၃. အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

အဒ္ဓါနဂမနဝဏ္ဏနာ

၂၅၄. ဧဝံ သာမညဖလသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ၊ သာမညဖလသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ။ပေ။ ကောသလေသူတိ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ဧဝမီဒိသေသု. ဣတိသဒ္ဒေါ စေတ္ထ အာဒိအတ္ထော၊ ပဒတ္ထဝိပလ္လာသဇောတကော ပန ဣတိသဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော၊ အာဒိသဒ္ဒလောပေါ ဝါ ဧသ၊ ဥပလက္ခဏနိဒ္ဒေသော ဝါ. အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ နာမ ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂဟိတတာယ အပုဗ္ဗဿ ပဒဿ အတ္ထဝိဘဇနာ. ‘‘ဟိတွာ ပုနပ္ပုနာဂတ-မတ္ထံ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဟိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ’’တိ ကတ္ထစိ ပါဌော၊ သော အယုတ္တောဝ ဋီကာယ အနုဒ္ဓဋတ္တာ၊ တထာ အသံဝဏ္ဏိတတ္တာ စ.

‘‘ရာဇကုမာရာ ဂေါတ္တဝသေန ကောသလာ နာမာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၄) အာစရိယေန ဝုတ္တံ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ကောသံ လန္တိ ဂဏှန္တိ၊ ကုသလံ ဝါ ပုစ္ဆန္တီတိ ကောသလာ’’တိ. ဇနပဒိနောတိ ဇနပဒဝန္တော၊ ဇနပဒဿ ဝါ ဣဿရာ. ‘‘ကောသလာ နာမ ရာဇကုမာရာ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ သိဒ္ဓေပိ ‘‘ဇနပဒိနော’’တိ ဝစနံ သန္တေသုပိ အညေသု တံတံနာမပညာတေသု တတ္ထ နိဝသန္တေသု ဇနပဒိဘာဝတော တေသမေဝ နိဝသနမုပါဒါယ ဇနပဒဿာယံ သမညာတိ ဒဿနတ္ထံ. ‘‘တေသံ နိဝါသော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ကောသလာနံ နိဝါသာ ကောသလာ’’တိ တဒ္ဓိတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဧကောပိ ဇနပဒေါ’’တိ ဣမိနာ ပန သဒ္ဒတောယေဝေတံ ပုထုဝစနံ၊ အတ္ထတော ပနေသ ဧကော ဧဝါတိ ဝိဘာဝေတိ. အပိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အနုဂ္ဂဟေ၊ တေန ကာမံ ဧကောယေဝေသ ဇနပဒေါ၊ တထာပိ ဣမိနာ ကာရဏေန ပုထုဝစနမုပပန္နန္တိ အနုဂ္ဂဏှာတိ. ယဒိ ဧကောဝ ဇနပဒေါ၊ ကထံ တတ္ထ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ရုဠှိသဒ္ဒေနာ’’တိအာဒိ၊ ရုဠှိသဒ္ဒတ္တာ ဗဟုဝစနမုပပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိဿိတေသု ပယုတ္တဿ ပုထုဝစနဿ၊ ပုထုဘာဝဿ ဝါ နိဿယေ အဘိနိရောပနာ ဣဓ ရုဠှိ၊ တေန ဝုတ္တံ အာစရိယေန ဣဓ စေဝ အညတ္ထ စ မဇ္ဈိမာဂမဋီကာဒီသု ‘‘အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယုတ္တေ ဝိယ ဤဒိသလိင်္ဂဝစနာနိ ဣစ္ဆန္တိ၊ အယမေတ္ထ ရုဠှိ ယထာ ‘အညတ္ထာပိ ကုရူသု ဝိဟရတိ၊ အင်္ဂေသု ဝိဟရတီ’တိ စာ’’တိ. ကေစိ ပန ကောသလနာမာဘိနိရောပနမိစ္ဆန္တိ၊ အယုတ္တမေတံ ပုထုဝစနဿ အပ္ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ. နာမာဘိနိရောပနာယ ဟိ ဧကဝစနမ္ပိ ဘဝတိ ယထာ ‘‘သီဟော ဂါယတီ’’တိ. တဗ္ဗိသေသိတေပိ ဇနပဒသဒ္ဒေ ဇာတိသဒ္ဒတ္တာ ဧကဝစနမေဝ. တေနာဟ ‘‘တသ္မိံ ကောသလေသု ဇနပဒေ’’တိ၊ ကောသလနာမကေ တသ္မိံ ဇနပဒေတိ အတ္ထော. အဘူတတော ဟိ ဝေါဟာရမတ္တံ ရုဠှိ၊ ဘူတတောယေဝ အတ္ထော ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ –

‘‘သန္တိ ပုတ္တာ ဝိဒေဟာနံ၊ ဒီဃာဝု ရဋ္ဌဝဍ္ဎနော၊

တေ ရဇ္ဇံ ကာရယိဿန္တိ၊ မိထိလာယံ ပဇာပတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၂၇၆) အာဒီသု –

တံပုတ္တသင်္ခါတဿ ဧကတ္ထဿ ရုဠှိဝသေန ‘‘ပုတ္တာ’’တိ ဗဟုဝစနပယောဂေါ၊ တထာ ဣဓာပိ တန္နိဝါသသင်္ခါတဿ ဧကတ္ထဿ ရုဠှိဝသေန ‘‘ကောသလေသူ’’တိ ဗဟုဝစနပယောဂေါ ဟောတိ. ယထာ စ ‘‘ပါဏံ န ဟညေ၊ န စ’ဒိန္နမာဒိယေ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၄၂၊ ၄၃၊ ၄၅) ဇာတိဝသေန ဗဟွတ္ထာနမေကဝစနပယောဂေါ၊ တထာ ဣဓာပိ ဇာတိဝသေန အဝယဝပ္ပဘေဒေန ဗဟွတ္ထဿ ‘‘ဇနပဒေ’’တိ ဧကဝစနပယောဂေါ ဟောတိ. ဝုတ္တဉ္စ အာစရိယေန မဇ္ဈိမာဂမဋီကာယံ ‘‘တဗ္ဗိသေသနေပိ ဇနပဒသဒ္ဒေ ဇာတိသဒ္ဒေ ဧကဝစနမေဝ. တေနာဟ ‘တသ္မိံ အင်္ဂေသု ဇနပဒေ’တိ’’.

ဧဝံ ရုဠှိဝသေန ဗဟုမှိ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဗဟွတ္ထဝသေန ဗဟုမ္ပိ ဧဝ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပေါရာဏာ ပနာဟူ’’တိအာဒိမာဟ. ပန-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိသေသတ္ထဇောတနော၊ တေန ပုထုအတ္ထဝိသယတာယ ဧဝေတံ ပုထုဝစနံ၊ န ရုဠှိဝသေနာတိ ဝက္ခမာနံ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. သော ဟိ ပဒေသော တိယောဇနသတပရိမာဏတာယ ဗဟုပ္ပဘေဒေါတိ၊ ဣမသ္မိံ ပန နယေ တေသု ကောသလေသု ဇနပဒေသူတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာပနာဒန္တိ မဟာပနာဒဇာတက (ဇာ. ၁.၃.၄၀၊ ၄၁၊ ၄၂) သုရုစိဇာတကေသု (ဇာ. ၁.၁၄.၁၀၂ အာဒယော) အာဂတံ သုရုစိနော နာမ ဝိဒေဟရညော ပုတ္တံ မဟာပနာဒနာမကံ ရာဇကုမာရံ. နာနာနာဋကာနီတိ ဘဏ္ဍုကဏ္ဍပဏ္ဍုကဏ္ဍပမုခါနိ ဆသတသဟဿာနိ နာနာဝိဓနာဋကာနိ၊ ကတ္ထစိ ပန အာဒိသဒ္ဒေါပိ ဒိဋ္ဌော၊ သော ဇာတကဋ္ဌကထာယံ န ဒိဿတိ၊ ယဒိ စ ဒိဿတိ၊ တေန နဋလင်္ဃကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိတမတ္တမ္ပီတိ မိဟိတမတ္တမ္ပိ. တဿ ကိရ ဒိဗ္ဗနာဋကာနံ အနန္တရဘဝေယေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာ မနုဿနာဋကာနံ နစ္စံ အမနုညံ အဟောသိ. နင်္ဂလာနိပိ ဆဍ္ဍေတွာတိ ကသိကမ္မပ္ပဟာနဝသေန နင်္ဂလာနိ ပဟာယ၊ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ. န ဟိ ကေဝလံ ကဿကာ ဧဝ၊ အထ ခေါ အညေပိ ဥဘယရဋ္ဌဝါသိနော မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စံ ပဟာယ တသ္မိံ မင်္ဂလဋ္ဌာနေ သန္နိပတိံသု. တဒါ ကိရ မဟာပနာဒကုမာရဿ ပါသာဒမင်္ဂလံ၊ ဆတ္တမင်္ဂလံ၊ အာဝါဟမင်္ဂလန္တိ တီဏိ မင်္ဂလာနိ ဧကတော အကံသု၊ ကာသိဝိဒေဟရဋ္ဌဝါသိနောပိ တတ္ထ သန္နိပတိတွာ အတိရေကသတ္တဝဿာနိ ဆဏမနုဘဝိံသူတိ၊ အဓုနာ ပန ‘‘နင်္ဂလာဒီနီ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ သော န ပေါရာဏပါဌော ဋီကာယမနုဒ္ဓဋတ္တာ.

မဟာဇနကာယေ သန္နိပတိတေတိ ကေစိ ‘‘ပဟံသနဝိဓိံ ဒဿေတွာ ရာဇကုမာရံ ဟာသာပေဿာမာ’’တိ၊ ကေစိ ‘‘တံ ကီဠနံ ပဿိဿာမာ’’တိ ဧဝံ မဟာဇနသမူဟေ သန္နိပတိတေ. အတုလမ္ဗာဘိရုဟနဒါရုစိတကပဝေသနာဒိ နာနာကီဠာယော ဒဿေတွာ. သက္ကပေသိတော ကိရ ဒိဗ္ဗနာဋကော ရာဇင်္ဂဏေ အာကာသေ ဌတွာ ဥပဍ္ဎဘာဂံ နာမ ဒဿေတိ၊ ဧကောဝ ဟတ္ထော၊ ဧကော ပါဒေါ၊ ဧကံ အက္ခိ၊ ဧကာ ဒါဌာ နစ္စတိ စလတိ၊ ဥပဍ္ဎံ ဖန္ဒတိ၊ သေသံ နိစ္စလမဟောသိ၊ တံ ဒိသွာ မဟာပနာဒေါ ထောကံ ဟသိတမကာသိ၊ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သော ဒိဗ္ဗနာဋကံ ဒဿေတွာ ဟသာပေသီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဟဇ္ဇာ နာမ ဝိဿာသိကာ ‘‘သုဋ္ဌု ဟဒယမေတေသ’’န္တိ ကတွာ. အာဒိသဒ္ဒေန ဉာတကပရိဇနာဒီနံ သင်္ဂဟော. တသ္မာတိ တထာ ဝစနတော. တံ ကုသလန္တိ ဝစနံ ဥပါဒါယာတိ ဧတ္ထ ‘‘ကစ္စိ ကုသလံ? အာမ ကုသလ’’န္တိ ဝစနပဋိဝစနဝသေန ပဝတ္တကုသလဝါဒိတာယ တေ မနုဿာ အာဒိတော ‘‘ကုသလာ’’တိ သမညံ လဘိံသု၊ တေသံ ကုသလာနံ ဣဿရာတိ ရာဇကုမာရာ ကောသလာ နာမ ဇာတာ၊ တေသံ နိဝါသဋ္ဌာနတာယ ပန ပဒေသော ကောသလာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဧဝံ မဇ္ဈိမာဂမဋီကာယံ အာစရိယေနေဝ ဝုတ္တံ. တတြာယမဓိပ္ပါယော သိယာ – ‘‘သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ သညီသညာ ယထာက္ကမံ ဧကဝစနဗဟုဝစနဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ပုရိမနယေ ဝိယ ဣဓာပိ ရုဠှိဝသေနေဝ ဗဟုဝစနံ ဟောတိ. ရာဇကုမာရာနံ နာမလာဘဟေတုမတ္တဉှေတ္ထ ဝိသေသောတိ. ဣဓ ပန အာစရိယေန ဧဝံ ဝုတ္တံ သော ပဒေသောတိ ပဒေသသာမညတော ဝုတ္တံ၊ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဝါ၊ တေ ပဒေသာတိ အတ္ထော. ကောသလာတိ ဝုစ္စတိ ကုသလာ ဧဝ ကောသလာတိ ကတွာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၄) တတြာယမဓိပ္ပါယော သိယာ – သော ပဒေသောတိ ဇာတိသဒ္ဒဝသေန၊ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဝါ ဝုတ္တတ္တာ ပုထုအတ္ထဝိသယတာယ ဧဝ ဗဟုဝစနံ ဟောတိ. ပဒေသဿ နာမလာဘဟေတု ဟေတ္ထ ဝိသေသောတိ. ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဟိ ဝစနမုပါဒါယ ရုဠှိနာမဝသေန ဝုတ္တနယေန ကောသလာ ယထာ ‘‘ယေဝါပနကံ၊ နတုမှာကဝဂ္ဂေါ’’တိ. အပိစ ဝစနပဋိဝစနဝသေန ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝဒန္တိ ဧတ္ထာတိ ကောသလာ. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တီတိ. ကုသလန္တိ စ အာရောဂျံ ‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော ကုသလံ၊ ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄၅၊ ဇာ. ၂.၂၀.၁၂၉) ဝိယ၊ ကစ္စိ တုမှာကံ အာရောဂျံ ဟောတီတိ အတ္ထော၊ ဆေကံ ဝါ ‘‘ကုသလာ နစ္စဂီတဿ၊ သိက္ခိတာ စာတုရိတ္ထိယော’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၉၄) ဝိယ၊ ကစ္စိ တေသံ နာဋကာနံ ဆေကတာ ဟောတီတိ အတ္ထော.

စရဏံ စာရိကာ၊ စရဏံ ဝါ စာရော၊ သော ဧဝ စာရိကာ၊ တယိဒံ မဂ္ဂဂမနမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ၊ န စုဏ္ဏိကဂမနမတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဒ္ဓါနဂမန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ၊ အဒ္ဓါနဂမနသင်္ခါတာယ စာရိကာယ စရမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အဘေဒေပိ ဝါ ဘေဒဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီ’’တိ၊ (မ. နိ. ၁.၂၅၆) အဒ္ဓါနဂမနသင်္ခါတံ စာရိကံ စရမာနော၊ စရဏံ ကရောန္တောတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထကော ဟိ ကရဘူဓာတူနမတ္ထောတိ. ‘‘အဒ္ဓါနမဂ္ဂ’’န္တိပိ ကတ္ထစိ ပါဌော၊ သော န သုန္ဒရော. န ဟိ စာရိကာသဒ္ဒေါ မဂ္ဂဝါစကောတိ. ဣဒါနိ တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတံ နိယမေန္တော ‘‘စာရိကာ စ နာမေသာ’’တိအာဒိမာဟ. သာဝကာနမ္ပိ ရုဠှိဝသေန စာရိကာယ သမ္ဘဝတော တတော ဝိသေသေတိ ‘‘ဘဂဝတော’’တိ ဣမိနာ. တထာ ဟိ မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘စာရိကံ စရမာနောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ အယံ စာရိကာ နာမ မဟာဇနသင်္ဂဟတ္ထံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ လဗ္ဘတိ၊ ဗုဒ္ဓေ ဥပါဒါယ ပန ရုဠှိသဒ္ဒေန သာဝကာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတဗီဇနီပိ တာလဝဏ္ဋံ ဝိယာ’’တိ. ဒူရေပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန၊ အပိ-သဒ္ဒေန ဝါ နာတိဒူရေပီတိ သမ္ပိဏ္ဍနံ တတ္ထာပိ စာရိကာသမ္ဘဝတော. ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလန္တိ စတုသစ္စပဋိဝေဓဝသေန ဗောဓနာရဟပုဂ္ဂလံ. သဟသာ ဂမနန္တိ သီဃဂမနံ. ‘‘မဟာကဿပဿ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒီသူ’’တိ ဝုတ္တမေဝ သရူပတော ဒဿေတိ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိနာ. ပစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တောတိ ပဋိမုခံ ဂစ္ဆန္တော၊ ပစ္စုဋ္ဌဟန္တောတိ အတ္ထော. ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘တိံသယောဇန’’န္တိ ပဒမနုကဍ္ဎတိ. ပက္ကုသာတိ နာမ ဂန္ဓာရရာဇာ. မဟာကပ္ပိနော နာမ ကုက္ကုဋဝတီရာဇာ. ဓနိယော နာမ ကောရဏ္ဍသေဋ္ဌိပုတ္တော ဂေါပေါ.

ဧဝံ ဓမ္မဂရုတာကိတ္တနမုခေန မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒီနိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၅၄) ဧကဒေသေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝနဝါသိတိဿသာမဏေရဿ ဝတ္ထုံ ဝိတ္ထာရေတွာ စာရိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဒိဝသ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ကော ပနေသ တိဿသာမဏေရော နာမ? သာဝတ္ထိယံ ဓမ္မသေနာပတိနော ဥပဋ္ဌာကကုလေ ဇာတော မဟာပုညော ‘‘ပိဏ္ဍပါတဒါယကတိဿော၊ ကမ္ဗလဒါယကတိဿော’’တိ စ ပုဗ္ဗေ လဒ္ဓနာမော ပစ္ဆာ ‘‘ဝနဝါသိတိဿော’’တိ ပါကဋော ခီဏာသဝသာမဏေရော. ဝိတ္ထာရော ဓမ္မပဒေ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၇၄ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဝတ္ထု). အာကာသဂါမီဟိ သဒ္ဓိံ အာကာသေနေဝ ဂန္တုကာမော ဘဂဝါ ‘‘ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟီ’’တိ အဝေါစ. တဿာတိ တိဿသာမဏေရဿ. တန္တိ ဘဂဝန္တံ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန စီဝရံ ပါရုပန္တံ. နော ထေရော နော ဩရမတ္တကော ဝတာတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဂုဏေန လာမကပ္ပမာဏိကော နော ဟောတီတိ အတ္ထော.

အတ္တနော ပတ္တာသနေတိ ဘိက္ခူနံ အာသနပရိယန္တေ. တေသံ ဂါမိကာနံ ဒါနပဋိသံယုတ္တံ မင်္ဂလံ ဝတွာ. ကသ္မာ ပန သဒေဝကဿ လောကဿ မဂ္ဂဒေသကောပိ သမာနော ဘဂဝါ ဧဝမာဟာတိ စောဒနံ သောဓေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂဒေသကောတိ နိဗ္ဗာနမဂ္ဂဿ၊ သုဂတိမဂ္ဂဿ ဝါ ဒေသကော.

တာယာတိ အရညသညာယ. သံဃကမ္မဝသေန သိဇ္ဈမာနာပိ ဥပသမ္ပဒါ သတ္ထု အာဏာဝသေန သိဇ္ဈနတော ‘‘ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘‘အပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿဿေဝ တဿ ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနန္တော သတ္ထာ ‘ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’တိ အဝေါစာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဓမ္မသေနာပတိနာ ဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတွာ၊ တတောယေဝေသ ဓမ္မသေနာပတိနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကောတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော. ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ ပန ဓမ္မသေနာပတိအာဒိထေရာနံ စတ္တာလီသဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရာနံ အတ္တနော အတ္တနော ပရိဝါရေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စေကံ ဂမနံ၊ ဘဂဝတော စ ဧကကဿေဝ ဂမနံ ခုဒ္ဒကဘာဏကာနံ မတေန ဝုတ္တံ၊ ဣဓ၊ ပန မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယဉ္စ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၅) အညထာ ဂမနံ ဒီဃဘာဏကမဇ္ဈိမဘာဏကာနံ မတေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယန္တိ မဟာကဿပါဒီနမတ္ထာယ စာရိကာ. ယံ ပန အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ဘဂဝတော ဂမနံ၊ အယံ အတုရိတစာရိကာ နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ဣမံ ပန စာရိကန္တိ အတုရိတစာရိကံ. မဟာမဏ္ဍလန္တိ မဇ္ဈိမဒေသပရိယာပန္နေနေဝ ဗာဟိရိမေန ပမာဏေန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ မဟန္တတရံ မဏ္ဍလံ. မဇ္ဈိမမဏ္ဍလန္တိ ဣတရေသံ ဥဘိန္နံ ဝေမဇ္ဈေ ပဝတ္တံ မဏ္ဍလံ. အန္တောမဏ္ဍလန္တိ ဣတရေဟိ ခုဒ္ဒကံ မဏ္ဍလံ၊ ဣတရေသံ ဝါ အန္တောဂဓတ္တာ အန္တိမံ မဏ္ဍလံ၊ အဗ္ဘန္တရိမံ မဏ္ဍလန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိံ ပနိမေသံ ပမာဏန္တိ အာဟ ‘‘ကတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ နဝယောဇနသတိကတာ မဇ္ဈိမဒေသပရိယာပန္နဝသေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ တတော ပရံ အတုရိတစာရိကာယ အဂမနတော. တဒုတ္တရိ ဟိ တုရိတစာရိကာယ ဧဝ တထာဂတော ဂစ္ဆတိ၊ န အတုရိတစာရိကာယ. ပဝါရေတွာဝ စာရိကာစရဏံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ’’တိအာဒိ. ပါဋိပဒဒိဝသေတိ ပဌမကတ္တိကပုဏ္ဏမိယာ အနန္တရေ ပါဋိပဒဝသေ. သမန္တာတိ ဂတဂတဋ္ဌာနဿ စတူသု ပဿေသု သမန္တတော. မဟာဇနကာယဿ သန္နိပတနတော ပုရိမံ ပုရိမံ အာဂတာ နိမန္တေတုံ လဘန္တိ. တထာ သန္နိပတနမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတရေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမထဝိပဿနာ တရုဏာ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထ သမထဿ တရုဏဘာဝေါ ဥပစာရသမာဓိဝသေန၊ ဝိပဿနာယ ပန သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒဉာဏံ၊ ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏံ၊ သမ္မသနဉာဏံ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တရုဏဝိပဿနာတိ ဟိ တေသံ စတုန္နံ ဉာဏာနမဓိဝစနံ. ပဝါရဏာသင်္ဂဟံ ဒတွာတိ အနုမတိဒါနဝသေန ဒတွာ. ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယန္တိ ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမိယံ. ‘‘မိဂသိရဿ ပဌမပါဋိပဒဒိဝသေ’’တိ ဣဒံ မဇ္ဈိမဒေသဝေါဟာရဝသေန မိဂသိရမာသဿ ပဌမံ ပါဋိပဒဒိဝသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧတရဟိ ပဝတ္တဝေါဟာရဝသေန ပန ပစ္ဆိမကတ္တိကမာသဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒဒိဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အညေနပိ ကာရဏေနာတိ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာတရုဏဘာဝတော အညေနပိ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဝေနေယျာနံ ဉာဏပရိပါကာဒိကာရဏေန. စတုမာသန္တိ အာသဠှီပုဏ္ဏမိယာ ပါဋိပဒတော ယာဝ ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမီ၊ တာဝ စတုမာသံ. ‘‘သမန္တာ ယောဇနသတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေနေဝ. ဝသနံ ဝဿံ၊ ဝသနကိရိယာ၊ ဝုတ္ထံ ဝသိတံ ဝဿမဿာတိ ဝုတ္ထဝဿော၊ တဿ. တထာဂတေန ဝိနေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဘဂဝတော ဝေနေယျသတ္တာ’’တိ သာမိနိဒ္ဒေသော ဝုတ္တော၊ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော ဝါ ဧသ. ဝေနေယျသတ္တာတိ စ စရိတာနုရူပံ ဝိနေတဗ္ဗသတ္တာ. ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနောတိ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ ဝိမုတ္တိပရိပါစနဘာဝေန ပရိပက္ကံ ပဋိမာနေန္တော. ဖုဿမာဃဖဂ္ဂုဏစိတ္တမာသာနံ အညတရမာသဿ ပဌမဒိဝသေ နိက္ခမနတော မာသနိယမော ဧတ္ထ န ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဧကမာသံ ဝါ ဒွိတိစတုမာသံ ဝါ တတ္ထေဝ ဝသိတွာ’’တိ. တတ္ထေဝါတိ ဝဿူပဂမနဋ္ဌာနေ ဧဝ. ‘‘သတ္တဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ‘‘ဧကမာသံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာက္ကမံ ယောဇေတဗ္ဗံ – ယဒိ အပရမ္ပိ ဧကမာသံ တတ္ထေဝ ဝသတိ၊ သတ္တဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. ယဒိ ဒွိမာသံ ဆဟိ၊ ယဒိ တိမာသံ ပဉ္စဟိ၊ ယဒိ စတုမာသံ တတ္ထေဝ ဝသတိ၊ စတူဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတီတိ. ကသ္မာ ပန စာရိကာဂမနန္တိ အာသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတိရေကံ ဇရာဒုဗ္ဗလော ဗာဠှဇိဏ္ဏော. တေ ကဒါ ပဿိဿန္တိ၊ န ပဿိဿန္တိ ဧဝ. လောကာနုကမ္ပကာယာတိ လောကာနုကမ္ပကာယ ဧဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န စီဝရာဒိဟေတူ’’တိ.

ဇင်္ဃဝိဟာရဝသေနာတိ ဇင်္ဃာဟိ ဝိစရဏဝသေန၊ ဇင်္ဃာဟိ ဝိစရိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ကတိပါဟံ နိဝသနဝသေန ဝါ. သဗ္ဗိရိယာပထသာဓာရဏဉှိ ဝိဟာရဝစနံ. သရီရဖာသုကတ္ထာယာတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ နိဗဒ္ဓဝါသဝသေန ဥဿန္နဓာတုကဿ သရီရဿ ဝိစရဏေန ဖာသုဘာဝတ္ထာယ. အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလာဘိကင်္ခနတ္ထာယာတိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တ (အ. နိ. ၇.၇၂) မဃဒေဝဇာတကာဒိ (ဇာ. ၁.၁.၉) ဒေသနာနံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ အဘိကင်္ခိတဗ္ဗအဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလတ္ထာယ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလဿ ဝါ အဘိကင်္ခနတ္ထာယ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလေ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သိက္ခာပဒပညာပနတ္ထာယာတိ သုရာပါနသိက္ခာပဒါဒိ (ပါစိ. ၃၂၇၊ ၃၂၈၊ ၃၂၉) ပညာပနေ ဝိယ သိက္ခာပဒါနံ ပညာပနတ္ထာယ. ဗောဓနတ္ထာယာတိ အင်္ဂုလိမာလာဒယော (မ. နိ. ၂.၃၄၇) ဝိယ ဗောဓနေယျသတ္တေ စတုသစ္စဗောဓနတ္ထာယ. မဟတာတိ မဟတိယာ. ကဉ္စိ၊ ကတိပယေ ဝါ ပုဂ္ဂလေ ဥဒ္ဒိဿ စာရိကာ နိဗဒ္ဓစာရိကာ. တဒညာ သမ္ဗဟုလေ ဥဒ္ဒိဿ ဂါမနိဂမနဂရပဋိပါဋိယာ စာရိကာ အနိဗဒ္ဓစာရိကာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ယံ စရတီတိ ကိရိယာပရာမသနံ.

‘‘ဧသာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ’’တိ ဝုတ္တမေဝ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာတိ ဇာတိက္ခေတ္တဘူတံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိ စေ? တတ္ထေဝ ဘဗ္ဗသတ္တာနံ သမ္ဘဝတော. တတ္ထ ဟိ သတ္တေ ဘဗ္ဗေ ပရိပက္ကိန္ဒြိယေ ပဿိတုံ ဗုဒ္ဓဉာဏံ အဘိနီဟရိတွာ ဌိတော ဘဂဝါ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရတီတိ ဝုစ္စတိ၊ ဣဒဉ္စ ဒေဝဗြဟ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. မနုဿာ ပန ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ၊ ဣမသ္မိံယေဝ စ သပရိဝါရေ ဇမ္ဗုဒီပေ ဗောဓနေယျာ ဟောန္တိ. ဗောဓနေယျဗန္ဓဝေတိ ဗောဓနေယျသတ္တသင်္ခါတေ ဘဂဝတော ဗန္ဓဝေ. ဂေါတ္တာဒိသမ္ဗန္ဓာ ဝိယ ဟိ သစ္စပဋိဝေဓသမ္ဗန္ဓာ ဝေနေယျာ ဘဂဝတော ဗန္ဓဝါ နာမာတိ. ဂေါစရဘာဝူပဂမနံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဇာလဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ ကိရ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ယေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ ပရိပက္ကဉာဏာ၊ တေ မယှံ ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟန္တူ’’တိ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာယ သမန္နာဟရတိ၊ တဿ သဟသမန္နာဟာရာ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ သမ္ဗဟုလာ ဝါ တဒါ ဝိနယူပဂါ ဝေနေယျာ ဉာဏဿ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ၊ အယမေတ္ထ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ. ဧဝမာပါထဂတာနံ ပန နေသံ ဥပနိဿယံ ပုဗ္ဗစရိယံ၊ ပုဗ္ဗဟေတုံ၊ သမ္ပတိ ဝတ္တမာနဉ္စ ပဋိပတ္တိံ ဩလောကေတိ. ဝေနေယျသတ္တပရိဂ္ဂဏှနတ္ထဉှိ သမန္နာဟာရေ ကတေ ပဌမံ နေသံ ဝေနေယျဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ အထ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ သရဏဂမနာဒိဝသေန ကဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိံ ဝီမံသမာနော ပုဗ္ဗူပနိဿယာဒီနိ ဩလောကေတိ. တေနာဟ ‘‘အထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. သောတိ အမ္ဗဋ္ဌော. ဝါဒပဋိဝါဒံ ကတွာတိ ‘‘ဧဝံ နု တေ အမ္ဗဋ္ဌာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၂) မယာ ဝုတ္တဝစနဿ ‘‘ယေ စ ခေါ တေ ဘော ဂေါတမ မုဏ္ဍကာ သမဏကာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၃) ပဋိဝစနံ ဒတွာ၊ အသဗ္ဘိဝါကျန္တိ အသပ္ပုရိသဝါစံ၊ တိက္ခတ္တုံ ဣဗ္ဘဝါဒနိပါတနဝသေန နာနပ္ပကာရံ သာဓုသဘာဝါယ ဝါစာယ ဝတ္တုမယုတ္တံ ဝါကျံ ဝက္ခတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိဗ္ဗိသေဝနန္တိ ဝိဂတတုဒနံ၊ မာနဒပ္ပဝသေန အပဂတပရိနိပ္ဖန္ဒနန္တိ အတ္ထော.

အဝသရိတဗ္ဗန္တိ ဥပဂန္တဗ္ဗံ. တဿ ဂါမဿ ဣဒံ နာမမတ္တံ၊ ကိမေတ္ထ အတ္ထပရိယေသနာယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဇ္ဈာနင်္ဂလန္တိပိ ပါဌော’’တိ. ‘‘ယေန ဒိသာဘာဂေနာ’’တိ ကရဏနိဒ္ဒေသာနုရူပံ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘တေန အဝသရီ’’တိ ဣမိနာ. ‘‘ယသ္မိံ ပဒေသေ’’တိ ပန ဘုမ္မနိဒ္ဒေသာနုရူပံ ‘‘တံ ဝါ အဝသရီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒုဘယမေဝတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘တေန ဒိသာဘာဂေနာ’’တိအာဒိနာ. ဂတောတိ ဥပဂတော၊ အဂမာသီတိ အတ္ထော. ပုန ဂတောတိ သမ္ပတ္တော၊ သမ္ပာပုဏီတိ အတ္ထော. ‘‘ဣစ္ဆာနင်္ဂလေ’’တိ ဣဒံ တဒါ ဘဂဝတော ဂေါစရဂါမနိဒဿနံ၊ သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မံ. ‘‘ဣစ္ဆာနင်္ဂလဝနသဏ္ဍေ’’တိ ဣဒံ ပန နိဝါသဋ္ဌာနဒဿနံ၊ နိပ္ပရိယာယတော အဓိကရဏေ စေတံ ဘုမ္မန္တိ တဒုဘယမ္ပိ ပဒံ ဝိသေသတ္ထဒဿနေန ဝိဝရန္တော ‘‘ဣစ္ဆာနင်္ဂလံ ဥပနိဿာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘သီလခန္ဓာဝါရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေန ဝေနေယျဟိတသမပေက္ခနဝသေနေဝ ဘဂဝတော ဝိဟာရဒဿနံ. တတ္ထ ဓမ္မရာဇဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗသော အဓမ္မနိဂ္ဂဏှနပရာ ဧဝ ပဋိပတ္တိ၊ သာ စ သီလသမာဓိပညာဝသေနာတိ သီလာဒိတ္တယဿေဝ ဂဟဏံ. သီလခန္ဓာဝါရန္တိ စက္ကဝတ္တိရညော ဒါရုဣဋ္ဌကာဒိကတံ ခန္ဓာဝါရသဒိသံ သီလသင်္ခါတံ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ ဝိဟရတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒါရုက္ခန္ဓာဒီဟိ အာသမန္တတော ဝရန္တိ ပရိက္ခိပန္တိ ဧတ္ထာတိ ဟိ ခန္ဓာဝါရော အ-ကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ၊ ရာဇူနံ အစိရနိဝါသဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ပန ဘဂဝတော အစိရနိဝသနကိရိယာသမ္ဗန္ဓမတ္တေန ဘယနိဝါရဏဋ္ဌေန တံသဒိသတာယ သီလမ္ပိ တထာ ဝုစ္စတိ. သမာဓိကောန္တန္တိ သမ္မာသမာဓိသင်္ခါတံ မင်္ဂလသတ္တိံ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတံ ဇယမန္တပဒံ. ပရိဝတ္တယမာနောတိ ပရိဇပ္ပမာနော. ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏသရ’’န္တိပိ ပါဌော၊ သဗ္ဗညုတညာဏဝဇိရဂ္ဂသရံ အပရာပရံ သမ္ပရိဝတ္တမာနောတိ အတ္ထော. ယထာဘိရုစိတေန ဝိဟာရေနာတိ သဗ္ဗဝိဟာရသာဓာရဏဒဿနံ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီသု ယေန ယေန အတ္တနာ အဘိရုစိတေန ဝိဟာရေန ဝိဟရတီတိ အတ္ထော.

ပေါက္ခရသာတိဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၂၅၅. မန္တေတိ ဣရုဝေဒါဒိမန္တသတ္ထေ. ဣရုဝေဒါဒယော ဟိ ဂုတ္တဘာသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ‘‘မန္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အဏ-သဒ္ဒေါ သဒ္ဒေတိ အာဟ ‘‘သဇ္ဈာယတီ’’တိ. လောကိယာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဗြဟ္မုနော အပစ္စံ ဗြာဟ္မဏော၊ နာဂမော၊ ဏတ္တံ၊ ဒီဃာဒီ’’တိ. ကသ္မာ အယမေဝ ဝစနတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဣဒမေဝါ’’တိအာဒိ. အထ ကေသံ ဣတရော ဝစနတ္ထောတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘အရိယာ ပနာ’’တိအာဒိနာ. အထ ဝါ ယံ လောကိယာ ဝဒန္တိ ‘‘ဗြဟ္မုနာ ဇာတော ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒိနိရုတ္တိံ၊ တံ ပဋိက္ခိပိတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒမေဝါ’’တိ ဟိ အဝဓာရဏေန တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဇာတိဗြာဟ္မဏာန’’န္တိ ပန ဣမိနာ သဒ္ဒန္တရေန ဒဿိတေသု ဇာတိဗြာဟ္မဏဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏဝသေန ဒုဝိဓေသု ဗြာဟ္မဏေသု ဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏာနံ နိရုတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဗဟန္တိ ပါပေ ဗဟိ ကရောန္တီတိ ဟိ အရိယာ ဗြာဟ္မဏာ နိရုတ္တိနယေန. ‘‘တဿ ကိရ ကာယော သေတပေါက္ခရသဒိသော’’တိ ဣဒမေဝဿ နာမလာဘဟေတုဒဿနံ၊ သေသံ ပန တပ္ပသင်္ဂေန ယထာဝိဇ္ဇမာနဝိသေသဒဿနမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ နံ ပေါက္ခရသဒိသတ္တာ ပေါက္ခရသာတီတိ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ. ပေါက္ခရေန သဒိသော ကာယော ယဿာတိ ဟိ ပေါက္ခရသာတီ နိရုတ္တိနယေန. သာတသဒ္ဒေါ ဝါ သဒိသတ္ထော၊ ပေါက္ခရေန သာတော သဒိသော ကာယော တထာ၊ သော ယဿာတိ ပေါက္ခရသာတီ. သေတပေါက္ခရသဒိသောတိ သေတပဒုမဝဏ္ဏော. ဒေဝနဂရေတိ အာလကမန္ဒာဒိဒေဝပုရေ. ဥဿာပိတရဇတတောရဏန္တိ ဂမ္ဘီရနေမနိခါတံ အစ္စုဂ္ဂတံ ရဇတမယံ ဣန္ဒခီလံ. ကာဠမေဃရာဇီတိ ကဒါစိ ဒိဿမာနာ ကာဠအဗ္ဘလေခါ. ရဇတပနာဠိကာတိ ရဇတမယတုမ္ဗံ. သုဝဋ္ဋိတာတိ ဝဋ္ဋဘာဝဿ ယုတ္တဋ္ဌာနေ သုဋ္ဌု ဝဋ္ဋုလာ. ကာဠဝင်္ဂတိလကာဒီနမဘာဝေန သုပရိသုဒ္ဓါ.‘‘အရာဇကေ’’တိအာဒိနာပိ သောဘဂ္ဂပ္ပတ္တဘာဝမေဝ နိဒဿေတိ.

ဣဒါနိ အပရမ္ပိ တဿ နာမလာဘဟေတုံ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စ ‘‘ဟိမဝန္တပဒေသေ မဟာသရေ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ ဣဒမေဝဿ နာမလာဘဟေတုဒဿနံ. သေသံ ပန တပ္ပသင်္ဂေန တထာပဝတ္တာကာရဒဿနမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ နံ ပေါက္ခရေ သယိတတ္တာ ပေါက္ခရသာတီတိ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ. ပေါက္ခရေ ကမလေ သယတီတိ ဟိ ပေါက္ခရသာတီ၊ သာတံ ဝါ ဝုစ္စတိ သမသဏ္ဌာနံ၊ ပေါက္ခရေ ဇာတံ သမသဏ္ဌာနံ တထာ၊ တမဿတ္ထီတိပိ ပေါက္ခရသာတီ. ယံ ပန အာစရိယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကီဒိသော ပုဗ္ဗယောဂေါ၊ ယေန နံ ဘဂဝါ အနုဂ္ဂဏှိတုံ တံ ဌာနံ ဥပဂတောတိ အာဟာ’’တိ၊ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၅) တဒေတံ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိဝစနံ ဧကဒေသမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘သော တတော မနုဿလောက’’န္တိအာဒိဝစနတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တီတိ ဧတ္ထ အပရာပရံ နိဗ္ဗတ္တိ ဧဝ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာရူပေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ‘‘မာတုကုစ္ဆိဝါသံ ဇိဂုစ္ဆိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ ဣမိနာ သံသေဒဇောယေဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီတိ ဒဿေတိ. န ပုပ္ဖတီတိ န ဝိကသတိ. တေနာတိ တာပသေန. နာဠတောတိ ပုပ္ဖဒဏ္ဍတော. သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏေဟိ ပိဉ္ဇရံ ဟေမဝဏ္ဏော ယဿာတိ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏပိဉ္ဇရော၊ တံ၊ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏေဟိ ဝိကိဏ္ဏဘာဝေန ဟေမဝဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. ပိဉ္ဇရသဒ္ဒေါ ဟိ ဟေမဝဏ္ဏပရိယာယောတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၂၂) ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ပဒုမရေဏုပိဉ္ဇရန္တိ ဧတ္ထာပိ. ရဇတဗိမ္ဗကန္တိ ရူပိယမယရူပကံ. ပဋိဇဂ္ဂါမီတိ ပေါသေမိ. ပါရန္တိ ပရိယောသာနံ၊ နိပ္ဖတ္တိ ဝါ ဝုစ္စတိ နဒီသမုဒ္ဒါဒီနံ ပရိယောသာနဘူတံ ပါရံ ဝိယာတိ ကတွာ. ပဋိသန္ဓိပညာသင်္ခါတေန သဘာဝဉာဏေန ပဏ္ဍိတော. ဣတိ ကတ္တဗ္ဗေသု၊ ဝေဒေသု ဝါ ဝိသာရဒပညာသင်္ခါတေန ဝေယျတ္တိယေန ဗျတ္တော. အဂ္ဂဗြာဟ္မဏောတိ ဒိသာပါမောက္ခဗြာဟ္မဏော. သိပ္ပန္တိ ဝေဒသိပ္ပံ တဿေဝ ပကရဏာဓိဂတတ္တာ. ဗြဟ္မဒေယျံ အဒါသီတိ ဝက္ခမာနနယေန ဗြဟ္မဒေယျံ ကတွာ အဒါသိ.

‘‘အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ၊ အာ-သဒ္ဒေါ စ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ၊ တတော ‘‘ဥက္ကဋ္ဌ’’န္တိ ဣဒံ အဇ္ဈာပုဗ္ဗဝသယောဂေ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. အဓိ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဣဿရိယတ္ထော၊ အာ-သဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထော တတော ‘‘ဥက္ကဋ္ဌ’’န္တိ ဣဒံ ကမ္မပ္ပဝစနီယယောဂေ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌနာမကေ’’တိအာဒိနာ. တဒေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘တဿ နဂရဿ သာမိကော ဟုတွာ’’တိ ဟိ ‘‘အဘိဘဝိတွာ’’တိ ဧတဿတ္ထဝိဝရဏံ၊ တေနေတံ ဒီပေတိ ‘‘သာမိဘာဝေါ အဘိဘဝန’’န္တိ. ‘‘ယာယ မရိယာဒါယာ’’တိအာဒိ ပန အာ-သဒ္ဒဿတ္ထဝိဝရဏံ၊ တေနေတံ ဒီပေတိ ‘‘အာသဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထော၊ မရိယာဒါ စ နာမ ယာယ တတ္ထ ဝသိတဗ္ဗံ၊ သာယေဝ အပရာဓီနတာ’’တိ. ယာယ မရိယာဒါယာတိ ဟိ ယာယ အပရာဓီနတာသင်္ခါတာယ အနညသာဓာရဏာယ အဝတ္ထာယာတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပသဂ္ဂဝသေနာ’’တိအာဒိ ပန ‘‘ဥက္ကဋ္ဌနာမကေ’’တိ ဧတဿတ္ထဝိဝရဏံ၊ တေနေတံ ဒီပေတိ ‘‘သတိပိ ဘုမ္မဝစနပ္ပသင်္ဂေ ဓာတွတ္ထာနုဝတ္တကဝိသေသကဘူတေဟိ ဒုဝိဓေဟိပိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနမေဝေတ္ထ ဝိဟိတ’’န္တိ. ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ ပန အတ္ထာနုဂတသမညာပရိဒီပနံ. ဝတ္ထု နာမ နဂရမာပနာရဟဘူမိပ္ပဒေသော ‘‘အာရာမဝတ္ထု၊ ဝိဟာရဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု ဝိယ.

ဥက္ကာတိ ဒဏ္ဍဒီပိကာ. အဂ္ဂဟေသုန္တိ ‘‘အဇ္ဇ မင်္ဂလဒိဝသော၊ တသ္မာ သုနက္ခတ္တံ၊ တတ္ထာပိ အယံ သုခဏော မာ အတိက္ကမီ’’တိ ရတ္တိဝိဘာယနံ အနုရက္ခန္တာ၊ ရတ္တိယံ အာလောကကရဏတ္ထာယ ဥက္ကာ ဌပေတွာ ဥက္ကာသု ဇလမာနာသု နဂရဿ ဝတ္ထုံ အဂ္ဂဟေသုံ၊ တေနေတံ ဒီပေတိ – ဥက္ကာသု ဌိတာတိ ဥက္ကဋ္ဌာ. မူလဝိဘုဇာဒိ အာကတိဂဏပက္ခေပေန၊ နိရုတ္တိနယေန ဝါ ဥက္ကာသု ဝိဇ္ဇောတယန္တီသု ဌိတာတိ ဥက္ကဋ္ဌာ၊ တထာ ဥက္ကာသု ဌိတာသု ဌိတာ အာသီတိပိ ဥက္ကဋ္ဌာတိ. မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယံ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘တဉ္စ နဂရံ ‘မင်္ဂလဒိဝသော သုခဏော၊ သုနက္ခတ္တံ မာ အတိက္ကမီ’တိ ရတ္တိမ္ပိ ဥက္ကာသု ဌိတာသု မာပိတတ္တာ ဥက္ကဋ္ဌာတိပိ ဝုစ္စတိ၊ ဒဏ္ဍဒီပိကာသု ဇာလေတွာ ဓာရိယမာနာသု မာပိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ၊ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ) တဒပိမိနာ သံသန္ဒတိ စေဝ သမေတိ စ နဂရဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟဿပိ နဂရမာပနပရိယာပန္နတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဘူမိဘာဂသမ္ပတ္တိယာ၊ ဥပကရဏသမ္ပတ္တိယာ၊ မနုဿသမ္ပတ္တိယာ စ တံ နဂရံ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏယောဂတော ဥက္ကဋ္ဌာတိ နာမံ လဘတီ’’တိ. လောကိယာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဥက္ကာ ဓာရီယတိ ဧတဿ မာပိတကာလေတိ ဥက္ကဋ္ဌာ၊ ဝဏ္ဏဝိကာရောယ’’န္တိ၊ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန စာယံ သမညာ၊ တေနေဝိဓ ပယောဂေါ ဒိဿတိ ‘‘ယထာ စ ဘဝံ ဂေါတမော ဥက္ကဋ္ဌာယ အညာနိ ဥပါသကကုလာနိ ဥပသင်္ကမတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉) မူလပရိယာယသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁) စ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရတိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိအာဒိ. ဧဝမေတ္ထ ဟောတု ဥပသဂ္ဂဝသေန ဥပယောဂဝစနံ၊ ကထံ ပနေတံ သေသပဒေသု သိယာတိ အနုယောဂေနာဟ ‘‘တဿ အနုပယောဂတ္တာ သေသပဒေသူ’’တိ. တတ္ထ တဿာတိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဥပယောဂသညုတ္တဿ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌ’’န္တိ ပဒဿ. အနုပယောဂတ္တာတိ ဝိသေသနဘာဝေန အနုပယုတ္တတ္တာ. သေသပဒေသူတိ ‘‘သတ္တုဿဒ’’န္တိအာဒီသု သတ္တသု ပဒေသု.

ကိံ နု ခွာယံ သဒ္ဒပယောဂေါ သဒ္ဒလက္ခဏာနုဂတောတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘တတ္ထ။ပေ။ ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ. တတ္ထာတိ ဥပသဂ္ဂဝသေန၊ အနုပယောဂဝသေန စ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဝုတ္တေ ဒုဗ္ဗိဓေပိ ဝိဓာနေ. လက္ခဏန္တိ ဂဟဏူပါယဉာယဘူတံ သဒ္ဒလက္ခဏံ၊ သုတ္တံ ဝါ. ပရိယေသိတဗ္ဗန္တိ သဒ္ဒသတ္ထေသု ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဉာဏေန ဂဝေသိတဗ္ဗံ၊ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ဟိ သဒ္ဒလက္ခဏာနုဂတောဝါယံ သဒ္ဒပယောဂေါတိ ဒဿေတိ၊ သဒ္ဒဝိဒူ စ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘ဥပအနုအဓိအာဣစ္စာဒိပုဗ္ဗဝသယောဂေ သတ္တမိယတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ ပါပုဏာတိ၊ ဝိသေသိတဗ္ဗပဒေ စ ယထာဝိဓိမနုပယောဂေါ ဝိသေသနပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘူတာန’’န္တိ. တတြ ယဒါ အဓိ-သဒ္ဒေါ၊ အာ-သဒ္ဒေါ စ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ၊ တဒါ ‘‘တတိယာသတ္တမီနဉ္စာ’’တိ လက္ခဏေန အဇ္ဈာပုဗ္ဗဝသယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘သတ္တမိယတ္ထေ ကာလဒိသာသု ဥပါနွဇ္ဈာဝသယောဂေ၊ အဓိပုဗ္ဗသိဌာဝသာနံ ပယောဂေ၊ တပ္ပါနစာရေသု စ ဒုတိယာ. ကာလေ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ၊ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ၊ ကဉ္စိ ကာလံ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ဣမံ ရတ္တိံ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော. ဒိသာယံ ပုရိမံ ဒိသံ ဓတရဋ္ဌော. ဥပါဒိပုဗ္ဗဝသယောဂေ ဂါမံ ဥပဝသတိ၊ ဂါမံ အနုဝသတိ၊ ဂါမံ အာဝသတိ၊ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ၊ အဓိပုဗ္ဗသိဌာဝသာနံ ပယောဂေ ပထဝိံ အဓိသေဿတိ၊ ဂါမံ အဓိတိဋ္ဌတိ၊ ဂါမံ အဇ္ဈာဝသတိ. တပ္ပါနစာရေသု နဒိံ ပိဝတိ၊ ဂါမံ စရတိ ဣစ္စာဒီတိ.

ယဒါ ပန အဓိ-သဒ္ဒေါ ဣဿရိယတ္ထော၊ အာ-သဒ္ဒေါ စ မရိယာဒတ္ထော၊ တဒါ ‘‘ကမ္မပ္ပဝစနီယယုတ္တေ’’တိ လက္ခဏေန ကမ္မပ္ပဝစနီယယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘အနုအာဒယော ဥပသဂ္ဂါ၊ ဓီအာဒယော နိပါတာ စ ကမ္မပ္ပဝစနီယသညာ ဟောန္တိ ကိရိယာသင်္ခါတံ ကမ္မံ ပဝစနီယံ ယေသံ တေ ကမ္မပ္ပဝစနီယာ’’တိ. သေသပဒါနံ ပန ယထာဝိဓိမနုပယောဂေ ကတရေန လက္ခဏေန ဥပယောဂဝစနန္တိ? ယထာဝုတ္တလက္ခဏေနေဝ. ယဇ္ဇေဝံ တေသမ္ပိ အာဓာရဘာဝတော နာနာဓာရတာ သိယာတိ? န၊ ဗဟူနမ္ပိ ပဒါနံ နဂရဝသေန ဧကတ္ထဘာဝတော. သကတ္ထမတ္တဉှိ တေသံ နာနာကရဏန္တိ. အညေ ပန သဒ္ဒဝိဒူ ဧဝမိစ္ဆန္တိ ‘‘သမာနာဓိကရဏပဒါနံ ပစ္စေကံ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓနေန ဝိသေသိတဗ္ဗပဒေန သမာနဝစနတာ ယထာ ‘ကဋံ ကရောတိ၊ ဝိပုလံ၊ ဒဿနီယ’န္တိ ဧတ္ထ ‘ကဋံ ကရောတိ၊ ဝိပုလံ ကရောတိ၊ ဒဿနီယံ ကရောတီ’တိ ပစ္စေကံ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓနေန ကမ္မတ္ထေယေဝ ဒုတိယာ’’တိ၊ တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ ဝိသေသနပဒါနံ သမာနာဓိကရဏာနံ ကိရိယာသမ္ဗဇ္ဈနာဘာဝတော. ယဒါ ဟိ ကိရိယာသမ္ဗဇ္ဈနံ၊ တဒါ ဝိသေသနမေဝ န ဟောတီတိ.

ဥဿဒတာ နာမေတ္ထ ဗဟုလတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟုဇန’’န္တိ. တံ ပန ဗဟုလတံ ဒဿေတိ ‘‘အာကိဏ္ဏမနုဿ’’န္တိအာဒိနာ. အရညာဒီသု ဂဟေတွာ ပေါသေတဗ္ဗာ ပေါသာဝနိယာ၊ ဧတေန တေသံ ဓမ္မဘာဝံ ဒဿေတိ. အာဝိဇ္ဈိတွာတိ ပရိက္ခိပိတွာ. ခဏိတွာ ကတာ ပေါက္ခရဏီ၊ အာဗန္ဓိတွာ ကတံ တဠာကံ. အစ္ဆိန္နူဒကဋ္ဌာနေယေဝ ဇလဇကုသုမာနိ ဇာတာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒကဿ နိစ္စဘရိတာနေဝါ’’တိ. ဥဒကဿာတိ စ ပူရဏကိရိယာယောဂေ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ ‘‘မဟန္တေ မဟန္တေ သာဏိပသိဗ္ဗကေ ကာရာပေတွာ ဟိရညသုဝဏ္ဏဿ ပူရာပေတွာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၃၄) ဝိယ. သဟ ဓညေနာတိ သဓညန္တိ နဂရသဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကလိင်္ဂေန ဝုတ္တံ၊ ယထာဝါကျံ ဝါ ဥပယောဂဝစနေန. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏာဒိဘေဒံ ဗဟုဓညသန္နိစယန္တိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန တဒုဘယဝိနိမုတ္တံ အလာဗုကုမ္ဘဏ္ဍာဒိသူပေယျံ သင်္ဂဏှာတိ. တေနာယမတ္ထော ဝိညာယတိ – နယိဓ ဓညသဒ္ဒေါ သာလိအာဒိဓညဝိသေသဝါစကော၊ ပေါသနေ သာဓုတ္တမတ္တေန ပန နိရဝသေသပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏသူပေယျဝါစကော၊ ဝိရူပေကသေသဝသေန ဝါ ပယုတ္တောတိ. ဧတ္တာဝတာတိ ယထာဝုတ္တပဒတ္တယေန. ရာဇလီလာယာတိ ရာဇူနံ ဝိလာသေန. သမိဒ္ဓိယာ ဥပဘောဂပရိဘောဂသမ္ပုဏ္ဏဘာဝေန သမ္ပတ္တိ သမိဒ္ဓိသမ္ပတ္တိ.

‘‘ရာဇဘောဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကေန ဒိန္န’’န္တိ အဝဿံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတော ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ကေနာ’’တိအာဒိနာ. ရညာ ဝိယ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ရာဇဘောဂ္ဂန္တိ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော. ယာဝ ပုတ္တနတ္တပနတ္တပရမ္ပရာ ကုလသန္တကဘာဝေန ရာဇတော လဒ္ဓတ္တာ ‘‘ရညော ဒါယဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ ဘိက္ခဝေ ဘဝထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉) ဝိယ စ ဒါယသဒ္ဒေါ ဒါယဇ္ဇပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒါယဇ္ဇန္တိ အတ္ထော’’တိ. ကထံ ဒိန္နတ္တာ ဗြဟ္မဒေယျံ နာမာတိ စောဒနံ ပရိဟရတိ ‘‘ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ’’တိအာဒိနာ. ရာဇနီဟာရေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဟိ ဥဒ္ဓံ ပရိဘောဂလာဘဿ ဗြဟ္မဒေယျတာ နာမ နတ္ထိ၊ ဣဒဉ္စ တထာ ဒိန္နမေဝ၊ တသ္မာ ဗြဟ္မဒေယျံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇန္တိ သရီရဒဏ္ဍဓနဒဏ္ဍာဒိဘေဒံ ဒဏ္ဍမာဟ. နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတာဒီသူတိ နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတပါဒဂါမဒွါရအဋဝိမုခါဒီသု. သေတစ္ဆတ္တဂ္ဂဟဏေန သေသရာဇကကုဓဘဏ္ဍမ္ပိ ဂဟိတံ တပ္ပမုခတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ရညာ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တွေဝ ဝုတ္တေ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထော န ပါကဋောတိ ဟုတွာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ. တဉှိ သော ရာဇကုလတော အသမုဒါဂတောပိ ရာဇာ ဟုတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ လဘတီတိ အယမိဓာဓိပ္ပေတော အတ္ထော. ဒါတဗ္ဗန္တိ ဒါယံ၊ ‘‘ရာဇဒါယ’’န္တိ ဣမိနာဝ ရညာ ဒိန္နဘာဝေ သိဒ္ဓေ ‘‘ရညာ ပသေနဒိနာ ကောသလေန ဒိန္န’’န္တိ ပုန စ ဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဒါယကရာဇဒီပနတ္ထ’’န္တိအာဒိ. အသုကေန ရညာ ဒိန္နန္တိ ဒါယကရာဇဿ အဒီပိတတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဧတ္ထ စ ပဌမနယေ ‘‘ရာဇဘောဂ္ဂ’’န္တိ ပဒေ ပုစ္ဆာသမ္ဘဝတော ဣဒံ ဝုတ္တံ၊ ဒုတိယနယေ ပန ‘‘ရာဇဒါယ’’န္တိ ပဒေတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ အတိဗဟုလတာယ ပုရတော ဌပနောကာသာဘာဝတော ပဿေနပိ ဩဒနသူပဗျဉ္ဇနာဒိ ဒီယတိ ဧတဿာတိ ပသေနဒိ၊ အလုတ္တသမာသဝသေန. သော ဟိ ရာဇာ တဏ္ဍုလဒေါဏဿ ဩဒနမ္ပိ တဒုပိယေန သူပဗျဉ္ဇနေန ဘုဉ္ဇတိ. တထာ ဟိ နံ ဘုတ္တပါတရာသကာလေ သတ္ထု သန္တိကမာဂန္တွာ ဣတော စိတော စ သမ္ပရိဝတ္တန္တံ နိဒ္ဒါယ အဘိဘုယျမာနံ ဥဇုကံ နိသီဒိတုမသက္ကောန္တံ ဘဂဝါ –

‘‘မိဒ္ဓီ ယဒါ ဟောတိ မဟဂ္ဃသော စ၊

နိဒ္ဒါယိတာ သမ္ပရိဝတ္တသာယီ၊

မဟာဝရာဟောဝ နိဝါပဝုဋ္ဌော၊

ပုနပ္ပုနံ ဂဗ္ဘမုပေတိ မန္ဒော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၂၅၊ နေတ္တိ. ၂၆၊ ၉၀)၊

ဣမာယ ဂါထာယ ဩဝဒိ. ဘာဂိနေယျဉ္စ သော သုဒဿနံ နာမ မာဏဝံ –

‘‘မနုဇဿ သဒါ သတီမတော၊

မတ္တံ ဇာနတော လဒ္ဓဘောဇနေ၊

တနုကဿ ဘဝန္တိ ဝေဒနာ၊

သဏိကံ ဇီရတိ အာယုပါလယ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄) –

ဣမံ ဂါထံ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟာပေတွာ အတ္တနော ဘုဉ္ဇန္တဿ ဩသာနပိဏ္ဍကာလေ ဒေဝသိကံ ဘဏာပေတိ၊ သော အပရေန သမယေန တဿာ ဂါထာယ အတ္ထံ သလ္လက္ခေတွာ ပုနပ္ပုနံ ဩသာနပိဏ္ဍပရိဟရဏေန နာဠိကောဒနမတ္တာယ သဏ္ဌဟိတွာ တနုသရီရော ဗလဝါ သုခပ္ပတ္တော အဟောသီတိ. ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၂) ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စာမိတ္တံ ပရသေနံ ဇိနာတီတိ ပသေနဒီ’’တိ. သဒ္ဒဝိဒူပိ ဟိ ဇ-ကာရဿ ဒ-ကာရေ ဣဒမုဒါဟရန္တိ. သော ဟိ အတ္တနော ဘာဂိနေယျံ အဇာတသတ္တုရာဇာနံ၊ ပဉ္စစောရသတာဒီနိ စ အဝရုဒ္ဓကာနိ ဇိနာတီတိ. ကောသလရဋ္ဌဿာဓိပတိဘာဝတော ကောသလော၊ တသ္မာ ကောသလာဓိပတိနာ ပသေနဒိ နာမကေန ရညာ ဒိန္နန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တတာသင်္ခါတေန ပုန အဂ္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေနေဝ ဒိန္နတ္တာ ဣဓ ဗြဟ္မဒေယျံ နာမ၊ န တု ပုရိမနယေ ဝိယ ရာဇသင်္ခေပေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန ဒိန္နတ္တာတိ အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. နိဿဋ္ဌံ ဟုတွာ၊ နိဿဋ္ဌဘာဝေန ဝါ ပရိစ္စတ္တံ နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တံ၊ မုတ္တစာဂဝသေန စဇိတန္တိ အတ္ထော.

သဝနံ ဥပလဗ္ဘောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဥပလဘီ’’တိ ဣမိနာ၊ သော စာယမုပလဗ္ဘော သဝနဝသေနေဝ ဇာနနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃေါသာနုသာရေန အညာသီ’’တိ. သောတဒွါရာနုသာရဝိညာဏဝီထိဝသေန ဇာနနမေဝ ဟိ ဣဓ သဝနံ တေနေဝ ‘‘သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿတ္ထဿ အဓိဂတတ္တာ၊ န ပန သောတဒွါရဝီထိဝသေန သုတမတ္တံ တေန တဒတ္ထဿ အနဓိဂတတ္တာ. အဝဓာရဏဖလတ္တာ သဒ္ဒပယောဂဿ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏံ. တသ္မာ တဒတ္ထဇောတကသဒ္ဒေန ဝိနာပိ အညတ္ထာပေါဟနဝသေန အဿောသိ ဧဝ၊ နာဿ ကောစိ သဝနန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော’’တိ၊ အန္တောဂဓာဝဓာရဏေပိ စ သဗ္ဗသ္မိံ ဝါကျေ နီတတ္ထတော အဝဓာရဏတ္ထံ ခေါ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ‘‘ဧဝါ’’တိ သာမတ္ထိယာ သာတိသယံ ဧတဒတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာတိ ပဌမဝိကပ္ပေါ ဝုတ္တော၊ နီတတ္ထတော အဝဓာရဏေန ကော အတ္ထော ဧကန္တိကော ကတော၊ အဝဓာရိတော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. အထ ပဒပူရဏမတ္တေန ခေါ-သဒ္ဒေန ကိံ ပယောဇနန္တိ စောဒနမပနေတိ ‘‘ပဒပူရဏေနာ’’တိအာဒိနာ၊ အက္ခရသမူဟပဒဿ၊ ပဒသမူဟဝါကျဿ စ သိလိဋ္ဌတာပယောဇနမတ္တမေဝါတိ အတ္ထော. ‘‘အဿောသီ’’တိ ဟိဒံ ပဒံ ခေါ-သဒ္ဒေ ဂဟိတေ တေန ဖုလ္လိတံ မဏ္ဍိတံ ဝိဘူသိတံ ဝိယ ဟောန္တံ ပူရိတံ နာမ ဟောတိ၊ တေန စ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနိ သုခုစ္စာရဏဝသေန သိလိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ၊ န တသ္မိံ အဂ္ဂဟိတေ၊ တသ္မာ ပဒပူရဏမတ္တမ္ပိ ပဒဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာပယောဇနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မတ္တသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော၊ တေနဿ အနတ္ထန္တရဒီပနတာ ဒဿိတာ၊ ဧဝ-သဒ္ဒေန ပန ပဒဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ ဧကန္တိကတာ.

‘‘သမဏော ခလူ’’တိအာဒိ ယထာသုတတ္ထနိဒဿနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိနာ. သမိတပါပတ္တာတိ ဧတ္ထ အစ္စန္တံ အနဝသေသတော သဝါသနံ သမိတပါပတ္တာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ဗာဟိရကဝီတရာဂသေက္ခာသေက္ခပါပသမနတော ဘဂဝတော ပါပသမနံ ယထာရဟံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါ စ အနုတ္တရေန အရိယမဂ္ဂေန သမိတပါပေါ’’တိ. တဒေဝတ္ထံ နိဒ္ဒေသပါဌေန သာဓေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ အနေန ဘိက္ခုနာ၊ ဘဂဝတာ ဝါ. သမိတာတိ သမာပိတာ၊ သမဘာဝံ ဝါ အာပါဒယိတာ၊ အဿ ဝါ သမ္ပဒါနဘူတဿ သန္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. အတ္ထာနုဂတာ စာယံ ဘဂဝတိ သမညာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါ စာ’’တိအာဒိ. တေနာတိ တထာ သမိတပါပတ္တာ. ယထာဘူတံ ပဝတ္တော ယထာဘုစ္စံ၊ တဒေဝ ဂုဏော၊ တေန အဓိဂတံ တထာ. ‘‘ခလူ’’တိ ဣဒံ နေပါတိကံ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကပဒေ (မိ. ပ. ၄.၁.၈) ဝိယ၊ န နာမံ၊ အနေကတ္ထတ္တာ စ နိပါတာနံ အနုဿဝနတ္ထောဝ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော’’တိ၊ ပရမ္ပရသဝနဉ္စေတ္ထ အနုဿဝနံ. ဗြာဟ္မဏဇာတိသမုဒါဂတန္တိ ဗြာဟ္မဏဇာတိယာ အာဂတံ၊ ဇာတိသိဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာလပနမတ္တန္တိ ပိယာလပနဝစနမတ္တံ၊ န တဒုတ္တရိ အတ္ထပရိဒီပနံ. ပိယသမုဒါဟာရာ ဟေတေ ‘‘ဘော’’တိ ဝါ ‘‘အာဝုသော’’တိ ဝါ ‘‘ဒေဝါနံ ပိယာ’’တိ ဝါ. ဓမ္မပဒေ ဗြာဟ္မဏဝတ္ထုပါဌေန၊ (ဓ. ပ. ၃၁၅ အာဒယော) သုတ္တနိပါတေ စ ဝါသေဋ္ဌသုတ္တပဒေန ဗြာဟ္မဏဇာတိသမုဒါဂတာလပနဘာဝံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

တတြာယမတ္ထော – သစေ ရာဂါဒိကိဉ္စနေဟိ သကိဉ္စနော အဿ၊ သော အာမန္တနာဒီသု ‘‘ဘော ဘော’’တိ ဝဒန္တော ဟုတွာ ဝိစရဏတော ဘောဝါဒီယေဝ နာမ ဟောတိ၊ န ဗြာဟ္မဏော. ‘‘အကိဉ္စနံ အနာဒါနံ၊ တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၉၆၊ သု. နိ. ၆၂၅) သေသဂါထာပဒံ. တတ္ထ ရာဂါဒယော သတ္တေ ကိဉ္စန္တိ မဒ္ဒန္တိ ပလိဗုဒ္ဓန္တီတိ ကိဉ္စနာနိ. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တာ ‘‘ကိဉ္စေဟိ ကပိလ၊ ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တသ္မာ ကိဉ္စနသဒ္ဒေါ မဒ္ဒနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ နိဒ္ဒေသေ ‘‘အကိဉ္စနန္တိ ရာဂကိဉ္စနံ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ကိလေသကိဉ္စနံ၊ ဒုစ္စရိတကိဉ္စနံ၊ ယဿေတေ ကိဉ္စနာ ပဟီနာ သမုစ္ဆိန္နာ ဝူပသန္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာ၊ သော ဝုစ္စတိ အကိဉ္စနော’’တိ (စူဠနိ. ၂၈၊ ၃၂၊ ၆၀၊ ၆၃). ဂေါတမောတိ ဂေါတ္တဝသေန ပရိကိတ္တနံ၊ ယံ ‘‘အာဒိစ္စဂေါတ္တ’’န္တိပိ လောကေ ဝဒန္တိ၊ သကျပုတ္တောတိ ပန ဇာတိဝသေန သာကိယောတိ စ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသုတ္တေ –

‘‘အာဒိစ္စာ နာမ ဂေါတ္တေန၊ သာကိယာ နာမ ဇာတိယာ၊

တမှာ ကုလာ ပဗ္ဗဇိတောမှိ၊ န ကာမေ အဘိပတ္ထယ’’န္တိ. (သု. နိ. ၄၂၅)၊

တထာ စာဟ ‘‘ဂေါတမောတိ ဘဂဝန္တံ ဂေါတ္တဝသေန ပရိကိတ္တေတီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဂံ တာယတီတိ ဂေါတ္တံ၊ ‘‘ဂေါတမော’’တိ ပဝတ္တမာနံ အဘိဓာနံ၊ ဗုဒ္ဓိဉ္စ ဧကံသိကဝိသယတာယ ရက္ခတီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓိ အာရမ္မဏဘူတေန အတ္ထေန ဝိနာ န ဝတ္တတိ၊ ဧဝံ အဘိဓာနံ အဘိဓေယျဘူတေန၊ တသ္မာ သော ဂေါတ္တသင်္ခါတော အတ္ထော တာနိ ရက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ၊ ဂေါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အဘိဓာနေ၊ ဗုဒ္ဓိယဉ္စ ဝတ္တတိ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ –

‘‘ဂေါ ဂေါဏေ စေန္ဒြိယေ ဘုမျံ၊ ဝစနေ စေဝ ဗုဒ္ဓိယံ၊

အာဒိစ္စေ ရသ္မိယဉ္စေဝ၊ ပါနီယေပိ စ ဝတ္တတေ၊

တေသု အတ္ထေသု ဂေါဏေ ထီ၊ ပုမာ စ ဣတရေ ပုမာ’’တိ.

တတ္ထ ‘‘ဂေါသု ဒုယှမာနာသု ဂတော၊ ဂေါပဉ္စမော’’တိအာဒီသု ဂေါသဒ္ဒေါ ဂေါဏေ ဝတ္တတိ. ‘‘ဂေါစရော’’တိအာဒီသု ဣန္ဒြိယေ. ‘‘ဂေါရက္ခ’’န္တိအာဒီသု ဘူမိယံ. တထာ ဟိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာယ ဝါသေဋ္ဌသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဂေါရက္ခန္တိ ခေတ္တရက္ခံ၊ ကသိကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပထဝီ ဟိ ‘ဂေါ’တိ ဝုစ္စတိ၊ တပ္ပဘေဒေါ စ ‘‘ခေတ္တ’’န္တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၁၉-၆၂၆). ‘‘ဂေါတ္တံ နာမ ဒွေ ဂေါတ္တာနိ ဟီနဉ္စ ဂေါတ္တံ၊ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ ဂေါတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါစိ. ၁၅) ဝစနေ၊ ဗုဒ္ဓိယဉ္စ ဝတ္တတိ. ‘‘ဂေါဂေါတ္တံ ဂေါတမံ နမေ’’တိ ပေါရာဏကဝိရစနာယ အာဒိစ္စေ၊ အာဒိစ္စဗန္ဓုံ ဂေါတမံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ နမာမီတိ ဟိ အတ္ထော၊ ‘‘ဥဏှဂူ’’တိအာဒီသု ရသ္မိယံ၊ ဥဏှာ ဂါဝေါ ရသ္မိယော ဧတဿာတိ ဟိ ဥဏှဂု၊ သူရိယော. ‘‘ဂေါသီတစန္ဒန’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ဋီ. ၁.၄၉) ပါနီယေ၊ ဂေါသင်္ခါတံ ပါနီယံ ဝိယ သီတံ၊ တဒေဝ စန္ဒနံ တထာ. တသ္မိဉှိ ဥဒ္ဓနတော ဥဒ္ဓရိတပက္ကုထိတတေလသ္မိံ ပက္ခိတ္တေ တင်္ခဏညေဝ တံ တေလံ သီတလံ ဟောတီတိ. ဧတေသု ပန အတ္ထေသု ဂေါဏေ ဝတ္တမာနော ဂေါ-သဒ္ဒေါ ယထာရဟံ ဣတ္ထိလိင်္ဂေါ စေဝ ပုလ္လိင်္ဂေါ စ၊ သေသေသု ပန ပုလ္လိင်္ဂေါယေဝ.

ကိံ ပနေတံ ဂေါတ္တံ နာမာတိ? အညကုလပရမ္ပရာယ အသာဓာရဏံ တဿ ကုလဿ အာဒိပုရိသသမုဒါဂတံ တံကုလပရိယာပန္နသာဓာရဏံ သာမညရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သာဓာရဏမေဝ ဟိ ဣဒံ တံကုလပရိယာပန္နာနံ သာဓာရဏတော စ သာမညရူပံ. တထာ ဟိ တံကုလေ ဇာတာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာဒယောပိ ‘‘ဂေါတမော’’ တွေဝ ဝုစ္စန္တိ၊ တေနေဝ ဘဂဝါ အတ္တနော ပိတရံ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာနံ ‘‘အတိက္ကန္တဝရာ ခေါ ဂေါတမ တထာဂတာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၀၅) အဝေါစ၊ ဝေဿဝဏောပိ မဟာရာဇာ ဘဂဝန္တံ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နံ၊ ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမ’’န္တိ၊ (ဒီ. နိ. ၃.၂၈၈) အာယသ္မာပိ ဝင်္ဂီသော အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ‘‘သာဓု နိဗ္ဗာပနံ ဗြူဟိ၊ အနုကမ္ပာယ ဂေါတမာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၂). ဣဓ ပန ဘဂဝန္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝန္တံ ဂေါတ္တဝသေန ပရိကိတ္တေတီ’’တိ. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တမတ္ထတ္တယံ ပစ္စာမသတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သမဏော’’တိ ဣမိနာ သရိက္ခကဇနေဟိ ဘဂဝတော ဗဟုမတဘာဝေါ ဒဿိတော တဗ္ဗိသယသမိတပါပတာပရိကိတ္တနတော၊ ‘‘ဂေါတမော’’တိ ဣမိနာ လောကိယဇနေဟိ တဗ္ဗိသယဥဠာရဂေါတ္တသမ္ဘူတတာပရိကိတ္တနတော.

သကျဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ပုတ္တော သကျပုတ္တော၊ ဣမိနာ ပန ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ ဥဒိတောဒိတဝိပုလခတ္တိယကုလသမ္ဘူတတာပရိကိတ္တနတော. သဗ္ဗခတ္တိယာနဉှိ အာဒိဘူတမဟာသမ္မတမဟာရာဇတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နံ ဥဠာရတမံ သကျရာဇကုလံ. ယထာဟ –

‘‘မဟာသမ္မတရာဇဿ၊ ဝံသဇော ဟိ မဟာမုနိ၊

ကပ္ပါဒိသ္မိဉှိ ရာဇာသိ၊ မဟာသမ္မတနာမကော’’တိ. (မဟာဝံသေ ဒုတိယပရိစ္ဆေဒေ ပဌမဂါထာ)၊

ကထံ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝပရိဒီပနန္တိ အာဟ ‘‘ကေနစီ’’တိအာဒိ. ပရိဇိယနံ ပရိဟာယနံ ပါရိဇုညံ၊ ပရိဇိရတီတိ ဝါ ပရိဇိဏ္ဏော၊ တဿ ဘာဝေါ ပါရိဇုညံ၊ တေန. ဉာတိပါရိဇုညဘောဂပါရိဇုညာဒိနာ ကေနစိ ပါရိဇုညေန ပရိဟာနိယာ အနဘိဘူတော အနဇ္ဈောတ္ထဋော ဟုတွာ ပဗ္ဗဇိတောတိ အတ္ထော. တဒေဝ ပရိယာယန္တရေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အပရိက္ခီဏံယေဝ တံ ကုလံ ပဟာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အပရိက္ခီဏန္တိ ဟိ ဉာတိပါရိဇုညဘောဂပါရိဇုညာဒိနာ ကေနစိ ပါရိဇုညေန အပရိက္ခယံ. သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတောတိ သဒ္ဓါယ ဧဝ ပဗ္ဗဇိတော. ဧဝဉှိ ‘‘ကေနစီ’’တိအာဒိနာ နိဝတ္တိတဝစနံ သူပပန္နံ ဟောတိ. နနု စ ‘‘သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဣဒံ ဥစ္စာကုလာ ပဗ္ဗဇိတဘာဝပရိဒီပနမေဝ သိယာ တဒတ္ထဿေဝ ဝိညာယမာနတ္တာ၊ န သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝပရိဒီပနံ တဒတ္ထဿ အဝိညာယမာနတ္တာတိ? န ခေါ ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ မဟန္တံ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ၊ မဟန္တဉ္စ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဿ အတ္ထတော သိဒ္ဓတ္တာ. တထာ ဟိ လောကနာထဿ အဘိဇာတိယံ တဿ ကုလဿ န ကိဉ္စိ ပါရိဇုညံ၊ အထ ခေါ ဝုဍ္ဎိယေဝ၊ တတော တဿ သမိဒ္ဓတမဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော ပညာတော ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဧတ္တကေယေဝ ဝုတ္တေ တထာ သမိဒ္ဓတမံ ကုလံ ပဟာယ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝေါ သိဒ္ဓေါယေဝါတိ၊ ဣမံ ပရိဟာရံ ‘‘ကေနစိ ပါရိဇုညေနာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတော ပရန္တိ ‘‘ကောသလေသု စာရိကံ စရမာနော’’တိအာဒိဝစနံ.

‘‘သာဓု ဓမ္မရုစိ ရာဇာ၊ သာဓု ပညာဏဝါ နရော၊

သာဓု မိတ္တာနမဒုဗ္ဘော၊ ပါပဿာကရဏံ သုခ’’န္တိ. အာဒီသု –

ဝိယ သာဓုသဒ္ဒေါ ဣဓ သုန္ဒရတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရံ ခေါ ပနာ’’တိ. ခေါတိ အဝဓာရဏတ္ထေ နိပါတော၊ ပနာတိ ပက္ခန္တရတ္ထေ. ဧဝံ သာတ္ထကတာဝိညာပနတ္ထဉှိ သံဝဏ္ဏနာယမေတေသံ ဂဟဏံ. သုန္ဒရန္တိ စ ဘဒ္ဒကံ၊ ဘဒ္ဒကတာ စ ပဿန္တာနံ ဟိတသုခါဝဟဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟ’’န္တိ. အတ္ထော စေတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဝသေန တိဝိဓံ ဟိတံ သုခမ္ပိ တထေဝ တိဝိဓံ သုခံ.

တထာရူပါနန္တိ တာဒိသာနံ၊ အယံ သဒ္ဒတော အတ္ထော. အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝရူပါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယာဒိသေဟိ စ ဂုဏေဟိ ဘဂဝါ သမန္နာဂတော စတုပ္ပမာဏိကဿ လောကဿ သဗ္ဗကာလမ္ပိ-အစ္စန္တာယ-သဒ္ဓါယ-ပသာဒနီယော တေသံ ယထာဘူတသဘာဝတ္တာ၊ တာဒိသေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘တထာရူပါနံ အရဟတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာရူပေါ’’တိအာဒိမာဟ. လဒ္ဓသဒ္ဓါနန္တိ လဒ္ဓသဒ္ဒဟာနံ၊ ပရဇနဿ သဒ္ဓံ ပဋိလဘန္တာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လဒ္ဓသဒ္ဒါနန္တိ ဝါ ပဋိလဒ္ဓကိတ္တိသဒ္ဒါနံ၊ ဧတေန ‘‘အရဟတ’’န္တိ ပဒဿ အရဟန္တာနန္တိ အတ္ထော၊ အရဟန္တသမညာယ စ ပါကဋဘာဝေါ ဒဿိတော၊ အပိစ ‘‘ယထာရူပေါ သော ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ ဣမိနာ ‘‘တထာရူပါန’’န္တိ ပဒဿ အနိယမဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတွာ သရူပနိယမဝသေနပိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂမေန လောကေ အရဟန္တောတိ လဒ္ဓသဒ္ဓါန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဣဒမ္ပိ ဟိ ‘‘တထာရူပါန’’န္တိ ပဒဿေဝ အတ္ထဒဿနံ၊ အယမေဝ စ နယော အာစရိယေဟိ အဓိပ္ပေတော ဣဓ ဋီကာယံ၊ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၅) သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ တထေဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ယထာရူပါ တေ ဘဝန္တော အရဟန္တော’’တိ အဝတွာ ‘‘ယထာရူပေါ သော ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ ဝစနံ ဘဂဝတိယေဝ ဂရုဂါရဝဝသေန ‘‘တထာရူပါနံ အရဟတ’’န္တိ ပုထုဝစနနိဒ္ဒိဋ္ဌဘာဝဝိညာပနတ္ထံ. အတ္တနိ၊ ဂရူသု စ ဟိ ဗဟုဝစနံ ဣစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ. ‘‘ယထာဘုစ္စ။ပေ။ အရဟတ’’န္တိ ဣမိနာ စ ဓမ္မပ္ပမာဏာနံ၊ လူခပ္ပမာဏာနဉ္စ သတ္တာနံ ဘဂဝတော ပသာဒါဝဟတံ ယထာရုတတော ဒဿေတိ အရဟန္တဘာဝဿ တေသညေဝ ယထာရဟံ ဝိသယတ္တာ၊ တံဒဿနေန ပန ဣတရေသမ္ပိ ရူပပ္ပမာဏဃောသပ္ပမာဏာနံ ပသာဒါဝဟတာ ဒဿိတာယေဝ တဒဝိနာဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပသာဒသောမ္မာနီတိ ပသန္နာနိ၊ သီတလာနိ စ၊ ပသာဒဝသေန ဝါ သီတလာနိ၊ အနေန ပသန္နမနတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တေပိ တဒုတ္တရိ ကတ္တဗ္ဗတာသမ္ဘဝတော အယံ သမ္ဘာဝနတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတီ’’တိ. ဣတရထာ ဟိ ‘‘ဒဿနညေဝ သာဓု၊ န တဒုတ္တရိ ကရဏ’’န္တိ အနဓိပ္ပေတတ္ထော အာပဇ္ဇတိ၊ သမ္ဘာဝနတ္ထော စေတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ၊ အပိ-သဒ္ဒေါ ဝါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. ‘‘ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓမုပဂတော၊ တသ္မာ အယံ ‘‘သာဓု ဟောတီ’’တိ ဣဓ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဗြာဟ္မဏော ပေါက္ခရသာတီ အမ္ဗဋ္ဌံ မာဏဝံ အာမန္တေသီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော၊ ‘‘အဇ္ဈာသယံ ကတွာ’’တိ စ ပါဌသေသော တဒတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. ယဿ ဟိ အတ္ထော ဝိညာယတိ၊ သဒ္ဒေါ န ပယုဇ္ဇတိ၊ သော ‘‘ပါဌသေသော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ’’တိ. မူလပဏ္ဏာသကေ စူဠသီဟနာဒသုတ္တဋ္ဌကထာယ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၄) အာဂတံ ကောသိယသကုဏဝတ္ထု စေတ္ထ ကထေတဗ္ဗံ.

အမ္ဗဋ္ဌမာဏဝကထာဝဏ္ဏနာ

၂၅၆. ‘‘အဇ္ဈာယကော’’တိ ဣဒံ ပဌမပကတိယာ ဂရဟာဝစနမေဝ၊ ဒုတိယပကတိယာ ပသံသာဝစနံ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ ယထာ တံ ‘‘ပုရိသော နရော’’တိ ဒဿေတုံ အဂ္ဂညသုတ္တပဒ (ဒီ. နိ. ၃.၁၃၂) မုဒါဟဋံ. တတ္ထ ဣမေတိ ဈာယကနာမေန သမညိတာ ဇနာ. န ဈာယန္တီတိ ပဏ္ဏကုဋီသု ဈာနံ န အပ္ပေန္တိ န နိပ္ဖါဒေန္တိ၊ ဂါမနိဂမသာမန္တံ ဩသရိတွာ ဝေဒဂန္ထေ ကရောန္တာဝ အစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. တံ ပနေတေသံ ဗြာဟ္မဏဈာယကသင်္ခါတံ ပဌမဒုတိယနာမံ ဥပါဒါယ တတိယမေဝ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈာယကာတွေဝ တတိယံ အက္ခရံ ဥပနိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ၊ အက္ခရန္တိ စ နိရုတ္တိ သမညာ. သာ ဟိ တသ္မိံယေဝ နိရုဠှဘာဝေန အညတ္ထ အသဉ္စရဏတော ‘‘အက္ခရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မန္တေ ပရိဝတ္တေတီတိ ဝေဒေ သဇ္ဈာယတိ၊ ပရိယာပုဏာတီတိ အတ္ထော. ဣဓ ဟိ အဓိအာပုဗ္ဗဣ-သဒ္ဒဝသေန ပဒသန္ဓိ၊ ဣတရတ္ထ ပန ဈေ-သဒ္ဒဝသေန. မန္တေ ဓာရေတီတိ ယထာအဓီတေ မန္တေ အသမ္မူဠှေ ကတွာ ဟဒယေ ဌပေတိ.

အာထဗ္ဗဏဝေဒေါ ပရူပဃာတကရတ္တာ သာဓူနမပရိဘောဂေါတိ ကတွာ ‘‘ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣစ္စန္တေ ထောမီယန္တေ ဒေဝါ ဧတာယာတိ ဣရု ဣစ-ဓာတုဝသေန စ-ကာရဿ ရ-ကာရံ ကတွာ၊ ဣတ္ထိလိင်္ဂေါယံ. ယဇ္ဇန္တေ ပုဇ္ဇန္တေ ဒေဝါ အနေနာတိ ယဇု ပုန္နပုံသကလိင်္ဂဝသေန. သောယန္တိ အန္တံ ကရောန္တိ၊ သာယန္တိ ဝါ တနုံ ကရောန္တိ ပါပမနေနာတိ သာမံ သော-ဓာတုပက္ခေ ဩ-ကာရဿ အာ-ကာရံ ကတွာ. ဝိဒန္တိ ဓမ္မံ၊ ကမ္မံ ဝါ ဧတေဟီတိ ဝေဒါ၊ တေ ဧဝ မန္တာ ‘‘သုဂတိယောပိ မုနန္တိ၊ သုယျန္တိ စ ဧတေဟီ’’တိ ကတွာ. ပဟရဏံ သင်္ဃဋ္ဋနံ ပဟတံ၊ ဩဋ္ဌာနံ ပဟတံ တထာ၊ တဿ ကရဏဝသေန၊ ဩဋ္ဌာနိ စာလေတွာ ပဂုဏဘာဝကရဏဝသေန ပါရံ ဂတော၊ န အတ္ထဝိဘာဝနဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါရဂူတိ စ နိစ္စသာပေက္ခတာယ ကိတန္တသမာသော.

‘‘သဟ နိဃဏ္ဋုနာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝါကျံ ဝိဘတျန္တဝသေန နိဗ္ဗစနဒဿနံ. နိဃဏ္ဋုရုက္ခာဒီနန္တိ နိဃဏ္ဋု နာမ ရုက္ခဝိသေသော၊ တဒါဒိကာနမတ္ထာနန္တိ အတ္ထော၊ ဧတေန နိဃဏ္ဋုရုက္ခပရိယာယံ အာဒိံ ကတွာ တပ္ပမုခေန သေသပရိယာယာနံ တတ္ထ ဒဿိတတ္တာ သော ဂန္ထော နိဃဏ္ဋု နာမ ယထာ တံ ‘‘ပါရာဇိကကဏ္ဍော၊ ကုသလတ္တိကော’’တိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဣမိနာ ယထာရုတမေဝ တဒတ္ထဿ အဓိဂတတ္တာ. အာစရိယာ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဝစနီယဝါစကဘာဝေန အတ္ထံ၊ သဒ္ဒဉ္စ နိခဍတိ ဘိန္ဒတိ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတီတိ နိခဏ္ဍု၊ သော ဧဝ ခ-ကာရဿ ဃ-ကာရံ ကတွာ ‘နိဃဏ္ဍူ’တိ ဝုတ္တော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၆)၊ တဒေတံ အဋ္ဌကထာနယတော အညနယဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ဟိ သော အဋ္ဌကထာယ ဝိရောဓော သိယာ၊ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတံ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဧဝမိစ္ဆန္တိ ‘‘တတ္ထ တတ္ထာဂတာနိ နာမာနိ နိဿေသတော ဃဋေန္တိ ရာသိံ ကရောန္တိ ဧတ္ထာတိ နိဃဏ္ဋု နိဂ္ဂဟိတာဂမေနာ’’တိ. ဝေဝစနပ္ပကာသကန္တိ ပရိယာယသဒ္ဒဒီပကံ၊ ဧကေကဿ အတ္ထဿ အနေကပရိယာယဝစနဝိဘာဝကန္တိ အတ္ထော. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အနေကေသမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကသဒ္ဒဝစနီယတာဝိဘာဝနဝသေနပိ တဿ ဂန္ထဿ ပဝတ္တတ္တာ. ကော ပနေသောတိ? ဧတရဟိ နာမလိင်္ဂါနုသာသနရတနမာလာဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဒိ. ဝစီဘေဒါဒိလက္ခဏာ ကိရိယာ ကပ္ပီယတိ ဧတေနာတိ ကိရိယာကပ္ပေါ၊ တထေဝ ဝိဝိဓံ ကပ္ပီယတိ ဧတေနာတိ ဝိကပ္ပေါ၊ ကိရိယာကပ္ပေါ စ သော ဝိကပ္ပေါ စာတိ ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပေါ. သော ဟိ ဝဏ္ဏပဒသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထာဒိဝိဘာဂတော ဗဟုဝိကပ္ပေါတိ ကတွာ ‘‘ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ သော စ ဂန္ထဝိသေသောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကဝီနံ ဥပကာရာဝဟံ သတ္ထ’’န္တိ၊ စတုန္နမ္ပိ ကဝီနံ ကဝိဘာဝသမ္ပဒါဘောဂသမ္ပဒါဒိပယောဇနဝသေန ဥပကာရာဝဟော ဂန္ထောတိ အတ္ထော. ကော ပနေသောတိ? ကဗျဗန္ဓနဝိဓိဝိဓာယကော ကဗျာလင်္ကာရဂီတာသုဗောဓာလင်္ကာရာဒိ. ဣဒံ ပန မူလကိရိယာကပ္ပဂန္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ မဟာဝိသယော သတသဟဿဂါထာပရိမာဏော၊ ယံ ‘‘နယစရိယာဒိပကရဏ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. ဝစနတ္ထတော ပန ကိဋယတိ ဂမေတိ ဉာပေတိ ကိရိယာဒိဝိဘာဂန္တိ ကေဋုဘံ ကိဋ-ဓာတုတော အဘပစ္စယဝသေန၊ အ-ကာရဿ စ ဥကာရော. အထ ဝါ ကိရိယာဒိဝိဘာဂံ အနဝသေသပရိယာဒါနတော ကိဋေန္တော ဂမန္တော ဩဘေတိ ပူရေတီတိ ကေဋုဘံ ကိဋ-သဒ္ဒူပပဒဥဘဓာတုဝသေန. အပိစ ကိဋန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ကဝယော ဗန္ဓေသု ကောသလ္လမေတေနာတိ ကေဋုဘံ၊ ပုရိမနယေနေဝေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ. ဌာနကရဏာဒိဝိဘာဂတော၊ နိဗ္ဗစနဝိဘာဂတော စ အက္ခရာ ပဘေဒီယန္တိ ဧတေနာတိ အက္ခရပ္ပဘေဒေါ၊ တံ ပန ဆသု ဝေဒင်္ဂေသု ပရိယာပန္နံ ပကရဏဒွယမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သိက္ခာ စ နိရုတ္တိ စာ’’တိ. တတ္ထ သိက္ခန္တိ အက္ခရသမယမေတာယာတိ သိက္ခာ၊ အကာရာဒိဝဏ္ဏာနံ ဌာနကရဏပယတနပဋိပါဒကသတ္ထံ. နိစ္ဆယေန၊ နိဿေသတော ဝါ ဥတ္တိ နိရုတ္တိ၊ ဝဏ္ဏာဂမဝဏ္ဏဝိပရိယာယာဒိလက္ခဏံ. ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ဝဏ္ဏာဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော၊

ဒွေ စာပရေ ဝဏ္ဏဝိကာရနာသာ၊

ဓာတုဿ အတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ၊

တဒုစ္စတေ ပဉ္စဝိဓာ နိရုတ္တီ’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၄၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁.၅၀)၊

ဣဓ ပန တဗ္ဗသေန အနေကဓာ နိဗ္ဗစနပရိဒီပကံ သတ္ထံ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘နိရုတ္တီ’’တိ အဓိပ္ပေတံ နိဗ္ဗစနဝိဘာဂတောပိ အက္ခရပဘေဒဘာဝဿ အာစရိယေဟိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၆) ဝုတ္တတ္တာ၊ တမန္တရေန နိဗ္ဗစနဝိဘာဂဿ စ ဗျာကရဏင်္ဂေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. ဗျာကရဏံ၊ နိရုတ္တိ စ ဟိ ပစ္စေကမေဝ ဝေဒင်္ဂံ ယထာဟု –

‘‘ကပ္ပေါ ဗျာကရဏံ ဇောတိ-သတ္ထံ သိက္ခာ နိရုတ္တိ စ၊

ဆန္ဒောဝိစိတိ စေတာနိ၊ ဝေဒင်္ဂါနိ ဝဒန္တိ ဆာ’’တိ.

တသ္မာ ဗျာကရဏင်္ဂေန အသင်္ကရဘူတမေဝ နိရုတ္တိနယေန နိဗ္ဗစနမိဓာဓိပ္ပေတံ၊ န ဆသု ဗျဉ္ဇနပဒေသု ဝိယ တဒုဘယသာဓာရဏနိဗ္ဗစနံ ဝေဒင်္ဂဝိသယတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပနေတ္ထ မဟာနိဒ္ဒေသဋ္ဌကထာယ (မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀) အာဂတနိရုတ္တိနယဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထ ဟိ ‘‘နက္ခတ္တရာဇာရိဝ တာရကာန’’န္တိ (ဇာ. ၁.၁.၁၁၊ ၂၅) ဧတ္ထ ရ-ကာရာဂမော ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနဿ အက္ခရဿ အာဂမော ဝဏ္ဏာဂမော နာမ. ဟိံသနတ္တာ ‘‘ဟိံသော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သီဟော’’တိ ပရိဝတ္တနံ ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနာနမက္ခရာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ပရိဝတ္တနံ ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော နာမ. ‘‘နဝဆန္နကေဒါနိ ဒိယျတီ’’တိ (ဇာ. ၁.၆.၈၈) ဧတ္ထ အ-ကာရဿ ဧ-ကာရာပဇ္ဇနံ ဝိယ အညက္ခရဿ အညက္ခရာပဇ္ဇနံ ဝဏ္ဏဝိကာရော နာမ. ‘‘ဇီဝနဿ မူတော ဇီဝနမူတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဇီမူတော’’တိ ဝ-ကာရ န-ကာရာနံ ဝိနာသော ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနက္ခရာနံ ဝိနာသော ဝဏ္ဏဝိနာသော နာမ. ‘‘ဖရုသာဟိ ဝါစာဟိ ပကုဗ္ဗမာနော၊ အာသဇ္ဇ မံ တွံ ဝဒသေ ကုမာရာ’’တိ (ဇာ. ၁.၁၀.၈၅) ဧတ္ထ ‘‘ပကုဗ္ဗမာနော’’တိ ပဒဿ အဘိဘဝမာနောတိ အတ္ထပဋိပါဒနံ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ယထာယောဂံ ဝိသေသတ္ထပဋိပါဒနံ ဓာတူနမတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ နာမာတိ.

ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒါနံ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ အယံ စတုတ္ထောယေဝ သိယာ၊ အထ ကေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စမောတိ အာဟ ‘‘အာထဗ္ဗဏဝေဒံ စတုတ္ထံ ကတွာ’’တိ. အာထဗ္ဗဏဝေဒေါ နာမ အာထဗ္ဗဏဝေဒိကေဟိ ဝိဟိတော ပရူပဃာတကရော မန္တော၊ သော ပန ဣတိဟာသပဉ္စမဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ ဂဏိတတာမတ္တေန ဂဟိတော၊ န သရူပဝသေန၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဧတေသ’’န္တိ ပဒဿ တေသံ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနန္တွေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. တဉှိ ‘‘တိဏ္ဏံ ဝေဒါန’’န္တိ ဧတဿ ဝိသေသနန္တိ. ဣတိဟ အသာတိ ဧဝံ ဣဓ လောကေ အဟောသိ ‘‘အာသာ’’တိပိ ကတ္ထစိ ပါဌော၊ သောယေဝတ္ထော. ဣဟ ဌာနေ ဣတိ ဧဝံ၊ ဣဒံ ဝါ ကမ္မံ၊ ဝတ္ထုံ ဝါ အာသ ဣစ္ဆာဟီတိပိ အတ္ထော. တဿ ဂန္ထဿ မဟာဝိသယတာဒီပနတ္ထဉ္စေတ္ထ ဝိစ္ဆာဝစနံ၊ ဣမိနာ ‘‘ဣတိဟာသာ’’တိ ဝစနေန ပဋိသံယုတ္တော ဣတိဟာသော တဒ္ဓိတဝသေနာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဣတိဟ အာသ၊ ဣတိဟ အာသာ’’တိ ဤဒိသဝစနပဋိသံယုတ္တော ဣတိဟာသော နိရုတ္တိနယေနာတိ အတ္ထဒဿနန္တိပိ ဝဒန္တိ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဧဝမိစ္ဆန္တိ ‘‘ဣတိဟ-သဒ္ဒေါ ပါရမ္ပရိယောပဒေသေ ဧကောဝ နိပါတော၊ အသတိ ဝိဇ္ဇတီတိ အသော၊ ဣတိဟ အသော ဧတသ္မိန္တိ ဣတိဟာသော သမာသဝသေနာ’’တိ၊ တေသံ မတေ ‘‘ဣတိဟ အသာ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝံ ပါရမ္ပရိယောပဒေသော အသ ဝိဇ္ဇမာနော အဟောသီတိ အတ္ထော. ‘‘ပုရာဏကထာသင်္ခါတော’’တိ ဣမိနာ တဿ ဂန္ထဝိသေသဘာဝမာဟ၊ ဘာရတနာမကာနံ ဒွေဘာတိကရာဇူနံ ယုဒ္ဓကထာ၊ ရာမရညော သီတာဟရဏကထာ၊ နရသီဟရာဇုပ္ပတ္တိကထာတိ ဧဝမာဒိပုရာဏကထာသင်္ခါတော ဘာရတပုရာဏရာမပုရာဏနရသီဟပုရာဏာဒိဂန္ထော ဣတိဟာသော နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တေသံ ဣတိဟာသပဉ္စမာနံ ဝေဒါန’’န္တိ ဣမိနာ ယထာဝါကျံ ‘‘တိဏ္ဏံ ဝေဒါန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတိ.

ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ၊ နာမာချာတောပသဂ္ဂနိပါတာဒိဝသေန အနေကဝိဘာဂံ ဝိဘတ္တိယန္တပဒံ. တဒပိ ဗျာကရဏေ အာဂတမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဒဝသေသ’’န္တိ၊ ပဒတော အဝသေသံ ပကတိပစ္စယာဒိသဒ္ဒလက္ခဏဘူတန္တိ အတ္ထော. တံ တံ သဒ္ဒံ၊ တဒတ္ထဉ္စ ဗျာကရောတိ ဗျာစိက္ခတိ ဧတေနာတိ ဗျာကရဏံ၊ ဝိသေသေန ဝါ အာကရီယန္တေ ပကတိပစ္စယာဒယော အဘိနိပ္ဖါဒီယန္တေ ဧတ္ထ၊ အနေနာတိ ဝါ ဗျာကရဏံ၊ သာဓုသဒ္ဒါနမနွာချာယကံ မုဒ္ဓဗောဓဗျာကရဏ သာရဿတဗျာကရဏ ပါဏိနီဗျာကရဏစန္ဒြဗျာကရဏာဒိ အဓုနာပိ ဝိဇ္ဇမာနသတ္ထံ. အဓီယတီတိ အဇ္ဈာယတိ. ဝေဒေတီတိ ပရေသံ ဝါစေတိ. စ-သဒ္ဒေါ အတ္ထဒွယသမုစ္စိနနတ္ထော၊ ဝိကပ္ပနတ္ထော ဝါ အတ္ထန္တရဿ ဝိကပ္ပိတတ္တာ. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ. ပဒကောတိ ဗျာကရဏေသု အာဂတပဒကောသလ္လံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဝေယျာကရဏောတိ တဒဝသိဋ္ဌပကတိပစ္စယာဒိသဒ္ဒဝိဓိကောသလ္လန္တိ ဣမဿတ္ထဿ ဝိညာပနတ္ထံ ပဒဒွယဿ ဧကတော အတ္ထဝစနံ. ဧသာ ဟိ အာစရိယာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ယေန ကေနစိ ပကာရေန အတ္ထန္တရဝိညာပနံ. အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – တေ ဧဝ ဝေဒေ ပဒသော ကာယတီတိ ပဒကောတိ. တတ္ထ ပဒသောတိ ဂဇ္ဇဗန္ဓပဇ္ဇဗန္ဓပဒေန. ကာယတီတိ ကထေတိ ယထာ ‘‘ဇာတက’’န္တိ၊ ဣမိနာ ဝေဒကာရကသမတ္ထတံ ဒဿေတိ. ဧဝဉှိ ‘‘အဇ္ဈာယကော’’တိအာဒီဟိ ဣမဿ ဝိသေသော ပါကဋော ဟောတီတိ.

အာယတိံ ဟိတံ ဗာလဇနသင်္ခါတော လောကော န ယတတိ န ဤဟတိ အနေနာတိ လောကာယတံ. တဉှိ ဂန္ထံ နိဿာယ သတ္တာ ပုညကိရိယာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပါဒေန္တိ၊ လောကာ ဝါ ဗာလဇနာ အာယတန္တိ ဥဿဟန္တိ ဝါဒဿာဒေန ဧတ္ထာတိ လောကာယတံ. အညမညဝိရုဒ္ဓံ၊ သဂ္ဂမောက္ခဝိရုဒ္ဓံ ဝါ တနောန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝိတဏ္ဍော ဍ-ပစ္စယဝသေန၊ န-ကာရဿ စ ဏ-ကာရံ ကတွာ၊ ဝိရုဒ္ဓေန ဝါဒဒဏ္ဍေန တာဠေန္တိ ဝါဒိနော ဧတ္ထာတိ ဝိတဏ္ဍော တဍိ-ဓာတုဝသေန၊ နိဂ္ဂဟီတာဂမဉ္စ ကတွာ. အဒေသမ္ပိ ယံ နိဿာယ ဝါဒီနံ ဝါဒေါ ပဝတ္တော၊ တံ တေသံ ဒေသတောပိ ဥပစာရဝသေန ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ၊ ဧတ္ထေသာ တဏှာ ပဟီယမာနာ ပဟီယတိ၊ ဧတ္ထ နိရုဇ္ဈမာနာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ၊ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၁၊ မ. နိ. ၁.၁၃၃၊ ဝိဘ. ၂၀၄) ဝိသေသေန ဝါ ပဏ္ဍိတာနံ မနံ တဍေန္တိ စာလေန္တိ ဧတေနာတိ ဝိတဏ္ဍော၊ တံ ဝဒန္တိ၊ သော ဝါဒေါ ဝါ ဧတေသန္တိ ဝိတဏ္ဍဝါဒါ၊ တေသံ သတ္ထံ တထာ. လက္ခဏဒီပကသတ္ထံ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ တဒ္ဓိတဝသေန ဝါ လက္ခဏန္တိ ဒဿေတိ ‘‘လက္ခဏဒီပက’’န္တိအာဒိနာ. လက္ခီယတိ ဗုဒ္ဓဘာဝါဒိ အနေနာတိ လက္ခဏံ၊ နိဂြောဓဗိမ္ဗတာဒိ. တေနာဟ ‘‘ယေသံ ဝသေနာ’’တိအာဒိ. ဒွါဒသသဟဿဂန္ထပမာဏန္တိ ဧတ္ထ ဘာဏဝါရပ္ပမာဏာဒီသု ဝိယ ဗာတ္တိံသက္ခရဂန္ထောဝ အဓိပ္ပေတော. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အဋ္ဌက္ခရာ ဧကပဒံ၊ ဧကာ ဂါထာ စတုပ္ပဒံ၊

ဂါထာ စေကာ မတော ဂန္ထော၊ ဂန္ထော ဗာတ္တိံသတက္ခရော’’တိ.

ဒွါဒသဟိ ဂုဏိတသဟဿဗာတ္တိံသက္ခရဂန္ထပ္ပမာဏန္တိ အတ္ထော. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ လက္ခဏသတ္ထေ၊ အာဓာရေ စေတံ ဘုမ္မံ ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. သောဠသ စ သဟဿဉ္စ သောဠသသဟဿံ၊ သောဠသာဓိကသဟဿဂါထာပရိမာဏာတိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ အာဓာရာဓေယျဝစနံ သူပပန္နံ ဟောတီတိ. ပဓာနဝသေန ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏဒီပနတော ဗုဒ္ဓမန္တာ နာမ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ဟိ လက္ခဏံ တတ္ထ ဒီပိတမေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေသံ ဝသေနာ’’တိအာဒိ.

‘‘အနူနော ပရိပူရကာရီ’’တိ အတ္ထမတ္တဒဿနံ၊ သဒ္ဒတော ပန အဓိဂတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝယော န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကော ပနေသ အဝယောတိ အနုယောဂမပနေတိ ‘‘အဝယော နာမာ’’တိအာဒိနာ. အယမေတ္တာဓိပ္ပါယော – ယော တာနိ သန္ဓာရေတုံ သက္ကောတိ၊ သော ‘‘ဝယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယော ပန န သက္ကောတိ၊ သော အဝယော နာမ. ယော စ အဝယော န ဟောတိ၊ သော ‘‘ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိယတ္ထဂမကာ’’တိ ဉာယေန ဝယော ဧဝါတိ. ဝယတီတိ ဟိ ဝယော၊ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ကတ္ထစိပိ အပရိကိလမန္တော အဝိတ္ထာယန္တော တေ ဂန္ထေ သန္တာနေ ပဏေတိ ဗျဝဟရတီတိ အတ္ထော. အယံ ပန ဝိနယဋ္ဌကထာနယော (ပါရာ. ၈၄) – အနဝယောတိ အနု အဝယော၊ သန္ဓိဝသေန ဥ-ကာရလောပေါ၊ အနု အနု အဝယော အနူနော၊ ပရိပုဏ္ဏသိပ္ပေါတိ အတ္ထော. ဝယောတိ ဟိ ဟာနိ ‘‘အာယဝယော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ နတ္ထိ ဧတဿ ယထာဝုတ္တဂန္ထေသု ဝယော ဦနတာတိ အဝယော၊ အနု အနု အဝယော အနဝယောတိ.

‘‘အနုညာတော’’တိ ပဒဿ ကမ္မသာဓနဝသေန၊ ‘‘ပဋိညာတော’’တိ ပဒဿ စ ကတ္တုသာဓနဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အာစရိယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ အမ္ဗဋ္ဌဿ. ပါဠိယံ ‘‘ယမဟံ ဇာနာမိ၊ တံ တွံ ဇာနာသီ’’တိ ဣဒံ အနုဇာနနာကာရဒဿနံ၊ ‘‘ယံ တွံ ဇာနာသိ၊ တမဟံ ဇာနာမီ’’တိ ဣဒံ ပန ပဋိဇာနနာကာရဒဿနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယံ အဟ’’န္တိအာဒိနာ. ‘‘အာမ အာစရိယာ’’တိ ဟိ ယထာဂတံ ပဋိဇာနနဝစနမေဝ အတ္ထဝသေန ဝုတ္တံ. ယန္တိ တေဝိဇ္ဇကံ ပါဝစနံ. တဿာတိ အာစရိယဿ. ပဋိဝစနဒါနမေဝ ပဋိညာ တထာ၊ တာယ သယမေဝ ပဋိညာတောတိ အတ္ထော. ‘‘သကေ’’တိအာဒိ အနုဇာနနပဋိဇာနနာဓိကာရဒဿနံ. အဒေသဿပိ ဒေသမိဝ ကပ္ပနာမတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကတရသ္မိ’’န္တိအာဒိ. သဿ အတ္တနော သန္တကံ သကံ. အာစရိယာနံ ပရမ္ပရတော၊ ပရမ္ပရဘူတေဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ အာဂတံ အာစရိယကံ. တိဿော ဝိဇ္ဇာ၊ တာသံ သမူဟော တေဝိဇ္ဇကံ၊ ဝေဒတ္တယံ. ပဓာနံ ဝစနံ၊ ပကဋ္ဌာနံ ဝါ အဋ္ဌကာဒီနံ ဝစနံ ပါဝစနံ.

၂၅၇. ဣဒါနိ ယေနာဓိပ္ပါယေန ဗြာဟ္မဏော ပေါက္ခရသာတီ အမ္ဗဋ္ဌံ မာဏဝံ အာမန္တေတွာ ‘‘အယံ တာတာ’’တိအာဒိဝစနမဗြွိ၊ တဒဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဧသ ကိရာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဂ္ဂတဿာတိ ပုဗ္ဗေ ပါကဋဿ ကိတ္တိမတော ပေါရာဏဇနဿ. ဗဟူ ဇနာတိ ပူရဏကဿပါဒယော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧကစ္စန္တိ ခတ္တိယာဒိဇာတိမန္တံ၊ လောကသမ္မတံ ဝါ ဇနံ. ဂရူတိ ဘာရိယံ၊ အတ္တာနံ တတော မောစေတွာ အပဂမနမတ္တမ္ပိ ဒုက္ကရံ ဟောတိ၊ ပဂေဝ တဒုတ္တရိ ကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနတ္ထော နာမ တထာပဂမနာဒိနာ နိန္ဒာဗျာရောသဥပါရမ္ဘာဒိ.

‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒယောဂေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဝသေနေဝ ‘‘ဂေါတမ’’န္တိ ဥပယောဂဝစနံ. ‘‘တံ ဘဝန္တံ၊ တထာ သန္တံယေဝါ’’တိ ပဒေသုပိ တဿ အနုပယောဂတ္တာ တဒတ္ထဝသေနေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘တဿ ဘောတော’’တိအာဒိနာ. တေနာဟ ‘‘ဣဓာပီ’’တိအာဒိ. တထာ သတောယေဝါတိ ယေနာကာရေန အရဟတာဒိနာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော၊ တေနာကာရေန သန္တဿ ဘူတဿ ဧဝ တဿ ဘဝတော ဂေါတမဿ သဒ္ဒေါ ယဒိ ဝါ အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. အပိစ တံ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ တထာ သန္တံယေဝါတိ ဧကဿပိ အတ္ထဿ ဒွိက္ခတ္တုံ သမ္ဗန္ဓဘာဝေန ဝစနံ သာမညဝိသိဋ္ဌတာပရိကပ္ပနေန အတ္ထဝိသေသဝိညာပနတ္ထံ၊ တသ္မာ ‘‘တဿ ဘောတော ဂေါတမဿာ’’တိ သာမညသမ္ဗန္ဓဘာဝေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘တထာ သတောယေဝါ’’တိ ဝိသေသသမ္ဗန္ဓဘာဝေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ယဒိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ သံသယတ္ထော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ သံသယိတဗ္ဗတ္တာ. ဝါ-သဒ္ဒေါ စ ဝိကပ္ပနတ္ထော တေသု ဧကဿ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗတ္တာ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘ဣမဿ ဝစနံ သစ္စံ ဝါ ယဒိ ဝါ မုသာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ယဒိ-သဒ္ဒေါ ဝါ-သဒ္ဒေါ စ ဥဘောပိ ဝိကပ္ပတ္ထာယေဝ. ယဒိ-သဒ္ဒေါပိ ဟိ ‘‘ယံ ယဒေဝ ပရိသံ ဥပသင်္ကမတိ ယဒိ ခတ္တိယပရိသံ ယဒိ ဗြာဟ္မဏပရိသ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၃၄) ဝါ-သဒ္ဒတ္ထော ဒိဿတိ. ‘‘အပ္ပံ ဝဿသတံ အာယု၊ ဣဒါနေတရဟိ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ စ ဣဓ သမာနတ္ထသဒ္ဒပယောဂေါတိ. ပါဠိယံ ‘‘ယဒိ ဝါ နော တထာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ‘‘သန္တံယေဝ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗဇ္ဈိတွာ ယထာဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. နနု ‘‘ဂေါတမ’’န္တိ ပဒေယေဝ ဥပယောဂဝစနံ သိယာ၊ န ဧတ္ထာတိ စောဒနာယ ‘‘ဣဓာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တဿ အနုပယောဂတ္တာ၊ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ သမ္ဗန္ဓဝိသေသဘာဝေန ယောဇေတဗ္ဗတ္တာ ဝါ ဣဓာပိ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဝသေနေဝ ဥပယောဂဝစနံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနံ အတ္ထော ယဿ တထာ၊ အဘိသဒ္ဒေါ၊ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနမေဝ ဝါ အတ္ထော တထာ၊ သောယေဝတ္ထော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ သဒ္ဒယောဂေါ ဟောတိ၊ တဒဂ္ဂေန အတ္ထယောဂေါပီတိ.

၂၅၈. ဘောတိ အတ္တနော အာစရိယံ အာလပတိ. ယထာ-သဒ္ဒံ သာတ္ထကံ ကတွာ သဟ ပါဌသေသေန ယောဇေတုံ ‘‘ယထာ သက္ကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောတိ ဘဂဝါ. ပုရိမနယေ အာကာရတ္ထဇောတနယထာ-သဒ္ဒယောဂျတော ကထန္တိ ပုစ္ဆာမတ္တံ၊ ဣဓ ပန တဒယောဂျတော ‘‘အာကာရပုစ္ဆာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗာဟိရကသမယေ အာစရိယမှိ ဥပဇ္ဈာယသမုဒါစာရောတိ အာဟ ‘‘အထ နံ ဥပဇ္ဈာယော’’တိ၊ ဥပဇ္ဈာယသညိတော အာစရိယဗြာဟ္မဏောတိ အတ္ထော.

ကာမဉ္စ မန္တော၊ ဗြဟ္မံ၊ ကပ္ပေါတိ တိဗ္ဗိဓော ဝေဒေါ၊ တထာပိ အဋ္ဌကာဒိ ဝုတ္တံ ပဓာနဘူတံ မူလံ မန္တော၊ တဒတ္ထဝိဝရဏမတ္ထံ ဗြဟ္မံ၊ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ယညကိရိယာဝိဓာနံ ကပ္ပေါတိ မန္တဿေဝ ပဓာနဘာဝတော၊ ဣတရေသဉ္စ တန္နိဿယေနေဝ ဇာတတ္တာ မန္တဂ္ဂဟဏေန ဗြဟ္မကပ္ပါနမ္ပိ ဂဟဏံ သိဒ္ဓမေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘တီသု ဝေဒေသူ’’တိ ဣမိနာ. မန္တောတိ ဟိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဣသီဟိ ဝုတ္တမူလဝေဒဿေဝ နာမံ၊ ဝေဒေါတိ သဗ္ဗဿ၊ တသ္မာ ‘‘ဝေဒေသူ’’တိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂဟဏံ သိဇ္ဈတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. လက္ခဏာနီတိ လက္ခဏဒီပကာနိ မန္တပဒါနိ. ပဇ္ဇဂဇ္ဇဗန္ဓပဝေသနဝသေန ပက္ခိပိတွာ. ဗြာဟ္မဏဝေသေနေဝါတိ ဝေဒဝါစကဗြာဟ္မဏလိင်္ဂေနေဝ. ဝေဒေတိ မဟာပုရိသလက္ခဏမန္တေ. မဟေသက္ခာ သတ္တာတိ မဟာပုညဝန္တော ပဏ္ဍိတသတ္တာ. ဇာနိဿန္တိ ဣတိ မနသိ ကတွာ ဝါစေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေနာတိ တထာ ဝါစနတော. ပုဗ္ဗေတိ ‘‘တထာဂတော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗကာလတော ပဘုတိ တထာဂတဿ ဓရမာနကာလေ. အဇ္ဈာယိတဗ္ဗဝါစေတဗ္ဗဘာဝေန အာဂစ္ဆန္တိ ပါကဋာ ဘဝန္တိ. ဧကဂါထာဒွိဂါထာဒိဝသေန အနုက္ကမေန အန္တရဓာယန္တိ. န ကေဝလံ လက္ခဏမန္တာယေဝ၊ အထ ခေါ အညေပိ ဝေဒါ ဗြာဟ္မဏာနံ အညာဏဘာဝေန အနုက္ကမေန အန္တရဓာယန္တိ ဧဝါတိ အာစရိယေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) ဝုတ္တံ.

ဗုဒ္ဓဘာဝပတ္ထနာ ပဏိဓိ၊ ပါရမီသမ္ဘရဏံ သမာဒါနံ၊ ကမ္မဿကတာဒိပညာ ဉာဏံ. ‘‘ပဏိဓိမဟတော သမာဒါနမဟတောတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ မဟန္တသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) အာစရိယေန ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ သတိ ကရုဏာ အာဒိ ယေသံ သဒ္ဓါသီလာဒီနံ တေ ကရုဏာဒယော၊ တေ ဧဝ ဂုဏာ ကရုဏာဒိဂုဏာ၊ ပဏိဓိ စ သမာဒါနဉ္စ ဉာဏဉ္စ ကရုဏာဒိဂုဏာ စ၊ တေဟိ မဟန္တော ပဏိဓိသမာဒါနဉာဏကရုဏာဒိဂုဏမဟန္တောတိ နိဗ္ဗစနံ ကာတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ဒွန္ဒတောပရတ္တာ မဟန္တသဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇီယတီတိ. အပိစ ပဏိဓိ စ သမာဒါနဉ္စ ဉာဏဉ္စ ကရုဏာ စ၊ တမာဒိ ယေသံ တေ တထာ၊ တေယေဝ ဂုဏာ၊ တေဟိ မဟန္တောတိ နိဗ္ဗစနေနပိ အတ္ထော သူပပန္နော ဟောတိ၊ ပဏိဓိမဟန္တတာဒိ စဿ ဗုဒ္ဓဝံသ (ဗု. ဝံ. ၉ အာဒယော) စရိယာပိဋကာဒိ (စရိယာ. ၁ အာဒယော) ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာပဒါနသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မဟာပုရိသဿာတိ ဇာတိဂေါတ္တကုလပဒေသာဒိဝသေန မဟန္တဿ ပုရိသဿာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃) ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ခတ္တိယော၊ ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဧဝမာဒိ ဇာတိ. ‘‘ကောဏ္ဍညော၊ ဂေါတမော’’တိ ဧဝမာဒိ ဂေါတ္တံ. ‘‘ပေါဏိကာ၊ စိက္ခလ္လိကာ၊ သာကိယာ၊ ကောလိယာ’’တိ ဧဝမာဒိ ကုလပဒေသော၊ တဒေတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဣဓ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘ဒွေယေဝ ဂတိယော ဘဝန္တီ’’တိ ဥဘိန္နံ သာဓာရဏဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတီတိ.

နိဋ္ဌာတိ နိပ္ဖတ္တိယော သိဒ္ဓိယော. နနွာယံ ဂတိ-သဒ္ဒေါ အနေကတ္ထော၊ ကသ္မာ နိဋ္ဌာယမေဝ ဝုတ္တောတိ အာဟ‘‘ကာမဉ္စာယ’’န္တိအာဒိ. ဘဝဘေဒေတိ နိရယာဒိဘဝဝိသေသေ. သော ဟိ သုစရိတဒုစ္စရိတကမ္မေန သတ္တေဟိ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဂန္တဗ္ဗာတိ ဂတိ. ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဂတိ၊ နိဝါသဋ္ဌာနံ. ဂမတိ ယထာသဘာဝံ ဇာနာတီတိ ဂတိ. ပညာ၊ ဂမနံ ဗျာပနံ ဂတိ၊ ဝိဿဋဘာဝေါ၊ သော ပန ဣတော စ ဧတ္တော စ ဗျာပေတွာ ဌိတတာဝ. ဂမနံ နိပ္ဖတ္တနံ ဂတိ၊ နိဋ္ဌာ၊ အဇ္ဈာသယပဋိသရဏတ္ထာပိ နိဒဿနနယေန ဂဟိတာ. တထာ ဟေသ ‘‘ဣမေသံ ခေါ အဟံ ဘိက္ခူနံ သီလဝန္တာနံ ကလျာဏဓမ္မာနံ နေဝ ဇာနာမိ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၀၈) ဧတ္ထ အဇ္ဈာသယေ ဝတ္တတိ၊ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီ’’တိ (ပရိ. ၃၃၉) ဧတ္ထ ပဋိသရဏေ၊ ပရာယဏေ အပဿယေတိ အတ္ထော. ဂစ္ဆတိ ယထာရုစိ ပဝတ္တတီတိ ဂတိ၊ အဇ္ဈာသယော. ဂစ္ဆတိ အဝစရတိ၊ အဝစရဏဝသေန ဝါ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဂတိ၊ ပဋိသရဏံ. သဗ္ဗသင်္ခတဝိသညုတ္တဿ ဟိ အရဟတော နိဗ္ဗာနမေဝ ပဋိသရဏံ၊ ဣဓ ပန နိဋ္ဌာယံ ဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော တဒညေသမဝိသယတ္တာ.

နနု ဒွိန္နံ နိပ္ဖတ္တီနံ နိမိတ္တဘူတာနိ လက္ခဏာနိ ဝိသဒိသာနေဝ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘ယေဟိ သမန္နာဂတဿာ’’တိအာဒိနာ တေသံ သဒိသဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ စောဒနာလေသံ ဒဿေတွာ သောဓေန္တော ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိမာဟ. သမာနေပိ နိဂြောဓဗိမ္ဗတာဒိလက္ခဏဘာဝေ အတ္ထေဝ ကောစိ နေသံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘န တေဟေဝ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနိ သုဝိသဒါနိ၊ သုပရိဗျတ္တာနိ၊ ပရိပုဏ္ဏာနိ စ ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ စက္ကဝတ္တီန’’န္တိ အယံ ပန ဝိသေသော အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) ပကာသိတော. ဇာယန္တိ ဘိန္နေသုပိ အတ္ထေသု အဘိန္နဓီသဒ္ဒါ ဧတာယာတိ ဇာတိ၊ လက္ခဏဘာဝမတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘သဗလာဒီသု ဘိန္နေသု၊ ယာယ ဝတ္တန္တုဘိန္နဓီ၊

သဒ္ဒါ သာ ဇာတိရေသာ စ၊ မာလာသုတ္တမိဝနွိတာ’’တိ.

တသ္မာ လက္ခဏတာမတ္တေန သမာနဘာဝတော ဝိသဒိသာနိပိ တာနိယေဝ စက္ကဝတ္တိနိပ္ဖတ္တိနိမိတ္တဘူတာနိ လက္ခဏာနိ သဒိသာနိ ဝိယ ကတွာ တာနိ ဗုဒ္ဓနိပ္ဖတ္တိနိမိတ္တဘူတာနိ လက္ခဏာနိ နာမာတိ ဣဒံ ဝစနံ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. အဓိအာပုဗ္ဗဝသယောဂေ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဂါရေ ဝသတီ’’တိ စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟီတိ အဘိရူပတာ၊ ဒီဃာယုကတာ၊ အပ္ပါဗာဓတာ၊ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ပိယမနာပတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ အစ္ဆရိယသဘာဝဘူတာဟိ ဣဒ္ဓီဟိ. ယထာဟ –

‘‘ရာဇာ အာနန္ဒ၊ မဟာသုဒဿနော စတူဟိ ဣဒ္ဓီဟိ သမန္နာဂတော အဟောသိ. ကတမာဟိ စတူဟိ ဣဒ္ဓီဟိ? ဣဓာနန္ဒ၊ ရာဇာ မဟာသုဒဿနော အဘိရူပေါ အဟောသိ ဒဿနီယော ပါသာဒိကော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၅၂).

စေတိယဇာတကေ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၄၄) အာဂတနယံ ဂဟေတွာပိ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘သရီရတော စန္ဒနဂန္ဓော ဝါယတိ၊ အယံ ဧကာ ဣဒ္ဓိ. မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော ဝါယတိ၊ အယံ ဒုတိယာ. စတ္တာရော ဒေဝပုတ္တာ စတူသု ဒိသာသု သဗ္ဗကာလံ ခဂ္ဂဟတ္ထာ အာရက္ခံ ဂဏှန္တိ၊ အယံ တတိယာ. အာကာသေန ဝိစရတိ၊ အယံ စတုတ္ထီ’’တိ. အနာဂတဝံသသံဝဏ္ဏနာယံ ပန ‘‘အဘိရူပဘာဝေါ ဧကာ ဣဒ္ဓိ၊ သမဝေပါကိနိယာ ဂဟဏိယာ သမန္နာဂတဘာဝေါ ဒုတိယာ၊ ယာဝတာယုကမ္ပိ သကလလောကဿ ဒဿနာတိတ္တိကဘာဝေါ တတိယာ၊ အာကာသစာရိဘာဝေါ စတုတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမဝေပါကိနိယာ ဂဟဏိယာ သမန္နာဂတဘာဝေါတိ သမဝိပါစနိယာ ကမ္မဇတေဇောဓာတုယာ သမ္ပန္နတာ. ယဿ ဟိ ဘုတ္တမတ္တောဝ အာဟာရော ဇီရတိ၊ ယဿ ဝါ ပန ပုဋဘတ္တံ ဝိယ တထေဝ တိဋ္ဌတိ၊ ဥဘောပေတေ န သမဝေပါကိနိယာ သမန္နာဂတာ. ယဿ ပန ပုန ဘတ္တကာလေ ဘတ္တစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ၊ အယံ သမဝေပါကိနိယာ သမန္နာဂတော နာမ၊ တထာရူပတာတိ အတ္ထော. သင်္ဂဟဝတ္ထူဟီတိ ဒါနံ၊ ပိယဝစနံ၊ အတ္ထစရိယာ၊ သမာနတ္တတာတိ ဣမေဟိ သင်္ဂဟောပါယေဟိ. ယထာဟ –

‘‘ဒါနဉ္စ ပေယျဝဇ္ဇဉ္စ၊ အတ္ထစရိယာ စ ယာ ဣဓ၊

သမာနတ္တတာ စ ဓမ္မေသု၊ တတ္ထ တတ္ထ ယထာရဟံ၊

ဧတေ ခေါ သင်္ဂဟာ လောကေ၊ ရထဿာဏီဝ ယာယတော.

ဧတေ စ သင်္ဂဟာ နာဿု၊ န မာတာ ပုတ္တကာရဏာ၊

လဘေထ မာနံ ပူဇံ ဝါ၊ ပိတာ ဝါ ပုတ္တကာရဏာ.

ယသ္မာ စ သင်္ဂဟာ ဧတေ၊ သမပေက္ခန္တိ ပဏ္ဍိတာ၊

တသ္မာ မဟတ္တံ ပပ္ပေါန္တိ၊ ပါသံသာ စ ဘဝန္တိ တေ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၃)၊

ရဉ္ဇနတောတိ ပီတိသောမနဿဝသေန ရဉ္ဇနတော၊ န ရာဂဝသေန၊ ပီတိသောမနဿာနံ ဇနနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဇာတိ ပန သဗ္ဗေသံ ရာဇူနံ သမညာ တထာ အကရောန္တာနမ္ပိ ဝိလီဝဗီဇနာဒီသု တာလဝဏ္ဋဝေါဟာရော ဝိယ ရုဠှိဝသေန ပဝတ္တိတော၊ တသ္မာ ‘‘အစ္ဆရိယဓမ္မေဟီ’’တိ အသာဓာရဏနိဗ္ဗစနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သဒ္ဒသာမတ္ထိယတော အနေကဓာ စက္ကဝတ္တီသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထံ ဒဿေန္တော ပဓာနဘူတံ ဝစနတ္ထံ ပဌမံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ကရတန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣဒမေဝ ဟိ ပဓာနံ စက္ကရတနဿ ပဝတ္တနမန္တရေန စက္ကဝတ္တိဘာဝါနာပတ္တိတော. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ ‘‘ကိတ္တာဝတာ စက္ကဝတ္တီ ဟောတီတိ? ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ စက္ကရတနေ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၃၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၅၆). ယသ္မာ ပန ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဝါမဟတ္ထေန ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသပနာဠိံ သုဝဏ္ဏဘိင်္ကာရံ ဥက္ခိပိတွာ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန စက္ကရတနံ ဥဒကေန အဗ္ဘုက္ကိရိတွာ ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတနံ၊ အဘိဝိဇိနာတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄) ဝစနေန စက္ကရတနံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေသိ၊ တသ္မာ တာဒိသံ ပဝတ္တာပနံ သန္ဓာယ ‘‘စက္ကရတနံ ဝတ္တေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ‘‘အထ ခေါ အာနန္ဒ ရာဇာ မဟာသုဒဿနော ဥဋ္ဌာယာသနာ။ပေ။ စက္ကရတနံ အဗ္ဘုက္ကိရိ ‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတန’န္တိ’’အာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄). န ကေဝလဉ္စ စက္ကသဒ္ဒေါ စက္ကရတနေယေဝ ဝတ္တတိ အထ ခေါ သမ္ပတ္တိစက္ကာဒီသုပိ၊ တသ္မာ တံတဒတ္ထဝါစကသဒ္ဒသာမတ္ထိယတောပိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သမ္ပတ္တိစက္ကေဟီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟီတိ –

‘‘ပတိရူပေ ဝသေ ဒေသေ၊ အရိယမိတ္တကရော သိယာ၊

သမ္မာပဏိဓိသမ္ပန္နော၊ ပုဗ္ဗေ ပုညကတော နရော၊

ဓညံ ဓနံ ယသော ကိတ္တိ၊ သုခဉ္စေတံဓိဝတ္တတီ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၁) –

ဝုတ္တေဟိ ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ. ဝတ္တတီတိ ပဝတ္တတိ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပရူပရိ ကုသလဓမ္မံ ဝါ ပဋိပဇ္ဇတိ. တေဟီတိ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ. ပရန္တိ သတ္တနိကာယံ၊ ယထာ သယံသဒ္ဒေါ သုဒ္ဓကတ္တုတ္ထဿ ဇောတကော၊ တထာ ပရံသဒ္ဒေါပိ ဟေတုကတ္တုတ္ထဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝတ္တေတီတိ ပဝတ္တေတိ သမ္ပာဒေတိ၊ ဥပရူပရိ ကုသလဓမ္မံ ဝါ ပဋိပဇ္ဇာပေတိ. ယထာဟ –

‘‘ရာဇာ မဟာသုဒဿနော ဧဝမာဟ ‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော၊ အဒိန္နံ န အာဒါတဗ္ဗံ၊ ကာမေသု မိစ္ဆာ န စရိတဗ္ဗာ၊ မုသာ န ဘဏိတဗ္ဗာ၊ မဇ္ဇံ န ပါတဗ္ဗံ၊ ယထာဘုတ္တဉ္စ ဘုဉ္ဇထာ’တိ. ယေ ခေါ ပနာနန္ဒ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပဋိရာဇာနော၊ တေ ရညော မဟာသုဒဿနဿ အနုယန္တာ အဟေသု’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄).

ဣရိယာပထစက္ကာနန္တိ ဣရိယာပထဘူတာနံ စက္ကာနံ. ဣရိယာပထောပိ ဟိ ‘‘စက္က’’န္တိ ဝုစ္စတိ ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၉၊ ၁၀၉). ယထာဟ –

‘‘ရထင်္ဂေ လက္ခဏေ ဓမ္မော-ရစက္ကေသွိရိယာပထေ၊

စက္ကံ သမ္ပတ္တိယံ စက္က-ရတနေ မဏ္ဍလေ ဗလေ၊

ကုလာလဘဏ္ဍေ အာဏာယ-မာယုဓေ ဒါနရာသိသူ’’တိ.

ဝတ္တောတိ ပဝတ္တနံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ၊ ဣမိနာဝ ဣရိယာပထစက္ကံ ဝတ္တေတိ ပရဟိတာယ ဥပ္ပါဒေတီတိ နိဗ္ဗစနမ္ပိ ဒဿေတိ အတ္ထတော သမာနတ္တာ. တထာ စာဟ –

‘‘အထ ခေါ တံ အာနန္ဒ စက္ကရတနံ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ ပဝတ္တိ၊ အနွဒေဝ ရာဇာ မဟာသုဒဿနော သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ. ယသ္မိံ ခေါ ပနာနန္ဒ၊ ပဒေသေ စက္ကရတနံ ပတိဋ္ဌာသိ၊ တတ္ထ ရာဇာ မဟာသုဒဿနော ဝါသံ ဥပဂစ္ဆိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄).

အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – အပ္ပဋိဟတံ အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘ပဉ္စဟိ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ဓမ္မေနေဝ စက္ကံ ဝတ္တေတိ၊ တံ ဟောတိ စက္ကံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ကေနစိ မနုဿဘူတေန ပစ္စတ္ထိကေန ပါဏိနာ. ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ အတ္ထညူ စ ဟောတိ၊ ဓမ္မညူ စ မတ္တညူ၊ စ ကာလညူ စ ပရိသညူ စ. ဣမေဟိ ခေါ။ပေ။ ပါဏိနာ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၅.၁၃၁).

ခတ္တိယမဏ္ဍလာဒိသညိတံ စက္ကံ သမူဟံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ အနုဝတ္တေတီတိပိ စက္ကဝတ္တီ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ယေ ခေါ ပနာနန္ဒ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပဋိရာဇာနော၊ တေ ရညော မဟာသုဒဿနဿ အနုယန္တာ အဟေသု’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄). စက္ကလက္ခဏံ ဝတ္တတိ ဧတဿာတိပိ စက္ကဝတ္တီ. တေနာဟ ‘‘ဣမဿ ဒေဝ ကုမာရဿ ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေသု စက္ကာနိ ဇာတာနိ သဟဿာရာနိ သနေမိကာနိ သနာဘိကာနိ သဗ္ဗာကာရပရိပူရာနီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅). စက္ကံ မဟန္တံ ကာယဗလံ ဝတ္တတိ ဧတဿာတိပိ စက္ကဝတ္တီ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယဉှိ ဒေဝ ကုမာရော သတ္တုဿဒေါ။ပေ။ အယဉှိ ဒေဝ ကုမာရော သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅). တေန ဟိဿ လက္ခဏေန မဟဗ္ဗလဘာဝေါ ဝိညာယတိ. စက္ကံ ဒသဝိဓံ၊ ဒွါဒသဝိဓံ ဝါ ဝတ္တဓမ္မံ ဝတ္တတိ ပဋိပဇ္ဇတီတိ စက္ကဝတ္တီ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ တေ တာတ ဒိဗ္ဗံ စက္ကရတနံ ပေတ္တိကံ ဒါယဇ္ဇံ၊ ဣင်္ဃ တွံ တာတ အရိယေ စက္ကဝတ္တိဝတ္တေ ဝတ္တာဟီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၃). စက္ကံ မဟန္တံ ဒါနံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိပိ စက္ကဝတ္တီ. ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ပဋ္ဌပေသိ ခေါ အာနန္ဒ ရာဇာ မဟာသုဒဿနော တာသံ ပေါက္ခရဏီနံ တီရေ ဧဝရူပံ ဒါနံ အန္နံ အန္နတ္ထိကဿ၊ ပါနံ ပါနတ္ထိကဿ၊ ဝတ္ထံ ဝတ္ထတ္ထိကဿ၊ ယာနံ ယာနတ္ထိကဿ၊ သယနံ သယနတ္ထိကဿ၊ ဣတ္ထိံ ဣတ္ထိတ္ထိကဿ၊ ဟိရညံ ဟိရညတ္ထိကဿ၊ သုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏတ္ထိကဿာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၅၄).

ရာဇာတိ သာမညံ တဒညသာဓာရဏတော. စက္ကဝတ္တီတိ ဝိသေသံ အနညသာဓာရဏတော. ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဉာယေ၊ သမော ဧဝ စ ဉာယော နာမာတိ အာဟ ‘‘ဉာယေန သမေနာ’’တိ. ဝတ္တတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဋိပဇ္ဇတီတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘ဣဒံ နာမ စရတီ’’တိ အဝုတ္တေပိ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော၊ ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသဿ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘သဒတ္ထပရတ္ထေ’’တိ ယောဇီယတိ. ပဒေသဂ္ဂဟဏေ ဟိ အသတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ နိပ္ပဒေသတာ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ. ယသ္မာ စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဓမ္မေနေဝ ရဇ္ဇမဓိဂစ္ဆတိ၊ န အဓမ္မေန ပရူပဃာတာဒိနာ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မေန ရဇ္ဇံ လဘိတွာ’’တိအာဒိ၊ ဓမ္မေနာတိ စ ဉာယေန၊ ကုသလဓမ္မေန ဝါ. ရညော ဘာဝေါ ရဇ္ဇံ၊ ဣဿရိယံ.

ပရေသံ ဟိတောပါယဘူတံ ဓမ္မံ ကရောတိ၊ စရတီတိ ဝါ ဓမ္မိကော. အတ္တနော ဟိတောပါယဘူတဿ ဓမ္မဿ ကာရကော၊ စရကော ဝါ ရာဇာတိ ဓမ္မရာဇာတိ ဣမံ သဝိသေသံ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ပရဟိတဓမ္မကရဏေန ဝါ’’တိအာဒိနာ. အယံ ပန မဟာပဒါနဋ္ဌကထာနယော – ဒသဝိဓေ ကုသလဓမ္မေ၊ အဂတိရဟိတေ ဝါ ရာဇဓမ္မေ နိယုတ္တောတိ ဓမ္မိကော၊ တေနေဝ ဓမ္မေန လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ဓမ္မရာဇာ. ပရိယာယဝစနမေဝ ဟိ ဣဒံ ပဒဒွယန္တိ. အာစရိယေန ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ကဝတ္တိဝတ္တသင်္ခါတံ ဓမ္မံ စရတိ၊ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသင်္ခါတော ဝါ ဓမ္မော ဧတဿ၊ ဧတသ္မိံ ဝါ အတ္ထီတိ ဓမ္မိကော၊ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော စ သော ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဇာ စာတိ ဓမ္မရာဇာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈). ‘‘ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ’’တိ ဝစနတော ‘‘စာတုရန္တော’’တိ ဣဒံ စတုဒီပိဿရတံ ဝိဘာဝေတီတိ အာဟ ‘‘စာတုရန္တာယာ’’တိအာဒိ. စတ္တာရော သမုဒ္ဒါ အန္တာ ပရိယောသာနာ ဧတိဿာတိ စာတုရန္တာ၊ ပထဝီ. သာ ဟိ စတူသု ဒိသာသု ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒါဒိစတုသမုဒ္ဒပရိယောသာနတ္တာ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတုသမုဒ္ဒ အန္တာယာ’’တိ၊ သာ ပန အဝယဝဘူတေဟိ စတုဗ္ဗိဓေဟိ ဒီပေဟိ ဝိဘူသိတာ ဧကလောကဓာတုပရိယာပန္နာ ပထဝီယေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘စတုဗ္ဗိဓဒီပဝိဘူသိတာယ ပထဝိယာ’’တိ ဣမိနာ. ယထာဟ –

‘‘ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ၊ ပရိဟရန္တိ ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစနာ၊

သဗ္ဗေဝ ဒါသာ မန္ဓာတု၊ ယေ စ ပါဏာ ပထဝိဿိတာ’’တိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘စတုဒီပဝိဘူသိတာယာ’’တိ အဝတွာ စတုဗ္ဗိဓဒီပဝိဘူသိတာယာတိ ဝိဓသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ပစ္စေကံ ပဉ္စသတပရိတ္တဒီပါနမ္ပိ မဟာဒီပေယေဝ သင်္ဂဟဏတ္ထံ သဒ္ဒါတိရိတ္တေန အတ္ထာတိရိတ္တဿ ဝိညာယမာနတ္တာ၊ ကောဋ္ဌာသဝါစကေန ဝါ ဝိဓသဒ္ဒေန သမာနဘာဂါနံ ဂဟိတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကောပါဒိပစ္စတ္ထိကေတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ကာမမောဟမာနမဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဇေတီတိ တံကာလာပေက္ခာယ ဝတ္တမာနဝစနံ၊ ဝိဇိတဝါတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဝိဒူ ဟိ အတီတေ တာဝီသဒ္ဒမိစ္ဆန္တိ. ‘‘သဗ္ဗရာဇာနော ဝိဇေတီ’’တိ ဝဒန္တော ကာမံ စက္ကဝတ္တိနော ကေနစိ ယုဒ္ဓံ နာမ နတ္ထိ၊ ယုဒ္ဓေန ပန သာဓေတဗ္ဗဿ ဝိဇယဿ သိဒ္ဓိယာ ‘‘ဝိဇိတသင်္ဂါမော’’ တွေဝ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ.

ထာဝရဿ ဓုဝဿ ဘာဝေါ ထာဝရိယံ၊ ယထာ ဇနပဒေ ထာဝရိယံ ပတ္တော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘န သက္ကာ ကေနစီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ ဣမိနာ ကေနစိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဇနပဒေ ထာဝရိယပ္ပတ္တောတိ တပ္ပုရိသသမာသံ ဒဿေတိ၊ ဣတရေန စ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော ဇနပဒေါ ထာဝရိယပ္ပတ္တော ဧတသ္မိန္တိ အညပဒတ္ထသမာသံ. တမှီတိ အသ္မိံ ရာဇိနိ. ယထာ ဇနပဒေါ တသ္မိံ ထာဝရိယံ ပတ္တော၊ တဒါဝိကရောန္တော ‘‘အနုယုတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနုယုတ္တောတိ နိစ္စပယုတ္တော. သကမ္မနိရတောတိ စက္ကဝတ္တိနော ရဇ္ဇကမ္မေ သဒါ ပဝတ္တော. အစလော အသမ္ပဝေဓီတိ ပရိယာယဝစနမေတံ၊ စောရာနံ ဝါ ဝိလောပနမတ္တေန အစလော၊ ဒါမရိကတ္တေန အသမ္ပဝေဓီ. စောရေဟိ ဝါ အစလော၊ ပဋိရာဇူဟိ အသမ္ပဝေဓီ. အနတိမုဒုဘာဝေန ဝါ အစလော၊ အနတိစဏ္ဍဘာဝေန အသမ္ပဝေဓီ. တထာ ဟိ အတိစဏ္ဍဿ ရညော ဗလိခဏ္ဍာဒီဟိ လောကံ ပီဠယတော မနုဿာ မဇ္ဈိမဇနပဒံ ဆဍ္ဍေတွာ ပဗ္ဗတသမုဒ္ဒတီရာဒီနိ နိဿာယ ပစ္စန္တေ ဝါသံ ကပ္ပေန္တိ၊ အတိမုဒုကဿ စ ရညော စောရသာဟသိကဇနဝိလောပပီဠိတာ မနုဿာ ပစ္စန္တံ ပဟာယ ဇနပဒမဇ္ဈေ ဝါသံ ကပ္ပေန္တိ၊ ဣတိ ဧဝရူပေ ရာဇိနိ ဇနပဒေါ ထာဝရဘာဝံ န ပါပုဏာတိ. ဧတသ္မိံ ပန တဒုဘယဝိရဟိတေ သုဝဏ္ဏတုလာ ဝိယ သမဘာဝပ္ပတ္တေ ရာဇိနိ ရဇ္ဇံ ကာရယမာနေ ဇနပဒေါ ပါသာဏပိဋ္ဌိယံ ဌပေတွာ အယောပဋ္ဋေန ပရိက္ခိတ္တော ဝိယ အစလော အသမ္ပဝေဓီ ထာဝရိယပ္ပတ္တောတိ.

သေယျထိဒန္တိ ဧကောဝ နိပါတော၊ ‘‘သော ကတမော၊ တံ ကတမံ၊ သာ ကတမာ’’တိအာဒိနာ ယထာရဟံ လိင်္ဂဝိဘတ္တိဝစနဝသေန ပယောဇိယမာနောဝ ဟောတိ၊ ဣဓ တာနိ ကတမာနီတိ ပယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘တဿ စေတာနီ’’တိအာဒိ. စစတိ စက္ကဝတ္တိနော ယထာရုစိ အာကာသာဒိဂမနာယ ပရိဗ္ဘမတီတိ စက္ကံ. စက္ကရတနဉှိ အန္တောသမုဋ္ဌိတဝါယောဓာတုဝသေန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ဝစနသမနန္တရမေဝ ပဝတ္တတိ၊ န စန္ဒသူရိယဝိမာနာဒိ ဝိယ ဗဟိသမုဋ္ဌိတဝါယောဓာတုဝသေနာတိ ဝိမာနဋ္ဌကထာယံ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမပီဌဝိမာနဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ. ရတိဇနနဋ္ဌေနာတိ ပီတိသောမနဿုပ္ပါဒနဋ္ဌေန. တဉှိ ပဿန္တဿ၊ သုဏန္တဿ စ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယဓမ္မတ္တာ. ဝစနတ္ထတော ပန ရမေတိ ရတိံ ကရောတီတိ ရတနံ၊ ရမနံ ဝါ ရတံ၊ တံ နေတီတိ ရတနံ၊ ရတံ ဝါ ဇနေတီတိ ရတနံ ဇ-ကာရလောပဝသေနာတိပိ နေရုတ္တိကာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဟတ္ထိရတနာဒီသု.

စိတ္တီကတဘာဝါဒိနာပိ စက္ကဿ ရတနဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ သော ပန ရတိဇနနဋ္ဌေနေဝ ဧကသင်္ဂဟတာယ ဝိသုံ န ဂဟိတော. ကသ္မာ ဧကသင်္ဂဟောတိ စေ? စိတ္တီကတာဒိဘာဝဿပိ ရတိနိမိတ္တတ္တာ. အထ ဝါ ဂန္ထဗျာသံ ပရိဟရိတုကာမေန စိတ္တီကတာဒိဘာဝေါ န ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညာသု ပန အဋ္ဌကထာသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၂၂၃၊ ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃.ယာနီဓာတိဂါထာဝဏ္ဏနာ၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁၅၆) ဧဝံ ဝုတ္တံ –

‘‘ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ. အပိစ –

စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ၊ အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ၊

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ၊ ရတနံ တေန ဝုစ္စတိ.

‘‘စက္ကရတနဿ စ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ အညံ ဒေဝဋ္ဌာနံ နာမ န ဟောတိ၊ သဗ္ဗေပိ ဂန္ဓပုပ္ဖါဒီဟိ တဿေဝ ပူဇဉ္စ အဘိဝါဒနာဒီနိ စ ကရောန္တီတိ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ. စက္ကရတနဿ စ ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အဂ္ဃတီတိ အဂ္ဃေါ နတ္ထိ၊ ဣတိ မဟဂ္ဃဋ္ဌေနပိ ရတနံ. စက္ကရတနဉ္စ အညေဟိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနရတနေဟိ အသဒိသန္တိ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ. ယသ္မာ ပန ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မိံယေဝ စက္ကဝတ္တိနော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေနပိ ရတနံ. တဒေတံ ဇာတိရူပကုလဣဿရိယာဒီဟိ အနောမဿ ဥဠာရသတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အညဿာတိ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေနပိ ရတနံ. ယထာ စ စက္ကရတနံ၊ ဧဝံ သေသာနိပီ’’တိ.

တတြာယံ တဋ္ဋီကာယ၊ အညတ္ထ စ ဝုတ္တနယေန အတ္ထဝိဘာဝနာ – ဣဒဉှိ ‘‘စိတ္တီကတ’’န္တိအာဒိဝစနံ နိဗ္ဗစနတ္ထဝသေန ဝုတ္တံ န ဟောတိ၊ အထ ကိန္တိ စေ? လောကေ ‘‘ရတန’’န္တိ သမ္မတဿ ဝတ္ထုနော ဂရုကာတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တံ. သရူပတော ပနေတံ လောကိယမဟာဇနေန သမ္မတံ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိကံ၊ စက္ကဝတ္တိရညော ဥပ္ပန္နံ စက္ကရတနာဒိကံ၊ ကတညုကတဝေဒိပုဂ္ဂလာဒိကံ၊ သဗ္ဗုက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန ဗုဒ္ဓါဒိသရဏတ္တယဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အဟော မနောဟရ’’န္တိ စိတ္တေ ကတ္တဗ္ဗတာယ စိတ္တီကတံ၊ သွာယံ စိတ္တီကာရော တဿ ပူဇနီယတာယာတိ ကတွာ ပူဇနီယန္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဝိစိတြကတဋ္ဌေန စိတ္တီကတ’’န္တိ ဘဏန္တိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ ဣဓ စိတ္တသဒ္ဒဿ ဟဒယဝါစကတ္တာ ‘‘စိတ္တီကတွာ သုဏာထ မေ’’တိ (ဗု. ဝံ. ၁.၈၀) အာဟစ္စဘာသိတပါဠိယံ ဝိယ. တထာ စာဟု ‘‘ယထာရဟမိဝဏ္ဏာဂမော ဘူကရေသူ’’တိ. ‘‘ပဿ စိတ္တီကတံ ရူပံ၊ မဏိနာ ကုဏ္ဍလေန စာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၀၂) ပန ပုဗ္ဗေ အဝိစိတြံ ဣဒါနိ ဝိစိတြံ ကတန္တိ စိတ္တီကတန္တိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော တတ္ထ စိတ္တသဒ္ဒဿ ဝိစိတြဝါစကတ္တာ. မဟန္တံ ဝိပုလံ အပရိမိတံ အဂ္ဃတီတိ မဟဂ္ဃံ. နတ္ထိ ဧတဿ တုလာ ဥပမာ၊ တုလံ ဝါ သဒိသန္တိ အတုလံ. ကဒါစိဒေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဒုက္ခေန လဒ္ဓဗ္ဗဒဿနတ္တာ ဒုလ္လဘဒဿနံ. အနောမေဟိ ဥဠာရဂုဏေဟေဝ သတ္တေဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော အနောမသတ္တပရိဘောဂံ.

ဣဒါနိ နေသံ စိတ္တီကတာဒိအတ္ထာနံ သဝိသေသံ စက္ကရတနေ လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတွာ ဣတရေသုပိ တေ အတိဒိသိတုံ ‘‘ယထာ စ စက္ကရတန’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အညံ ဒေဝဋ္ဌာနံ နာမ န ဟောတိ ရညော အနညသာဓာရဏိဿရိယာဒိသမ္ပတ္တိပဋိလာဘဟေတုတော၊ အညေသံ သတ္တာနံ ယထိစ္ဆိတတ္ထပဋိလာဘဟေတုတော စ. အဂ္ဃေါ နတ္ထိ အတိဝိယ ဥဠာရသမုဇ္ဇလရတနတ္တာ၊ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မတာယ စ. ယဒဂ္ဂေန စ မဟဂ္ဃံ၊ တဒဂ္ဂေန အတုလံ. သတ္တာနံ ပါပဇိဂုစ္ဆနေန ဝိဂတကာဠကော ပုညပသုတတာယ မဏ္ဍဘူတော ယာဒိသော ကာလော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒါရဟော၊ တာဒိသေ ဧဝ စက္ကဝတ္တီနမ္ပိ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ကဒါစိ ကရဟစီတိ ပရိယာယဝစနံ၊ ‘‘ကဒါစီ’’တိ ဝါ ယထာဝုတ္တကာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ကရဟစီ’’တိ ဇမ္ဗုသိရိဒီပသင်္ခါတံ ဒေသံ. တေနာဟ –

‘‘ကာလံ ဒီပဉ္စ ဒေသဉ္စ၊ ကုလံ မာတရမေဝ စ၊

ဣမေ ပဉ္စ ဝိလောကေတွာ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မဟာယသော’’တိ. (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၀)၊

ဥပမာဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ. ဥပမောပမေယျာနဉ္စ န အစ္စန္တမေဝ သဒိသတာ၊ တသ္မာ ယထာ ဗုဒ္ဓါ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န တထာ စက္ကဝတ္တိနော၊ စက္ကဝတ္တိနော ပန အနေကဒါပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒကပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝံ သန္တေပိ စက္ကဝတ္တိဝတ္တပူရဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုလ္လဘုပ္ပါဒေါယေဝါတိ ဣမိနာ ဒုလ္လဘုပ္ပါဒတာသာမညေန တေသံ ဒုလ္လဘဒဿနတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမံ စက္ကရတနာနုဘာဝေန သမိဇ္ဈမာနော ဂုဏော စက္ကဝတ္တိပရိဝါရဇနသာဓာရဏော၊ တထာပိ စက္ကဝတ္တီ ဧဝ နံ သာမိဘာဝေန ဝိသဝိတာယ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ တဒတ္ထမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. ယထာဝုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ၊ ဆန္နမ္ပိ ဝါ အတ္ထာနံ သေသရတနေသုပိ လဗ္ဘနတော ‘‘ဧဝံ သေသာနိပီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ဣမေဟိ ပန ရတနေဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ကိမတ္ထံ ပစ္စနုဘောတိ၊ နနု ဝိနာပိ တေသု ကေနစိ ရညာ စက္ကဝတ္တိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စောဒနာယ တဿ တေဟိ ဟထာရဟမတ္ထပစ္စနုဘဝနဒဿနေန ကေနစိပိ အဝိနာဘာဝိတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အဇိတံ ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာယ ခတ္တိယမဏ္ဍလံ ဇိနာတိ မဟေသက္ခတာသံဝတ္တနိယကမ္မနိဿန္ဒဘာဝတော. ယထာသုခံ အနုဝိစရတိ ဟတ္ထိရတနံ၊ အဿရတနဉ္စ အဘိရုဟိတွာ တေသံ အာနုဘာဝေန အန္တောပါတရာသံယေဝ သမုဒ္ဒပရိယန္တံ ပထဝိံ အနုပရိယာယိတွာ ရာဇဓာနိယာ ဧဝ ပစ္စာဂမနတော. ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ တတ္ထ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စသံဝိဒဟနတော. အဝသေသေဟိ မဏိရတနဣတ္ထိရတနဂဟပတိရတနေဟိ ဥပဘုဉ္ဇနေန ပဝတ္တံ ဥပဘောဂသုခံ အနုဘဝတိ ယထာရဟံ တေဟိ တထာနုဘဝနသိဒ္ဓိတော. သော ဟိ မဏိရတနေန ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမေတွာ အာလောကဒဿနာဒိနာ သုခမနုဘဝတိ၊ ဣတ္ထိရတနေန အတိက္ကန္တမာနုသကရူပဒဿနာဒိဝသေန၊ ဂဟပတိရတနေန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတမဏိကနကရဇတာဒိဓနပဋိလာဘဝသေန သုခမနုဘဝတိ.

ဣဒါနိ သတ္တိယာ၊ သတ္တိဖလေန စ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပဌမေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တိဝိဓာ ဟိ သတ္တိယော ‘‘သက္ကောန္တိ သမတ္ထေန္တိ ရာဇာနော ဧတာယာ’’တိ ကတွာ. ယထာဟု –

‘‘ပဘာဝုဿာဟမန္တာနံ၊ ဝသာ တိဿော ဟိ သတ္တိယော၊

ပဘာဝေါ ဒဏ္ဍဇော တေဇော၊ ပတာပေါ တု စ ကောသဇော.

မန္တော စ မန္တနံ သော တု၊ စတုက္ကဏ္ဏော ဒွိဂေါစရော၊

တိဂေါစရော တု ဆက္ကဏ္ဏော၊ ရဟဿံ ဂုယှမုစ္စတေ’’တိ.

တတ္ထ ဝီရိယဗလံ ဥဿာဟသတ္တိ. ပဌမေန စဿ စက္ကရတနေန တဒနုယောဂေါ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ကသ္မာတိ စေ? တေန ဥဿာဟသတ္တိယာ ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ အပ္ပဋိဟတာဏာစက္ကဘာဝဿ သိဒ္ဓိတော. ပညာဗလံ မန္တသတ္တိ. ပစ္ဆိမေန စဿ ပရိဏာယကရတနေန တဒနုယောဂေါ. ကသ္မာတိ စေ? တဿ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု ကုသလဘာဝေန မန္တသတ္တိယာ ဝိယ အဝိရဇ္ဈနပယောဂတ္တာ. ဒမနေန၊ ဓနေန စ ပဘုတ္တံ ပဘူသတ္တိ. ဟတ္ထိအဿဂဟပတိရတနေဟိ စဿ တဒနုယောဂေါ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ကသ္မာတိ စေ? ဟတ္ထိအဿရတနာနံ မဟာနုဘာဝတာယ၊ ဂဟပတိရတနတော ပဋိလဒ္ဓကောသသမ္ပတ္တိယာ စ ပဘာဝသတ္တိယာ ဝိယ ပဘာဝသမိဒ္ဓိသိဒ္ဓိတော. ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ယထာဝုတ္တာဟိ တိဝိဓာဟိ သတ္တီဟိ ပယုဇ္ဇနတော ယံ ဖလံ လဒ္ဓဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ တေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကသ္မာတိ စေ? တေဟေဝ ဥပဘောဂသုခဿ သိဇ္ဈနတော.

ဒုဝိဓသုခဝသေနပိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သော ဣတ္ထိမဏိရတနေဟီ’’တိအာဒိ ကထိတံ. ဘောဂသုခန္တိ သမီပေ ကတွာ ပရိဘောဂဝသေန ပဝတ္တသုခံ. သေသေဟီတိ တဒဝသေသေဟိ စက္ကာဒိပဉ္စရတနေဟိ. အပစ္စတ္ထိကတာဝသေန ပဝတ္တသုခံ ဣဿရိယသုခံ. ဣဒါနိ တေသံ သမ္ပန္နဟေတုဝသေနပိ ကေနစိ အဝိနာဘာဝိတမေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဝိသေသတော’’တိအာဒိမာဟ. အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ အဒေါသသင်္ခါတေန ကုသလမူလေန သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ဥပ္ပါဒိတကမ္မဿ အာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ သောမ္မတရရတနဇာတိကတ္တာ. ကမ္မဖလဉှိ ယေဘုယျေန ကမ္မသရိက္ခကံ. မဇ္ဈိမာနိ မဏိဣတ္ထိဂဟပတိရတနာနိ အလောဘကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဥဠာရဓနဿ၊ ဥဠာရဓနပဋိလာဘကာရဏဿ စ ပရိစ္စာဂသမ္ပဒါဟေတုကတ္တာ. ပစ္ဆိမံ ပရိဏာယကရတနံ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇတိ မဟာပညေနေဝ စက္ကဝတ္တိရာဇကိစ္စဿ ပရိနေတဗ္ဗတ္တာ၊ မဟာပညဘာဝဿ စ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မနိဿန္ဒဘာဝတော. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တေတိ မဟာဝဂ္ဂေ ဒုတိယေ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၅.၂၂၃). ရတနသုတ္တဿာတိ တတ္ထ ပဉ္စမဝဂ္ဂေ သင်္ဂီတဿ ဒုတိယဿ ရတနသုတ္တဿ (သံ. နိ. ၅.၂၂၃). ဥပဒေသော နာမ သဝိသေသံ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ဝိစာရဏဝသေန ပဝတ္တော နယော.

သရဏတော ပဋိပက္ခဝိဓမနတော သူရာ သတ္တိဝန္တော၊ နိဗ္ဘယာဝဟာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အဘီရုကဇာတိကာ’’တိ. အသုရေ ဝိဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ဓီရော နာမ၊ တဿ သေနင်္ဂဘာဝတော ဒေဝပုတ္တော ‘‘အင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဓီရဿ အင်္ဂံ၊ တဿ ရူပမိဝ ရူပံ ယေသံ တေ ဓီရင်္ဂရူပါ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝပုတ္တသဒိသကာယာ’’တိ. ဧကေတိ သာရသမာသနာမကာ အာစရိယာ၊ တဒက္ခမန္တော အာဟ ‘‘အယံ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ. သဘာဝေါတိ သဘာဝဘူတော အတ္ထော. ဥတ္တမသူရာတိ ဥတ္တမယောဓာ. သူရသဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ ယောဓတ္ထော. ဧဝဉှိ ပုရိမနယတော ဣမဿ ဝိသေသတာ ဟောတိ၊ ‘‘ဥတ္တမတ္ထော သူရသဒ္ဒေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ၊ ‘‘ဥတ္တမာ သူရာ ဝုစ္စန္တီ’’တိပိ ဟိ ပါဌော ဒိဿတိ. ဝီရာနန္တိ ဝီရိယဝန္တာနံ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ ‘‘အင်္ဂီယတိ ဉာယတိ ဖလမေတေနာ’’တိ ကတွာ. ယေန ဝီရိယေန ‘‘ဓီရာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တဒေဝ ဓီရင်္ဂံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဝီရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ရူပန္တိ သရီရံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာ’’တိ. ဝီရိယမေဝ ဝီရိယမယံ ယထာ ‘‘ဒါနမယ’’န္တိ၊ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ ဣတိဝု. ၆၀၊ နေတ္တိ. ၃၄) တသ္မာ ဝီရိယသင်္ခါတသရီရာ ဝိယာတိ အတ္ထော. ဝီရိယံ ပန န ဧကန္တရူပန္တိ ဝိယ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အပိစ ဓီရင်္ဂေန နိဗ္ဗတ္တံ ဓီရင်္ဂန္တိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝမ္ပိ ဝီရိယတော ရူပံ န ဧကန္တံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ဝိယ-သဒ္ဒေန ဒဿေတိ. အထ ဝါ ရူပံ သရီရဘူတံ ဓီရင်္ဂံ ဝီရိယမေတေသန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ တထာပိ ဝီရိယံ နာမ ကိဉ္စိ သဝိဂ္ဂဟံ န ဟောတီတိ ဒီပေတိ ‘‘ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာ’’တိ ဣမိနာ၊ ဣဓာပိ မယသဒ္ဒေါ သကတ္ထေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တသ္မာ သဝိဂ္ဂဟဝီရိယသဒိသာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဝိဂ္ဂဟံ စေ ဝီရိယံ နာမ သိယာ၊ တေ စဿ ပုတ္တာ တံသဒိသာယေဝ ဘဝေယျုန္တိ အယမေဝ စတ္ထော အာစရိယေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) အနုမတော. မဟာပဒါနဋ္ဌကထာယံ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ဓီရင်္ဂံ ရူပမေတေသန္တိ ဓီရင်္ဂရူပါ၊ ဝီရိယဇာတိကာ ဝီရိယသဘာဝါ ဝီရိယမယာ အကိလာသုနော အဟေသုံ၊ ဒိဝသမ္ပိ ယုဇ္ဈန္တာ န ကိလမန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ၊ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄) တဒေတံ ရူပသဒ္ဒဿ သဘာဝတ္ထတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဓ စေဝ အညတ္ထ ကတ္ထစိ ‘‘ဓိတင်္ဂရူပါ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ. ဝီရိယတ္ထောပိ ဟိ ဓိတိသဒ္ဒေါ ဟောတိ ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ၊ ဒိဋ္ဌံ သော အတိဝတ္တတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၅၇) ဓိတိသဒ္ဒေါ ဝိယ. ကတ္ထစိ ပန ‘‘ဝီရင်္ဂ’’န္တိ ပါဌောဝ ဒိဋ္ဌော. ယထာ ရုစ္စတိ၊ တထာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

နနု စ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပဋိသေနာ နာမ နတ္ထိ၊ ယ’မဿ ပုတ္တာ ပမဒ္ဒေယျုံ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘ပရသေနပ္ပမဒ္ဒနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သောဓေန္တော ‘‘သစေ’’တိအာဒိမာဟ၊ ပရသေနာ ဟောတု ဝါ၊ မာ ဝါ၊ ‘‘သစေ ပန ဘဝေယျာ’’တိ ပရိကပ္ပနာမတ္တေန တေသံ ဧဝမာနုဘာဝတံ ဒဿေတုံ တထာ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော၊ ‘‘ပရသေနပ္ပမဒ္ဒနာ’’တိ ဝုတ္တေပိ ပရသေနံ ပမဒ္ဒိတုံ သမတ္ထာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော ပကရဏတောပိ အတ္ထန္တရဿ ဝိညာယမာနတ္တာ၊ ယထာ ‘‘သိက္ခမာနေန ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခုနာ အညာတဗ္ဗံ ပရိပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ပရိပဉှိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါစိ. ၄၃၄) ဧတဿ ပဒဘာဇနီယေ (ပါစိ. ၄၃၆) ‘‘သိက္ခိတုကာမေနာ’’တိ အတ္ထဂ္ဂဟဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ပရိမဒ္ဒိတုံ သမတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တေ ပရသေနံ ပမဒ္ဒန္တာ တိဋ္ဌန္တိ၊ အထ ခေါ ပမဒ္ဒနသမတ္ထာ ဧဝ ဟောန္တိ. ဧဝမညတြပိ ယထာရဟံ. ပရသေနံ ပမဒ္ဒနာယ သမတ္ထေန္တီတိ ပရသေနပ္ပမဒ္ဒနာတိ အတ္ထံ ဒဿေတီတိပိ ဝဒန္တိ.

ပုဗ္ဗေ ကတူပစိတဿ ဧတရဟိ ဝိပစ္စမာနကဿ ပုညဓမ္မဿ စိရတရံ ဝိပစ္စိတုံ ပစ္စယဘူတံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသမုဒါဂတံ ပယောဂသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဓမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မေနာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗောတိအာဒိနာ ပဉ္စသီလဓမ္မေနာ’’တိ အတ္ထမာဟ. အယဉှိ အတ္ထော ‘‘ယေ ခေါ ပနာနန္ဒ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပဋိရာဇာနော၊ တေ ရာဇာနံ မဟာသုဒဿနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟံသု ‘ဧဟိ ခေါ မဟာရာဇ၊ သွာဂတံ တေ မဟာရာဇ၊ သကံ တေ မဟာရာဇ၊ အနုသာသ မဟာရာဇာ’တိ. ရာဇာ မဟာသုဒဿနော ဧဝမာဟ ‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော၊ အဒိန္နံ န အာဒါတဗ္ဗံ၊ ကာမေသု မိစ္ဆာ န စရိတဗ္ဗာ၊ မုသာ န ဘဏိတဗ္ဗာ၊ မဇ္ဇံ န ပါတဗ္ဗံ၊ ယထာဘုတ္တဉ္စ ဘုဉ္ဇထာ’တိ. ယေ ခေါ ပနာနန္ဒ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပဋိရာဇာနော၊ တေ ရညော မဟာသုဒဿနဿ အနုယန္တာ အဟေသု’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၄) အာဂတံ ရညော ဩဝါဒဓမ္မံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ဧဝဉှိ ‘‘အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေနာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝိသေသနဝစနံ သုသမတ္ထိတံ ဟောတိ. အညာသုပိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂၂၆၊ ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၂၃) အယမေဝတ္ထော ဝုတ္တော.

မဟာပဒါနဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အဒဏ္ဍေနာတိ ယေ ကတာပရာဓေ သတ္တေ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဂဏှန္တိ၊ တေ ဓနဒဏ္ဍေန ရဇ္ဇံ ကာရေန္တိ နာမ၊ ယေ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇံ အနုသာသန္တိ၊ တေ သတ္ထဒဏ္ဍေန. အယံ ပန ဒုဝိဓမ္ပိ ဒဏ္ဍံ ပဟာယ အဒဏ္ဍေန အဇ္ဈာဝသတိ. အသတ္ထေနာတိ ယေ ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေန ပရံ ဝိဟေသန္တိ၊ တေ သတ္ထေန ရဇ္ဇံ ကာရေန္တိ နာမ. အယံ ပန သတ္ထေန ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယပိ ပိဝနမတ္တံ လောဟိတံ ကဿစိ အနုပ္ပါဒေတွာ ဓမ္မေနေဝ၊ ‘ဧဟိ ခေါ မဟာရာဇာ’တိ ဧဝံ ပဋိရာဇူဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာဂမနော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပထဝိံ အဘိဝိဇိနိတွာ အဇ္ဈာဝသတိ အဘိဘဝိတွာ သာမီ ဟုတွာ ဝသတီတိ အတ္ထော’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄) ဝုတ္တံ၊ တဒေတံ ‘‘ဓမ္မေနာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကတူပစိတေန ဧတရဟိ ဝိပစ္စမာနကေန ယေန ကေနစိ ပုညဓမ္မေနာ’’တိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနေဝ ဟိ ‘‘ဓမ္မေန ပဋိရာဇူဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာဂမနော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပထဝိံ အဘိဝိဇိနိတွာ အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ. အာစရိယေနပိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) ဝုတ္တံ ဓမ္မေနာတိ ကတူပစိတေန အတ္တနော ပုညဓမ္မေန. တေန ဟိ သဉ္စောဒိတာ ပထဝိယံ သဗ္ဗရာဇာနော ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ‘‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ အတ္တနော ရဇ္ဇံ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ နိယျာတေန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဣမံ ပထဝိံ သာဂရပရိယန္တံ အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဓမ္မေန အဘိဝိဇိယ အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ၊ တေနပိ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဒဿေတိ၊ တသ္မာ ဥဘယထာပိ ဧတ္ထ အတ္ထော ယုတ္တော ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စက္ကဝတ္တိဝတ္တပူရဏာဒိပယောဂသမ္ပတ္တိမန္တရေန ဟိ ပုဗ္ဗေ ကတူပစိတကမ္မေနေဝ ဧဝမဇ္ဈာဝသနံ န သမ္ဘဝတိ၊ တထာ ပုဗ္ဗေ ကတူပစိတကမ္မမန္တရေန စက္ကဝတ္တိဝတ္တပူရဏာဒိပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဧဝါတိ.

ဧဝံ ဧကံ နိပ္ဖတ္တိံ ကထေတွာ ဒုတိယံ နိပ္ဖတ္တိံ ကထေတုံ ယဒေတံ ‘‘သစေ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ၊ တတ္ထ အနုတ္တာနမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟံ။ပေ။ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါတိ ဧတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ ရာဂါဒယော သတ္တ ပါပဓမ္မာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ တေ သတ္တသန္တာနံ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ ကုသလပ္ပဝတ္တိံ နိဝါရေန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဣဓ ဆဒသဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ ‘‘ရာဂဒေါသာ’’တိအာဒိနာ. ဒုစ္စရိတန္တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော အညေန မနောဒုစ္စရိတေန သဟ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပန ဝိသေသေန သတ္တာနံ ဆဒနတော၊ ပရမသာဝဇ္ဇတ္တာ စ ဝိသုံ ဂဟိတာ. ဝုတ္တဉ္စ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ အန္တောဇာလီကတာ၊ ဧတ္ထ သိတာဝ ဥမ္မုဇ္ဇမာနာ ဥမ္မုဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၄၆). တထာ မုယှနဋ္ဌေန မောဟော၊ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာတိ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန အညာဏမေဝ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိဿ ဒွိဓာပိ ဆဒနတ္ထော ကထိတော ‘‘အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ၊ ယံ မောဟော သဟတေ နရ’’န္တိ၊ (မဟာနိ. ၅၊ ၁၅၆၊ ၁၉၅) ‘‘အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော၊ ဝေဝိစ္ဆာ ပမာဒါ နပ္ပကာသတီ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၃၉၊ စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ.၂) စ. ဧဝံ ရာဂဒေါသာဒီနမ္ပိ ဆဒနတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. မဟာပဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃) ပန ရာဂဒေါသမောဟမာနဒိဋ္ဌိကိလေသတဏှာဝသေန သတ္တ ပါပဓမ္မာ ဂဟိတာ. တတြ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ၊ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာတိ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန လောဘော ဧဝ ဒွိဓာ ဝုတ္တော. တထာ ဟိဿ ဒွိဓာပိ ဆဒနတ္ထော ဧကန္တိကောဝ. ယထာဟ ‘‘အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ၊ ယံ ရာဂေါ သဟတေ နရ’’န္တိ၊ ‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ၊ တဏှာဆဒနဆာဒိတာ’’တိ (ဥဒါ. ၉၄) စ၊ ကိလေသဂ္ဂဟဏေန စ ဝုတ္တာဝသိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာဒယော ဝုတ္တာ.

သတ္တဟိ ပဋိစ္ဆန္နေတိ ဟေတုဂဗ္ဘဝစနံ၊ သတ္တဟိ ပါပဓမ္မေဟိ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ကိလေသဝသေန အန္ဓကာရေ လောကေတိ အတ္ထော. တံ ဆဒနန္တိ သတ္တပါပဓမ္မသင်္ခါတံ ဆဒနံ. ဝိဝဋ္ဋေတွာတိ ဝိဝဋ္ဋံ ကတွာ ဝိဂမေတွာ. တဒေဝ ပရိယာယန္တရေန ဝုတ္တံ ‘‘သမန္တတော သဉ္ဇာတာလောကော ဟုတွာ’’တိ. ကိလေသဆဒနဝိဂမော ဧဝ ဟိ အာလောကော၊ ဧတေန ဝိဝဋ္ဋယိတဗ္ဗော ဝိဂမေတဗ္ဗောတိ ဝိဝဋ္ဋော၊ ဆာဒေတိ ပဋိစ္ဆာဒေတီတိ ဆဒေါ၊ ဝိဝဋ္ဋော ဆဒေါ အနေနာတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ၊ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ ဝါတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ. အယဉှိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒသဒ္ဒေါ ဒဠှဓမ္မပစ္စက္ခဓမ္မသဒ္ဒါဒယော ဝိယ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန အာကာရန္တော၊ ဩကာရန္တော စ ဟောတိ. တထာ ဟိ မဟာပဒါနဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ရာဂဒေါသမောဟမာနဒိဋ္ဌိကိလေသတဏှာသင်္ခါတံ ဆဒနံ အာဝရဏံ ဝိဝဋံ ဝိဒ္ဓံသိတံ ဝိဝဋကံ ဧတေနာတိ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ၊ ‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ’တိပိ ပါဌော၊ အယမေဝတ္ထော’’တိ၊ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃) တဿာ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါတိ ဩကာရဿ အာကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော’’တိ. သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘အာဓနွာဒိတောတိ လက္ခဏေန သမာသန္တဂတေဟိ ဓနုသဒ္ဒါဒီဟိ ကွစိ အာပစ္စယော’’တိ ဝတွာ ‘‘ကဏ္ဍိဝဓနွာ၊ ပစ္စက္ခဓမ္မာ၊ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ’’တိ ပယောဂမုဒါဟရန္တိ.

ကသ္မာ ပဒတ္တယမေတံ ဝုတ္တန္တိ အနုယောဂံ ဟေတာလင်္ကာရနယေန ပရိဟရန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ၊ တတ္ထာတိ စ တီသု ပဒေသူတိ အတ္ထော. ပူဇာဝိသေသံ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ အရဟတီတိ အရဟန္တိ အတ္ထေန ပူဇာရဟတာ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ပူဇာရဟတာတိ တဿာ ပူဇာရဟတာယ ဟေတု ဝုတ္တော. သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနပုဗ္ဗကတ္တာ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ဗုဒ္ဓတ္တဟေတုဘူတာ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတာ ဝုတ္တာ. ကမ္မာဒိဝသေန တိဝိဓံ ဝဋ္ဋဉ္စ ရာဂါဒိဝသေန သတ္တဝိဓော ဆဒေါ စ ဝဋ္ဋစ္ဆဒါ၊ ဝဋ္ဋစ္ဆဒေဟိ ဝိဂတော၊ ဝိဂတာ ဝါ ဝဋ္ဋစ္ဆဒါ ယဿာတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ၊ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ ဝါ၊ ဒွန္ဒပုဗ္ဗဂေါ ပန ဝိ-သဒ္ဒေါ ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋော စ ဝိစ္ဆဒေါ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ ဝဒန္တိ ‘‘ဝိဝဋ္ဋော စ သော ဝိစ္ဆဒေါ စာတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ၊ ဥတ္တရပဒေ ပုဗ္ဗပဒလောပေါတိ အတ္ထံ ဒဿေတီ’’တိ. ‘‘အရဟံ ဝဋ္ဋာဘာဝေနာ’’တိ ဣဒံ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ၊ ကိလေသာရီနံ သံသာရစက္ကဿာရာနဉ္စ ဟတတ္တာ၊ ပါပကရဏေ စ ရဟာဘာဝါတိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣဒဉှိ ဖလေန ဟေတာနုမာနဒဿနံ – ယထာ တံ ဓူမေန အဂ္ဂိဿ၊ ဥဒကောဃေန ဥပရိ ဝုဋ္ဌိယာ၊ ဧတေန စ အတ္ထေန အရဟဘာဝေါ ဟေတု၊ ဝဋ္ဋာဘာဝေါ ဖလန္တိ အယံ အာစရိယမတိ. ‘‘ပစ္စယာဒီနံ၊ ပူဇာဝိသေသဿ စ အရဟတ္တာ’’တိ ပန ဟေတုနာ ဖလာနုမာနဒဿနမ္ပိ သိယာ ယထာ တံ အဂ္ဂိနာ ဓူမဿ၊ ဥပရိ ဝုဋ္ဌိယာ ဥဒကောဃဿ. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဒနာဘာဝေနာ’’တိ ဣဒံ ပန ဟေတုနာ ဖလာနုမာနဒဿနံ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသစ္ဆဒနာဘာဝပုဗ္ဗကတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝဿ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဟိ ဝိစ္ဆဒတာ၊ သဗ္ဗညုတညာဏေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေါ. ‘‘ဝိဝဋ္ဋော စ ဝိစ္ဆဒေါ စာ’’တိ ဣဒံ ဟေတုဒွယံ. ကာမဉ္စ အာစရိယမတိယာ ဖလေန ဟေတုအနုမာနဒဿနေ ဝိဝဋ္ဋတာ ဖလမေဝ ဟောတိ၊ ဟေတုအနုမာနဒဿနဿ၊ ပန တထာဉာဏဿ စ ဟေတုဘာဝတော ဟေတုယေဝ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ပဒတ္တယဝစနေ ဟေတာလင်္ကာရနယေန ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဝသေနပိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒုတိယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒုတိယေန ဝေသာရဇ္ဇေနာတိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ တထာဂတဿ ဝေသာရဇ္ဇာနိ၊ ယေဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ သမန္နာဂတော တထာဂတော အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ၊ ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတိ၊ ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၄.၈၊ မ. နိ. ၁.၁၅၀) ဘဂဝတာ ဝုတ္တက္ကမေန ဒုတိယဘူတေန ‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော ‘ဣမေ အာသဝါ အပရိက္ခီဏာ’တိ၊ တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ကောစိ ဝါ လောကသ္မိံ သဟ ဓမ္မေန ပဋိစောဒေဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ ဘိက္ခဝေ န သမနုပဿာမိ၊ ဧတမဟံ ဘိက္ခဝေ နိမိတ္တံ အသမနုပဿန္တော ခေမပ္ပတ္တော အဘယပ္ပတ္တော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမီ’’တိ ပရိဒီပိတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ပုရိမသိဒ္ဓီတိ ပုရိမဿ ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ အရဟတ္တသိဒ္ဓိ၊ ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇဿ တဒတ္ထဘာဝတော တေန ဝေသာရဇ္ဇေန တဒတ္ထသိဒ္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော ‘ဣမေ အာသဝါ အပရိက္ခီဏာ’ တိ’’အာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ ဟိ ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇံ ‘‘ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒဿ အတ္ထောတိ. တတော စ ဝိညာယတိ ‘‘ယထာ ဒုတိယေန ဝေသာရဇ္ဇေန ပုရိမသိဒ္ဓိ၊ ဧဝံ ပုရိမေနပိ အတ္ထေန ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇသိဒ္ဓီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣမိနာ နယေန စတုဝေသာရဇ္ဇဝသေန ပဒတ္တယဝစနေ ပယောဇနဒဿနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ. ဣတရထာ ဟိ ကိဉ္စိပယောဇနာဘာဝတော ဣဒံယေဝ ဝစနံ ဣဓ အဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

ပဌမေနာတိ ဝုတ္တနယေန ပဌမဘူတေန ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ‘ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’တိ၊ တတြ။ပေ။ ဝိဟရာမီ’’တိ ပရိဒီပိတေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ဒုတိယသိဒ္ဓီတိ ဒုတိယဿ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိ တဿ တဒတ္ထဘာဝတော. တတိယစတုတ္ထေဟီတိ ဝုတ္တနယေနေဝ တတိယစတုတ္ထဘူတေဟိ ‘‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ၊ တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာတိ၊ တတြ။ပေ။ ဝိဟရာမီ’’တိ စ ‘‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတော၊ သော န နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ၊ တတြ။ပေ။ ဝိဟရာမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၈၊ မ. နိ. ၁.၁၅၀) စ ပရိဒီပိတေဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ. တတိယသိဒ္ဓီတိ တတိယဿ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ’’တိ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတ္ထသိဒ္ဓိ တေဟိ တဿ ပါကဋဘာဝတောတိ အတ္ထော. ‘‘ယာထာဝတော အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာပဒေသေန ဟိ သတ္ထု ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော အဟောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၈) အာစရိယေန ဝုတ္တံ၊ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒဘာဝေနေဝ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာသိဒ္ဓိတော ‘‘တတိယေန တတိယစတုတ္ထသိဒ္ဓီ’’တိပိ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ.

ဧဝံ ပဒတ္တယဝစနေ စတုဝေသာရဇ္ဇဝသေန ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ စက္ခုတ္တယဝသေနပိ ဒဿေန္တော ‘‘ပုရိမဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဥပနျာသတ္ထော. ပုရိမံ ‘‘အရဟ’’န္တိ ပဒံ ဘဂဝတော ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလတ္တယဉာဏသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ခုံ သာဓေတိ ကိလေသာရီနံ၊ သံသာရစက္ကဿ အရာနဉ္စ ဟတဘာဝဒီပနတော. ဒုတိယံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပဒံ အာသယာနုသယဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏသင်္ခါတံ ဗုဒ္ဓစက္ခုံ သာဓေတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿေဝ တံသမ္ဘဝတော. တဒေတဉှိ ဉာဏဒွယံ သာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ န သမ္ဘဝတိ. တတိယံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတံ သမန္တစက္ခုံ သာဓေတိ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဟိ ဝတွာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒါ’’တိ ဝစနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝါယ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိဘာဝေတီတိ. ‘‘အဟံ ခေါ ပန တာတ အမ္ဗဋ္ဌ မန္တာနံ ဒါတာ’’တိ ဣဒံ အပ္ပဓာနံ၊ ‘‘တွံ မန္တာနံ ပဋိဂ္ဂဟေတာ’’တိ ဣဒမေဝ ပဓာနံ သမုတ္တေဇနာဝစနန္တိ သန္ဓာယ ‘‘တွံ မန္တာနံ ပဋိဂ္ဂဟေတာတိ ဣမိနာ’ဿ မန္တေသု သူရဘာဝံ ဇနေတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ လက္ခဏဝိဘာဝနေ ဝိသဒဉာဏတာသင်္ခါတံ သူရဘာဝံ ဇနေတီတိ အတ္ထော.

၂၅၉. ဧဝံ ဘောတိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနေ နိပါတော၊ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဉ္စေတ္ထ တထာ မယံ တံ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဝေဒိဿာမ၊ တွံ မန္တာနံ ပဋိဂ္ဂဟေတာတိ စ ဧဝံ ပဝတ္တဿ ပေါက္ခရသာတိနော ဝစနဿ သမ္ပဋိဂ္ဂဟော. ‘‘တဿတ္ထော’’တိအာဒိနာပိ ဟိ တဒေဝတ္ထံ ဒဿေတိ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြာဟ္မဏဿ ပေါက္ခရသာတိဿ ပဋိဿုတွာ’’တိ၊ တံ ပနေသ အာစရိယဿ သမုတ္တေဇနာယ လက္ခဏေသု ဝိဂတသမ္မောဟဘာဝေန ဗုဒ္ဓမန္တေ သမ္ပဿမာနတ္တာ ဝဒတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သောပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘တာယာတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ သမုတ္တေဇနာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၉) အာစရိယေန ဝုတ္တံ၊ အဓုနာ ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘တာယ အာစရိယကထာယာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ. အတ္ထတော စေသ အဝိရုဒ္ဓေါယေဝ. မန္တေသု သတိသမုပ္ပါဒိကာ ဟိ ကထာ သမုတ္တေဇနာတိ.

အယာနဘူမိန္တိ ယာနဿ အဘူမိံ၊ ယာနေန ယာတုမသက္ကုဏေယျဋ္ဌာနဘူတံ၊ ဒွါရကောဋ္ဌကသမီပံ ဂန္တွာတိ အတ္ထော.