေါသထော၊ ဝတသမာဒါနသင်္ခါတော ဥပဝါသော. နဝမဟတ္ထိကုလပရိယာပန္နေ ဟတ္ထိနာဂေ ကိဉ္စိ ကိရိယမနပေက္ခိတွာ တံကုလသမ္ဘူတတာမတ္တံ ပတိ ရုဠှိဝသေနေဝ ဥပေါသထောတိ သမညာ၊ တသ္မာ တတ္ထ နာမပညတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အရယော ဥပဂန္တွာ ဥသေတိ ဒါဟေတီတိ ဥပေါသထော၊ ဥသသဒ္ဒေါ ဒါဟေတိပိ သဒ္ဒဝိဒူ ဝဒန္တိ. ဒိဝသေ ပန ဥပေါသထ သဒ္ဒပဝတ္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာယေဝ. ‘‘သုဒ္ဓဿ ဝေ သဒါဖဂ္ဂူ’’တိအာဒီသု သုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗသော ကိလေသမလာဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓဿ. ဝေတိ နိပါတမတ္တံ၊ ဗျတ္တန္တိ ဝါ အတ္ထော. သဒါတိ နိစ္စကာလမ္ပိ. ဖဂ္ဂူတိ ဖဂ္ဂုဏီနက္ခတ္တမေဝ ယုတ္တံ ဘဝတိ၊ နိရုတ္တိနယေန စေတဿ သိဒ္ဓိ. ယဿ ဟိ သုန္ဒရိကဘာရဒွါဇဿ နာမ ဗြာဟ္မဏဿ ဖဂ္ဂုဏမာသေ ဥတ္တရဖဂ္ဂုဏီယုတ္တဒိဝသေ တိတ္ထနှာနံ ကရောန္တဿ သံဝစ္ဆရမ္ပိ ကတပါပပဝါဟနံ ဟောတီတိ လဒ္ဓိ. တတော တံ ဝိဝေစေတုံ ဣဒံ မဇ္ဈိမာဂမာဝရေ မူလပဏ္ဏာသကေ ဝတ္ထသုတ္တေ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓဿုပေါသထော သဒါတိ ယထာဝုတ္တကိလေသမလသုဒ္ဓိယာ ပရိသုဒ္ဓဿ ဥပေါသထင်္ဂါနိ၊ ဝတသမာဒါနာနိ စ အသမာဒိယတောပိ နိစ္စကာလံ ဥပေါသထဝါသော ဧဝ ဘဝတီတိ အတ္ထော. ‘‘န ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု ‘‘အဘိက္ခုကော အာဝါသော န ဂန္တဗ္ဗော’’တိ နီဟရိတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဥပဝသိတဗ္ဗဒိဝသောတိ ဥပဝသနကရဏဒိဝသော၊ အဓိကရဏေ ဝါ တဗ္ဗသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနိဗ္ဗစနေန သမေတိ. အန္တောဂဓာဝဓာရဏေန၊ အညတ္ထာပေါဟနေန စ နိဝါရဏံ သန္ဓာယ ‘‘သေသဒွယနိဝါရဏတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပန္နရသေ’’တိ ပဒမာရဗ္ဘ ဒိဝသဝသေန ယထာဝုတ္တနိဗ္ဗစနံ ကတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တေနေဝ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. ပဉ္စဒသန္နံ တိထီနံ ပူရဏဝသေန ‘‘ပန္နရသော’’တိ ဟိ ဒိဝသော ဝုတ္တော.

‘‘တာနိ ဧတ္ထ သန္တီ’’တိ ဧတ္တကေယေဝ ဝုတ္တေ နနွေတာနိ အညတ္ထာပိ သန္တီတိ စောဒနာ သိယာတိ တံ နိဝါရေတုံ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနေန ဗဟုသော၊ အတိသယတော ဝါ ဧတ္ထ တဒ္ဓိတဝိသယော ပယုတ္တောတိ ဒဿေတိ. စာတုမာသီ၊ စာတုမာသိနီတိ စ ပစ္စယဝိသေသေန ဣတ္ထိလိင်္ဂေယေဝ ပရိယာယဝစနံ. ပရိယောသာနဘူတာတိ စ ပူရဏဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ တာယ သဟေဝ စတုမာသပရိပုဏ္ဏဘာဝတော. ဣဓာတိ ပါဠိယံ. တီဟိ အာကာရေဟိ ပူရေတီတိ ပုဏ္ဏာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘မာသပုဏ္ဏတာယာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ တဒါ ကတ္တိကမာသဿ ပုဏ္ဏတာယ မာသပုဏ္ဏတာ. ပုရိမပုဏ္ဏမိတော ဟိ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အပရာ ပုဏ္ဏမီ၊ တာဝ ဧကော မာသောတိ တတ္ထ ဝေါဟာရော. ဝဿာနဿ ဥတုနော ပုဏ္ဏတာယ ဥတုပုဏ္ဏတာ. ကတ္တိကမာသလက္ခိတဿ သံဝစ္ဆရဿ ပုဏ္ဏတာယ သံဝစ္ဆရပုဏ္ဏတာ. ပုရိမကတ္တိကမာသတော ပဘုတိ ယာဝ အပရကတ္တိကမာသော၊ တာဝ ဧကော ကတ္တိကသံဝစ္ဆရောတိ ဧဝံ သံဝစ္ဆရပုဏ္ဏတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လောကိကာနံ မတေန ပန မာသဝသေန သံဝစ္ဆရသမညာ လက္ခိတာ. တထာ စ လက္ခဏံ ဂရုသင်္ကန္တိဝသေန. ဝုတ္တဉှိ ဇောတိသတ္ထေ –

‘‘နက္ခတ္တေန သဟောဒယ-မတ္ထံ ယာတိ သူရမန္တိ၊

တဿ သင်္ကံ တတြ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ဝဿံ မာသကမေနေဝါ’’တိ.

မိနီယတိ ဒိဝသော ဧတေနာတိ မာ. တဿ ဟိ ဂတိယာ ဒိဝသော မိနိတဗ္ဗော ‘‘ပါဋိပဒေါ ဒုတိယာ၊ တတိယာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ ဧတိဿာ ရတ္တိယာ သဗ္ဗကလာပါရိပူရိယာ ပုဏ္ဏော. စန္ဒဿ ဟိ သောဠသမော ဘာဂေါ ‘‘ကလာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တဒါ စ စန္ဒော သဗ္ဗာသမ္ပိ သောဠသန္နံ ကလာနံ ဝသေန ပရိပုဏ္ဏော ဟုတွာ ဒိဿတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘တဒဟုပေါသထေ ပန္နရသေ’’တိ ပဒါနိ ဒိဝသဝသေန ဝုတ္တာနိ၊ ‘‘ကောမုဒိယာ’’တိအာဒီနိ တဒေကဒေသရတ္တိဝသေန.

ကသ္မာ ပန ရာဇာ အမစ္စပရိဝုတော နိသိန္နော၊ န ဧကကောဝါတိ စောဒနာယ သောဓနာလေသံ ဒဿေတုံ ပါဠိပဒတ္ထမေဝ အဝတွာ ‘‘ဧဝရူပါယာ’’တိအာဒီနိပိ ဝဒတိ. ဧတေဟိ စာယံ သောဓနာလေသော ဒဿိတော ‘‘ဧဝံ ရုစိယမာနာယ ရတ္တိယာ တဒါ ပဝတ္တတ္တာ တထာ ပရိဝုတော နိသိန္နော’’တိ. ဓောဝိယမာနဒိသာဘာဂါယာတိ ဧတ္ထာပိ ဝိယသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ရဇတဝိမာနနိစ္ဆရိတေဟီတိ ရဇတဝိမာနတော နိက္ခန္တေဟိ၊ ရဇတဝိမာနပ္ပဘာယ ဝါ ဝိပ္ဖုရိတေဟိ. ‘‘ဝိသရော’’တိ ဣဒံ မုတ္တာဝဠိအာဒီနမ္ပိ ဝိသေသနပဒံ. အဗ္ဘံ ဓူမော ရဇော ရာဟူတိ ဣမေ စတ္တာရော ဥပက္ကိလေသာ ပါဠိနယေန (အ. နိ. ၄.၅၀၊ ပါစိ. ၄၄၇). ရာဇာမစ္စေဟီတိ ရာဇကုလသမုဒါဂတေဟိ အမစ္စေဟိ. အထ ဝါ အနုယုတ္တကရာဇူဟိ စေဝ အမစ္စေဟိ စာတိ အတ္ထော. ကဉ္စနာသနေတိ သီဟာသနေ. ‘‘ရညံ တု ဟေမမာသနံ၊ သီဟာသနမထော ဝါဠဗီဇနိတ္ထီ စ စာမရ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ နိသိန္နောတိ နိသီဒနမတ္တေ စောဒနာ. ဧတ န္တိ ကန္ဒနံ၊ ပဗောဓနံ ဝါ. ဣတီတိ ဣမိနာ ဟေတုနာ. နက္ခတ္တ န္တိ ကတ္တိကာနက္ခတ္တဆဏံ. သမ္မာ ဃောသိတဗ္ဗံ ဧတရဟိ နက္ခတ္တန္တိ သင်္ဃုဋ္ဌံ. ပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမေဟိ လာဇေန၊ ပုဏ္ဏဃဋေဟိ စ ပဋိမဏ္ဍိတံ ဃရေသု ဒွါရံ ယဿ တဒေတံ နဂရံ ပဉ္စ။ပေ။ ဒွါရံ.ဓဇော ဝဋော. ပဋာကော ပဋ္ဋောတိ သီဟဠိယာ ဝဒန္တိ. တဒါ ကိရ ပဒီပုဇ္ဇလနသီသေန ကတနက္ခတ္တံ. တထာ ဟိ ဥမ္မာဒန္တိဇာတကာဒီသုပိ (ဇာ. ၂.၁၈.၅၇) ကတ္တိကမာသေ ဧဝမေဝ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သမုဇ္ဇလိတဒီပမာလာလင်္ကတသဗ္ဗဒိသာဘာဂ’’န္တိ. ဝီထိ နာမ ရထိကာ မဟာမဂ္ဂေါ. ရစ္ဆာ နာမ အနိဗ္ဗိဒ္ဓါ ခုဒ္ဒကမဂ္ဂေါ. တတ္ထ တတ္ထ နိသိန္နဝသေန သမာနဘာဂေန ပါဋိယေက္ကံ နက္ခတ္တကီဠံ အနုဘဝမာနေန သမဘိကိဏ္ဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဧဝံ ဝတွာပိ တတ္ထေဝ ဣတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတန္တိ အတ္ထော.

ဥဒါနံ ဥဒါဟာရောတိ အတ္ထတော ဧကံ. မာနန္တိ မာနပတ္တံ ကတ္တုဘူတံ. ဆဍ္ဍနဝသေန အဝသေကော. သောတဝသေန ဩဃော. ပီတိဝစနန္တိ ပီတိသမုဋ္ဌာနဝစနံ ကမ္မဘူတံ. ဟဒယန္တိ စိတ္တံ ကတ္တုဘူတံ. ဂဟေတုန္တိ ဗဟိ အနိစ္ဆရဏဝသေန ဂဏှိတုံ၊ ဟဒယန္တောယေဝ ဌပေတုံ န သက္ကောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဓိကံ ဟုတွာ’’တိအာဒိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ ဝစနံ ပဋိဂ္ဂါဟက နိရပေက္ခံ ကေဝလံ ဥဠာရာယ ပီတိယာ ဝသေန သရသတော သဟသာဝ မုခတော နိစ္ဆရတိ၊ တဒေဝိဓ ‘‘ဥဒါန’’န္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ.

ဒေါသေဟိ ဣတာ ဂတာ အပဂတာတိ ဒေါသိနာ တ-ကာရဿ န-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘ကိလေသေ ဇိတော ဝိဇိတာဝီတိ ဇိနော’’တိ အာဟ ‘‘ဒေါသာပဂတာ’’တိ. ယဒိပိ သုတ္တေ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဥပက္ကိလေသာ၊ ယေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌာ စန္ဒိမသူရိယာ န တပန္တိ န ဘာသန္တိ န ဝိရောစန္တိ. ကတမေ စတ္တာရော? အဗ္ဘာ ဘိက္ခဝေ။ပေ။ မဟိကာ. ဓူမော ရဇော. ရာဟု ဘိက္ခဝေ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဥပက္ကိလေသော’’တိ၊ (စူဠဝ. ၄၄၇) တထာပိ တတိယုပက္ကိလေသဿ ပဘေဒဒဿန ဝသေန အဋ္ဌကထာနယေန ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. အယမတ္ထော စ ရမဏီယာဒိသဒ္ဒယောဂတော ဉာယတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. အနီယ-သဒ္ဒေါပိ ဗဟုလာ ကတွတ္ထာဘိဓာယကော ယထာ ‘‘နိယျာနိကာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၉၆) ဒဿေတိ ‘‘ရမယတီ’’တိ ဣမိနာ. ဇုဏှာဝသေန ရတ္တိယာ သုရူပတ္တမာဟ ‘‘ဝုတ္တဒေါသဝိမုတ္တာယာ’’တိအာဒိနာ. အဗ္ဘာဒယော စေတ္ထ ဝုတ္တဒေါသာ. အယဉ္စ ဟေတု ‘‘ဒဿိတုံ ယုတ္တာ’’တိ ဧတ္ထာပိ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော. တေန ကာရဏေန၊ ဥတုသမ္ပတ္တိယာ စ ပါသာဒိကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဤဒိသာယ ရတ္တိယာ ယုတ္တော ဒိဝသော မာသော ဥတု သံဝစ္ဆရောတိ ဧဝံ ဒိဝသမာသာဒီနံ လက္ခဏာ သလ္လက္ခဏုပါယာ ဘဝိတုံ ယုတ္တာ၊ တသ္မာ လက္ခိတဗ္ဗာတိ လက္ခဏိယာ၊ သာ ဧဝ လက္ခညာ ယ-ဝတော ဏ-ကာရဿ ဉ-ကာရာဒေသဝသေန ယထာ ‘‘ပေါက္ခရညော သုမာပိတာ’’တိ အာဟ ‘‘ဒိဝသမာသာဒီန’’န္တိအာဒိ.

‘‘ယံ နော ပယိရုပါသတော စိတ္တံ ပသီဒေယျာ’’တိ ဝစနတော သမဏံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါတိ ဧတ္ထ ပရမတ္ထသမဏော၊ ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏော စ အဓိပ္ပေတော၊ န ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တသမဏော၊ န စ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမိတပါပတာယာ’’တိအာဒိ. ဗဟတိ ပါပေ ဗဟိ ကရောတီတိ ဗြာဟ္မဏော နိရုတ္တိနယေန. ဗဟုဝစနေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနံ၊ ဧကဝစနေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဝစနဗျတ္တယော ဝစနဝိပလ္လာသောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ‘‘ပယိရုပါသတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပယိရုပါသတော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဗဟုဝစနေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနဝသေန ဝစနဗျတ္တယော ဒဿိတော. အတ္တနိ၊ ဂရုဋ္ဌာနိယေ စ ဟိ ဧကသ္မိမ္ပိ ဗဟုဝစနပ္ပယောဂေါ နိရုဠှော. ပယိရုပါသတောတိ စ ဝဏ္ဏဝိပရိယာယနိဒ္ဒေသော ဧသ ယထာ ‘‘ပယိရုဒါဟာသီ’’တိ. အယဉှိ ဗဟုလံ ဒိဋ္ဌပယောဂေါ၊ ယဒိဒံ ပရိသဒ္ဒေ ယ-ကာရပရေ ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော. တထာ ဟိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ ‘‘ပရိယာဒီနံ ရယာဒိဝဏ္ဏဿ ယရာဒီဟိ ဝိပရိယာယော’’တိ. ယန္တိ သမဏံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါ. ဣမိနာ သဗ္ဗေနပိ ဝစနေနာတိ ‘‘ရမဏီယာ ဝတာ’’တိအာဒိဝစနေန. ဩဘာသနိမိတ္တကမ္မန္တိ ဩဘာသဘူတံ နိမိတ္တကမ္မံ၊ ပရိဗျတ္တံ နိမိတ္တကရဏန္တိ အတ္ထော. မဟာပရာဓတာယာတိ မဟာဒေါသတာယ.

‘‘တေန ဟီ’’တိအာဒိ တဒတ္ထဝိဝရဏံ. ဒေဝဒတ္တော စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယဝသေန အတ္ထုပနယနေ၊ တေန ယထာ ရာဇာ အဇာတသတ္တု အတ္တနော ပိတု အရိယသာဝကဿ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာကဿ ဃာတနေန မဟာပရာဓော၊ ဧဝံ ဘဂဝတော မဟာနတ္ထကရဿ ဒေဝဒတ္တဿ အပဿယဘာဝေနာပီတိ ဣမမတ္ထံ ဥပနေတိ. တဿ ပိဋ္ဌိဆာယာယာတိ ဝေါဟာရမတ္တံ၊ တဿ ဇီဝကဿ ပိဋ္ဌိအပဿယေန၊ တံ ပမုခံ ကတွာ အပဿာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိက္ခေပပစ္ဆေဒနတ္ထန္တိ ဝက္ခမာနာယ အတ္တနော ကထာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိက္ခေပဿ ပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ၊ အနုပ္ပဇ္ဇနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘တဿံ ဟီ’’တိအာဒိ. အသိက္ခိတာနန္တိ ကာယဝစီသံယမနေ ဝိဂတသိက္ခာနံ. ကုလူပကေတိ ကုလမုပဂတေ သတ္ထာရေ. ဂဟိတာသာရတာယာတိ ဂဟေတဗ္ဗဂုဏသာရဝိဂတတာယ. နိဗ္ဗိက္ခေပန္တိ အညေသမပနယနဝိရဟိတံ.

ဘဒ္ဒန္တိ အဝဿယသမ္ပန္နတာယ သုန္ဒရံ.

၁၅၁. အယဉ္စတ္ထော ဣမာယ ပါဠိစ္ဆာယာယ အဓိဂတော၊ ဣမမတ္ထမေဝ ဝါ အန္တောဂဓံ ကတွာ ပါဠိယမေဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘တေနာဟာ’’တိအာဒိနာ. အသတ္ထာပိ သမာနော သတ္ထာ ပဋိညာတော ယေနာတိ သတ္ထုပဋိညာတော၊ တဿ အဗုဒ္ဓဿာပိ သမာနဿ ဗုဒ္ဓပဋိညာတဿ ‘‘အဟမေကော လောကေ အတ္ထဓမ္မာနုသာသကော’’တိ အာစရိယပဋိညာတဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘သော ကိရာ’’တိအာဒိနာ အနုဿုတိမတ္တံ ပတိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယောဝ ကိရသဒ္ဒေန ဝုတ္တော. ဧသ နယော ပရတော မက္ခလိပဒနိဗ္ဗစနေပိ. ဧကူနဒါသသတံ ပူရယမာနောတိ ဧကေနူနဒါသသတံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အနူနဒါသသတံ ကတွာ ပူရယမာနော. ဧဝံ ဇာယမာနော စေသ မင်္ဂလဒါသော ဇာတော. ဇာတရူပေနေဝါတိ မာတုကုစ္ဆိတော ဝိဇာတဝေသေနေဝ၊ ယထာ ဝါ သတ္တာ အနိဝတ္ထာ အပါရုတာ ဇာယန္တိ၊ တထာ ဇာတရူပေနေဝ. ဥပသင်္ကမန္တီတိ ဥပဂတာ ဘဇန္တာ ဟောန္တိ. တဒေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသီတိ တဒေဝ နဂ္ဂရူပံ ‘‘အယမေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ သိယာ’’တိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ကတွာ အဂ္ဂဟေသိ. ပဗ္ဗဇိံသူတိ တံ ပဗ္ဗဇိတမနုပဗ္ဗဇိံသု.

‘‘ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော’’တိ ဧတေန ပဗ္ဗဇိတသမူဟတာမတ္တေန သံဃော၊ န နိယျာနိကဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓသီလသာမညဝသေန သံဟတတ္တာတိ ဒဿေတိ. အဿ အတ္ထီတိ အဿ သတ္ထုပဋိညာတဿ ပရိဝါရဘာဝေန အတ္ထိ. ‘‘သံဃီ ဂဏီ’’တိ စေဒံ ပရိယာယဝစနံ၊ သင်္ကေတမတ္တတော နာနန္တိ အာဟ ‘‘သွေဝါ’’တိအာဒိ. သွေဝါတိ စ ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော ဧဝ. ကေစိ ပန ‘‘ပဗ္ဗဇိတသမူဟဝသေန သံဃီ၊ ဂဟဋ္ဌသမူဟဝသေန ဂဏီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ ဂဏေ ဧဝ လောကေ သံဃ-သဒ္ဒဿ နိရုဠှတ္တာ. အစေလကဝတစရိယာဒိ အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတမတ္တံ အာစာရော.ပညာတော ပါကဋော သံဃီအာဒိဘာဝေန. အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌောတိ အတ္ထတော ဧကံ. တတ္ထ လဗ္ဘမာနာပ္ပိစ္ဆတံ ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပိစ္ဆတာယ ဝတ္ထမ္ပိ န နိဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တသ္မိံ သာသနိကေ ဝိယ သန္တဂုဏနိဂ္ဂူဟဏလက္ခဏာ အပ္ပိစ္ဆတာ လဗ္ဘတိ. ယသောတိ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. တရန္တိ ဧတေန သံသာရောဃန္တိ ဧဝံ သမ္မတတာယ လဒ္ဓိ တိတ္ထံ နာမ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္မတော၊ န စ သာဓူဟိ သမ္မတောတိ အတ္ထမာဟ ‘‘အယ’’န္တိအာဒိနာ. န ဟိ တဿ သာဓူဟိ သမ္မတတာ လဗ္ဘတိ. သုန္ဒရော သပ္ပုရိသောတိ ဒွိဓာ အတ္ထော. အဿုတဝတောတိ အဿုတာရိယဓမ္မဿ၊ ကတ္တုတ္ထေ စေတံ သာမိဝစနံ. ‘‘ဣမာနိ မေ ဝတသမာဒါနာနိ ဧတ္တကံ ကာလံ သုစိဏ္ဏာနီ’’တိ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနာတိ. တာ ပနဿ ရတ္တိယော စိရကာလဘူတာတိ ကတွာ ‘‘စိရံ ပဗ္ဗဇိတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ အန္တတ္ထအညပဒတ္ထသမာသော စေသ ယထာ ‘‘မာသဇာတော’’တိ. အထ တဿ ပဒဒွယဿ ကော ဝိသေသောတိ စေ? စိရပဗ္ဗဇိတဂ္ဂဟဏေနဿ ဗုဒ္ဓိသီလတာ၊ ရတ္တညူဂဟဏေန တတ္ထ သမ္ပဇာနတာ ဒဿိတာ၊ အယမေတဿ ဝိသေသောတိ. ကိံ ပန အတ္ထံ သန္ဓာယ သော အမစ္စော အာဟာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အစိရပဗ္ဗဇိတဿာ’’တိအာဒိ. ဩကပ္ပနီယာတိ သဒ္ဒဟနီယာ. အဒ္ဓါနန္တိ ဒီဃကာလံ. ကိတ္တကော ပန သောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ တယော ရာဇပရိဝဋ္ဋေ’’တိ၊ ဒွိန္နံ၊ တိဏ္ဏံ ဝါ ရာဇူနံ ရဇ္ဇာနုသာသနပဋိပါဋိယောတိ အတ္ထော. ‘‘အဒ္ဓဂတော’’တိ ဝတွာပိ ပုန ကတံ ဝယဂ္ဂဟဏံ ဩသာနဝယာပေက္ခံ ပဒဒွယဿ အတ္ထဝိသေသသမ္ဘဝတောတိ ဒဿေတိ ‘‘ပစ္ဆိမဝယ’’န္တိ ဣမိနာ. ဥဘယန္တိ ‘‘အဒ္ဓဂတော၊ ဝယောအနုပ္ပတ္တော’’တိ ပဒဒွယံ.

ကာဇရော နာမ ဧကော ရုက္ခဝိသေသော၊ ယော ‘‘ပဏ္ဏကရုက္ခော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ဒိသွာ ဝိယ အနတ္တမနောတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုဗ္ဗေ ပိတရာ သဒ္ဓိံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဒေသနာယ သုတပုဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဈာနာ။ပေ။ ကာမော’’တိ. တိလက္ခဏဗ္ဘာဟတန္တိ တီဟိ လက္ခဏေဟိ အဘိဃဋိတံ. ဒဿနေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ. သော ဟိ ဒိသွာ တေန သဒ္ဓိံ အလ္လာပသလ္လာပံ ကတွာ၊ တတော အကိရိယဝါဒံ သုတွာ စ အနတ္တမနော အဟောသိ. ဂုဏကထာယာတိ အဘူတဂုဏကထာယ. တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌုတရံ အနတ္တမနော’’တိ. ယဒိ အနတ္တမနော၊ ကသ္မာ တုဏှီ အဟောသီတိ စောဒနံ ဝိသောဓေတိ ‘‘အနတ္တမနော သမာနောပီ’’တိအာဒိနာ.

၁၅၂. ဂေါသာလာယာတိ ဧဝံနာမကေ ဂါမေတိ ဝုတ္တံ. ဝဿာနကာလေ ဂုန္နံ ပတိဋ္ဌိတသာလာယာတိ ပန အတ္ထေ တဗ္ဗသေန တဿ နာမံ သာတိသယမုပပန္နံ ဟောတိ ဗဟုလမနညသာဓာရဏတ္တာ၊ တထာပိ သော ပေါရာဏေဟိ အနနုဿုတောတိ ဧကစ္စဝါဒေါ နာမ ကတော. ‘‘မာ ခလီတိ သာမိကော အာဟာ’’တိ ဣမိနာ တထာဝစနမုပါဒါယ တဿ အာချာတပဒေန သမညာတိ ဒဿေတိ. သညာယ ဟိ ဝတ္တုမိစ္ဆာယ အာချာတပဒမ္ပိ နာမိကံ ဘဝတိ ယထာ ‘‘အညာသိကောဏ္ဍညော’’တိ (မဟာဝ. ၁၇). သေသန္တိ ‘‘သော ပဏ္ဏေန ဝါ’’တိအာဒိဝစနံ.

၁၅၃. ဒါသာဒီသု သိရိဝဍ္ဎကာဒိနာမမိဝ အဇိတောတိ တဿ နာမမတ္တံ. ကေသေဟိ ဝါယိတော ကမ္ဗလော ယဿာတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ပဋိကိဋ္ဌတရန္တိ နိဟီနတရံ. ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ အင်္ဂုတ္တရာဂမေ တိကနိပါတေ မက္ခလိသုတ္တ (အ. နိ. ၃.၁၃၈) မာဟရိ. တန္တာဝုတာနီတိ တန္တေ ဝီတာနိ. ‘‘သီတေ သီတော’’တိအာဒိနာ ဆဟာကာရေဟိ တဿ ပဋိကိဋ္ဌတရံ ဒဿေတိ.

၁၅၄. ပကုဇ္ဈတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေသု ဗျာပဇ္ဇတီတိ ပကုဓော. ဝစ္စံ ကတွာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာပိ ကေနစိ အသုစိနာ မက္ခိတွာပီတိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဝါလိကာထူပံ ကတွာတိ ဝတသမာဒါနသီသေန ဝါလိကာသဉ္စယံ ကတွာ၊ တထာရူပေ အနုပဂမနီယဋ္ဌာနေ ပုန ဝတံ သမာဒါယ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၁၅၆. ‘‘ဂဏ္ဌနကိလေသော’’တိ ဧတဿ ‘‘ပလိဗုန္ဓနကိလေသော’’တိ အတ္ထဝစနံ၊ သံသာရေ ပရိဗုန္ဓနကိစ္စော ခေတ္တဝတ္ထုပုတ္တဒါရာဒိဝိသယော ရာဂါဒိကိလေသောတိ အတ္ထော. ‘‘ဧဝံဝါဒိတာယာ’’တိ ဣမိနာ လဒ္ဓိဝသေနဿ နာမံ၊ န ပနတ္ထတောတိ ဒဿေတိ. ယာဝ ဟိ သော မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါဋိတော၊ တာဝ အတ္ထိယေဝ. အယံ ပန ဝစနတ္ထော – ‘‘နတ္ထိ မယှံ ဂဏ္ဌော’’တိ ဂဏှာတီတိ နိဂဏ္ဌောတိ. နာဋဿာတိ ဧဝံနာမကဿ.

ကောမာရဘစ္စဇီဝကကထာဝဏ္ဏနာ

၁၅၇. သဗ္ဗထာ တုဏှီဘူတဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဧသ နာဂ။ပေ။ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုပဏ္ဏောတိ ဂရုဠော၊ ဂရုဍော ဝါ သက္ကဋမတေန. ‘‘ဍ-ဠာန’မဝိသေသော’’တိ ဟိ တတ္ထ ဝဒန္တိ. ယထာဓိပ္ပါယံ န ဝတ္တတီတိ ကတွာ ‘‘အနတ္ထော ဝတ မေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပသန္တဿာတိ သဗ္ဗထာ သညမေန ဥပသမံ ဂတဿ. ဇီဝကဿ တုဏှီဘာဝေါ မမ အဓိပ္ပါယဿ မဒ္ဒနသဒိသော၊ တသ္မာ တဒေဝ တုဏှီဘာဝံ ပုစ္ဆိတွာ ကထာပနေန မမ အဓိပ္ပါယော သမ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ ရညော အဓိပ္ပါယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟတ္ထိမှိ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကိန္တိ ကာရဏပုစ္ဆာယံ နိပါတောတိ ဒဿေတိ ‘‘ကေန ကာရဏေနာ’’တိ ဣမိနာ၊ ယေန တုဝံ တုဏှီ၊ ကိံ တံ ကာရဏန္တိ ဝါ အတ္ထံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ယထာသမ္ဘဝံ ကာရဏံ ဥဒ္ဓရိတွာ အဓိပ္ပါယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဧတေသန္တိ ဧတေသံ ကုလူပကော အတ္ထိ ယထာ၊ ဣမေသံ နု ခေါ တိဏ္ဏံ ကာရဏာနံ အညတရေန ကာရဏေန တုဏှီ ဘဝသီတိ ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ကထာပေတီတိ ကထာပေတုကာမော ဟောတိ. ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေနာတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ အဘိမုခံ ဌိတေနာတိ အတ္ထော၊ ပါဒဇာဏု ကပ္ပရ ဟတ္ထ သီသသင်္ခါတာနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ သမံ ကတွာ ဩနာမေတွာ အဘိမုခံ ဌိတေန ပဌမံ ဝန္ဒိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယမ္ပိ ဝဒန္တိ ‘‘နဝကတရေနုပါလိ ဘိက္ခုနာ ဝုဍ္ဎတရဿ ဘိက္ခုနော ပါဒေ ဝန္ဒန္တေန ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မေ အဇ္ဈတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ပါဒါ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ’တိအာဒိကံ (ပရိ. ၄၆၉) ဝိနယပါဠိမာဟရိတွာ ဧကံသကရဏအဉ္ဇလိပဂ္ဂဟဏပါဒသမ္ဗာဟနပေမဂါရဝုပဋ္ဌာပနဝသေန ပဉ္စပတိဋ္ဌိတဝန္ဒနာ’’တိ၊ တမေတ္ထာနဓိပ္ပေတံ ဒူရတော ဝန္ဒနေ ယထာဝုတ္တပဉ္စင်္ဂဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ. ဝန္ဒနာ စေတ္ထ ပဏမနာ အဉ္ဇလိပဂ္ဂဟဏကရပုဋသမာယောဂေါ. ‘‘ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ’’တိ စ ကာယပဏာမော ဝုတ္တော၊ ‘‘မမ သတ္ထုနော’’တိအာဒိနာ ပန ဝစီပဏာမော၊ တဒုဘယပုရေစရာနုစရဝသေန မနောပဏာမောတိ. ကာမံ သဗ္ဗာပိ တထာဂတဿ ပဋိပတ္တိ အနညသာဓာရဏာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတရူပါဝ၊ တထာပိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိ အဘိဇာတိ အဘိနိက္ခမန အဘိသမ္ဗောဓိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ ပဋိ. မ. ၃.၃၀) ယမကပါဋိဟာရိယဒေဝေါရောဟနာနိ သဒေဝကေ လောကေ အတိဝိယ သုပါကဋာနိ၊ န သက္ကာ ကေနစိ ပဋိဗာဟိတုန္တိ တာနိယေဝေတ္ထ ဥဒ္ဓဋာနိ.

ဣတ္ထံ ဣမံ ပကာရံ ဘူတော ပတ္တောတိ ဣတ္ထမ္ဘူတော၊ တဿ အာချာနံ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနံ၊ သောယေဝတ္ထော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထော. အထ ဝါ ဣတ္ထံ ဧဝံပကာရော ဘူတော ဇာတောတိ ဣတ္ထမ္ဘူတော၊ တာဒိသောတိ အာချာနံ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနံ၊ တဒေဝတ္ထော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထော၊ တသ္မိံ ဥပယောဂဝစနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ ဧတ္ထ ဟိ အဘိသဒ္ဒေါ ပဓာနဝသေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဇောတကော ကမ္မပ္ပဝစနီယော အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂမနကိရိယာပကာရဿ ဒီပနတော၊ တေန ပယောဂတော ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဂဝန္တ’’န္တိ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ သာမိအတ္ထေ သမာနမ္ပိ အပ္ပဓာနဝသေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဒီပနတော ‘‘ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တဿ ခေါ ပန ဘဂဝတောတိ အတ္ထော’’တိ. နနု စ ‘‘သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဂဝန္တ’’န္တိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒေါ အပ္ပယုတ္တော၊ ကထမေတ္ထ တံပယောဂတော ဥပယောဂဝစနံ သိယာတိ? အတ္ထတော ပယုတ္တတ္တာ. အတ္ထသဒ္ဒပယောဂေသု ဟိ အတ္ထပယောဂေါယေဝ ပဓာနောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ‘‘သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘီ’’တိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒပယောဂတော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနေ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဂဝန္တံ အဘိ ဧဝံ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂတော’’တိ အဘိသဒ္ဒပယောဂတော ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနေ ဥပယောဂဝစနံ ကတန္တိ. ယထာ ဟိ ‘‘သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ မာတုဝိသယေ၊ မာတုယာ ဝါ သာဓူ’’တိ ဧဝံ အဓိကရဏတ္ထေ၊ သာမိအတ္ထေ ဝါ ဘုမ္မဝစနဿ၊ သာမိဝစနဿ ဝါ ပသင်္ဂေ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနဇောတကေန ကမ္မပ္ပဝစနီယေန အဘိသဒ္ဒေန ပယောဂတော ဥပယောဂဝစနံ ကတံ၊ ဧဝမိဓာပိ သာမိအတ္ထေ သာမိဝစနပ္ပသင်္ဂေ ယထာ စ တတ္ထ ‘‘ဒေဝဒတ္တော မာတုဝိသယေ၊ မာတု သမ္ဗန္ဓီ ဝါ သာဓုတ္တပ္ပကာရပ္ပတ္တော’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဘဂဝတော သမ္ဗန္ဓီ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂမနပ္ပကာရပ္ပတ္တော’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ. တတ္ထ ဟိ ဒေဝဒတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ဣဓ ကိတ္တိသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ၊ ‘‘မာတရ’’န္တိ ဝစနံ ဝိယ ‘‘ဘဂဝန္တ’’န္တိ ဝစနံ၊ သာဓုသဒ္ဒေါ ဝိယ ဥဂ္ဂတသဒ္ဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကလျာဏောတိ ဘဒ္ဒကော. ကလျာဏဘာဝေါ စဿ ကလျာဏဂုဏဝိသယတာယာတိ အာဟ ‘‘ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော’’တိ၊ ကလျာဏေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော တဗ္ဗိသယတာယ ယုတ္တောတိ အတ္ထော. တံ ဝိသယတာ ဟေတ္ထ သမန္နာဂမော၊ ကလျာဏဂုဏဝိသယတာယ တန္နိဿိတောတိ အဓိပ္ပါယော. သေဋ္ဌောတိ ပရိယာယဝစနေပိ ဧသေဝ နယော. သေဋ္ဌဂုဏဝိသယတာ ဧဝ ဟိ ကိတ္တိသဒ္ဒဿ သေဋ္ဌတာ ‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ၊ ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမ’’န္တိအာဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၂၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၄၉) ဝိယ. ‘‘အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ ဂုဏာနံ သံကိတ္တနတော၊ သဒ္ဒနီယတော စ ဝဏ္ဏောယေဝ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ နာမာတိ အာဟ ‘‘ကိတ္တိယေဝါ’’တိ. ဝဏ္ဏော ဧဝ ဟိ ကိတ္တေတဗ္ဗတော ကိတ္တိ၊ သဒ္ဒနီယတော သဒ္ဒေါတိ စ ဝုစ္စတိ. ကိတ္တိပရိယာယော ဟိ သဒ္ဒသဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ဥဠာရသဒ္ဒါ ဣသယော၊ ဂုဏဝန္တော တပဿိနော’’တိ. ကိတ္တိဝသေန ပဝတ္တော သဒ္ဒေါ ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ဘိန္နာဓိကရဏတံ ဒဿေတိ ‘‘ထုတိဃောသော’’တိ ဣမိနာ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ထုတိပရိယာယော ကိတ္တနမဘိတ္ထဝနံ ကိတ္တီတိ. ထုတိဝသေန ပဝတ္တော ဃောသော ထုတိဃောသော၊ အဘိတ္ထဝုဒါဟာရောတိ အတ္ထော. အဘိသဒ္ဒေါ အဘိဘဝနေ၊ အဘိဘဝနဉ္စေတ္ထ အဇ္ဈောတ္ထရဏမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ’’တိ၊ အနညသာဓာရဏေ ဂုဏေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ အဘိဗျာပေတွာတိ အတ္ထော. ကိန္တိ-သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ စောဒနာယ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟာတိ အနုသန္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ပဒါနံ သမ္ဗဇ္ဈနံ ပဒသမ္ဗန္ဓော. သော ဘဂဝါတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေဝါနမတိဒေဝေါ သက္ကာနမတိသက္ကော ဗြဟ္မာနမတိဗြဟ္မာ လောကနာထော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဒေဝကေ လောကေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပတ္ထဋကိတ္တိသဒ္ဒေါ၊ သော ဘဂဝါ. ယံ တံ-သဒ္ဒါ ဟိ နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ. ‘‘ဘဂဝါ’’တိ စ ဣဒမာဒိပဒံ သတ္ထု နာမကိတ္တနံ. တေနာဟ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတံ၊ န ပိတရာ ကတ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၆၊ စူဠနိ. ၂). ပရတော ပန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒံ ဂုဏကိတ္တနံ. ယထာ ကမ္မဋ္ဌာနိကေန‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီသု နဝသု ဌာနေသု ပစ္စေကံ ဣတိပိသဒ္ဒံ ယောဇေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနုဿရီယန္တိ၊ ဧဝမိဓ ဗုဒ္ဓဂုဏသံကိတ္တကေနာပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိပိ အရဟံ။ပေ။ ဣတိပိ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ သတိ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ ယေ သဒေဝကေ လောကေ အတိဝိယ ပါကဋာ ပညာတာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ၊ တေ နာနပ္ပကာရတော ဝိဘာဝိတာ ဟောန္တိ ‘‘ဣတိပီ’’တိ ပဒဒွယေန တေသံ နာနပ္ပကာရတာဒီပနတော. ‘‘ဣတိပေတံ ဘူတံ၊ ဣတိပေတံ တစ္ဆ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆) ဝိယ ဟိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဓ အာသန္နပစ္စက္ခကရဏတ္ထော၊ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော၊ တေန စ နေသံ နာနပ္ပကာရဘာဝေါ ဒီပိတော၊ တာနိ စ ဂုဏသလ္လက္ခဏကာရဏာနိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နာနံ ဝိညုဇာတိကာနံ ပစ္စက္ခာနိ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တာနိ သံကိတ္တေန္တေန ဝိညုနာ စိတ္တဿ သမ္မုခီဘူတာနေဝ ကတွာ သံကိတ္တေတဗ္ဗာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ နိရူပေတွာ ကိတ္တေန္တေ ယဿ သံကိတ္တေတိ၊ တဿ ဘဂဝတိ အတိဝိယ ပသာဒေါ ဟောတိ.

အာရကတ္တာတိ ကိလေသေဟိ သုဝိဒူရတ္တာ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ. အရာနန္တိ သံသာရစက္ကဿ အရာနံ. ဟတတ္တာတိ ဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ. ပစ္စယာဒီနန္တိ စီဝရာဒိပစ္စယာနဉ္စေဝ ပူဇာ ဝိသေသာနဉ္စ. ရဟာဘာဝါတိ စက္ခုရဟာဒီနမဘာဝတော. ရဟောပါပကရဏာဘာဝေါ ဟိ ပဒမနတိက္ကမ္မ ရဟာဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ ဟိ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ. တတောတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃). ယထာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော၊ ဧဝံ တံသံဝဏ္ဏနာယ ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၂၄) နေသံ ဝိတ္ထာရော ဂဟေတဗ္ဗော.

ယသ္မာ ဇီဝကော ဗဟုသော သတ္ထု သန္တိကေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ဌိတော၊ ဒိဋ္ဌသစ္စတာယ စ သတ္ထုသာသနေ ဝိဂတကထံကထော၊ သတ္ထုဂုဏကထနေ စ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော၊ တသ္မာ သော ဧဝံ ဝိတ္ထာရတော ဧဝ အာဟာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇီဝကော ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ သာမတ္ထိယတ္ထမာဟ. ထာမော ဒေသနာဉာဏမေဝ၊ ဗလံ ပန ဒသဗလဉာဏံ. ဝိဿတ္ထန္တိ ဘာဝနပုံသကပဒံ၊ အနာသင်္ကန္တိ အတ္ထော.

ပဉ္စဝဏ္ဏာယာတိ ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စပကာရာယ. နိရန္တရံ ဖုဋံ အဟောသိ ကတာဓိကာရဘာဝတော. ကမ္မန္တရာယဝသေန ဟိဿ ရညော ဂုဏသရီရံ ခတူပဟတံ ဟောတိ. ကသ္မာ ပနေသ ဇီဝကမေဝ ဂမနသဇ္ဇာယ အာဏာပေတီတိ အာဟ ‘‘ဣမာယာ’’တိအာဒိ.

၁၅၈. ‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ ဝတွာ န ကေဝလံ ဥတ္တမဘာဝေါယေဝေတ္ထ ကာရဏံ၊ အထ ခေါ အပ္ပသဒ္ဒတာပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဿယာနရထယာနာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိယာနေသု စ နိဗ္ဗိသေဝနမေဝ ဂဏှန္တော ဟတ္ထိနိယောပိ ကပ္ပါပေသိ. ပဒါနုပဒန္တိ ပဒမနုဂတံ ပဒံ ပုရတော ဂစ္ဆန္တဿ ဟတ္ထိယာနဿ ပဒေ တေသံ ပဒံ ကတွာ၊ ပဒသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပဒဝဠဉ္ဇေ. နိဗ္ဗုတဿာတိ သဗ္ဗကိလေသဒရထဝူပသမဿ. နိဗ္ဗုတေဟေဝါတိ အပ္ပသဒ္ဒတာယ သဒ္ဒသင်္ခေါဘနဝူပသမေဟေဝ.

ကရေဏူတိ ဟတ္ထိနိပရိယာယဝစနံ. ကဏတိ သဒ္ဒံ ကရောတီတိ ဟိ ကရေဏု၊ ကရောဝ ယဿာ၊ န ဒီဃော ဒန္တောတိ ဝါ ကရေဏု၊‘‘ကရေဏုကာ’’တိပိ ပါဌော၊ နိရုတ္တိနယေန ပဒသိဒ္ဓိ. အာရောဟနသဇ္ဇနံ ကုထာဒီနံ ဗန္ဓနမေဝ. ဩပဝယှန္တိ ရာဇာနမုပဝဟိတုံ သမတ္ထံ. ‘‘ဩပဂုယှ’’န္တိပိ ပဌန္တိ၊ ရာဇာနမုပဂူဟိတုံ ဂေါပိတုံ သမတ္ထန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဧဝံ ကိရဿာ’’တိအာဒိ ပဏ္ဍိတဘာဝဝိဘာဝနံ. ကထာ ဝတ္တတီတိ လဒ္ဓေါကာသဘာဝေန ဓမ္မကထာ ပဝတ္တတိ. ‘‘ရညော အာသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အာသန္နစာရီဘာဝေန ဟတ္ထိနီသု ဣတ္ထိယော နိသဇ္ဇာပိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၅၈) အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣတ္ထိယော နိဿာယ ပုရိသာနံ ဘယံ နာမ နတ္ထိ၊ သုခံ ဣတ္ထိပရိဝုတော ဂမိဿာမီ’’တိ တတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ပန အာစရိယေန ဧဝံ ဝုတ္တံ သိယာ. ရညော ပရေသံ ဒူရုပသင်္ကမနဘာဝဒဿနတ္ထံ တာ ပုရိသဝေသံ ဂါဟာပေတွာ အာဝုဓဟတ္ထာ ကာရိတာ. ဟတ္ထိနိကာသတာနီတိ ဧတ္ထ ဟတ္ထိနိယော ဧဝ ဟတ္ထိနိကာ. ‘‘ပဉ္စ ဟတ္ထိနိယာ သတာနီ’’တိပိ ကတ္ထစိ ပါဌော၊ သော အယုတ္တောဝ ‘‘ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ဝိယ ဤဒိသေသု ပစ္ဆိမပဒဿ သမာသဿေဝ ဒဿနတော. ကဿစိဒေဝါတိ သန္နိပတိတေ မဟာဇနေ ယဿ ကဿစိ ဧဝ၊ တဒညေသမ္ပိ အာယတိံ မဂ္ဂဖလာနမုပနိဿယောတိ အာဟ ‘‘သာ မဟာဇနဿ ဥပကာရာယ ဘဝိဿတီ’’တိ.

ပဋိဝေဒေသီတိ ဉာပေသိ. ဥပစာရဝစနန္တိ ဝေါဟာရဝစနမတ္တံ တေနေဝ အဓိပ္ပေတတ္ထဿ အပရိယောသာနတော. တေနာဟ ‘‘တဒေဝ အတ္တနော ရုစိယာ ကရောဟီ’’တိ. ဣမိနာယေဝ ဟိ တဒတ္ထပရိယောသာနံ. မညသီတိ ပကတိယာဝ ဇာနာသိ. တဒေဝါတိ ဂမနာဂမနမေဝ. ယဒိ ဂန္တုကာမော၊ ဂစ္ဆ၊ အထ န ဂန္တုကာမော၊ မာ ဂစ္ဆ၊ အတ္တနော ရုစိယေဝေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၁၅၉. ပါဋိဧက္ကာယေဝ သန္ဓိဝသေန ပစ္စေကာ. ‘‘မဟဉ္စ’’န္တိ ပဒေ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘မဟတာ’’တိ. မဟန္တဿ ဘာဝေါ မဟဉ္စံ. န ကေဝလံ နိဂ္ဂဟီတန္တဝသေနေဝ ပါဌော၊ အထ ခေါ အာကာရန္တဝသေနာပီတိ အာဟ ‘‘မဟစ္စာတိပိ ပါဠီ’’တိ. ယထာ ‘‘ခတ္တိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ခတျာ’’တိ၊ ဧဝံ ‘‘မဟတိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ မဟတျာ. ပုန စ-ကာရံ ကတွာ မဟစ္စာတိ သန္ဓိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ. ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ဝတ္တဗ္ဗေ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဝိပလ္လာသော လိင်္ဂဝိပရိယာယော. ဝိသေသနဉှိ ဘိယျော ဝိသေသျလိင်္ဂါဒိဂါဟကံ. တိယောဇနသတာနန္တိ ပစ္စေကံ တိယောဇနသတပရိမဏ္ဍလာနံ. ဒွိန္နံ မဟာရဋ္ဌာနံ ဣဿရိယသိရီတိ အင်္ဂမဂဓရဋ္ဌာနမာဓိပစ္စမာဟ. တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိနာ. ပဋိမုက္ကဝေဌနာနီတိ အာဗန္ဓသိရောဝေဌနာနိ. အာသတ္တခဂ္ဂါနီတိ အံသေ ဩလမ္ဗနဝသေန သန္နဒ္ဓါသီနိ. မဏိဒဏ္ဍတောမရေတိ မဏိဒဏ္ဍင်္ကုသေ.

‘‘အပရာပီ’’တိအာဒိနာ ပဒသာ ပရိဝါရာ ဝုတ္တာ. ခုဇ္ဇဝါမနကာ ဝေသဝသေန၊ ကိရာတသဝရအန္ဓကာဒယော ဇာတိဝသေန တာသံ ပရိစာရကိနိယော ဒဿိတာ. ဝိဿာသိကပုရိသာတိ ဝဿဝရေ သန္ဓာယာဟ. ကုလဘောဂဣဿရိယာဒိဝသေန မဟတီ မတ္တာ ပမာဏမေတေသန္တိ မဟာမတ္တာ၊ မဟာနုဘာဝါ ရာဇာမစ္စာ. ဝိဇ္ဇာဓရတရုဏာ ဝိယာတိ မန္တာနုဘာဝေန ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိသမ္ပန္နာ ဝိဇ္ဇာဓရကုမာရကာ ဝိယ. ရဋ္ဌိယပုတ္တာတိ ဘောဇပုတ္တာ. ရဋ္ဌေ ပရိစရန္တီတိ ဟိ လုဒ္ဒကာ ရဋ္ဌိယာ၊ တေသံ နာနာဝုဓပရိစယတာယ ရာဇဘဋဘူတာ ပုတ္တာတိ အတ္ထော၊ အန္တရရဋ္ဌဘောဇကာနံ ဝါ ပုတ္တာ ရဋ္ဌိယပုတ္တာ၊ ခတ္တိယာ ဘောဇရာဇာနော. ‘‘အနုယုတ္တာ ဘဝန္တု တေ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟိ ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၅၉) ဝုတ္တော ဘောဇသဒ္ဒေါ ဘောဇကဝါစကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဿာပေတွာတိ ဥဒ္ဓံ ပသာရေတွာ. ဇယသဒ္ဒန္တိ ‘‘ဇယတု မဟာရာဇာ’’တိအာဒိဇယပဋိဗဒ္ဓံ သဒ္ဒံ. ဓနုပန္တိပရိက္ခေပေါတိ ဓနုပန္တိပရိဝါရော. သဗ္ဗတ္ထ တံဂါဟကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟတ္ထိဃဋာတိ ဟတ္ထိသမူဟာ. ပဟရမာနာတိ ဖုသမာနာ. အညမညသင်္ဃဋ္ဋနာတိ အဝိစ္ဆေဒဂမနေန အညမညသမ္ဗန္ဓာ. သေဏိယောတိ ဂန္ဓိကသေဏီဒုဿိကသေဏီအာဒယော ‘‘အနပလောကေတွာ ရာဇာနံ ဝါ သံဃံ ဝါ ဂဏံ ဝါ ပူဂံ ဝါ သေဏိံ ဝါ အညတြ ကပ္ပါ ဝုဋ္ဌာပေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၈၂) ဝိယ. ‘‘အဋ္ဌာရသ အက္ခောဘိဏီ သေနိယော’’တိ ကတ္ထစိ လိခန္တိ၊ သော အနေကေသုပိ ပေါတ္ထကေသု န ဒိဋ္ဌော. အနေကသင်္ချာ စ သေနာ ဟေဋ္ဌာ ဂဏိတာတိ အယုတ္တောယေဝ. တဒါ သဗ္ဗာဝုဓတော သရောဝ ဒူရဂါမီတိ ကတွာ သရပတနာတိက္ကမပ္ပမာဏေန ရညော ပရိသံ သံဝိဒဟတိ. ကိမတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ.

သယံ ဘာယနဋ္ဌေန စိတ္တုတြာသော ဘယံ ယထာ တထာ ဘာယတီတိ ကတွာ. ဘာယိတဗ္ဗေ ဧဝ ဝတ္ထုသ္မိံ ဘယတော ဥပဋ္ဌိတေ ‘‘ဘာယိတဗ္ဗမိဒ’’န္တိ ဘာယိတဗ္ဗာကာရေန တီရဏတော ဉာဏံ ဘယံ ဘယတော တီရေတီတိ ကတွာ. တေနေဝါဟ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၅၁) ‘‘ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ ပန ဘာယတိ၊ န ဘာယတီတိ? န ဘာယတိ. တဉှိ ‘အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတာ နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’တိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘာယနဋ္ဌာနဋ္ဌေန အာရမ္မဏံ ဘယံ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ကတွာ. ဘာယနဟေတုဋ္ဌေန ဩတ္တပ္ပံ ဘယံ ပါပတော ဘာယတိ ဧတေနာတိ ကတွာ. ဘယာနကန္တိ ဘာယနာကာရော. တေပီတိ ဒီဃာယုကာ ဒေဝါပိ. ဓမ္မဒေသနန္တိ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပန္နရသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ ဓမ္မဒေသနံ. ယေဘုယျေနာတိ ဌပေတွာ ခီဏာသဝဒေဝေ တဒညေသံ ဝသေန ဗာဟုလ္လတော. ခီဏာသဝတ္တာ ဟိ တေသံ စိတ္တုတြာသဘယမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကာမံ သီဟောပမသုတ္တဋ္ဌကထာယံ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၃၃) စိတ္တုတြာသဘယမ္ပိ တဒတ္ထဘာဝေန ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန ပကရဏာနုရူပတော ဉာဏဘယမေဝ ဂဟိတံ. သံဝေဂန္တိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ. သန္တာသန္တိ သဗ္ဗသော ဥဗ္ဗိဇ္ဇနံ. ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘယမေဝ ဘီမဘာဝေန ဘေရဝန္တိ ဘယဘေရဝံ၊ ဘီတဗ္ဗဝတ္ထု. တေနာဟ ‘‘အာဂစ္ဆတီ’’တိ၊ ဧတံ နရံ တံ ဘယဘေရဝံ အာဂစ္ဆတိ နူနာတိ အတ္ထော.

ဘီရုံ ပသံသန္တီတိ ပါပတော ဘာယနတော ဥတြာသနတော ဘီရုံ ပသံသန္တိ ပဏ္ဍိတာ. န ဟိ တတ္ထ သူရန္တိ တသ္မိံ ပါပကရဏေ သူရံ ပဂဗ္ဘဓံသိနံ န ဟိ ပသံသန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဘယာ ဟိ သန္တော န ကရောန္တိ ပါပ’’န္တိ. တတ္ထ ဘယာတိ ပါပုတြာသတော၊ ဩတ္တပ္ပဟေတူတိ အတ္ထော.

ဆမ္ဘိတဿာတိ ထမ္ဘိတဿ၊ ထ-ကာရဿ ဆ-ကာရာဒေသော. တဒတ္ထမာဟ ‘‘သကလသရီရစလန’’န္တိ၊ ဘယဝသေန သကလကာယပကမ္ပနန္တိ အတ္ထော. ဥယျောဓနံ သမ္ပဟာရော.

ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိအာဒိ တေသမဓိပ္ပါယဝိဝရဏံ. ဧကေကသ္မိံ မဟာဒွါရေ ဒွေ ဒွေ ကတွာ စတုသဋ္ဌိ ခုဒ္ဒကဒွါရာနိ. ‘‘တဒါ’’တိအာဒိနာ အကာရဏဘာဝေ ဟေတုံ ဒဿေတိ.

ဣဒါနိ သကဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဇီဝကော ကိရာ’’တိအာဒိ အာသင်္ကနာကာရဒဿနံ. အဿာတိ အဇာတသတ္တုရညော. ဥက္ကဏ္ဌိတောတိ အနဘိရတော. ဆတ္တံ ဥဿာပေတုကာမော မညေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘာယိတွာတိ ဘာယနဟေတု. တဿာတိ ဇီဝကဿ. သမ္မသဒ္ဒေါ သမာနတ္ထော၊ သမာနဘာဝေါ စ ဝယေနာတိ အာဟ ‘‘ဝယဿာဘိလာပေါ’’တိ. ဝယေန သမာနော ဝယဿော ယထာ ‘‘ဧကရာဇာ ဟရိဿဝဏ္ဏော’’တိ (ဇာ. ၁.၂.၁၇). သမာနသဒ္ဒဿ ဟိ သာဒေသမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ၊ တေန အဘိလာပေါ အာလပနံ တထာ၊ ရုဠှီနိဒ္ဒေသော ဧသ၊ ‘‘မာရိသာ’’တိ အာလပနမိဝ. ယထာ ဟိ မာရိသာတိ နိဒ္ဒုက္ခတာဘိလာပေါ သဒုက္ခေပိ နေရယိကေ ဝုစ္စတိ ‘‘ယဒါ ခေါ တေ မာရိသ သင်္ကုနာ သင်္ကု ဟဒယေ သမာဂစ္ဆေယျာ’’တိအာဒီသု၊ (မ. နိ. ၁.၅၁၂) ဧဝံ ယော ကောစိ သဟာယော အသမာနဝယောပိ ‘‘သမ္မာ’’တိ ဝုစ္စတီတိ၊ တသ္မာ သဟာယာဘိလာပေါ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ကစ္စိ န ဝဉ္စေသီတိ ပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘န ပလမ္ဘေသီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဣဓ ပရိကပ္ပတ္ထောဝ သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘န ဝိပ္ပလမ္ဘေယျာသီ’’တိ၊ န ပလောဘေယျာသီတိ အတ္ထော. ကထာယ သလ္လာပေါ၊ သော ဧဝ နိဂ္ဃေါသော တထာ.

ဝိနဿေယျာတိ စိတ္တဝိဃာတေန ဝိဟညေယျ. ‘‘န တံ ဒေဝါ’’တိအာဒိဝစနံ သန္ဓာယ ‘‘ဒဠှံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. တုရိတဝသေနိဒမာမေဍိတန္တိ ဒဿေတိ ‘‘တရမာနောဝါ’’တိ ဣမိနာ. ‘‘အဘိက္ကမ မဟာရာဇာ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ သသမ္ဗန္ဓမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မဟာရာဇ စောရဗလံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ.

သာမညဖလပုစ္ဆာဝဏ္ဏနာ

၁၆၀. အယံ ဗဟိဒွါရကောဋ္ဌကောကာသော နာဂဿ ဘူမိ နာမ. တေနာဟ ‘‘ဝိဟာရဿာ’’တိအာဒိ. ဘဂဝတော တေဇောတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ. ရညော သရီရံ ဖရိ ယထာ တံ သောဏဒဏ္ဍဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာဂစ္ဆန္တဿ အန္တောဝနသဏ္ဍဂတဿ. ‘‘အတ္တနော အပရာဓံ သရိတွာ မဟာဘယံ ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ ဣဒံ သေဒမုဉ္စနဿ ကာရဏဒဿနံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝတော သေဒမုဉ္စနံ သမ္ဘဝတိ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိဟေတုဘာဝတော.

ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနောယေဝ. တဒယုတ္တမေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိနာ. အဘိမာရေတိ ဓနုဂ္ဂဟေ. ဓနပါလန္တိ နာဠာဂိရိံ. သော ဟိ တဒါ နာဂရေဟိ ပူဇိတဓနရာသိနော လဗ္ဘနတော ‘‘ဓနပါလော’’တိ ဝေါဟရီယတိ. န ကေဝလံ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတောယေဝ၊ အထ ခေါ ပကတိယာပိ ဘဂဝါ သညာတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာကိဏ္ဏဝရလက္ခဏောတိ ဗတ္တိံသ မဟာပုရိသလက္ခဏေ သန္ဓာယာဟ. အနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတောတိ အသီတာနုဗျဉ္ဇနေ (ဇိနာလင်္ကာရဋီကာယ ဝိဇာတမင်္ဂလဝဏ္ဏနာယံ ဝိတ္ထာရော). ဆဗ္ဗဏ္ဏာဟိ ရသ္မီဟီတိ တဒါ ဝတ္တမာနာ ရသ္မိယော. ဣဿရိယလီဠာယာတိ ဣဿရိယဝိလာသေန. နနု စ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဣဿရိယလီလာယ ပုစ္ဆာ အဂါရဝေါယေဝ သိယာတိ စောဒနာယ ‘‘ပကတိ ဟေသာ’’တိအာဒိမာဟ၊ ပကတိယာ ပုစ္ဆနတော န အဂါရဝေါတိ အဓိပ္ပါယော. ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နေန ဘိက္ခုသံဃေန ပုရေ ကတေပိ အတ္ထတော တဿ ပုရတော နိသိန္နော နာမ. တေနာဟ ‘‘ပရိဝါရေတွာ’’တိအာဒိ.

၁၆၁. ယေန၊ တေနာတိ စ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယတ္ထ၊ တတ္ထာ’’တိ ဣမိနာ. ယေန မဏ္ဍလဿ ဒွါရံ၊ တေနူပသင်္ကမီတိ သမ္ပတ္တဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓ ဥပဂမနမေဝ ယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပဂတော’’တိ. အနုစ္ဆဝိကေ ဧကသ္မိံ ပဒေသေတိ ယတ္ထ ဝိညုဇာတိကာ အဋ္ဌံသု၊ တသ္မိံ. ကော ပနေသ အနုစ္ဆဝိကပဒေသော နာမ? အတိဒူရတာဒိဆနိသဇ္ဇဒေါသဝိရဟိတော ပဒေသော၊ နပစ္ဆတာဒိအဋ္ဌနိသဇ္ဇဒေါသဝိရဟိတော ဝါ. ယထာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ –

‘‘န ပစ္ဆတော န ပုရတော၊ နာပိ အာသန္နဒူရတော၊

န ကစ္ဆေ နော ပဋိဝါတေ၊ န စာပိ ဩနတုန္နတေ၊

ဣမေ ဒေါသေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ၊ ဧကမန္တံ ဌိတာ အဟူ’’တိ. (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ဧဝမိစ္စာဒိပါဌဝဏ္ဏနာ၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၁)၊

တဒါ ဘိက္ခုသံဃေ တုဏှီဘာဝဿ အနဝသေသတော ဗျာပိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတ’’န္တိ ဝိစ္ဆာဝစနံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယတော။ပေ။ မေဝါ’’တိ၊ ယတော ယတော ဘိက္ခုတောတိ အတ္ထော. ဟတ္ထေန၊ ဟတ္ထဿ ဝါ ကုကတဘာဝေါ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စံ၊ အသညမော၊ အသမ္ပဇညကိရိယာ စ. တထာ ပါဒကုက္ကုစ္စန္တိ ဧတ္ထာပိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တဝိကပ္ပနေ၊ တေန တဒညောပိ စက္ခုသောတာဒိအသညမော နတ္ထီတိ ဝိဘာဝိတော. တတ္ထ ပန စက္ခုအသံယမော သဗ္ဗပဌမော ဒုန္နိဝါရိတော စာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဝိပ္ပသန္နရဟဒမိဝါတိ အနာဝိလောဒကသရမိဝ. ယေနေတရဟိ။ပေ။ ဣမိနာ မေ။ပေ။ ဟောတူတိ သမ္ဗန္ဓော. အညော ဟိ အတ္ထက္ကမော၊ အညော သဒ္ဒက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကာယိက-ဝါစသိကေန ဥပသမေန လဒ္ဓေန မာနသိကောပိ ဥပသမော အနုမာနတော လဒ္ဓေါ ဧဝါတိ ကတွာ ‘‘မာနသိကေန စာ’’တိ ဝုတ္တံ. သီလူပသမေနာတိ သီလသညမေန. ဝုတ္တမတ္ထံ လောကပကတိယာ သာဓေန္တော ‘‘ဒုလ္လဘဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. လဒ္ဓါတိ လဘိတွာ.

ဥပသမန္တိ အာစာရသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ သံယမံ. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ တထာ ဣစ္ဆာယ ကာရဏံ ဒဿေတိ. သောတိ အယျကော၊ ဥဒယဘဒ္ဒေါ ဝါ. ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ တဒတ္ထ-သမတ္ထနံ. ဃာတေဿတိယေဝါတိ တံကာလာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဃာတေသီ’’တိ. ဣဒဉှိ သမ္ပတိပေက္ခဝစနံ. ပဉ္စပရိဝဋ္ဋောတိ ပဉ္စရာဇပရိဝဋ္ဋော.

ကသ္မာ ဧဝမာဟ၊ နနု ဘဂဝန္တမုဒ္ဒိဿ ရာဇာ န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဝစီဘေဒေတိ ယထာဝုတ္တဥဒါနဝစီဘေဒေ. တုဏှီ နိရဝေါတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. ‘‘အယ’’န္တိအာဒိ စိတ္တဇာနနာကာရဒဿနံ. အယံ။ပေ။ န သက္ခိဿတီတိ ဉတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝစနာနန္တရန္တိ ဥဒါနဝစနာနန္တရံ. ယေနာတိ ယတ္ထ ပဒေသေ၊ ယေန ဝါ သောတပထေန. ယေန ပေမန္တိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟမေသ နယော.

ကတာပရာဓဿ အာလပနံ နာမ ဒုက္ကရန္တိ သန္ဓာယ ‘‘မုခံ နပ္ပဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာဂမာ ခေါ တွံ မဟာရာဇ ယထာပေမ’’န္တိ ဝစနနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝါ တဒါ တဒတ္ထဒီပနာကာရေန ပဝတ္တံ နာနာနယဝိစိတ္တံ ဘဂဝတော မဓုရဝစနမ္ပိ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကမ္ပိ ဟိ အတ္ထံ ဘဂဝါ ယထာ သောတူနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တထာ ဒေသေတိ. ယံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတာ အဗျာကတံ တန္တိပဒံ နာမ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗေသညေဝ အတ္ထောပိ ဘာသိတော’’တိ. ပဉ္စဟာကာရေဟီတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သမဘာဝါဒိသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ. ဝုတ္တဉှေတံ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၃၈၊ ၁၆၂) –

‘‘ပဉ္စဟာကာရေဟိ တာဒီ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ၊ စတ္တာဝီတိ တာဒီ၊ တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ၊ မုတ္တာဝီတိ တာဒီ၊ တံနိဒ္ဒေသာ တာဒီ.

ကထံ အရဟာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ? အရဟာ လာဘေပိ တာဒီ၊ အလာဘေပိ၊ ယသေပိ၊ အယသေပိ၊ ပသံသာယပိ၊ နိန္ဒာယပိ၊ သုခေပိ၊ ဒုက္ခေပိ တာဒီ၊ ဧကံ စေ ဗာဟံ ဂန္ဓေန လိမ္ပေယျုံ၊ ဧကံ စေ ဗာဟံ ဝါသိယာ တစ္ဆေယျုံ၊ အမုသ္မိံ နတ္ထိ ရာဂေါ၊ အမုသ္မိံ နတ္ထိ ပဋိဃံ၊ အနုနယပဋိဃဝိပ္ပဟီနော၊ ဥဂ္ဃါတိနိဃာတိဝီတိဝတ္တော၊ အနုရောဓဝိရောဓသမတိက္ကန္တော၊ ဧဝံ အရဟာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ.

ကထံ အရဟာ စတ္တာဝီတိ တာဒီ? အရဟတော။ပေ။ ထမ္ဘော၊ သာရမ္ဘော၊ မာနော၊ အတိမာနော၊ မဒေါ၊ ပမာဒေါ၊ သဗ္ဗေ ကိလေသာ၊ သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတာ၊ သဗ္ဗေ ဒရထာ၊ သဗ္ဗေ ပရိဠာဟာ၊ သဗ္ဗေ သန္တာပါ၊ သဗ္ဗာ ကုသလာဘိသင်္ခါရာ စတ္တာ ဝန္တာ မုတ္တာ ပဟီနာ ပဋိနိဿဋ္ဌာ၊ ဧဝံ အရဟာ စတ္တာဝီတိ တာဒီ.

ကထံ အရဟာ တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ? အရဟာ ကာမောဃံ တိဏ္ဏော၊ ဘဝေါဃံ တိဏ္ဏော၊ ဒိဋ္ဌောဃံ တိဏ္ဏော၊ အဝိဇ္ဇောဃံ တိဏ္ဏော၊ သဗ္ဗံ သံသာရပထံ တိဏ္ဏော ဥတ္တိဏ္ဏော နိတ္တိဏ္ဏော အတိက္ကန္တော သမတိက္ကန္တော ဝီတိဝတ္တော၊ သော ဝုဋ္ဌဝါသော စိဏ္ဏစရဏော ဇာတိမရဏသင်္ခယော၊ ဇာတိမရဏသံသာရော (မဟာနိ. ၃၈) နတ္ထိ တဿ ပုနဗ္ဘဝေါတိ၊ ဧဝံ အရဟာ တိဏ္ဏာဝီတိ တာဒီ.

ကထံ အရဟာ မုတ္တာဝီတိ တာဒီ? အရဟတော ရာဂါ စိတ္တံ မုတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တံ၊ ဒေါသာ၊ မောဟာ၊ ကောဓာ၊ ဥပနာဟာ၊ မက္ခာ၊ ပဠာသာ၊ ဣဿာယ၊ မစ္ဆရိယာ၊ မာယာယ၊ သာဌေယျာ၊ ထမ္ဘာ၊ သာရမ္ဘာ၊ မာနာ၊ အတိမာနာ၊ မဒါ၊ ပမာဒါ၊ သဗ္ဗကိလေသေဟိ၊ သဗ္ဗဒုစ္စရိတေဟိ၊ သဗ္ဗဒရထေဟိ၊ သဗ္ဗပရိဠာဟေဟိ၊ သဗ္ဗသန္တာပေဟိ၊ သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရေဟိ စိတ္တံ မုတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တံ၊ ဧဝံ အရဟာ မုတ္တာဝီတိ တာဒီ.

ကထံ အရဟာ တံနိဒ္ဒေသာ တာဒီ? အရဟာ ‘သီလေ သတိ သီလဝါ’တိ တံနိဒ္ဒေသာ တာဒီ၊ ‘သဒ္ဓါယ သတိ သဒ္ဓေါ’တိ၊ ‘ဝီရိယေ သတိ ဝီရိယဝါ’တိ၊ ‘သတိယာ သတိ သတိမာ’တိ၊ ‘သမာဓိမှိ သတိ သမာဟိတော’တိ၊ ‘ပညာယ သတိ ပညဝါ’တိ၊ ‘ဝိဇ္ဇာယ သတိ တေဝိဇ္ဇော’တိ၊ ‘အဘိညာယ သတိ ဆဠဘိညော’တိ တံနိဒ္ဒေသာ တာဒီ၊ ဧဝံ အရဟာ တံနိဒ္ဒေသာ တာဒီ’’တိ.

ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ တာဒီနမတိသယော တာဒီ. တေနာဟ ‘‘သုပ္ပတိဋ္ဌိတော’’တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ ကာဠကာရာမသုတ္တန္တေ ‘‘ဣတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု တာဒီယေဝ တာဒီ၊ တမှာ စ ပန တာဒိမှာ အညော တာဒီ ဥတ္တရိတရော ဝါ ပဏီတတရော ဝါ နတ္ထီတိ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄). အထ ဝါ ပဉ္စဝိဓာရိယိဒ္ဓိသိဒ္ဓေဟိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ တာဒိလက္ခဏေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉှေတံ အာယသ္မတာ ဓမ္မသေနာပတိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ –

‘‘ကတမာ အရိယာ ဣဒ္ဓိ? ဣဓ ဘိက္ခု သစေ အာကင်္ခတိ ‘ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ၊ သစေ အာကင်္ခတိ ‘အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ၊ သစေ အာကင်္ခတိ ‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ၊ သစေ အာကင်္ခတိ ‘အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ၊ သစေ အာကင်္ခတိ ‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျံ သတော သမ္ပဇာနော’တိ၊ ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၁၇).

ဗဟိဒ္ဓါတိ သာသနတော ဗဟိသမယေ.

၁၆၂. ဧသာတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝန္ဒနာကာရော. တမတ္ထံ လောကသိဒ္ဓါယ ဥပမာယ သာဓေတုံ ‘‘ရာဇာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဩကာသန္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ.

န မေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော အတ္ထီတိ သတ္ထု သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရတာယ အတ္ထတော အာပန္နာယ ဒဿနံ. ‘‘ယဒိ အာကင်္ခသီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ ဟိ ဧသ အတ္ထော အာပန္နော ဟောတိ. သဗ္ဗံ တေ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီတိ ဧတ္ထာပိ အယံ နယော. ‘‘ယံ အာကင်္ခသိ၊ တံ ပုစ္ဆာ’’တိ ဝစနေနေဝ ဟိ အယမတ္ထော သိဇ္ဈတိ. အသာဓာရဏံ သဗ္ဗညုပဝါရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယဒိ ‘‘ယဒါကင်္ခသီ’’တိ န ဝဒန္တိ၊ အထ ကထံ ဝဒန္တီတိ အာဟ ‘‘သုတွာ’’တိအာဒိ. ပဒေသဉာဏေယေဝ ဌိတတ္တာ တထာ ဝဒန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗုဒ္ဓါ ပန သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘‘ပုစ္ဆာဝုသော ယဒါကင်္ခသီ’’တိအာဒီနိ သုတ္တပဒါနိ ယေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန အာဂတာနိ၊ တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ယက္ခနရိန္ဒဒေဝသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော ယဒါကင်္ခသီ’’တိ အာဠဝကဿ ယက္ခဿ ဩကာသကရဏံ၊ ‘‘ပုစ္ဆ မဟာရာဇာ’’တိ နရိန္ဒာနံ၊ ‘‘ပုစ္ဆ ဝါသဝါ’’တိအာဒိ ဒေဝါနမိန္ဒဿ၊ ‘‘တေန ဟီ’’တိအာဒိ သမဏာနံ၊ ‘‘ဗာဝရိဿ စာ’’တိအာဒိ ဗြာဟ္မဏာနံ၊ ‘‘ပုစ္ဆ မံ သဘိယာ’’တိအာဒိ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဩကာသကရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝါသဝါတိ ဒေဝါနမိန္ဒာလပနံ. တဒေတဉှိ သက္ကပဉှသုတ္တေ. မနသိစ္ဆသီတိ မနသာ ဣစ္ဆသိ.

ကတာဝကာသာတိ ယသ္မာ တုမှေ မယာ ကတောကာသာ၊ တသ္မာ ဗာဝရိဿ စ တုယှံ အဇိတဿ စ သဗ္ဗေသဉ္စ သေသာနံ ယံ ကိဉ္စိ သဗ္ဗံ သံသယံ ယထာ မနသာ ဣစ္ဆထ၊ တထာ ပုစ္ဆဝှေါ ပုစ္ဆထာတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ဗာဝရိဿ သံသယံ မနသာ ပုစ္ဆဝှေါ၊ တုမှာကံ ပန သဗ္ဗေသံ သံသယံ မနသာ စ အညထာ စ ယထာ ဣစ္ဆထ၊ တထာ ပုစ္ဆဝှေါတိ အဓိပ္ပါယော. ဗာဝရီ ဟိ ‘‘အတ္တနော သံသယံ မနသာဝ ပုစ္ဆထာ’’တိ အန္တေဝါသိကေ အာဏာပေသိ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အနာဝရဏဒဿာဝီ၊ ယဒိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ၊

မနသာ ပုစ္ဆိတေ ပဉှေ၊ ဝါစာယ ဝိဿဇေဿတီ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၁၁)၊

တဒေတံ ပါရာယနဝဂ္ဂေ. တထာ ‘‘ပုစ္ဆ မံ သဘိယာ’’တိအာဒိပိ.

ဗုဒ္ဓဘူမိန္တိ ဗုဒ္ဓဋ္ဌာနံ၊ အာသဝက္ခယဉာဏံ၊ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ. ဗောဓိသတ္တဘူမိ နာမ ဗောဓိသတ္တဋ္ဌာနံ ပါရမီသမ္ဘရဏဉာဏံ၊ ဘူမိသဒ္ဒေါ ဝါ အဝတ္ထာဝါစကော၊ ဗုဒ္ဓါဝတ္ထံ၊ ဗောဓိသတ္တာဝတ္ထာယန္တိ စ အတ္ထော. ဧကတ္တနယေန ဟိ ပဝတ္တေသု ခန္ဓေသု အဝတ္ထာယေဝ တံ တဒါကာရနိဿိတာ.

ယော ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပဒေသဉာဏေ ဌိတော သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ၊ တဿ တဒေဝ အစ္ဆရိယန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကထန္တိ အာဟ ‘‘ကောဏ္ဍည ပဉှာနီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကောဏ္ဍညာတိ ဂေါတ္တဝသေန သရဘင်္ဂမာလပန္တိ. ဝိယာကရောဟီတိ ဗျာကရောဟိ. သာဓုရူပါတိ သာဓုသဘာဝါ. ဓမ္မောတိ သနန္တနော ပဝေဏီဓမ္မော. ယန္တိ အာဂမနကိရိယာပရာမသနံ၊ ယေန ဝါ ကာရဏေန အာဂစ္ဆတိ၊ တေန ဝိယာကရောဟီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုဒ္ဓန္တိ သီလပညာဒီဟိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တံ၊ ဂရုန္တိ အတ္ထော. ဧသ ဘာရောတိ သံသယုပစ္ဆေဒနသင်္ခါတော ဧသော ဘာရော၊ အာဂတော ဘာရော တယာ အဝဿံ ဝဟိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော.

မယာ ကတာဝကာသာ ဘောန္တော ပုစ္ဆန္တု. ကသ္မာတိ စေ? အဟဉှိ တံ တံ ဝေါ ဗျာကရိဿံ ဉတွာ သယံ လောကမိမံ၊ ပရဉ္စာတိ. သယန္တိ စ သယမေဝ ပရူပဒေသေန ဝိနာ. ဧဝံ သရဘင်္ဂကာလေ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ပဉှာနန္တိ ဓမ္မယာဂပဉှာနံ. အန္တကရန္တိ နိဋ္ဌာနကရံ. သုစိရတေနာတိ ဧဝံ နာမကေန ဗြာဟ္မဏေန. ပုဋ္ဌုန္တိ ပုစ္ဆိတုံ. ဇာတိယာတိ ပဋိသန္ဓိယာ၊ ‘‘ဝိဇာတိယာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ပံသုံ ကီဠန္တော သမ္ဘဝကုမာရော နိသိန္နောဝ ဟုတွာ ပဝါရေသီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

တဂ္ဃါတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ယထာပိ ကုသလော တထာတိ ယထာ သဗ္ဗဓမ္မကုသလော သဗ္ဗဓမ္မဝိဒူ ဗုဒ္ဓေါ ဇာနာတိ ကထေတိ၊ တထာ တေ အဟမက္ခိဿန္တိ အတ္ထော. ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ သမ္ဗန္ဓမုပဂစ္ဆတိ. ယထာဟ ‘‘ယေန ယဿ ဟိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဒူရဋ္ဌမ္ပိ စ တဿ တ’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ). ဇာနနာ စေတ္ထ ကထနာ. ယထာ ‘‘ဣမိနာ ဣမံ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော အာစရိယေန. ရာဇာ စ ခေါ တံ ယဒိ ကာဟတိ ဝါ၊န ဝါတိ ယော တံ ဣဓ ပုစ္ဆိတုံ ပေသေသိ၊ သော ကောရဗျရာဇာ တံ တယာ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ၊ တယာ ဝါ ပုဋ္ဌေန မယာ အက္ခာတမတ္ထံ ယဒိ ကရောတု ဝါ၊ န ဝါ ကရောတု၊ အဟံ ပန ယထာဓမ္မံ တေ အက္ခိဿံ အာစိက္ခိဿာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဇာတကဋ္ဌကထာယံ ပန –

‘‘ရာဇာ စ ခေါ တန္တိ အဟံ တံ ပဉှံ ယထာ တုမှာကံ ရာဇာ ဇာနာတိ ဇာနိတုံ သက္ကောတိ၊ တထာ အက္ခိဿံ. တတော ဥတ္တရိ ရာဇာ ယထာ ဇာနာတိ၊ တထာ ယဒိ ကရိဿတိ ဝါ၊ န ဝါ ကရိဿတိ၊ ကရောန္တဿ ဝါ အကရောန္တဿ ဝါ တဿေဝေတံ ဘဝိဿတိ၊ မယှံ ပန ဒေါသော နတ္ထီတိ ဒီပေတီ’’တိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၁၆.၁၇၂) –

ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ ဝါကျဒွယသာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တော.

၁၆၃. သိပ္ပမေဝ သိပ္ပါယတနံ အာယတနသဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတ္တာ. အပိစ သိက္ခိတဗ္ဗတာယ သိပ္ပဉ္စ တံ သတ္တာနံ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော၊ နိဿယဘာဝတော ဝါ အာယတနဉ္စာတိ သိပ္ပါယတနံ. သေယျထိဒန္တိ ဧကောဝ နိပါတော၊ နိပါတသမုဒါယော ဝါ. တဿ တေ ကတမေတိ ဣဓ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကတမေ ပန တေ’’တိ. ဣမေ ကတမေတိပိ ပစ္စေကမတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ဣဒဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗာပေက္ခနဝသေန ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ တေ သိပ္ပါယတနိကာ ကတမေတိ အတ္ထော. ‘‘ပုထုသိပ္ပါယတနာနီ’’တိ ဟိ သာဓာရဏတော သိပ္ပါနိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဥပရိ တံတံသိပ္ပူပဇီဝိနောဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ကထာယ. ကသ္မာတိ စေ? ပပဉ္စံ ပရိဟရိတုကာမတ္တာ. အညထာ ဟိ ယထာဓိပ္ပေတာနိ တာဝ သိပ္ပါယတနာနိ ဒဿေတွာ ပုန တံတံသိပ္ပူပဇီဝိနောပိ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယုံ တေသမေဝေတ္ထ ပဓာနတော အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧဝဉ္စ သတိ ကထာပပဉ္စော ဘဝေယျ၊ တသ္မာ တံ ပပဉ္စံ ပရိဟရိတုံ သိပ္ပူပဇီဝီဟိ တံတံသိပ္ပါယတနာနိ သင်္ဂဟေတွာ ဧဝမာဟာတိ တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထာရောဟာတိအာဒီဟိ ယေ တံ တံ သိပ္ပံ နိဿာယ ဇီဝန္တိ၊ တေ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. သိပ္ပံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ သိပ္ပူပဇီဝိနော.

ဟတ္ထိမာရောဟန္တီတိ ဟတ္ထာရောဟာ၊ ဟတ္ထာရုဠှယောဓာ. ဟတ္ထိံ အာရောဟာပယန္တီတိ ဟတ္ထာရောဟာ၊ ဟတ္ထာစရိယ ဟတ္ထိဝေဇ္ဇ ဟတ္ထိမေဏ္ဍာဒယော. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပုရိသော ဟတ္ထိနော အာရောဟနယောဂ္ဂေါ ဟောတိ၊ တံ ဟတ္ထိဿ ပယောဂံ ဝိဓာယန္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပေတေသံ ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဟတ္ထာစရိယာ နာမ ယေ ဟတ္ထိနော၊ ဟတ္ထာရောဟကာနဉ္စ သိက္ခာပကာ. ဟတ္ထိဝေဇ္ဇာ နာမ ဟတ္ထိဘိသက္ကာ. ဟတ္ထိမေဏ္ဍာ နာမ ဟတ္ထီနံ ပါဒရက္ခကာ. ဟတ္ထိံ မဏ္ဍယန္တိ ရက္ခန္တီတိ ဟတ္ထိမဏ္ဍာ၊ တေယေဝ ဟတ္ထိမေဏ္ဍာ၊ ဟတ္ထိံ မိနေန္တိ သမ္မာ ဝိဒဟနေန ဟိံသန္တီတိ ဝါ ဟတ္ထိမေဏ္ဍာ.အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟတ္ထီနံ ယဝပဒါယကာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. အဿာရောဟာတိ ဧတ္ထာပိ သုဒ္ဓဟေတုကတ္တုဝသေန ယထာဝုတ္တောဝ အတ္ထော. ရထေ နိယုတ္တာ ရထိကာ. ရထရက္ခာ နာမ ရထဿ အာဏိရက္ခကာ. ဓနုံ ဂဏှန္တီတိ ဓနုဂ္ဂဟာ၊ ဣဿာသာ၊ ဓနုံ ဂဏှာပေန္တီတိ ဓနုဂ္ဂဟာ၊ ဓနုသိပ္ပသိက္ခာပကာ ဓနွာစရိယာ.

စေလေန စေလပဋာကာယ ယုဒ္ဓေ အကန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေလကာ၊ ဇယဒ္ဓဇဂါဟကာတိ အာဟ ‘‘ယေ ယုဒ္ဓေ’’တိအာဒိ. ဇယဓဇန္တိ ဇယနတ္ထံ၊ ဇယကာလေ ဝါ ပဂ္ဂဟိတဓဇံ. ပုရတောတိ သေနာယ ပုဗ္ဗေ. ယထာ တထာ ဌိတေ သေနိကေ ဗျူဟဝိစာရဏဝသေန တတော တတော စလယန္တိ ဥစ္စာလေန္တီတိ စလကာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓ ရညော’’တိအာဒိ. သကုဏဂ္ဃိအာဒယော ဝိယ မံသပိဏ္ဍံ ပရသေနာသမူဟသင်္ခါတံ ပိဏ္ဍံ သာဟသိကတာယ ဆေတွာ ဆေတွာ ဒယန္တိ ဥပ္ပတိတွာ ဥပ္ပတိတွာ နိဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာ. တေနာဟ ‘‘တေ ကိရာ’’တိအာဒိ. သာဟသံ ကရောန္တီတိ သာဟသိကာ၊ တေယေဝ မဟာယောဓာ. ပိဏ္ဍမိဝါတိ တာလဖလပိဏ္ဍမိဝါတိ ဝဒန္တိ၊ ‘‘မံသပိဏ္ဍမိဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၃) အာစရိယေန ဝုတ္တံ. သဗ္ဗတ္ထ ‘‘အာစရိယေနာ’’တိ ဝုတ္တေ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရောဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပိဏ္ဍေ ဇနသမူဟသင်္ခါတေ သမ္မဒ္ဒေ ဒယန္တိ ဥပ္ပတန္တာ ဝိယ ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာ၊ ဒယ-သဒ္ဒေါ ဂတိယံ၊ အယ-သဒ္ဒဿ ဝါ ဒ-ကာရာဂမေန နိပ္ဖတ္တိ.

ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတာတိ သင်္ဂါမံ ပတွာ ဇဝပရက္ကမာဒိဝသေန အတိဝိယ ဥဂ္ဂတာ. တဒေဝါတိ ပရေဟိ ဝုတ္တံ တမေဝ သီသံ ဝါ အာဝုဓံ ဝါ. ပက္ခန္ဒန္တီတိ ဝီရသူရဘာဝေန အသဇ္ဇမာနာ ပရသေနမနုပဝိသန္တိ. ထာမဇဝဗလပရက္ကမာဒိသမ္ပတ္တိယာ မဟာနာဂသဒိသတာ. တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထိအာဒီသုပီ’’တိအာဒိ. ဧကန္တသူရာတိ ဧကစရသူရာ အန္တသဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတော၊ သူရဘာဝေန ဧကာကိနော ဟုတွာ ယုဇ္ဈနကာတိ အတ္ထော. သဇာလိကာတိ သဝမ္မိကာ. သန္နာဟော ကင်္ကဋော ဝမ္မံ ကဝစော ဥရစ္ဆဒေါ ဇာလိကာတိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ. သစမ္မိကာတိ ဇာလိကာ ဝိယ သရီရပရိတ္တာဏေန စမ္မေန သစမ္မိကာ. စမ္မကဉ္စုကန္တိ စမ္မမယကဉ္စုကံ. ပဝိသိတွာတိ တဿ အန္တော ဟုတွာ၊ ပဋိမုဉ္စိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သရပရိတ္တာဏံ စမ္မန္တိ စမ္မပဋိသိဗ္ဗိတံ စေလကံ၊ စမ္မမယံ ဝါ ဖလကံ. ဗလဝသိနေဟာတိ သာမိနိ အတိသယပေမာ. ဃရဒါသယောဓာတိ အန္တောဇာတဒါသပရိယာပန္နာ ယောဓာ၊ ‘‘ဃရဒါသိကပုတ္တာ’’တိပိ ပါဌော၊ အန္တောဇာတဒါသီနံ ပုတ္တာတိ အတ္ထော.

အာဠာရံ ဝုစ္စတိ မဟာနသံ၊ တတ္ထ နိယုတ္တာ အာဠာရိကာ.ပူဝိကာတိ ပူဝသမ္ပာဒကာ၊ ယေ ပူဝမေဝ နာနပ္ပကာရတော သမ္ပာဒေတွာ ဝိက္ကိဏန္တာ ဇီဝန္တိ. ကေသနခသဏ္ဌပနာဒိဝသေန မနုဿာနံ အလင်္ကာရဝိဓိံ ကပ္ပေန္တိ သံဝိဒဟန္တီတိ ကပ္ပကာ. စုဏ္ဏဝိလေပနာဒီဟိ မလဟရဏဝဏ္ဏသမ္ပာဒနဝိဓိနာ နှာပေန္တိ နဟာနံ ကရောန္တီတိ နှာပိကာ. နဝန္တာဒိဝိဓိနာ ပဝတ္တော ဂဏနဂန္ထော အန္တရာ ဆိဒ္ဒါဘာဝေန အစ္ဆိဒ္ဒကောတိ ဝုစ္စတိ၊ တဒေဝ ပဌေန္တီတိ အစ္ဆိဒ္ဒကပါဌကာ. ဟတ္ထေန အဓိပ္ပါယဝိညာပနံ၊ ဂဏနံ ဝါ ဟတ္ထမုဒ္ဒါ. အင်္ဂုလိသင်္ကောစနဉှိ မုဒ္ဒါတိ ဝုစ္စတိ၊ တေန စ ဝိညာပနံ၊ ဂဏနံ ဝါ ဟောတိ. ဟတ္ထသဒ္ဒေါ စေတ္ထ တဒေကဒေသေသု အင်္ဂုလီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘န ဘုဉ္ဇမာနော သဗ္ဗံ ဟတ္ထံ မုခေ ပက္ခိပိဿာမီ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၁၈) ဝိယ၊ တမုပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ မုဒ္ဒိကာ. တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထမုဒ္ဒါယာ’’တိအာဒိ.

အယကာရော ကမ္မာရကာရကော. ဒန္တကာရော ဘမကာရော. စိတ္တကာရော လေပစိတ္တကာရော. အာဒိ-သဒ္ဒေန ကောဋ္ဋကလေခကဝိလီဝကာရဣဋ္ဌကကာရဒါရုကာရာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ကရဏနိပ္ဖါဒနဝသေန ဒဿေတွာ. သန္ဒိဋ္ဌိကမေဝါတိ အသမ္ပရာယိကတာယ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ သယမနုဘဝိတဗ္ဗံ အတ္တပစ္စက္ခန္တိ အတ္ထော. ဥပဇီဝန္တီတိ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တိ. သုခိတန္တိ သုခပ္ပတ္တံ. ထာမဗလူပေတဘာဝေါဝ ပီဏနန္တိ အာဟ ‘‘ပီဏိတံ ထာမဗလူပေတ’’န္တိ. ဥပရီတိ ဒေဝလောကေ. တထာ ဥဒ္ဓန္တိပိ. သော ဟိ မနုဿလောကတော ဥပရိမော. အဂ္ဂံ ဝိယာတိ အဂ္ဂံ၊ ဖလံ. ‘‘ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနတော တံ ကမ္မဿ အဂ္ဂိသိခါ ဝိယ ဟောတီ’’တိ အာစရိယေန ဝုတ္တံ. အပိစ သဂ္ဂန္တိ ဥတ္တမံ၊ ဖလံ. သဂ္ဂန္တိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂံ၊ ရူပသဒ္ဒါဒိဒသဝိဓံ အတ္တနော ဖလံ နိပ္ဖါဒေတုံ အရဟတီတိ အတ္ထော. သုအဂ္ဂိကာဝ နိရုတ္တိနယေန သောဝဂ္ဂိကာ၊ ဒက္ခိဏာသဒ္ဒါပေက္ခာယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိဒ္ဒေသော. သုခေါတိ သုခူပါယော ဣဋ္ဌော ကန္တော. အဂ္ဂေတိ ဥဠာရေ. အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဗာဟိရံ ရူပံ၊ အတ္တနော ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ ဝဏ္ဏောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတာယာတိ ဒက္ခိဏာ၊ ပရိစ္စာဂမယံ ပုညန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏံ ဒါန’’န္တိ.

မဂ္ဂေါ သာမညံ သမိတပါပသင်္ခါတဿ သမဏဿ ဘာဝေါတိ ကတွာ၊ တဿ ဝိပါကတ္တာ အရိယဖလံ သာမညဖလံ.‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ မဟာဝဂ္ဂသံယုတ္တပါဠိဝသေန တဒတ္ထံ သာဓေတိ. တံ ဧသ ရာဇာ န ဇာနာတိ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ. ယသ္မာ ပနေသ ‘‘ဒါသကဿကာဒိဘူတာနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ လောကတော အဘိဝါဒနာဒိလာဘော သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ နာမာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဤဒိသမတ္ထံ ဇာနန္တော’’တိ ဝီမံသန္တော ပူရဏာဒိကေ ပုစ္ဆိတွာ တေသံ ကထာယ အနဓိဂတဝိတ္တော ဘဂဝန္တမ္ပိ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒါသကဿကောပမံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီ’’တိ.

ရာဇာမစ္စာတိ ရာဇကုလသမုဒါဂတာ အမစ္စာ၊ အနုယုတ္တကရာဇာနော စေဝ အမစ္စာ စာတိပိ အတ္ထော. ကဏှပက္ခန္တိ ယထာပုစ္ဆိတေ အတ္ထေ လဗ္ဘမာနဒိဋ္ဌိဂတူပသံဟိတံ သံကိလေသပက္ခံ. သုက္ကပက္ခန္တိ တဗ္ဗိဓုရံ ဥပရိ သုတ္တာဂတံ ဝေါဒါနပက္ခံ. သမဏကောလာဟလန္တိ သမဏကောတူဟလံ တံ တံ သမဏဝါဒါနံ အညမညဝိရောဓံ. သမဏဘဏ္ဍနန္တိ တေနေဝ ဝိရောဓေန ‘‘ဧဝံဝါဒီနံ တေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အယံ ဒေါသော၊ ဧဝံဝါဒီနံ တေသံ အယံ ဒေါသော’’တိ ဧဝံ တံ တံ ဝါဒဿ ပရိဘာသနံ. ဣဿရာနုဝတ္တကော ဟိ လောကောတိ ဓမ္မတာဒဿနေန တဒတ္ထသမတ္ထနံ. အတ္တနော ဒေသနာကောသလ္လေန ရညော ဘာရံ ကရောန္တော၊ န တဒညေန ပရဝမ္ဘနာဒိကာရဏေန.

၁၆၄. နု-သဒ္ဒေါ ဝိယ နော-သဒ္ဒေါပိ ပုစ္ဆာယံ နိပါတောတိ အာဟ ‘‘အဘိဇာနာသိ နူ’’တိ. အယဉ္စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ န ကေဝလံ အဘိဇာနာသိပဒေနေဝ၊ အထ ခေါ ‘‘ပုစ္ဆိတာ’’တိ ပဒေန စာတိ သမုစ္စယတ္ထော. ကထံ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အနုယောဂမပနေတိ ‘‘ဣဒဉှီ’’တိအာဒိနာ. ပုစ္ဆိတာ နူတိ ပုဗ္ဗေ ပုစ္ဆံ ကတ္တာ နု. နံ ပုဋ္ဌဘာဝန္တိ တာဒိသံ ပုစ္ဆိတဘာဝံ အဘိဇာနာသိ နု. န တေ သမ္မုဋ္ဌန္တိ တဝ န ပမုဋ္ဌံ ဝတာတိ အတ္ထော. အဖာသုကဘာဝေါတိ တထာ ဘာသနေန အသုခဘာဝေါ. ပဏ္ဍိတပတိရူပကာနန္တိ (သာမံ ဝိယ အတ္တနော သက္ကာရာနံ ပဏ္ဍိတဘာသာနံ) အာမံ ဝိယ ပက္ကာနံ ပဏ္ဍိတာ ဘာသာနံ. (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၃) ပါဠိပဒအတ္ထဗျဉ္ဇနေသူတိ ပါဠိသင်္ခါတေ ပဒေ၊ တဒတ္ထေ တပ္ပရိယာပန္နက္ခရေ စ၊ ဝါကျပရိယာယော ဝါ ဗျဉ္ဇနသဒ္ဒေါ ‘‘အက္ခရံ ပဒံ ဗျဉ္ဇန’’န္တိအာဒီသု (နေတ္တိ. ၂၈) ဝိယ. ဘဂဝတော ရူပံ သဘာဝေါ ဝိယ ရူပမဿာတိ ဘဂဝန္တရူပေါ၊ ဘဂဝါ ဝိယ ဧကန္တပဏ္ဍိတောတိ အတ္ထော.

ပူရဏကဿပဝါဒဝဏ္ဏနာ

၁၆၅. ဧကမိဒါဟန္တိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ ဧကံ သမယမိစ္စေဝ အတ္ထော. သမ္မောဒေတိ သမ္မောဒနံ ကရောတီတိ သမ္မောဒနီယံ. အနီယသဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလာ ကတွတ္ထာဘိဓာယကော ယထာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ၊ (ဓ. သ. သုတ္တန္တဒုကမာတိကာ ၉၇) သမ္မောဒနံ ဝါ ဇနေတီတိ သမ္မောဒနိယံ တဒ္ဓိတဝသေန. သရိတဗ္ဗန္တိ သာရဏီယံ၊ သရဏဿ အနုစ္ဆဝိကန္တိ ဝါ သာရဏိယံ၊ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မောဒဇနကံ သရိတဗ္ဗယုတ္တက’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ သရိတဗ္ဗယုတ္တကန္တိ စ သရဏာနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္ထော.

၁၆၆. သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေနေဝ၊ တေန သုဒ္ဓကတ္တာရံ ဒဿေတိ၊ အာဏတ္တိယာတိ ပန ဟေတုကတ္တာရံ၊ နိဿဂ္ဂိယထာဝရာဒယောပိ ဣဓ သဟတ္ထ ကရဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ. ဟတ္ထာဒီနီတိ ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏနာသာဒီနိ. ပစနံ ဒဟနံ ဝိဗာဓနန္တိ အာဟ ‘‘ဒဏ္ဍေန ဥပ္ပီဠေန္တဿာ’’တိ. ပပဉ္စသူဒနိယံ နာမ မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ပစတော’’တိ ဧတဿ ‘‘တဇ္ဇေန္တဿ ဝါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၉၇) ဒုတိယောပိ အတ္ထော ဝုတ္တော၊ ဣဓ ပန တဇ္ဇနံ၊ ပရိဘာသနဉ္စ ဒဏ္ဍေန သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဒဏ္ဍေန ဥပ္ပီဠေန္တဿ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၆) အာစရိယေန ဝုတ္တံ၊ အဓုနာ ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘တဇ္ဇေန္တဿ ဝါ’’တိ ပါဌောပိ ဗဟုသော ဒိဿတိ. သောကန္တိ သောကကာရဏံ၊ သောစနန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ ကာရဏသမ္ပာဒနေန ဖလဿပိ ကတ္တဗ္ဗတော. ပရေဟီတိ အတ္တနော ဝစနကရေဟိ ကမ္မဘူတေဟိ. ဖန္ဒတောတိ ဧတ္ထ ပရဿ ဖန္ဒနဝသေန သုဒ္ဓကတ္တုတ္ထော န လဗ္ဘတိ၊ အထ ခေါ အတ္တနော ဖန္ဒနဝသေနေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရံ ဖန္ဒန္တံ ဖန္ဒနကာလေ သယမ္ပိ ဖန္ဒတော’’တိ၊ အတ္တနာ ကတေန ပရဿ ဝိဗာဓနပယောဂေန သယမ္ပိ ဖန္ဒတောတိ အတ္ထော. ‘‘အတိပါတာပယတော’’တိ ပဒံ သုဒ္ဓကတ္တရိ၊ ဟေတုကတ္တရိ စ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဟနန္တဿာပိ ဟနာပေန္တဿာပီ’’တိ ဣမိနာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘အာဒိယတော’’တိအာဒီသု. ကရဏကာရဏဝသေနာတိ သယံကာရပရံကာရဝသေန.

ဃရဘိတ္တိယာ အန္တော စ ဗဟိ စ သန္ဓိ ဃရသန္ဓိ. ကိဉ္စိပိ အသေသေတွာ နိရဝသေသော လောပေါ ဝိလုမ္ပနံ နိလ္လောပေါတိ အာဟ ‘‘မဟာဝိလောပ’’န္တိ. ဧကာဂါရေ နိယုတ္တော ဝိလောပေါ ဧကာဂါရိကော. တေနာဟ ‘‘ဧကမေဝါ’’တိအာဒိ. ‘‘ပရိပန္ထေ တိဋ္ဌတော’’တိ ဧတ္ထ အစ္ဆိန္ဒနတ္ထမေဝ တိဋ္ဌတီတိ အယမတ္ထော ပကရဏတော သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ ‘‘အာဂတာဂတာန’’န္တိအာဒိနာ. ‘‘ပရိတော သဗ္ဗသော ပန္ထေ ဟနနံ ပရိပန္ထော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၆) အယမတ္ထောပိ အာစရိယေန ဝုတ္တော. ကရောမီတိ သညာယာတိ သဉ္စေတနိကဘာဝမာဟ၊ တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘သဉ္စိစ္စ ကရောတောပိ န ကရီယတိ နာမ၊ ပဂေဝ အသဉ္စိစ္စာ’’တိ. ပါပံ န ကရီယတီတိ ပုဗ္ဗေ အသတော ဥပ္ပါဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ပါပံ အကတမေဝ နာမ. တေနာဟ ‘‘နတ္ထိ ပါပ’’န္တိ.

ယဒိ ဧဝံ ကထံ သတ္တာ ပါပေ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္တနော ဝါဒေ ပရေဟိ အာရောပိတံ ဒေါသမပနေတုကာမော ပူရဏော ဣမမတ္ထမ္ပိ ဒဿေတီတိ အာဟ ‘‘သတ္တာ ပနာ’’တိအာဒိ. သညာမတ္တမေတံ ‘‘ပါပံ ကရောန္တီ’’တိ၊ ပါပံ ပန နတ္ထေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ကိရဿ ဟောတိ – ဣမေသံ သတ္တာနံ ဟိံသာဒိကိရိယာ အတ္တာနံ န ပါပုဏာတိ တဿ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရတ္တာ၊ သရီရံ ပန အစေတနံ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမံ၊ တသ္မိံ ဝိကောပိတေပိ န ကိဉ္စိ ပါပန္တိ. ပရိယန္တော ဝုစ္စတိ နေမိ ပရိယောသာနေ ဌိတတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ အာစရိယေန ‘‘နိသိတခုရမယနေမိနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၆). ဒုတိယဝိကပ္ပေ စက္ကပရိယောသာနမေဝ ပရိယန္တော၊ ခုရေန သဒိသော ပရိယန္တော ယဿာတိ ခုရပရိယန္တော. ခုရဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ခုရဓာရာ ဂဟိတာ တဒဝရောဓတော. ပါဠိယံ စက္ကေနာတိ စက္ကာကာရကတေန အာဝုဓဝိသေသေန. တံ မံသခလကရဏသင်္ခါတံ နိဒါနံ ကာရဏံ ယဿာတိ တတောနိဒါနံ၊ ‘‘ပစ္စတ္တဝစနဿ တောအာဒေသော၊ သမာသေ စဿ လောပါဘာဝေါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁) အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော. ‘‘ပစ္စတ္တတ္ထေ နိဿက္ကဝစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရော. ‘‘ကာရဏတ္ထေ နိပါတသမုဒါယော’’တိပိ အက္ခရစိန္တကာ.

ဂင်္ဂါယ ဒက္ခိဏဒိသာ အပ္ပတိရူပဒေသော၊ ဥတ္တရဒိသာ ပန ပတိရူပဒေသောတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ဒက္ခိဏဉ္စေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တဉ္စ ဒေသဒိသာပဒေသေန တန္နိဝါသိနော သန္ဓာယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒက္ခိဏတီရေ’’တိအာဒိမာဟ. ဟနနဒါနကိရိယာ ဟိ တဒါယတ္တာ. မဟာယာဂန္တိ မဟာဝိဇိတရညော ယညသဒိသမ္ပိ မဟာယာဂံ. ဒမသဒ္ဒေါ ဣန္ဒြိယသံဝရဿ၊ ဥပေါသထသီလဿ စ ဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယဒမေန ဥပေါသထကမ္မေနာ’’တိ. ကေစိ ပန ဥပေါသထကမ္မေနာ’တိ ဣဒံ ဣန္ဒြိယဒမဿ ဝိသေသနံ၊ တသ္မာ ‘ဥပေါသထကမ္မဘူတေန ဣန္ဒြိယဒမေနာ’တိ’’ အတ္ထံ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ တဒုဘယတ္ထဝါစကတ္တာ ဒမသဒ္ဒဿ၊ အတ္ထဒွယဿ စ ဝိသေသဝုတ္တိတော. အဓုနာ ဟိ ကတ္ထစိ ပေါတ္ထကေ ဝါ-သဒ္ဒေါ၊ စ-သဒ္ဒေါပိ ဒိဿတိ. သီလသံယမေနာတိ တဒညေန ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန. သစ္စဝစနေနာတိ အမောသဝဇ္ဇေန. တဿ ဝိသုံ ဝစနံ လောကေ ဂရုတရပုညသမ္မတဘာဝတော. ယထာ ဟိ ပါပဓမ္မေသု မုသာဝါဒေါ ဂရုတရော၊ ဧဝံ ပုညဓမ္မေသု အမောသဝဇ္ဇော. တေနာဟ ဘဂဝါ ဣတိဝုတ္တကေ –

‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿ၊ မုသာဝါဒိဿ ဇန္တုနော၊

ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿ၊ နတ္ထိ ပါပံ အကာရိယ’’န္တိ. (ဣတိဝု. ၂၇)၊

ပဝတ္တီတိ ယော ကရောတိ၊ တဿ သန္တာနေ ဖလုပ္ပါဒပစ္စယဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိ. ဧဝဉှိ ‘‘နတ္ထိ ကမ္မံ၊ နတ္ထိ ကမ္မဖလ’’န္တိ အကိရိယဝါဒဿ ပရိပုဏ္ဏတာ. သတိ ဟိ ကမ္မဖလေ ကမ္မာနမကိရိယဘာဝေါ ကထံ ဘဝိဿတိ. သဗ္ဗထာပီတိ ‘‘ကရောတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန သဗ္ဗပ္ပကာရေနပိ.

လဗုဇန္တိ လိကုစံ. ပါပပုညာနံ ကိရိယမေဝ ပဋိက္ခိပတိ၊ န ရညာ ပုဋ္ဌံ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ဗျာကရောတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒဉှိ အဝဓာရဏံ ဝိပါကပဋိက္ခေပနိဝတ္တနတ္ထံ. ယော ဟိ ကမ္မံ ပဋိက္ခိပတိ၊ တေန အတ္ထတော ဝိပါကောပိ ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကမ္မံ ပဋိဗာဟန္တေနာပီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂).

ပဋိရာဇူဟိ အနဘိဘဝနီယဘာဝေန ဝိသေသတော ဇိတန္တိ ဝိဇိတံ၊ ဧကဿ ရညော အာဏာပဝတ္တိဒေသော. ‘‘မာ မယှံ ဝိဇိတေ ဝသထာ’’တိ အပသာဒနာ ပဗ္ဗဇိတဿ ပဗ္ဗာဇနသင်္ခါတာ ဝိဟေဌနာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဟေဌေတဗ္ဗ’’န္တိ. တေန ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဥပဓာရဏံ သလ္လက္ခဏံ ဥဂ္ဂဏှနံ၊ တဒမိနာ ပဋိက္ခိပတီတိ အာဟ ‘‘သာရတော အဂ္ဂဏှန္တော’’တိ. တဿ ပန အတ္ထဿ အဒ္ဓနိယဘာဝါပါဒနဝသေန စိတ္တေန သန္ဓာရဏံ နိက္ကုဇ္ဇနံ၊ တဒမိနာ ပဋိက္ခိပတီတိ ဒဿေတိ ‘‘သာရဝသေနေဝ။ပေ။ အဋ္ဌပေန္တော’’တိ ဣမိနာ. သာရဝသေနေဝါတိ ဥတ္တမဝသေနေဝ၊ အဝိတထတ္တာ ဝါ ပရေဟိ အနုစ္စာလိတော ထိရဘူတော အတ္ထော အဖေဂ္ဂုဘာဝေန သာရောတိ ဝုစ္စတိ၊ တံဝသေနေဝါတိ အတ္ထော. နိဿရဏန္တိ ဝဋ္ဋတော နိယျာနံ. ပရမတ္ထောတိ အဝိပရီတတ္ထော၊ ဥတ္တမဿ ဝါ ဉာဏဿာရမ္မဏဘူတော အတ္ထော. ဗျဉ္ဇနံ ပန တေန ဥဂ္ဂဟိတဉ္စေဝ နိက္ကုဇ္ဇိတဉ္စ တထာယေဝ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဘာသိတတ္တာ.

မက္ခလိဂေါသာလဝါဒဝဏ္ဏနာ

၁၆၈. ဥဘယေနာတိ ဟေတုပစ္စယပဋိသေဓဝစနေန. ‘‘ဝိဇ္ဇမာနမေဝါ’’တိ ဣမိနာ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ပဋိက္ခိပနေ တဿ အညာဏမေဝ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. သံကိလေသပစ္စယန္တိ သံကိလိဿနဿ မလီနဿ ကာရဏံ. ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယန္တိ သံကိလေသတော ဝိသုဒ္ဓိယာ ဝေါဒါနဿ ပစ္စယံ. အတ္တကာရေတိ ပစ္စတ္တဝစနဿ ဧ-ကာရဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ယထာ ‘‘ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုသိတဂ္ဂေ’’တိ၊ (ခု. ပါ. ၁၃၊ သု. နိ. ၂၃၆) ပစ္စတ္တတ္ထေ ဝါ ဘုမ္မဝစနံ ယထာ ‘‘ဣဒမ္ပိဿ ဟောတိ သီလသ္မိ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၄)၊ တဒေဝတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘အတ္တကာရော’’တိ ဣမိနာ. သော စ တေန တေန သတ္တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကမ္မံ၊ အတ္တနာ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗပယောဂေါ ဝါ. တေနာဟ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗညုတန္တိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ. တန္တိ အတ္တနာ ကတကမ္မံ. ဒုတိယပဒေနာတိ ‘‘နတ္ထိ ပရကာရေ’’တိ ပဒေန. ပရကာရော စ နာမ ပရဿ ဝါဟသာ ဣဇ္ဈနကပယောဂေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ပရကာရ’’န္တိအာဒိ. ဩဝါဒါနုသာသနိန္တိ ဩဝါဒဘူတမနုသာသနိံ၊ ပဌမံ ဝါ ဩဝါဒေါ၊ ပစ္ဆာ အနုသာသနီ. ‘‘ပရကာရ’’န္တိ ပဒဿ ဥပလက္ခဏဝသေန အတ္ထဒဿနဉ္စေတံ၊ လောကုတ္တရဓမ္မေ ပရကာရာဝဿယော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာ မဟာသတ္တ’’န္တိ. အတ္ထေဝေသ လောကိယဓမ္မေ ယထာ တံ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တဿ အာဠာရုဒကေ နိဿာယ ပဉ္စာဘိညာလောကိယသမာပတ္တိလာဘော၊ တဉ္စ ပစ္ဆိမဘဝိကမဟာသတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တဿပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော တေသမ္ပိ တဒဘာဝတော. မနုဿသောဘဂျတန္တိ မနုဿေသု သုဘဂဘာဝံ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ကမ္မဝါဒဿ၊ ကိရိယဝါဒဿ စ ပဋိက္ခိပနေန. ဇိနစက္ကေတိ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ကဏှံ ကဏှဝိပါက’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၂၃၂) နယပ္ပဝတ္တေ ကမ္မာနံ၊ ကမ္မဖလာနဉ္စ အတ္ထိတာပရိဒီပနေ ဗုဒ္ဓသာသနေ. ပစ္စနီကကထနံ ပဟာရဒါနသဒိသန္တိ ‘‘ပဟာရံ ဒေတိ နာမာ’’တိ.

ယထာဝုတ္တအတ္တကာရပရကာရာဘာဝတော ဧဝ သတ္တာနံ ပစ္စတ္တပုရိသကာရော နာမ ကောစိ နတ္ထီတိ သန္ဓာယ ‘‘နတ္ထိပုရိသကာရေ’’တိ တဿ ပဋိက္ခိပနံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒေဝတ္တမ္ပီ’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘မနုဿသောဘဂျတ’’န္တိအာဒိနာ စ ဝုတ္တပ္ပကာရာ. ‘‘ဗလေ ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ ဝတွာ ဝီရိယမေဝိဓ ဗလန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝီရိယံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တာနဉှိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိက နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိအာဝဟံ ဝီရိယဗလံ နတ္ထီတိ သော ပဋိက္ခိပတိ၊ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ ဝေါဒါနိယဗလဿ ပဋိက္ခိပနံ သံကိလေသိကဿာပိ ဗလဿ တေန ပဋိက္ခိပနတော. ယဒိ ဝီရိယာဒီနိ ပုရိသကာရဝေဝစနာနိ၊ အထ ကသ္မာ တေသံ ဝိသုံ ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒံ နော ဝီရိယေနာ’’တိအာဒိ. ဣဒံ နော ဝီရိယေနာတိ ဣဒံ ဖလံ အမှာကံ ဝီရိယေန ပဝတ္တံ. ပဝတ္တဝစနပဋိက္ခေပကရဏဝသေနာတိ အညေသံ ပဝတ္တဝေါဟာရဝစနဿ ပဋိက္ခေပကရဏဝသေန. ဝီရိယထာမပရက္ကမသမ္ဗန္ဓနေန ပဝတ္တဗလဝါဒီနံ ဝါဒဿ ပဋိက္ခေပကရဏဝသေန ‘‘နတ္ထိ ဗလ’’န္တိ ပဒမိဝ သဗ္ဗာနိပေတာနိ တေန အာဒီယန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. တဉ္စ ဝစနီယတ္ထတော ဝုတ္တံ၊ ဝစနတ္ထတော ပန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ ဥဿန္နဋ္ဌေန ဗလံ. သူရဝီရဘာဝါဝဟဋ္ဌေန ဝီရိယံ. တဒေဝ ဒဠှဘာဝတော၊ ပေါရိသဓုရံ ဝဟန္တေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတော စ ပုရိသထာမော. ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပုရိသပရက္ကမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တာ. အဿသနပဿသနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပါဏနတော ပါဏာတိ ဣမိနာ အတ္ထေန သမာနေပိ ပဒဒွယေ ဧကိန္ဒြိယာဒိဝသေန ပါဏေ ဝိဘဇိတွာ သတ္တတော ဝိသေသံ ကတွာ ဧသ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဧကိန္ဒြိယော’’တိအာဒိ. ဘဝန္တီတိ ဘူတာတိ သတ္တပါဏပရိယာယေပိ သတိ အဏ္ဍကောသာဒီသု သမ္ဘဝနဋ္ဌေန တတော ဝိသေသာဝ၊ တေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ ‘‘အဏ္ဍ။ပေ။ ဝဒတီ’’တိ ဣမိနာ. ဝတ္ထိကောသော ဂဗ္ဘာသယော. ဇီဝနတော ပါဏံ ဓာရေန္တော ဝိယ ဝဍ္ဎနတော ဇီဝါ. တေနာဟ ‘‘သာလိယဝါ’’တိအာဒိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဝိရုဠှဓမ္မာ တိဏရုက္ခာ ဂဟိတာ. နတ္ထိ ဧတေသံ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီသု ဝသော သာမတ္ထိယန္တိ အဝသာ. တထာ အဗလာ အဝီရိယာ. တေနာဟ ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ. နိယတာတိ နိယမနာ၊ အဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတဿ အဘေဇ္ဇမဏိနော ဝိယ နိယတပ္ပဝတ္တိတာယ ဂတိဇာတိဗန္ဓာပဝဂ္ဂဝသေန နိယာမောတိ အတ္ထော. တတ္ထ တတ္ထာတိ တာသု တာသု ဇာတီသု. ဆန္နံ အဘိဇာတီနံ သမ္ဗန္ဓီဘူတာနံ ဂမနံ သမဝါယေန သမာဂမော. သမ္ဗန္ဓီနိရပေက္ခောပိ ဘာဝသဒ္ဒေါ သမ္ဗန္ဓီသဟိတော ဝိယ ပကတိယတ္ထဝါစကောတိ အာဟ ‘‘သဘာဝေါယေဝါ’’တိ၊ ယထာ ကဏ္ဋကဿ တိက္ခတာ၊ ကပိတ္ထဖလာဒီနံ ပရိမဏ္ဍလတာ၊ မိဂပက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ စ၊ ဧဝံ သဗ္ဗဿာပိ လောကဿ ဟေတုပစ္စယမန္တရေန တထာ တထာ ပရိဏာမော အကုတ္တိမော သဘာဝေါယေဝါတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ. ပရိဏမနံ နာနပ္ပကာရတာပတ္တိ. ယေနာတိ သတ္တပါဏာဒိနာ. ယထာ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တထေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော.

ဆဠဘိဇာတိယော ပရတော ဝိတ္ထာရီယိဿန္တိ. ‘‘သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝဒန္တော မက္ခလိ အဒုက္ခမသုခဘူမိံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဇာနာတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အညာ အဒုက္ခမသုခဘူမိ နတ္ထီတိ ဒဿေတီ’’တိ. အယံ ‘‘သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝစနံ ကရဏဘာဝေန ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ အာစရိယဿ မတိ. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘အညာ သုခဒုက္ခဘူမိ နတ္ထီတိ ဒဿေတီ’’တိ အယမေဝ ပါဌော ဒိဋ္ဌော၊ န ‘‘အဒုက္ခမသုခဘူမီ’’တိ. ဧဝံ သတိ ‘‘ဆသွေဝါဘိဇာတီသူ’’တိ ဝစနံ အဓိကရဏဘာဝေန ဂဟေတွာ ဆသု ဧဝ အဘိဇာတီသု သုခဒုက္ခပဋိသံဝေဒနံ၊ န တေဟိ အညတ္ထ၊ တာယေဝ သုခဒုက္ခဘူမိ၊ န တဒညာတိ ဒဿေတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယမေဝ စ ယုတ္တတရော ပဋိက္ခေပိတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ ဘူမိဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. ယဒိ ဟိ ‘‘သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝစနေန ပဋိက္ခေပိတဗ္ဗဿ ဒဿနံ သိယာ၊ အထ ‘‘အညာ အဒုက္ခမသုခါ နတ္ထီ’’တိ ဒဿေယျ၊ န ‘‘အဒုက္ခမသုခဘူမီ’’တိ ဒဿနဟေတုဝစနဿ ဘူမိအတ္ထာဘာဝတော. ဒဿေတိ စေတံ တာသံ ဘူမိယာ အဘာဝမေဝ၊ တေန ဝိညာယတိ အယံ ပါဌော၊ အယဉ္စတ္ထော ယုတ္တတရောတိ.

ပမုခယောနီနန္တိ မနုဿေသု ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒိဝသေန၊ တိရစ္ဆာနာဒီသု သီဟဗျဂ္ဃါဒိဝသေန ပဓာနယောနီနံ၊ ပဓာနတာ စေတ္ထ ဥတ္တမတာ. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တမယောနီန’’န္တိ. သဋ္ဌိ သတာနီတိ ဆ သဟဿာနိ. ‘‘ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဒဿနံ ‘‘ပဉ္စ ကမ္မသတာနိ စာ’’တိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ကေဝလံ တက္ကမတ္တကေန နိရတ္ထကံ ဒိဋ္ဌိံ ဒီပေတီ’’တိ ဣမမေဝတ္ထမတိဒိသတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘တက္ကမတ္တကေနာ’’တိ ဝဒန္တော ယသ္မာ တက္ကိကာ အဝဿယဘူတတထတ္ထဂ္ဂဟဏအင်္ကုသနယမန္တရေန နိရင်္ကုသတာယ ပရိကပ္ပနဿ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သာရတော မညမာနာ တထေဝ အဘိနိဝိဿ တတ္ထ စ ဒိဋ္ဌိဂါဟံ ဂဏှန္တိ၊ တသ္မာ န တေသံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုသ္မိံ ဝိညူဟိ ဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာတိ ဣမမဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေတိ. ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. ပဉ္စိန္ဒြိယဝသေနာတိ စက္ခာဒိပဉ္စိန္ဒြိယဝသေန. တေ ဟိ ‘‘စက္ခုသောတဃာနဇိဝှါကာယသင်္ခါတာနိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ‘ပဉ္စ ကမ္မာနီ’တိ တိတ္ထိယာ ပညပေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ ‘‘ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ စ ‘တီဏိ ကမ္မာနီ’တိ’’. ကမ္မန္တိ လဒ္ဓီတိ တဒုဘယံ ဩဠာရိကတ္တာ ပရိပုဏ္ဏကမ္မန္တိ လဒ္ဓိ. မနောကမ္မံ အနောဠာရိကတ္တာ ဥပဍ္ဎကမ္မန္တိ လဒ္ဓီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဒွါသဋ္ဌိ ပဋိပဒါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သဘာဝနိရုတ္တိံ အဇာနန္တော ‘‘ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ’’တိ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဒွါသဋ္ဌိ ပဋိပဒါ’’တိ. သဒ္ဒရစကာ ပန ‘‘ဒွါသဋ္ဌိယာ သလောပေါ၊ အတ္တမာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ သဘာဝနိရုတ္တိယာ ယောဂတော အသိဒ္ဓတ္တာ. ယဒိ ဟိ သာ ယောဂေန သိဒ္ဓါ အဿ၊ ဧဝံ သဘာဝနိရုတ္တိယေဝ သိယာ၊ တထာ စ သတိ အာစရိယာနံ မတေန ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘စုလ္လာသီတိ သဟဿာနီ’’တိအာဒိကာ ပန အညတြ ဒိဋ္ဌပယောဂါ သဘာဝနိရုတ္တိယေဝ. ဒိဿတိ ဟိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု –

‘‘စုလ္လာသီတိ သဟဿာနိ၊ ကပ္ပါ တိဋ္ဌန္တိ ယေ မရူ၊

န တွေဝ တေပိ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဒွီဟိ စိတ္တေဟိ သမောဟိတာ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၁၅၊ မဟာနိ. ၁၀၊ ၃၉)၊

ဧကသ္မိံ ကပ္ပေတိ စတုန္နမသင်္ချေယျကပ္ပါနံ အညတရဘူတေ ဧကသ္မိံ အသင်္ချေယျကပ္ပေ. တတ္ထာပိ စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီသညိတံ ဧကမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ သော အဿုတသာသနဓမ္မော ဣတရေ ဇာနာတိ ဗာဟိရကာနမဝိသယတ္တာ၊ အဇာနန္တော ဧဝမာဟာတိ အတ္ထော.

ဥရဗ္ဘေ ဟနန္တိ၊ ဟန္တွာ ဝါ ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တီတိ ဩရဗ္ဘိကာ. ဧသ နယော သာကုဏိကာဒီသုပိ. လုဒ္ဒါတိ ဝုတ္တာဝသေသကာ ယေ ကေစိ စာတုပ္ပဒဇီဝိကာ နေသာဒါ. မာဂဝိကပဒသ္မိဉှိ ရောဟိတာဒိမိဂဇာတိယေဝ ဂဟိတာ. ဗန္ဓနာဂါရေ နိယောဇေန္တီတိ ဗန္ဓနာဂါရိကာ. ကုရူရကမ္မန္တာတိ ဒါရုဏကမ္မန္တာ. အယံ သဗ္ဗောပိ ကဏှကမ္မပသုတတာယ ကဏှာဘိဇာတီတိ ဝဒတိ ကဏှဿ ဓမ္မဿ အဘိဇာတိ အဗ္ဘုပ္ပတ္တိ ယဿာတိ ကတွာ. ဘိက္ခူတိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဘိက္ခူ. ကဏ္ဋကေတိ ဆန္ဒရာဂေ. သညောဂဝသေန တေသံ ပက္ခိပနံ. ကဏ္ဋကသဒိသဆန္ဒရာဂေန သညုတ္တာ ဘုဉ္ဇန္တီတိ ဟိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ ‘‘တေ ပဏီတပဏီတေ ပစ္စယေ ပဋိသေဝန္တီ’’တိ တဿ မိစ္ဆာဂါဟော၊ တသ္မာ ဉာယလဒ္ဓေပိ ပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနာ အာဇီဝကသမယဿ ဝိလောမဂါဟိတာယ ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တိ နာမာတိ ဝဒတိ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ ကဏ္ဋကေန ယထာဝုတ္တေန သဟ ဇီဝိကာ. အယဉှိဿ ပါဠိယေဝါတိ အယံ မက္ခလိဿ ဝါဒဒီပနာ အတ္တနာ ရစိတာ ပါဠိယေဝါတိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ. ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ ဧဝ နာမ ဧကေ အပရေ ပဗ္ဗဇိတာ ဗာဟိရကာ သန္တိ၊ တေ နီလာဘိဇာတီတိ ဝဒတီတိ အတ္ထော. တေ ဟိ သဝိသေသံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ. တထာ ဟိ တေ ကဏ္ဋကေ ဝတ္တန္တာ ဝိယ ဘဝန္တီတိ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ ဝုတ္တာ. နီလဿ ဓမ္မဿ အဘိဇာတိ ယဿာတိ နီလာဘိဇာတိ. ဧဝမိတရေသုပိ.

အမှာကံ သညောဇနဂဏ္ဌော နတ္ထီတိ ဝါဒိနော ဗာဟိရကပဗ္ဗဇိတာ နိဂဏ္ဌာ. ဧကမေဝ သာဋကံ ပရိဒဟန္တာ ဧကသာဋကာ. ကဏှတော ပရိသုဒ္ဓေါ နီလော၊ တတော ပန လောဟိတောတိအာဒိနာ ယထာက္ကမံ တဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဏ္ဍရတရာတိ ဘုဉ္ဇနနဟာနပဋိက္ခေပါဒိဝတသမာယောဂေန ပရိသုဒ္ဓတရာ ကဏှနီလမုပါဒါယ လောဟိတဿာပိ ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗတော. ဩဒါတဝသနာတိ ဩဒါတဝတ္ထပရိဒဟနာ. အစေလကသာဝကာတိ အာဇီဝကသာဝကဘူတာ. တေ ကိရ အာဇီဝကလဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓစိတ္တတာယ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ပဏ္ဍရတရာ ဟလိဒ္ဒါဘာနမ္ပိ ပုရိမေ ဥပါဒါယ ပရိသုဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိတော. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ တဿ ဆန္ဒာဂမနံ ဒဿေတိ. နန္ဒာဒီနံ သာဝကဘူတာ ပဗ္ဗဇိတာ အာဇီဝကာ. တထာ အာဇီဝကိနိယော. နန္ဒာဒယော ကိရ တထာရူပံ အာဇီဝကပဋိပတ္တိံ ဥက္ကံသံ ပါပေတွာ ဌိတာ၊ တသ္မာ နိဂဏ္ဌေဟိ အာဇီဝကသာဝကေဟိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ ပဏ္ဍရတရာ ဝုတ္တာ ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ အယံ တဿ လဒ္ဓိ.

ပုရိသဘူမိယောတိ ပဓာနနိဒ္ဒေသော. ဣတ္ထီနမ္ပိ ဟေတာ ဘူမိယော ဧသ ဣစ္ဆတေဝ. သတ္တ ဒိဝသေတိ အစ္စန္တသညောဂဝစနံ၊ ဧတ္တကမ္ပိ မန္ဒာ မောမူဟာတိ. သမ္ဗာဓဋ္ဌာနတောတိ မာတုကုစ္ဆိံ သန္ဓာယာဟ. ရောဒန္တိ စေဝ ဝိရဝန္တိ စ တမနုဿရိတွာ. ခေဒနံ၊ ကီဠနဉ္စ ခိဍ္ဍာသဒ္ဒေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ခိဍ္ဍာဘူမိ ဝုတ္တာ. ပဒဿ နိက္ခိပနံ ပဒနိက္ခိပနံ. ယဒါ တထာ ပဒံ နိက္ခိပိတုံ သမတ္ထော၊ တဒါ ပဒဝီမံသဘူမိ နာမာတိ ဘာဝေါ. ဝတာဝတဿ ဇာနနကာလေ. ဘိက္ခု စ ပန္နကောတိအာဒိပိ တေသံ ဗာဟိရကာနံ ပါဠိယေဝ. တတ္ထ ပန္နကောတိ ဘိက္ခာယ ဝိစရဏကော၊ တေသံ ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပန္နကော. ဇိနောတိ ဇိဏ္ဏော ဇရာဝသေန ဟီနဓာတုကော၊ အတ္တနော ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပက္ခံ ဇိနိတွာ ဌိတော. သော ကိရ တထာဘူတော ဓမ္မမ္ပိ ကဿစိ န ကထေသိ. တေနာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ အာဟာ’’တိ. ဩဋ္ဌဝဒနာဒိဝိပ္ပကာရေ ကတေပိ ခမနဝသေန န ကိဉ္စိ ကထေတီတိပိ ဝဒန္တိ. အလာဘိန္တိ ‘‘သော န ကုမ္ဘိမုခါ ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိနာ နယေန မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄၊ မ. နိ. ၁.၁၅၅) ဝုတ္တအလာဘဟေတုသမာယောဂေန အလာဘိံ. တတောယေဝ ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလပရေတတာယ သယနပရာယနဋ္ဌေန သမဏံ ပန္နဘူမီတိ ဝဒတိ.

အာဇီဝဝုတ္တိသတာနီတိ သတ္တာနမာဇီဝဘူတာနိ ဇီဝိကာဝုတ္တိသတာနိ. ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကသတာနီ’’တိ ဝုစ္စမာနေပိ စေသ သဘာဝလိင်္ဂမဇာနန္တော ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကသတေ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝမညေသုပိ. တေနာဟ ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကပဗ္ဗဇ္ဇာသတာနီ’’တိ. နာဂဘဝနံ နာဂမဏ္ဍလံ ယထာ ‘‘မဟိံသကမဏ္ဍလ’’န္တိ. ပရမာဏုအာဒိ ရဇော. ပသုဂ္ဂဟဏေန ဧဠကဇာတိ ဂဟိတာ. မိဂဂ္ဂဟဏေန ရုရုဂဝယာဒိ မိဂဇာတိ. ဂဏ္ဌိမှီတိ ဖဠုမှိ၊ ပဗ္ဗေတိ အတ္ထော. စာတုမဟာရာဇိကာဒိဗြဟ္မကာယိကာဒိဝသေန၊ တေသဉ္စ အန္တရဘေဒဝသေန ဗဟူ ဒေဝါ. တတ္ထ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဧကစ္စအန္တရဘေဒေါ မဟာသမယသုတ္တေန (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၁) ဒီပေတဗ္ဗော. ‘‘သော ပနာ’’တိအာဒိနာ အဇာနန္တော ပနေသ ဗဟူ ဒေဝေပိ သတ္တ ဧဝ ဝဒတီတိ တဿ အပ္ပမာဏတံ ဒဿေတိ. မနုဿာပိ အနန္တာတိ ဒီပဒေသကုလဝံသာဇီဝါဒိဝိဘာဂဝသေန. ပိသာစာ ဧဝ ပေသာစာ၊ တေ အပရပေတာဒိဝသေန မဟန္တမဟန္တာ၊ ဗဟုတရာတိ အတ္ထော. ဗာဟိရကသမယေ ပန ‘‘ဆဒ္ဒန္တဒဟမန္ဒာကိနိယော ကုဝါဠိယမုစလိန္ဒနာမေန ဝေါဟရိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၈) အာစရိယေန ဝုတ္တံ.

ဂဏ္ဌိကာတိ ပဗ္ဗဂဏ္ဌိကာ. ပဗ္ဗဂဏ္ဌိမှိ ဟိ ပဝုဋသဒ္ဒေါ. မဟာပပါတာတိ မဟာတဋာ. ပါရိသေသနယေန ခုဒ္ဒကပပါတသတာနိ. ဧဝံ သုပိနေသုပိ. ‘‘မဟာကပ္ပိနော’’တိ ဣဒံ ‘‘မဟာကပ္ပါန’’န္တိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဒတော ပနေသ အဇာနန္တော ဧဝံ ဝဒတီတိ န ဝိစာရဏက္ခမံ. တထာ ‘‘စုလ္လာသီတိ သတသဟဿာနီ’’တိ ဣဒမ္ပိ. သော ဟိ ‘‘စတုရာသီတိ သတသဟဿာနီ’’တိ ဝတ္တုမသက္ကောန္တော ဧဝံ ဝဒတိ. သဒ္ဒရစကာ ပန ‘‘စတုရာသီတိယာ တုလောပေါ၊ စဿ စု၊ ရဿ လော၊ ဒွိတ္တဉ္စာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္တကာ မဟာသရာတိ ဧတပ္ပမာဏဝတာ မဟာသရတော၊ သတ္တမဟာသရတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိရာတိ တဿ ဝါဒါနုဿဝနေ နိပါတော. ပဏ္ဍိတောပိ။ပေ။ န ဂစ္ဆတိ၊ ကသ္မာ? သတ္တာနံ သံသရဏကာလဿ နိယတဘာဝတော.

‘‘အစေလကဝတေန ဝါ အညေန ဝါ ယေန ကေနစီ’’တိ ဝုတ္တမတိဒိသတိ ‘‘တာဒိသေနေဝါ’’တိ ဣမိနာ. တပေါကမ္မေနာတိ တပကရဏေန. ဧတ္ထာပိ ‘‘တာဒိသေနေဝါ’’တိ အဓိကာရော. ယော။ပေ။ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ သော အပရိပက္ကံ ကမ္မံ ပရိပါစေတိ နာမာတိ ယောဇနာ. အန္တရာတိ စတုရာသီတိမဟာကပ္ပသတသဟဿာနမဗ္ဘန္တရေ. ဖုဿ ဖုဿာတိ ပတွာ ပတွာ. ဝုတ္တပရိမာဏံ ကာလန္တိ စတုရာသီတိမဟာကပ္ပသတသဟဿပမာဏံ ကာလံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အပရိပက္ကံ သံသရဏနိမိတ္တံ ကမ္မံ သီလာဒိနာ သီဃံယေဝ ဝိသုဒ္ဓပ္ပတ္တိယာ ပရိပါစေတိ နာမ. ပရိပက္ကံ ကမ္မံ ဖုဿ ဖုဿ ကာလေန ပရိပက္ကဘာဝါနာပါဒနေန ဗျန္တိံ ဝိဂမနံ ကရောတိ နာမာတိ. ဒေါဏေနာတိ ပရိမိနနဒေါဏတုမ္ဗေန. ရူပကဝသေနတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘မိတံ ဝိယာ’’တိ. န ဟာပနဝဍ္ဎနံ ပဏ္ဍိတဗာလဝသေနာတိ ဒဿေတိ ‘‘န သံသာရော’’တိအာဒိနာ. ဝဍ္ဎနံ ဥက္ကံသော. ဟာပနံ အဝကံသော.

ကတသုတ္တဂုဠေတိ ကတသုတ္တဝဋ္ဋိယံ. ပလေတီတိ ပရေတိ ယထာ ‘‘အဘိသမ္ပရာယော’’တိ၊ (မဟာနိ. ၆၉၊ စူဠနိ. ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၄) ရ-ကာရဿ ပန လ-ကာရံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပလိဗုဒ္ဓေါ’’တိ (စူဠနိ. ၁၅၊ မိ. ပ. ၃.၆). သော စ စုရာဒိဂဏဝသေန ဂတိယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂစ္ဆတီ’’တိ. ဣမာယ ဥပမာယ စေသ သတ္တာနံ သံသာရော အနုက္ကမေန ခီယတေဝ၊ န ဝဍ္ဎတိ ပရိစ္ဆိန္နရူပတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတီတိ အာဟ ‘‘သုတ္တေ ခီဏေ’’တိအာဒိ. တတ္ထေဝါတိ ခီယနဋ္ဌာနေယေဝ.

အဇိတကေသကမ္ဗလဝါဒဝဏ္ဏနာ

၁၇၁. ဒိန္နန္တိ ဒေယျဓမ္မသီသေန ဒါနစေတနာယေဝ ဝုတ္တာ. တံမုခေန စ ဖလန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝ’’န္တိ ဣမိနာ. ဒိန္နဉှိ မုချတော အန္နာဒိဝတ္ထု၊ တံ ကထမေသ ပဋိက္ခိပိဿတိ. ဧသ နယော ယိဋ္ဌံ ဟုတန္တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗသာဓာရဏံ မဟာဒါနံ မဟာယာဂေါ. ပါဟုနဘာဝေန ကတ္တဗ္ဗသက္ကာရော ပါဟုနကသက္ကာရော. ဖလန္တိ အာနိသံသဖလံ၊ နိဿန္ဒဖလဉ္စ. ဝိပါကောတိ သဒိသဖလံ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ ဒါနေ ဌာနန္တရာဒိပတ္တိ ဝိယ ဟိ အာနိသံသော၊ သင်္ခဗြာဟ္မဏဿ ဒါနေ (ဇာ. ၁.၁၀.၃၉) တာဏလာဘမတ္တံ ဝိယ နိဿန္ဒော၊ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတံ သဒိသဖလံ ဝိပါကော. အယံ လောကော၊ ပရလောကောတိ စ ကမ္မုနာ လဒ္ဓဗ္ဗော ဝုတ္တော ဖလာဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပနတော. ပစ္စက္ခဒိဋ္ဌော ဟိ လောကော ကထံ တေန ပဋိက္ခိတ္တော သိယာ. ‘‘သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏမာဟ၊ ယတ္ထ ယတ္ထ ဘဝယောနိအာဒီသု ဌိတာ ဣမေ သတ္တာ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ၊ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဝိနဿန္တီတိ အတ္ထော. တေသူတိ မာတာပိတူသု. ဖလာဘာဝဝသေနေဝ ဝဒတိ၊ န မာတာပိတူနံ၊ နာပိ တေသု ဣဒါနိ ကရိယမာနသက္ကာရာသက္ကာရာနမဘာဝဝသေန တေသံ လောကေ ပစ္စက္ခတ္တာ. ပုဗ္ဗုဠဿ ဝိယ ဣမေသံ သတ္တာနံ ဥပ္ပါဒေါ နာမ ကေဝလော၊ န စဝိတွာ အာဂမနပုဗ္ဗကော အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကာ သတ္တာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. သမဏေန နာမ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ကဿစိ အကထေတွာ သညတေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အညထာ အဟောပုရိသိကာ နာမ သိယာ. ကိဉှိ ပရော ပရဿ ကရိဿတိ၊ တထာ စ အတ္တနော သမ္ပာဒနဿ ကဿစိ အဝဿယော ဧဝ န သိယာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ယေ ဣမဉ္စ။ပေ။ ပဝေဒေန္တီ’’တိ အာဟ. အယံ အဋ္ဌကထာဝသေသကော အတ္ထော.

စတူသု မဟာဘူတေသု နိယုတ္တော စာတုမဟာဘူတိကော၊ အတ္ထမတ္တတော ပန ဒဿေတုံ ‘‘စတုမဟာဘူတမယော’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ မတ္တိကာယ နိဗ္ဗတ္တံ ဘာဇနံ မတ္တိကာမယံ၊ ဧဝမယမ္ပိ စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တော စတုမဟာဘူတမယောတိ ဝုစ္စတိ. အဇ္ဈတ္တိကပထဝီဓာတူတိ သတ္တသန္တာနဂတာ ပထဝီဓာတု. ဗာဟိရပထဝီဓာတုန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ မဟာပထဝိံ၊ တေန ပထဝီယေဝ ကာယောတိ ဒဿေတိ. အနုဂစ္ဆတီတိ အနုဗန္ဓတိ. ဥဘယေနာပီတိ ပဒဒွယေနပိ. ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဗာဟိရပထဝိကာယတော တဒေကဒေသဘူတာ ပထဝီ အာဂန္တွာ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝပ္ပတ္တိ ဟုတွာ သတ္တဘာဝေန သဏ္ဌိတာ၊ သာ စ မဟာပထဝီ ဃဋာဒိဂတပထဝီ ဝိယ ဣဒါနိ တမေဝ ဗာဟိရံ ပထဝိကာယံ သမုဒါယဘူတံ ပုန ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတိ၊ သဗ္ဗသော တေန ဗာဟိရပထဝိကာယေန နိဗ္ဗိသေသတံ ဧကီဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဧတ္ထ ပဇ္ဇုန္နေန မဟာသမုဒ္ဒတော ဂဟိတအာပေါ ဝိယ ဝဿောဒကဘာဝေန ပုနပိ မဟာသမုဒ္ဒံ၊ သူရိယရံသိတော ဂဟိတဣန္ဒဂ္ဂိသင်္ခါတတေဇော ဝိယ ပုနပိ သူရိယရံသိံ၊ မဟာဝါယုက္ခန္ဓတော နိဂ္ဂတမဟာဝါတော ဝိယ ပုနပိ မဟာဝါယုက္ခန္ဓံ ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ ပရိကပ္ပနာမတ္တေန ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အဓိပ္ပါယော.

မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနီတိ မနမေဝ ဆဋ္ဌံ ယေသံ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှါကာယာနံ၊ တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. အာကာသံ ပက္ခန္ဒန္တိ တေသံ ဝိသယဘာဝါတိ ဝဒန္တိ. ဝိသယီဂဟဏေန ဟိ ဝိသယာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ကထံ ဂဏိတာ မဉ္စပဉ္စမာတိ အာဟ ‘‘မဉ္စော စေဝ။ပေ။ အတ္ထော’’တိ. အာဠာဟနံ သုသာနန္တိ အတ္ထတော ဧကံ. ဂုဏာဂုဏပဒါနီတိ ဂုဏဒေါသကောဋ္ဌာသာနိ. သရီရမေဝ ဝါ ပဒါနိ တံတံကိရိယာယ ပဇ္ဇိတဗ္ဗတော. ပါရာဝတပက္ခိဝဏ္ဏာနီတိ ပါရာဝတဿ နာမ ပက္ခိနော ဝဏ္ဏာနိ. ‘‘ပါရာဝတပက္ခဝဏ္ဏာနီ’’တိ ပါဌော၊ ပါရာဝတသကုဏဿ ပတ္တဝဏ္ဏာနီတိ အတ္ထော. ဘသ္မန္တာတိ ဆာရိကာပရိယန္တာ. တေနာဟ ‘‘ဆာရိကာဝသာနမေဝါ’’တိ. အာဟုတိသဒ္ဒေနေတ္ထ ‘‘ဒိန္နံ ယိဋ္ဌံ ဟုတ’’န္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဒါနံ သဗ္ဗမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ပါဟုနကသက္ကာရာဒိဘေဒံ ဒိန္နဒါန’’န္တိ ဣမိနာ၊ ဝိရူပေကသေသနိဒ္ဒေသော ဝါ ဧသ. အတ္ထောတိ အဓိပ္ပါယတော အတ္ထော သဒ္ဒတော တဿ အနဓိဂမိတတ္တာ. ဧဝမီဒိသေသု. ဒဗ္ဗန္တိ မုယှန္တီတိ ဒတ္တူ၊ ဗာလပုဂ္ဂလာ၊ တေဟိ ဒတ္တူဟိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဗာလာ ဒေန္တီ’’တိအာဒိ. ပါဠိယံ ‘‘လောကော အတ္ထီ’’တိ မတိ ယေသံ တေ အတ္ထိကာ၊ ‘‘အတ္ထီ’’တိ စေဒံ နေပါတိကပဒံ၊ တေသံ ဝါဒေါ အတ္ထိကဝါဒေါ၊ တံ အတ္ထိကဝါဒံ.

တတ္ထာတိ တေသု ယထာဝုတ္တေသု တီသု မိစ္ဆာဝါဒီသု. ကမ္မံ ပဋိဗာဟတိ အကိရိယဝါဒိဘာဝတော. ဝိပါကံ ပဋိဗာဟတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အာယတိံ ဥပပတ္တိယာ ပဋိက္ခိပနတော. ဝိပါကန္တိ စ အာနိသံသနိဿန္ဒသဒိသဖလဝသေန တိဝိဓမ္ပိ ဝိပါကံ. ဥဘယံ ပဋိဗာဟတိ သဗ္ဗသော ဟေတုပဋိသေဓနေနေဝ ဖလဿာပိ ပဋိသေဓိတတ္တာ. ဥဘယန္တိ စ ကမ္မံ ဝိပါကမ္ပိ. သော ဟိ ‘‘အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ၊ ဝိသုဇ္ဈန္တိ စာ’’တိ ဝဒန္တော ကမ္မဿ ဝိယ ဝိပါကဿာပိ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဇောတနတော တဒုဘယံ ပဋိဗာဟတိ နာမ. ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ အသတိ ကမ္မသ္မိံ ဝိပါကာဘာဝတော. ကမ္မံ ပဋိဗာဟိတံ ဟောတိ အသတိ ဝိပါကေ ကမ္မဿ နိရတ္ထကတာပတ္တိတော. ဣတီတိ ဝုတ္တတ္ထနိဒဿနံ. အတ္ထတောတိ သရူပတော၊ ဝိသုံ ဝိသုံ တံတံဒိဋ္ဌိဒီပကဘာဝေန ပါဠိယံ အာဂတာပိ တဒုဘယပဋိဗာဟကာဝါတိ အတ္ထော. ပစ္စေကံ တိဝိဓဒိဋ္ဌိကာ ဧဝ တေ ဥဘယပဋိဗာဟကတ္တာ. ‘‘ဥဘယပ္ပဋိဗာဟကာ’’တိ ဟိ ဟေတုဝစနံ ဟေတုဂဗ္ဘတ္တာ တဿ ဝိသေသနဿ. အဟေတုကဝါဒါ စေဝါတိအာဒိ ပဋိညာဝစနံ တပ္ဖလဘာဝေန နိစ္ဆိတတ္တာ. တသ္မာ ဝိပါကပဋိဗာဟကတ္တာ နတ္ထိကဝါဒါ၊ ကမ္မပဋိဗာဟကတ္တာ အကိရိယဝါဒါ၊ တဒုဘယပဋိဗာဟကတ္တာ အဟေတုကဝါဒါတိ ယထာလာဘံ ဟေတုဖလတာသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော ဟိ ဝိပါကပဋိဗာဟနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိကော ဥစ္ဆေဒဝါဒီ၊ သော အတ္ထတော ကမ္မပဋိဗာဟနေန အကိရိယဒိဋ္ဌိကော၊ ဥဘယပဋိဗာဟနေန အဟေတုကဒိဋ္ဌိကော စ ဟောတိ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိနာ တေသမနုဒိဋ္ဌိကာနံ နိယာမောက္ကန္တိဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တော. တတ္ထ တေသန္တိ ပူရဏာဒီနံ. သဇ္ဈာယန္တီတိ တံ ဒိဋ္ဌိဒီပကံ ဂန္ထံ ယထာ တထာ တေဟိ ကတံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဌန္တိ. ဝီမံသန္တီတိ တဿ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တိ. ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ ဝီမံသနာကာရဒဿနံ. ‘‘ကရောတော။ပေ။ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ဝီမံသန္တာနံ တေသန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ယထာပရိကပ္ပိတေ ကမ္မဖလာဘာဝါဒိကေ ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိအာဒိ နယပ္ပဝတ္တာယ မိစ္ဆာဒဿနသင်္ခါတာယ လဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏေ. မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ မိစ္ဆာသတိသင်္ခါတာ လဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ သန္တိဋ္ဌတိ. ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိအာဒိဝသေန ဟိ အနုဿဝူပလဒ္ဓေ အတ္ထေ တဒါကာရပရိဝိတက္ကနေဟိ သဝိဂ္ဂဟေ ဝိယ သရူပတော စိတ္တဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိရကာလပရိစယေန ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဇ္ဈာနက္ခမဘာဝူပဂမနေ၊ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ စ တထာ တထာ ဂဟိတေ ပုနပ္ပုနံ တထေဝ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန သမာနီယမာနာ မိစ္ဆာဝါယာမုပတ္ထမ္ဘိတာ အတံသဘာဝမ္ပိ ‘‘တံသဘာဝ’’န္တိ ဂဏှန္တီ မိစ္ဆာလဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ မုသာ ဝိတထံ သရဏတော ပဝတ္တနတော မိစ္ဆာသတီတိ ဝုစ္စတိ. စတုရင်္ဂုတ္တရဋီကာယမ္ပိ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၃၀) စေသ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပါဒယော ဝိယ ဟိ မိစ္ဆာသတိ နာမ ပါဋိယေက္ကော ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ၊ တဏှာသီသေန ဂဟိတာနံ စတုန္နမ္ပိ အကုသလက္ခန္ဓာနမေတံ အဓိဝစနန္တိ မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယမ္ပိ သလ္လေခသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈၃) ဝုတ္တံ.

စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ယထာသကံ ဝိတက္ကာဒိပစ္စယလာဘေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝဋ္ဌိတတာယ အနေကဂ္ဂတံ ပဟာယ ဧကဂ္ဂံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ၊ စိတ္တသီသေန စေတ္ထ မိစ္ဆာသမာဓိ ဧဝ ဝုတ္တော. သော ဟိ ပစ္စယဝိသေသေဟိ လဒ္ဓဘာဝနာဗလော ဤဒိသေ ဌာနေ သမာဓာနပတိရူပကကိစ္စကရောယေဝ ဟောတိ ဝါလဝိဇ္ဈနာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ အနေကက္ခတ္တုံ တေနာကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂိယေသု ဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တေသု သန္နိဋ္ဌာနဘူတေ သဗ္ဗပစ္ဆိမေ ဇဝနဝါရေ သတ္တ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ‘‘ပဌမဇဝနေ သတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ၊ တထာ ဒုတိယာဒီသူ’’တိ ဣဒံ ဓမ္မသဘာဝဒဿနမေဝ၊ န ပန တသ္မိံ ခဏေ တေသံ တိကိစ္ဆာ ကေနစိ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒဿနံ တေသွေဝ ဌတွာ သတ္တမဇဝနဿ အဝဿမုပ္ပဇ္ဇမာနဿ နိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ၊ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တေ စ စိတ္တဝါရေ ဩဝါဒါနုသာသန ဝသေန တိကိစ္ဆာယ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အတေကိစ္ဆာ အနိဝတ္တိနော’’တိ. အရိဋ္ဌကဏ္ဋကသဒိသာတိ အရိဋ္ဌဘိက္ခုကဏ္ဋကသာမဏေရသဒိသာ၊ တေ ဝိယ အတေကိစ္ဆာ အနိဝတ္တိနော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂတိကာယေဝ ဇာတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

တတ္ထာတိ တေသု တီသု မိစ္ဆာဒဿနေသု. ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတီတိ ယဿ ဧကသ္မိံယေဝ အဘိနိဝေသော၊ အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ၊ သော ဧကမေဝ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ. ကောစိ ဒွေ၊ ကောစိ တီဏိပီတိ ယဿ ဒွီသု၊ တီသုပိ ဝါ အဘိနိဝေသော၊ အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ၊ သော ဒွေ၊ တီဏိပိ ဩက္ကမတိ၊ ဧတေန ပန ဝစနေန ယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဣတိ သဗ္ဗေပေတေ အတ္ထတော ဥဘယပ္ပဋိဗာဟကာ’’တိအာဒိနာ ဥဘယပ္ပဋိဗာဟကတာမုခေန ဒီပိတာ အတ္ထတော သိဒ္ဓါ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကတာ၊ သာ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ. ယာ ပန မိစ္ဆတ္တနိယာမောက္ကန္တိဘူတာ၊ သာ ယထာသကံ ပစ္စယသမုဒါဂမသိဒ္ဓိတော ဘိန္နာရမ္မဏာနံ ဝိယ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ဧကဇ္ဈံ အနုပ္ပတ္တိယာ အညမညံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဧကသ္မိံ ဩက္ကန္တေပီ’’တိအာဒိနာ တိဿန္နမ္ပိ ဒိဋ္ဌီနံ သမာနသာမတ္ထိယတံ၊ သမာနဖလတဉ္စ ဝိဘာဝေတိ. သဂ္ဂါဝရဏာဒိနာ ဟေတာ သမာနသာမတ္ထိယာ စေဝ သမာနဖလာ စ၊ တသ္မာ တိဿောပိ စေတာ ဧကဿ ဥပ္ပန္နာပိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာ ဧဝ၊ ဧကာယ ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာ တဿာ အနုဗလပ္ပဒါယိကာယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပတ္တော သဂ္ဂမဂ္ဂါဝရဏဉ္စေဝါ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဘဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ တဒေဝတ္ထံ အာဝိကရောတိ. မောက္ခမဂ္ဂါဝရဏန္တိ နိဗ္ဗာနပထဘူတဿ အရိယမဂ္ဂဿ နိဝါရဏံ. ပဂေဝါတိ ပဋိက္ခေပတ္ထေ နိပါတော၊ မောက္ခသင်္ခါတံ ပန နိဗ္ဗာနံ ဂန္တုံ ကာ နာမ ကထာတိ အတ္ထော. အပိစ ပဂေဝါတိ ပါ ဧဝ၊ ပဌမတရမေဝ မောက္ခံ ဂန္တုမဘဗ္ဗော၊ မောက္ခဂမနတောပိ ဒူရတရမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမညတ္ထာပိ ယထာရဟံ.

‘‘ဝဋ္ဋခါဏု နာမေသ သတ္တော’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နေယျတ္ထမေဝ၊ န နီတတ္ထံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပပဉ္စသူဒနိယံ နာမ မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကိံ ပနေသ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော ဟောတိ၊ ဥဒါဟု အညသ္မိမ္ပီတိ? ဧကသ္မိံယေဝ နိယတော၊ အာသေဝနဝသေန ပန ဘဝန္တရေပိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိံ ရောစေတိယေဝါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၀၃). အကုသလဉှိ နာမေတံ အဗလံ ဒုဗ္ဗလံ၊ န ကုသလံ ဝိယ သဗလံ မဟာဗလံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော’’တိ တတ္ထ ဝုတ္တံ. အညထာ သမ္မတ္တနိယာမော ဝိယ မိစ္ဆတ္တနိယာမောပိ အစ္စန္တိကော သိယာ၊ န စ အစ္စန္တိကော. ယဒေဝံ ဝဋ္ဋခါဏုဇောတနာ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ အာဟ ‘‘အာသေဝနဝသေနာ’’တိအာဒိ၊ တသ္မာ ယထာ သတ္တင်္ဂုတ္တရပါဠိယံ ‘‘သကိံ နိမုဂ္ဂေါပိ နိမုဂ္ဂေါ ဧဝ ဗာလော’’တိ [အ. နိ. ၇.၁၅ (အတ္ထတော သမာနံ)] ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုဇောတနာပိ ဝုတ္တာ. ယာဒိသေ ဟိ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ အယံ တံ တံ ဒဿနံ ဩက္ကန္တော၊ ပုန ကဒါစိ တပ္ပဋိပက္ခေ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ တတော သီသုက္ခိပနမဿ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. တသ္မာ တတ္ထ၊ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၀၂) ဣဓ စ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧဝရူပဿ ဟိ ယေဘုယျေန ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ယေဘုယျဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ ဣတိ အာသေဝနဝသေန ဘဝန္တရေပိ တံတံဒိဋ္ဌိယာ ရောစနတော ယေဘုယျေနဿ ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နတ္ထီတိ ကတွာ ဝဋ္ဋခါဏုကော နာမေသ ဇာတော၊ န ပန မိစ္ဆတ္တနိယာမဿ အစ္စန္တိကတာယာတိ နီဟရိတွာ ဉာတဗ္ဗတ္ထတာယ နေယျတ္ထမိဒံ၊ န နီတတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ သန္ဓာယ အဘိဓမ္မေပိ ‘‘အရဟာ၊ ယေ စ ပုထုဇ္ဇနာ မဂ္ဂံ န ပဋိလဘိဿန္တိ၊ တေ ရူပက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနန္တိ၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနိဿန္တီ’’တိအာဒိ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက ၂၁၀) ဝုတ္တံ. ပထဝိဂေါပကောတိ ယထာဝုတ္တကာရဏေန ပထဝိပါလကော. တဒတ္ထံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဧဝံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပရမသာဝဇ္ဇာနုသာရေန သောတူနံ သတိမုပ္ပါဒေန္တော ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ သံသာရခါဏုဘာဝဿာပိ ပစ္စယော အပဏ္ဏကဇာတော၊ တသ္မာ ပရိဝဇ္ဇေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော. အကလျာဏဇနန္တိ ကလျာဏဓမ္မဝိရဟိတဇနံ အသာဓုဇနံ. အာသီဝိသန္တိ အာသုမာဂတဟလာဟလံ. ဘူတိကာမောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထာနံ ဝသေန အတ္တနော ဂုဏေဟိ ဝုဍ္ဎိကာမော. ဝိစက္ခဏောတိ ပညာစက္ခုနာ ဝိဝိဓတ္ထဿ ပဿကော၊ ဓီရောတိ အတ္ထော.

ပကုဓကစ္စာယနဝါဒဝဏ္ဏနာ

၁၇၄. ‘‘အကဋာ’’တိ ဧတ္ထ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရာဒေသောတိ အာဟ ‘‘အကတာ’’တိ၊ သမေန၊ ဝိသမေန ဝါ ကေနစိပိ ဟေတုနာ အကတာ၊ န ဝိဟိတာတိ အတ္ထော. တထာ အကဋဝိဓာတိ ဧတ္ထာပိ. နတ္ထိ ကတဝိဓော ကရဏဝိဓိ ဧတေသန္တိ အကဋဝိဓာ. ပဒဒွယေနာပိ လောကေ ကေနစိ ဟေတုပစ္စယေန နေသံ အနိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ကရောဟီ’’တိအာဒိ. ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာတိ ကဿစိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ ဒေဝဿ၊ ဣဿရာဒိနော စ ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာ. အနိမ္မာပိတာတိ ကဿစိ အနိမ္မာပိတာ. ကာမံ သဒ္ဒတော ယုတ္တံ၊ အတ္ထတော စ ပုရိမေန သမာနံ၊ တထာပိ ပါဠိယမဋ္ဌကထာယဉ္စ အနာဂတမေဝ အဂဟေတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ ‘‘တံ နေဝ ပါဠိယ’’န္တိအာဒိနာ.

ဗြဟ္မဇာလသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀) ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣဒမေတ္ထ ယောဇနာမတ္တံ – ဝဉ္ဈာတိ ဟိ ဝဉ္ဈပသုဝဉ္ဈတာလာဒယော ဝိယ အဖလာ ကဿစိ အဇနကာ၊ တေန ပထဝိကာယာဒီနံ ရူပါဒိဇနကဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပသဒ္ဒါဒယော ဟိ ပထဝိကာယာဒီဟိ အပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာတိ တဿ လဒ္ဓိ. ပဗ္ဗတဿ ကူဋမိဝ ဌိတာတိ ကူဋဋ္ဌာ၊ ယထာ ပဗ္ဗတကူဋံ ကေနစိ အနိဗ္ဗတ္တိတံ ကဿစိ စ အနိဗ္ဗတ္တကံ၊ ဧဝမေတေပိ သတ္တကာယာတိ အဓိပ္ပါယော. ယမိဒံ ‘‘ဗီဇတော အင်္ကုရာဒိ ဇာယတီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ တတော နိက္ခမတိ၊ န အဝိဇ္ဇမာနံ၊ ဣတရထာ အညတောပိ အညဿ ဥပလဒ္ဓိ သိယာ၊ ဧဝမေတေပိ သတ္တကာယာ၊ တသ္မာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာတိ. ဌိတတ္တာတိ နိဗ္ဗိကာရဘာဝေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ. န စလန္တီတိ န ဝိကာရမာပဇ္ဇန္တိ. ဝိကာရာဘာဝတော ဟိ တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတတာ၊ အနိဉ္ဇနဉ္စ အတ္တနော ပကတိယာ အဝဋ္ဌာနမေဝ. တေနာဟ ‘‘န ဝိပရိဏမန္တီ’’တိ. ပကတိန္တိ သဘာဝံ. အဝိပရိဏာမဓမ္မတ္တာ ဧဝ န အညမညံ ဥပဟနန္တိ. သတိ ဟိ ဝိကာရမာပါဒေတဗ္ဗဘာဝေ ဥပဃာတကတာ သိယာ၊ တထာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေ သတိ အနုဂ္ဂါဟကတာပီတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘နာလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပထဝီယေဝ ကာယေကဒေသတ္တာ ပထဝိကာယော ယထာ ‘‘သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌော’’တိ၊ ပထဝိသမူဟော ဝါ ကာယသဒ္ဒဿ သမူဟဝါစကတ္တာ ယထာ ‘‘ဟတ္ထိကာယော’’တိ. ဇီဝသတ္တမာနံ ကာယာနံ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရဘာဝတော န ဟန္တဗ္ဗတာ၊ န ဃာတေတဗ္ဗတာ စ၊ တသ္မာ နေဝ ကောစိ ဟန္တာ၊ ဃာတေတာ ဝါ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘သတ္တန္နံ တွေဝ ကာယာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ကောစိ ဟန္တာ နတ္ထိ၊ ကထံ တေသံ သတ္ထပ္ပဟာရောတိ တတ္ထ စောဒနာယာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သတ္တန္နံ တွေဝါတိ သတ္တန္နမေဝ. ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ နိပါတမတ္တံ. ပဟတန္တိ ပဟရိတံ. ဧကတောဓာရာဒိကံ သတ္ထံ. အန္တရေနေဝ ပဝိသတိ၊ န တေသု. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကေဝလံ ‘‘အဟံ ဣမံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေမီ’’တိ တေသံ တထာ သညာမတ္တမေဝ၊ ဟနနဃာတနာဒိ ပန ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝ ကာယာနံ အဝိကောပနီယဘာဝတောတိ.