နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ဒီဃနိကာယေ

သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂအဘိနဝဋီကာ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ယော ဒေသေတွာန သဒ္ဓမ္မံ၊ ဂမ္ဘီရံ ဒုဒ္ဒသံ ဝရံ၊

ဒီဃဒဿီ စိရံ ကာလံ၊ ပတိဋ္ဌာပေသိ သာသနံ.၁.

ဝိနေယျဇ္ဈာသယေ ဆေကံ၊ မဟာမတိံ မဟာဒယံ၊

နတွာန တံ သသဒ္ဓမ္မဂဏံ ဂါရဝဘာဇနံ.၂.

သင်္ဂီတိတ္တယမာရုဠှာ၊ ဒီဃာဂမဝရဿ ယာ၊

သံဝဏ္ဏနာ ယာ စ တဿာ၊ ဝဏ္ဏနာ သာဓုဝဏ္ဏိတာ. ၃.

အာစရိယဓမ္မပါလ- တ္ထေရေနေဝါဘိသင်္ခတာ၊

သမ္မာ နိပုဏဂမ္ဘီရ-ဒုဒ္ဒသတ္ထပ္ပကာသနာ.၄.

ကာမဉ္စ သာ တထာဘူတာ၊ ပရမ္ပရာဘတာ ပန၊

ပါဌတော အတ္ထတော စာပိ၊ ဗဟုပ္ပမာဒလေခနာ.၅.

သင်္ခေပတ္တာ စ သောတူဟိ၊ သမ္မာ ဉာတုံ သုဒုက္ကရာ၊

တသ္မာ သဗြဟ္မစာရီနံ၊ ယာစနံ သမနုဿရံ.၆.

ယော’နေကသေတနာဂိန္ဒော၊ ရာဇာ နာနာရဋ္ဌိဿရော၊

သာသနသောဓနေ ဒဠှံ၊ သဒါ ဥဿာဟမာနသော.၇.

တံ နိဿာယ ‘‘မမေသောပိ၊ သတ္ထုသာသနဇောတနေ၊

အပ္ပေဝ နာမုပတ္ထမ္ဘော၊ ဘဝေယျာ’’တိ ဝိစိန္တယံ.၈.

ဝဏ္ဏနံ အာရဘိဿာမိ၊ သာဓိပ္ပါယမဟာပယံ၊

အတ္ထံ တမုပနိဿာယ၊ အညဉ္စာပိ ယထာရဟံ.၉.

စက္ကာဘိဝုဍ္ဎိကာမာနံ၊ ဓီရာနံ စိတ္တတောသနံ၊

သာဓုဝိလာသိနိံ နာမ၊ တံ သုဏာထ သမာဟိတာတိ. ၁၀.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

နာနာနယနိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟဿ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓသံဝဏ္ဏိတဿ သဒ္ဓါဝဟဂုဏသမ္ပန္နဿ ဒီဃာဂမဝရဿ ဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထဒီပကံ သံဝဏ္ဏနမိမံ ကရောန္တော သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟနသမတ္ထော မဟာဝေယျာကရဏောယမာစရိယော သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ရတနတ္တယပဏာမပယောဇနာဒိဝိဓာနာနိ ကရောန္တော ပဌမံ တာဝ ရတနတ္တယပဏာမံ ကာတုံ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ရတနတ္တယပဏာမကရဏပ္ပယောဇနံ တတ္ထ တတ္ထ ဗဟုဓာ ပပဉ္စေန္တိ အာစရိယာ. တထာ ဟိ ဝဏ္ဏယန္တိ –

‘‘သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ၊ သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ မဟတော အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ဋီ. ၁-၁).

အထ ဝါ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပ္ပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ၊ တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ၊ တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ၊ တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖါဒနတ္ထ’’န္တိ. အထ ဝါ ‘‘သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ရတနတ္တယဝန္ဒနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ပဘဝနိဿယဝိသုဒ္ဓိပဋိဝေဒနတ္ထံ၊ တံ ပန ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ဝိညူနံ ဗဟုမာနုပ္ပါဒနတ္ထံ၊ တံ သမ္မဒေဝ တေသံ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိက္ကမလဒ္ဓဗ္ဗာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဟိတသုခနိပ္ဖါဒနတ္ထ’’န္တိ. အထ ဝါ ‘‘မင်္ဂလဘာဝတော၊ သဗ္ဗကိရိယာသု ပုဗ္ဗကိစ္စဘာဝတော၊ ပဏ္ဍိတေဟိ သမာစရိတဘာဝတော၊ အာယတိံ ပရေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘စတုဂမ္ဘီရဘာဝယုတ္တံ ဓမ္မဝိနယံ သံဝဏ္ဏေတုကာမဿ မဟာသမုဒ္ဒံ ဩဂါဟန္တဿ ဝိယ ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတဿာပိ မဟန္တံ ဘယံ သမ္ဘဝတိ၊ ဘယက္ခယာဝဟဉ္စေတံ ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏဇနိတံ ပဏာမပူဇာဝိဓာနံ၊ တတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘အသတ္ထရိပိ သတ္ထာဘိနိဝေသဿ လောကဿ ယထာဘူတံ သတ္ထရိ ဧဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ သတ္ထုသမ္ဘာဝနတ္ထံ၊ အသတ္ထရိ စ သတ္ထုသမ္ဘာဝနပရိစ္စဇာပနတ္ထံ၊ ‘တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’တိ (ပါရာ. ၁၉၅) စ ဝုတ္တဒေါသပရိဟရဏတ္ထံ သံဝဏ္ဏနာယံ ပဏာမကိရိယာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဏာမဝိဓာနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝါဓိဂမာယ ဗုဒ္ဓယာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ၊ သဒ္ဓမ္မဿ စ ပဏာမဝိဓာနေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓဘာဝါဓိဂမာယ ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ၊ သံဃဿ စ ပဏာမဝိဓာနေန ပရမတ္ထသံဃဘာဝါဓိဂမာယ သာဝကယာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ သံဝဏ္ဏနာယံ ပဏာမကိရိယာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘မင်္ဂလာဒိကာနိ သတ္ထာနိ အနန္တရာယာနိ၊ စိရဋ္ဌိတိကာနိ၊ ဗဟုမတာနိ စ ဘဝန္တီတိ ဧဝံလဒ္ဓိကာနံ စိတ္တပရိတောသနတ္ထံ သံဝဏ္ဏနာယံ ပဏာမကိရိယာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘သောတုဇနာနံ ယထာဝုတ္တပဏာမေန အနန္တရာယေန ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိနိပ္ဖါဒနတ္ထံ သံဝဏ္ဏနာယံ ပဏာမကိရိယာ. သောတုဇနာနုဂ္ဂဟမေဝ ဟိ ပဓာနံ ကတွာ အာစရိယေဟိ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ထုတိပဏာမပရိဒီပကာနိ ဝါကျာနိ နိက္ခိပီယန္တိ၊ ဣတရထာ ဝိနာပိ တံ နိက္ခေပံ ကာယမနောပဏာမေနေဝ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိတော ကိမေတေန ဂန္ထဂါရဝကရဏေနာ’’တိ စ ဧဝမာဒိနာ. မယံ ပန ဣဓာဓိပ္ပေတမေဝ ပယောဇနံ ဒဿယိဿာမ၊ တသ္မာ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ယထာပဋိညာတသံဝဏ္ဏနာယ အနန္တရာယေန ပရိသမာပနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒမေဝ စ ပယောဇနံ အာစရိယေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဣတိ မေ ပသန္နမတိနော ။ပေ။ တဿာနုဘာဝေနာ’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ ယထာပဋိညာတသံဝဏ္ဏနာယ အနန္တရာယေန ပရိသမာပနတ္ထံ ရတနတ္တယပူဇာယ ပညာပါဋဝဘာဝတော၊ တာယ စ ပညာပါဋဝံ ရာဂါဒိမလဝိဓမနတော. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ န ဒေါသပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ အ. နိ. ၁၁.၁၁).

တသ္မာ ရတနတ္တယပူဇာယ ဝိက္ခာလိတမလာယ ပညာယ ပါဋဝသိဒ္ဓိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပူဇာယ ပညာပဒဋ္ဌာနသမာဓိဟေတုတ္တာ ပညာပါဋဝံ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ဥဇုဂတစိတ္တော ခေါ ပန မဟာနာမ အရိယသာဝကော လဘတိ အတ္ထဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မောပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ၊ ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ၊ ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတိ၊ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒယတိ၊ သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ အ. နိ. ၁၁.၁၁).

သမာဓိဿ စ ပညာယ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေါ ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉၊ ၅.၁၀၇၁၊ နေတ္တိ. ၄၀၊ ပေဋကော. ၆၆၊ မိ. ပ. ၁၄) ဝုတ္တောယေဝ. တတော ဧဝံ ပဋုဘူတာယ ပညာယ ခေဒမဘိဘုယျ ပဋိညာတံ သံဝဏ္ဏနံ သမာပယိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ။ပေ။ ပညာပါဋဝဘာဝတော’’တိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပူဇာယ အာယုဝဏ္ဏသုခဗလဝဍ္ဎနတော အနန္တရာယေန ပရိသမာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရတနတ္တယပဏာမေန ဟိ အာယုဝဏ္ဏသုခဗလာနိ ဝဍ္ဎန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘အဘိဝါဒနသီလိဿ၊ နိစ္စံ ဝုဍ္ဎာပစာယိနော၊

စတ္တာရော ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တိ၊ အာယု ဝဏ္ဏော သုခံ ဗလ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၁၀၉)၊

တတော အာယုဝဏ္ဏသုခဗလဝုဒ္ဓိယာ ဟောတွေဝ ကာရိယနိဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ရတနတ္တယပူဇာယ အာယု။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပူဇာယ ပဋိဘာနာပရိဟာနာဝဟတ္တာ အနန္တရာယေန ပရိသမာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပရိဟာနာဝဟာ ဟိ ရတနတ္တယပူဇာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သတ္တိမေ ဘိက္ခဝေ၊ အပရိဟာနီယာ ဓမ္မာ၊ ကတမေ သတ္တ? သတ္ထုဂါရဝတာ၊ ဓမ္မဂါရဝတာ၊ သံဃဂါရဝတာ၊ သိက္ခာဂါရဝတာ၊ သမာဓိဂါရဝတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သောဝစဿတာ’’တိ (အ. နိ. ၇.၃၄) တတော ပဋိဘာနာပရိဟာနေန ဟောတွေဝ ယထာပဋိညာတပရိသမာပနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ရတနတ္တယ။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. အထ ဝါ ပသာဒဝတ္ထူသု ပူဇာယ ပုညာတိသယဘာဝတော အနန္တရာယေန ပရိသမာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုညာတိသယာ ဟိ ပသာဒဝတ္ထူသု ပူဇာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ပူဇာရဟေ ပူဇယတော၊ ဗုဒ္ဓေ ယဒိဝ သာဝကေ၊

ပပဉ္စသမတိက္ကန္တေ၊ တိဏ္ဏသောကပရိဒ္ဒဝေ.

တေ တာဒိသေ ပူဇယတော၊ နိဗ္ဗုတေ အကုတောဘယေ၊

န သက္ကာ ပုညံ သင်္ခါတုံ၊ ဣမေတ္တမပိ ကေနစီ’’တိ. (ခု. ပါ. ၁၉၆၊ အပ. ၁.၁၀.၂)၊

ပုညာတိသယော စ ယထာဓိပ္ပေတပရိသမာပနုပါယော. ယထာဟ –

‘‘ဧသ ဒေဝမနုဿာနံ၊ သဗ္ဗကာမဒဒေါ နိဓိ၊

ယံ ယဒေဝါဘိပတ္ထေန္တိ၊ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ. (ခု. ပါ. ၈.၁၀)၊

ဥပါယေသု စ ပဋိပန္နဿ ဟောတွေဝ ကာရိယနိဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပသာဒဝတ္ထူသု။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ ရတနတ္တယပူဇာ နိရတိသယပုညက္ခေတ္တသမ္ဗုဒ္ဓိယာ အပရိမေယျပ္ပဘာဝေါ ပုညာတိသယောတိ ဗဟုဝိဓန္တရာယေပိ လောကသန္နိဝါသေ အန္တရာယနိဗန္ဓနသကလသံကိလေသဝိဒ္ဓံသနာယ ပဟောတိ၊ ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝဉ္စ နိဝါရေတိ. တသ္မာ သုဝုတ္တံ ‘‘သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ယထာပဋိညာတသံဝဏ္ဏနာယ အနန္တရာယေန ပရိသမာပနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

ဧဝံ ပန သပယောဇနံ ရတနတ္တယပဏာမံ ကတ္တုကာမော ဗုဒ္ဓရတနမူလကတ္တာ သေသရတနာနံ ပဌမံ တဿ ပဏာမံ ကာတုမာဟ – ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယံ။ပေ။ ဂတိဝိမုတ္တ’’န္တိ. ဗုဒ္ဓရတနမူလကာနိ ဟိ ဓမ္မသင်္ဃရတနာနိ၊ တေသု စ ဓမ္မရတနမူလကံ သင်္ဃရတနံ၊ တထာဘာဝေါ စ ‘‘ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ဘဂဝါ၊ စန္ဒကိရဏနိကရော ဝိယ တေန ဒေသိတော ဓမ္မော၊ စန္ဒကိရဏသမုပ္ပါဒိတပီဏိတော လောကော ဝိယ သံဃော’’တိ ဧဝမာဒီဟိ အဋ္ဌကထာယမာဂတဥပမာဟိ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. အထ ဝါ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဂ္ဂေါတိ ကတွာ ပဌမံ ဗုဒ္ဓေါ၊ တပ္ပဘဝတော၊ တဒုပဒေသိတတော စ တဒနန္တရံ ဓမ္မော၊ တဿ ဓမ္မဿ သာဓာရဏတော၊ တဒါသေဝနတော စ တဒနန္တရံ သံဃော ဝုတ္တော. ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝါ ဟိတေ ဝိနိယောဇကောတိ ကတွာ ပဌမံ ဗုဒ္ဓေါ၊ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္တာ တဒနန္တရံ ဓမ္မော၊ ဟိတာဓိဂမာယ ပဋိပန္နော အဓိဂတဟိတော စာတိ ကတွာ တဒနန္တရံ သံဃော ဝုတ္တော’’တိ အဋ္ဌကထာဂတနယေန အနုပုဗ္ဗတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဗုဒ္ဓရတနပဏာမဉ္စ ကရောန္တော ကေဝလပဏာမတော ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမောဝသာတိသယောတိ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိအာဒိပဒေဟိ ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမတံ ဒဿေတိ. ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဟိ ပဏာမေန သတ္ထု ဂုဏာတိသယယောဂေါ၊ တတော စဿ အနုတ္တရဝန္ဒနီယဘာဝေါ၊ တေန စ အတ္တနော ပဏာမဿ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝေါ၊ တေန စဿ ခေတ္တင်္ဂတဿ ပဏာမဿ ယထာဓိပ္ပေတနိပ္ဖတ္တိဟေတုဘာဝေါ ဒဿိတောတိ. ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမတဉ္စ ဒဿေန္တော ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော၊ သာ သုတ္တန္တဒေသနာ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာယေဝ၊ န ဝိနယဒေသနာ ဝိယ ကရုဏာပ္ပဓာနာ၊ နာပိ အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ ပညာပ္ပဓာနာတိ တဒုဘယပ္ပဓာနမေဝ ထောမနမာရဘတိ. ဧသာ ဟိ အာစရိယဿ ပကတိ၊ ယဒိဒံ အာရမ္ဘာနုရူပထောမနာ. တေနေဝ စ ဝိနယဒေသနာယ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ‘‘ယော ကပ္ပကောဋီဟိပိ။ပေ။ မဟာကာရုဏိကဿ တဿာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ကရုဏာပ္ပဓာနံ၊ အဘိဓမ္မဒေသနာယ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ။ပေ။ ယထာရုစီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁) ပညာပ္ပဓာနဉ္စ ထောမနမာရဒ္ဓံ. ဝိနယဒေသနာ ဟိ အာသယာဒိနိရပေက္ခကေဝလကရုဏာယ ပါကတိကသတ္တေနာပိ အသောတဗ္ဗာရဟံ သုဏန္တော၊ အပုစ္ဆိတဗ္ဗာရဟံ ပုစ္ဆန္တော၊ အဝတ္တဗ္ဗာရဟဉ္စ ဝဒန္တော သိက္ခာပဒံ ပညပေသီတိ ကရုဏာပ္ပဓာနာ. တထာ ဟိ ဥက္ကံသပရိယန္တဂတဟိရောတ္တပ္ပေါပိ ဘဂဝါ လောကိယသာဓုဇနေဟိပိ ပရိဟရိတဗ္ဗာနိ ‘‘သိခရဏီ၊ သမ္ဘိန္နာ’’တိအာဒိဝစနာနိ၊ (ပါရာ. ၁၈၅) ယထာပရာဓဉ္စ ဂရဟဝစနာနိ မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော မဟာပရိသမဇ္ဈေ အဘာသိ၊ တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိ ကာရဏာပေက္ခာယ စ ဝေရဉ္ဇာဒီသု သာရီရိကံ ခေဒမနုဘောသိ. တသ္မာ ကိဉ္စာပိ ဘူမန္တရပစ္စယာကာရသမယန္တရကထာနံ ဝိယ ဝိနယပညတ္တိယာပိ သမုဋ္ဌာပိကာ ပညာ အနညသာဓာရဏတာယ အတိသယကိစ္စဝတီ၊ ကရုဏာယ ကိစ္စံ ပန တတောပိ အဓိကန္တိ ဝိနယဒေသနာယ ကရုဏာပ္ပဓာနတာ ဝုတ္တာ. ကရုဏာဗျာပါရာဓိကတာယ ဟိ ဒေသနာယ ကရုဏာပဓာနတာ၊ အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ကေဝလပညာပ္ပဓာနာ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝပဋိဝေဓသမတ္ထာယ ပညာယ တတ္ထ သာတိသယပ္ပဝတ္တိတော. သုတ္တန္တဒေသနာ ပန ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အာသယာနုသယာဓိမုတ္တိစရိတာဒိဘေဒပရိစ္ဆိန္ဒနသမတ္ထာယ ပညာယ သတ္တေသု စ မဟာကရုဏာယ တတ္ထ သာတိသယပ္ပဝတ္တိတော. သုတ္တန္တဒေသနာယ ဟိ မဟာကရုဏာယ သမာပတ္တိဗဟုလော ဝိနေယျသန္တာနေ တဒဇ္ဈာသယာနုလောမေန ဂမ္ဘီရမတ္ထပဒံ ပတိဋ္ဌပေသိ. တသ္မာ အာရမ္ဘာနုရူပံ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ အယမေတ္ထ သမုဒါယတ္ထော.

အယံ ပန အဝယဝတ္ထော – ကိရတီတိ ကရုဏာ၊ ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ ပစ္စယဝေကလ္လကရဏေန အပနေတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခိတေသု ဝါ ကိရိယတိ ပသာရိယတီတိ ကရုဏာ. အထ ဝါ ကိဏာတီတိ ကရုဏာ၊ ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတိ၊ ပရဒုက္ခံ ဝါ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထော. ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ကမ္ပနံ ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ ဝါ ကရုဏာ. အထ ဝါ ကမိတိ သုခံ၊ တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ. ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာလက္ခဏာ အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗန္ဓတီတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ပဒနိပ္ဖတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဏှာဘိတတ္တေဟိ သေဝီယတီတိ သီတံ၊ ဥဏှာဘိသမနံ. တံ လာတိ ဂဏှာတီတိ သီတလံ၊ ‘‘စိတ္တံ ဝါ တေ ခိပိဿာမိ၊ ဟဒယံ ဝါ တေ ဖာလေဿာမီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. အာဠဝကသုတ္တ) ဧတ္ထ ဥရော ‘‘ဟဒယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဝက္ကံ ဟဒယ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၁၀၊ ၂.၁၁၄၊ ၃.၁၅၄) ဧတ္ထ ဟဒယဝတ္ထု၊ ‘‘ဟဒယာ ဟဒယံ မညေ အညာယ တစ္ဆတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၆၃) ဧတ္ထ စိတ္တံ၊ ဣဓာပိ စိတ္တမေဝ အဗ္ဘန္တရဋ္ဌေန ဟဒယံ. အတ္တနော သဘာဝံ ဝါ ဟရတီတိ ဟဒယံ၊ ရ-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာတိ နေရုတ္တိကာ. ကရုဏာယ သီတလံ ဟဒယမဿာတိ ကရုဏာသီတလဟဒယော၊ တံ ကရုဏာသီတလဟဒယံ.

ကာမဉ္စေတ္ထ ပရေသံ ဟိတောပသံဟာရသုခါဒိအပရိဟာနိဇ္ဈာနသဘာဝတာယ၊ ဗျာပါဒါဒီနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ စ သတ္တသန္တာနဂတသန္တာပဝိစ္ဆေဒနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ မေတ္တာမုဒိတာနမ္ပိ စိတ္တသီတလဘာဝကာရဏတာ ဥပလဗ္ဘတိ၊ တထာပိ ပရဒုက္ခာပနယနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ပရူပတာပါသဟနရသာ အဝိဟိံသာဘူတာ ကရုဏာဝ ဝိသေသေန ဘဂဝတော စိတ္တဿ စိတ္တပဿဒ္ဓိ ဝိယ သီတိဘာဝနိမိတ္တန္တိ တဿာယေဝ စိတ္တသီတလဘာဝကာရဏတာ ဝုတ္တာ. ကရုဏာမုခေန ဝါ မေတ္တာမုဒိတာနမ္ပိ ဟဒယသီတလဘာဝကာရဏတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ သဗ္ဗတ္ထ နိရဝသေသတ္ထော ဥပဒိသီယတိ၊ ပဓာနသဟစရဏာဝိနာဘာဝါဒိနယေဟိပိ ယထာလဗ္ဘမာနံ ဂယှမာနတ္တာ. အပိစေတ္ထ တံသမ္ပယုတ္တဉာဏဿ ဆအသာဓာရဏဉာဏပရိယာပန္နတာယ အသာဓာရဏဉာဏဝိသေသနိဗန္ဓနဘူတာ သာတိသယံ၊ နိရဝသေသဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိယ သဝိသယဗျာပိတာယ မဟာကရုဏာဘာဝမုပဂတာ အနညသာဓာရဏသာတိသယဘာဝပ္ပတ္တာ ကရုဏာဝ ဟဒယသီတလတ္တဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တာ. အထ ဝါ သတိပိ မေတ္တာမုဒိတာနံ ပရေသံ ဟိတောပသံဟာရသုခါဒိအပရိဟာနိဇ္ဈာနသဘာဝတာယ သာတိသယေ ဟဒယသီတလဘာဝနိဗန္ဓနတ္တေ သကလဗုဒ္ဓဂုဏဝိသေသကာရဏတာယ တာသမ္ပိ ကာရဏန္တိ ကရုဏာယ ဧဝ ဟဒယသီတလဘာဝကာရဏတာ ဝုတ္တာ. ကရုဏာနိဒါနာ ဟိ သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ. ကရုဏာနုဘာဝနိဗ္ဗာပိယမာနသံသာရဒုက္ခသန္တာပဿ ဟိ ဘဂဝတော ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာယ အနေကာနိပိ ကပ္ပါနမသင်္ချေယျာနိ အကိလန္တရူပဿေဝ နိရဝသေသဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမ္ဘရဏနိရတဿ သမဓိဂတဓမ္မာဓိပတေယျဿ စ သန္နိဟိတေသုပိ သတ္တသင်္ဃာတသမုပနီတဟဒယူပတာပနိမိတ္တေသု န ဤသကမ္ပိ စိတ္တသီတိဘာဝဿ အညထတ္တမဟောသီတိ. တီသု စေတ္ထ ဝိကပ္ပေသု ပဌမေ ဝိကပ္ပေ အဝိသေသဘူတာ ဗုဒ္ဓဘူမိဂတာ၊ ဒုတိယေ တထေဝ မဟာကရုဏာဘာဝူပဂတာ၊ တတိယေ ပဌမာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ တီသုပိ အဝတ္ထာသု ပဝတ္တာ ဘဂဝတော ကရုဏာ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပဇာနာတီတိ ပညာ၊ ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ပညပေတီတိ ဝါ ပညာ၊ တံ တဒတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သာယေဝ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနတော ပကာရေဟိ ဓမ္မသဘာဝဇောတနဋ္ဌေန ပဇ္ဇောတောတိ ပညာပဇ္ဇောတော. ပညဝတော ဟိ ဧကပလ္လင်္ကေနပိ နိသိန္နဿ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဧကပဇ္ဇောတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ၊ ပဇ္ဇောတာ. ကတမေ စတ္တာရော? စန္ဒပဇ္ဇောတော၊ သူရိယပဇ္ဇောတော၊ အဂ္ဂိပဇ္ဇောတော၊ ပညာပဇ္ဇောတော၊ ဣမေ ခေါ ဘိက္ခဝေ၊ စတ္တာရော ပဇ္ဇောတာ. ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ၊ ဣမေသံ စတုန္နံ ပဇ္ဇောတာနံ ယဒိဒံ ပညာပဇ္ဇောတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၄၅). တေန ဝိဟတော ဝိသေသေန သမုဂ္ဃါဋိတောတိ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတော၊ ဝိသေသတာ စေတ္ထ ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ. မုယှန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ မုယှတိ၊ မုယှနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟော၊ အဝိဇ္ဇာ. သွေဝ ဝိသယသဘာဝပဋိစ္ဆာဒနတော အန္ဓကာရသရိက္ခတာယ တမော ဝိယာတိ မောဟတမော. သတိပိ တမသဒ္ဒဿ သဒိသကပ္ပနမန္တရေန အဝိဇ္ဇာဝါစကတ္တေ မောဟသဒ္ဒသန္နိဓာနေန တဗ္ဗိသေသကတာဝေတ္ထ ယုတ္တာတိ သဒိသကပ္ပနာ. ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတော မောဟတမော ယဿာတိ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမော၊ တံ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမံ.

နနု စ သဗ္ဗေသမ္ပိ ခီဏာသဝါနံ ပညာပဇ္ဇောတေန အဝိဇ္ဇန္ဓကာရဟတတာ သမ္ဘဝတိ၊ အထ ကသ္မာ အညသာဓာရဏာဝိသေသဂုဏေန ဘဂဝတော ထောမနာ ဝုတ္တာတိ? သဝါသနပ္ပဟာနေန အနညသာဓာရဏဝိသေသတာသမ္ဘဝတော. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ ခီဏာသဝါနံ ပညာပဇ္ဇောတဟတာဝိဇ္ဇန္ဓကာရတ္တေပိ သတိ သဒ္ဓါဓိမုတ္တေဟိ ဝိယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာနံ သာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ သဝါသနပ္ပဟာနေန ကိလေသပ္ပဟာနဿ ဝိသေသော ဝိဇ္ဇတေဝါတိ. အထ ဝါ ပရောပဒေသမန္တရေန အတ္တနော သန္တာနေ အစ္စန္တံ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရဝိဂမဿ နိပ္ဖါဒိတတ္တာ (နိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ မ. နိ. ဋီ. ၁.၁)၊ တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတာယ ဗလေသု စ ဝသီဘာဝဿ သမဓိဂတတ္တာ၊ ပရသန္တတိယဉ္စ ဓမ္မဒေသနာတိသယာနုဘာဝေန သမ္မဒေဝ တဿ ပဝတ္တိတတ္တာ၊ ဘဂဝါယေဝ ဝိသေသတော ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမဘာဝေန ထောမေတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ ပညာပဇ္ဇောတပဒေန သသန္တာနဂတမောဟဝိဓမနာ ပဋိဝေဓပညာ စေဝ ပရသန္တာနဂတမောဟဝိဓမနာ ဒေသနာပညာ စ သာမညနိဒ္ဒေသေန၊ ဧကသေသနယေန ဝါ သင်္ဂဟိတာ. န တု ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဝိယ ပဋိဝေဓပညာယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အပရော နယော – ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဉေယျပရိယန္တိကတ္တာ သကလဉေယျဓမ္မသဘာဝါဝဗောဓနသမတ္ထေန အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတေန ပညာပဇ္ဇောတေန သကလဉေယျဓမ္မသဘာဝစ္ဆာဒကမောဟတမဿ ဝိဟတတ္တာ အနာဝရဏဉာဏဘူတေန အနညသာဓာရဏပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမဘာဝေန ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ မောဟတမဝိဓမနန္တေ အဓိဂတတ္တာ အနာဝရဏဉာဏံ ကာရဏူပစာရေန သကသန္တာနေ မောဟတမဝိဓမနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ သဝါသနပ္ပဟာနမေဝ ဟိ ကိလေသာနံ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနန္တိ၊ ပရသန္တာနေ ပန မောဟတမဝိဓမနဿ ကာရဏဘာဝတော ဖလူပစာရေန အနာဝရဏဉာဏမေဝ မောဟတမဝိဓမနန္တိ ဝုစ္စတိ. အနာဝရဏဉာဏန္တိ စ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ၊ ယေန ဓမ္မဒေသနာပစ္စဝေက္ခဏာနိ ကရောတိ. တဒိဒဉှိ ဉာဏဒွယံ အတ္ထတော ဧကမေဝ. အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာရမ္မဏတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ တတ္ထာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ၊ ဝိသယပ္ပဝတ္တိမုခေန ပန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိဓာ ကတွာ ဆဠာသာဓာရဏဉာဏဘေဒေ ဝုတ္တံ.

ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ အဝိဇ္ဇာသမုဂ္ဃါတောယေဝေကော ပဟာနသမ္ပတ္တိဝသေန ဘဂဝတော ထောမနာယ ဂယှတိ၊ န ပန သာတိသယံ နိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနန္တိ? ဝုစ္စတေ – တပ္ပဟာနဝစနေနေဝ ဟိ တဒေကဋ္ဌတာယ သကလသံကိလေသသမုဂ္ဃါတဿ ဇောတိတဘာဝတော နိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနမေတ္ထ ဂယှတိ. န ဟိ သော သံကိလေသော အတ္ထိ၊ ယော နိရဝသေသာဝိဇ္ဇာသမုဂ္ဃါတနေန န ပဟီယတီတိ. အထ ဝါ သကလကုသလဓမ္မုပ္ပတ္တိယာ၊ သံသာရနိဝတ္တိယာ စ ဝိဇ္ဇာ ဝိယ နိရဝသေသာကုသလဓမ္မုပ္ပတ္တိယာ၊ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ စ အဝိဇ္ဇာယေဝ ပဓာနကာရဏန္တိ တဗ္ဗိဃာတဝစနေနေဝ သကလသံကိလေသသမုဂ္ဃါတဝစနသိဒ္ဓိတော သောယေဝေကော ဂယှတီတိ. အထ ဝါ သကလသံကိလေသဓမ္မာနံ မုဒ္ဓဘူတတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ တံ သမုဂ္ဃါတောယေဝေကော ဂယှတိ. ယထာဟ –

‘‘အဝိဇ္ဇာ မုဒ္ဓါတိ ဇာနာဟိ၊ ဝိဇ္ဇာ မုဒ္ဓါဓိပါတိနီ၊

သဒ္ဓါသတိသမာဓီဟိ၊ ဆန္ဒဝီရိယေန သံယုတာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၃၂၊ စူဠ. နိ. ၅၁)၊

သနရာမရလောကဂရုန္တိ ဧတ္ထ ပန ပဌမပကတိယာ အဝိဘာဂေန သတ္တောပိ နရောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဣဓ ပန ဒုတိယပကတိယာ မနုဇပုရိသောယေဝ၊ ဣတရထာ လောကသဒ္ဒဿ အဝတ္တဗ္ဗတာ သိယာ. ‘‘ယထာ ဟိ ပဌမပကတိဘူတော သတ္တော ဣတရာယ ပကတိယာ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ပုရေ ဥစ္စဋ္ဌာနေ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ပုရိသောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဇေဋ္ဌဘာဝံ နေတီတိ နရောတိ. ပုတ္တဘာတုဘူတောပိ ဟိ ပုဂ္ဂလော မာတုဇေဋ္ဌဘဂိနီနံ ပိတုဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ၊ ပဂေဝ ဘတ္တုဘူတော ဣတရာသ’’န္တိ (ဝိ. အဋ္ဌ. ၄၃-၄၆) နာဝါဝိမာနဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ. ဧကသေသပ္ပကပ္ပနေန ပုထုဝစနန္တဝိဂ္ဂဟေန ဝါ နရာ၊ မရဏံ မရော၊ သော နတ္ထိ ယေသန္တိ အမရာ၊ သဟ နရေဟိ၊ အမရေဟိ စာတိ သနရာမရော.ဂရတိ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ဥဂ္ဂတော ပါကဋော ဘဝတီတိ ဂရု၊ ဂရသဒ္ဒေါ ဟိ ဥဂ္ဂမေ. အပိစ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဘာရိယဋ္ဌေန ‘‘ဂရူ’’တိ ဝုစ္စတိ.

မာတာပိတာစရိယေသု၊ ဒုဇ္ဇရေ အလဟုမှိ စ၊

မဟန္တေ စုဂ္ဂတေ စေဝ၊ နိဆေကာဒိကရေသု စ၊

တထာ ဝဏ္ဏဝိသေသေသု၊ ဂရုသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတိ.

ဣဓ ပန သဗ္ဗလောကာစရိယေ တထာဂတေ. ကေစိ ပန ‘‘ဂရု၊ ဂုရူတိ စ ဒွိဓာ ဂဟေတွာ ဘာရိယဝါစကတ္တေ ဂရုသဒ္ဒေါ၊ အာစရိယဝါစကတ္တေ တု ဂုရုသဒ္ဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ပါဠိဝိသယေ ဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ယထာဝုတ္တာနမတ္ထာနံ ဝါစကတ္တေ ဂရုသဒ္ဒေါယေဝိစ္ဆိတဗ္ဗော အကာရဿ အာကာရဘာဝေန ‘‘ဂါရဝ’’န္တိ တဒ္ဓိတန္တပဒဿ သဝုဒ္ဓိကဿ ဒဿနတော. သက္ကတဘာသာဝိသယေ ပန ဂုရုသဒ္ဒေါယေဝိစ္ဆိတဗ္ဗော ဥကာရဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝေန အညထာ တဒ္ဓိတန္တပဒဿ ဒဿနတောတိ. သနရာမရော စ သော လောကော စာတိ သနရာမရလောကော၊ တဿ ဂရူတိ တထာ၊ တံ သနရာမရလောကဂရုံ.‘‘သနရမရူလောကဂရု’’န္တိပိ ပဌန္တိ၊ တဒပိ အရိယာဂါထတ္တာ ဝုတ္တိလက္ခဏတော၊ အတ္ထတော စ ယုတ္တမေဝ. အတ္ထတော ဟိ ဒီဃာယုကာပိ သမာနာ ယထာပရိစ္ဆေဒံ မရဏသဘာဝတ္တာ မရူတိ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေန ဒေဝမနုဿာနံ ဝိယ တဒဝသိဋ္ဌသတ္တာနမ္ပိ ယထာရဟံ ဂုဏဝိသေသာဝဟတာယ ဘဂဝတော ဥပကာရကတံ ဒဿေတိ. နနု စေတ္ထ ဒေဝမနုဿာ ပဓာနဘူတာ၊ အထ ကသ္မာ တေသံ အပ္ပဓာနတာ နိဒ္ဒိသီယတီတိ? အတ္ထတော ပဓာနတာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော၊ အညော အတ္ထက္ကမောတိ သဒ္ဒက္ကမာနုသာရေန ပဓာနာပဓာနဘာဝေါ န စောဒေတဗ္ဗော. ဧဒိသေသု ဟိ သမာသပဒေသု ပဓာနမ္ပိ အပ္ပဓာနံ ဝိယ နိဒ္ဒိသီယတိ ယထာ တံ ‘‘သရာဇိကာယ ပရိသာယာ’’တိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထတောဝ အဓိပ္ပါယော ဂဝေသိတဗ္ဗော၊ န ဗျဉ္ဇနမတ္တေန. ယထာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘အတ္ထဉှိ နာထော သရဏံ အဝေါစ၊

န ဗျဉ္ဇနံ လောကဟိတော မဟေသိ.

တသ္မာ အကတွာ ရတိမက္ခရေသု၊

အတ္ထေ နိဝေသေယျ မတိံ မတိမာ’’တိ. (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ)၊

ကာမဉ္စေတ္ထ သတ္တသင်္ခါရဘာဇနဝသေန တိဝိဓော လောကော၊ ဂရုဘာဝဿ ပန အဓိပ္ပေတတ္တာ ဂရုကရဏသမတ္ထဿေဝ ယုဇ္ဇနတော သတ္တလောကဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သော ဟိ လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ပုညာပုညာနိ၊ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော၊ ဒဿနတ္ထေ စ လောကသဒ္ဒမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ. အမရဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဥပပတ္တိဒေဝါ အဓိပ္ပေတာ. အပရော နယော – သမူဟတ္ထော ဧတ္ထ လောကသဒ္ဒေါ သမုဒါယဝသေန လောကီယတိ ပညာပီယတီတိ ကတွာ. သဟ နရေဟီတိ သနရာ၊ တေယေဝ အမရာတိ သနရာမရာ၊ တေသံ လောကော တထာ၊ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. အမရသဒ္ဒေန စေတ္ထ ဥပပတ္တိဒေဝါ ဝိယ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါပိ သင်္ဂယှန္တိ. တေပိ ဟိ ပရမတ္ထတော မရဏာဘာဝတော အမရာ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ နရာမရာနမေဝ ဂဟဏံ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇၊ ၂၅၅). တထာ ဟိ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာနပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ၊ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တမုပကာရိတာယ အပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏသမင်္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တမမနညသာဓာရဏံ ဂါရဝဋ္ဌာနန္တိ. ကာမဉ္စ ဣတ္ထီနမ္ပိ တထာဥပကာရတ္တာ ဘဂဝါ ဂရုယေဝ၊ ပဓာနဘူတံ ပန လောကံ ဒဿေတုံ ပုရိသလိင်္ဂေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နေရုတ္တိကာ ပန အဝိသေသနိစ္ဆိတဋ္ဌာနေ တထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌမိစ္ဆန္တိ ယထာ ‘‘နရာ နာဂါ စ ဂန္ဓဗ္ဗာ၊ အဘိဝါဒေတွာန ပက္ကမု’’န္တိ (အပ. ၁.၁.၄၈). တထာ စာဟု –

‘‘နပုံသကေန လိင်္ဂေန၊ သဒ္ဒေါဒါဟု ပုမေန ဝါ၊

နိဒ္ဒိဿတီတိ ဉာတဗ္ဗမဝိသေသဝိနိစ္ဆိတေ’’တိ.

ဝန္ဒေတိ ဧတ္ထ ပန –

ဝတ္တမာနာယ ပဉ္စမျံ၊ သတ္တမျဉ္စ ဝိဘတ္တိယံ၊

ဧတေသု တီသု ဌာနေသု၊ ဝန္ဒေသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတိ.

ဣဓ ပန ဝတ္တမာနာယံ အညာသမသမ္ဘဝတော. တတ္ထ စ ဥတ္တမပုရိသဝသေနတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော ‘‘အဟံ ဝန္ဒာမီ’’တိ. နမနထုတိယတ္ထေသု စ ဝန္ဒသဒ္ဒမိစ္ဆန္တိ အာစရိယာ၊ တေန စ သုဂတပဒံ၊ နာထပဒံ ဝါ အဇ္ဈာဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတော. ဂမနဉ္စေတ္ထ ကာယဂမနံ၊ ဉာဏဂမနဉ္စ၊ ကာယဂမနမ္ပိ ဝိနေယျဇနောပသင်္ကမနံ၊ ပကတိဂမနဉ္စာတိ ဒုဗ္ဗိဓံ. ဘဂဝတော ဟိ ဝိနေယျဇနောပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖါဒနတော သောဘနံ၊ တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ ဒုတဝိလမ္ဗိတခလိတာနုကဍ္ဎနနိပ္ပီဠနုက္ကုဋိက-ကုဋိလာကုလတာဒိဒေါသရဟိတ- မဝဟသိတရာဇဟံသ- ဝသဘဝါရဏမိဂရာဇဂမနံ ပကတိဂမနဉ္စ၊ ဝိမလဝိပုလကရုဏာသတိဝီရိယာဒိဂုဏဝိသေသသဟိတမ္ပိ ဉာဏဂမနံ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဟာဗောဓိ၊ တာဝ နိရဝဇ္ဇတာယ သောဘနမေဝါတိ. အထ ဝါ ‘‘သယမ္ဘူဉာဏေန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိဇာနန္တော သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော. ယော ဟိ ဂတျတ္ထော၊ သော ဗုဒ္ဓယတ္ထော. ယော စ ဗုဒ္ဓယတ္ထော၊ သော ဂတျတ္ထောတိ. တထာ လောကသမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတမာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အတီတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပဋိပန္နောတိ သုဂတော၊ အယဉ္စတ္ထော ‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ၊ တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ န ပစ္စေတိ န ပစ္စာဂစ္ဆတီ’တိ (မဟာနိ. ၃၈၊ စူဠနိ. ၂၇) သုဂတောတိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

အပရော နယော – သုန္ဒရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ၊ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ ယထာရဟံ ကာလယုတ္တမေဝ ဝါစံ ဝိနေယျာနံ သမ္မာ ဂဒတီတိ ဝါ သုဂတော၊ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ၊ တံ သုဂတံ. ပုညာပုညကမ္မေဟိ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဂန္တဗ္ဗာတိ ဂတိယော၊ ဥပပတ္တိဘဝဝိသေသာ. တာ ပန နိရယာဒိဘေဒေန ပဉ္စဝိဓာ၊ သကလဿာပိ ဘဝဂါမိကမ္မဿ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန အဝိပါကာရဟဘာဝကရဏေန နိဝတ္တိတတ္တာ ပဉ္စဟိပိ တာဟိ ဝိသံယုတ္တော ဟုတွာ မုတ္တောတိ ဂတိဝိမုတ္တော. ဥဒ္ဓမုဒ္ဓဘဝဂါမိနော ဟိ ဒေဝါ တံတံကမ္မဝိပါကဒါနကာလာနုရူပေန တတော တတော ဘဝတော မုတ္တာပိ မုတ္တမတ္တာဝ၊ န ပန ဝိသညောဂဝသေန မုတ္တာ၊ ဂတိပရိယာပန္နာ စ တံတံဘဝဂါမိကမ္မဿ အရိယမဂ္ဂေန အနိဝတ္တိတတ္တာ၊ န တထာ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေန ဝိသံယုတ္တော ဟုတွာ မုတ္တောတိ. တသ္မာ အနေန ဘဂဝတော ကတ္ထစိပိ ဂတိယာ အပရိယာပန္နတံ ဒဿေတိ. ယတော စ ဘဂဝါ ‘‘ဒေဝါတိဒေဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနေဝါဟ –

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ၊ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော၊

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျံ၊ မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ၊

တေ မယှံ အာသဝါ ခီဏာ၊ ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆)၊

တံတံဂတိသံဝတ္တနကာနဉှိ ကမ္မကိလေသာနံ မဟာဗောဓိမူလေယေဝ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပဟီနတ္တာ နတ္ထိ ဘဂဝတော တံတံဂတိပရိယာပန္နတာတိ အစ္စန္တမေဝ ဘဂဝါ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသသတ္တနိကာယေဟိ ပရိမုတ္တောတိ. အထ ဝါ ကာမံ သဥပါဒိသေသာယပိ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ တာဟိ ဂတီဟိ ဝိမုတ္တော၊ ဧသာ ပန ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ ဧတ္ထေဝန္တောဂဓာတိ ဣမိနာ ပဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာဝ ထောမေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ ပန အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိပရဟိတပဋိပတ္တိဝသေန ဒွီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ ဟောတိ. တေသု အနာဝရဏဉာဏာဓိဂမော၊ သဟ ဝါသနာယ ကိလေသာနမစ္စန္တပ္ပဟာနံ၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ နာမ၊ လာဘသက္ကာရာဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ ပန သဗ္ဗဒုက္ခနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာပယောဂတော ဒေဝဒတ္တာဒီသုပိ ဝိရုဒ္ဓသတ္တေသု နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယတာ၊ ဝိနီတဗ္ဗသတ္တာနံ ဉာဏပရိပါကကာလာဂမနဉ္စ အာသယတော ပရဟိတပဋိပတ္တိ နာမ. သာ ပန အာသယပယောဂတော ဒုဝိဓာ၊ ပရဟိတပဋိပတ္တိ တိဝိဓာ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ဣမာယ ဂါထာယ ယထာရဟံ ပကာသိတာ ဟောတိ. ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ ဟိ ဧတေန အာသယတော ပရဟိတပဋိပတ္တိ၊ သမ္မာ ဂဒနတ္ထေန သုဂတသဒ္ဒေန ပယောဂတော ပရဟိတပဋိပတ္တိ. ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမံ ဂတိဝိမုတ္တ’’န္တိ ဧတေဟိ၊ စတုသစ္စပဋိဝေဓတ္ထေန စ သုဂတသဒ္ဒေန တိဝိဓာပိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ၊ အဝသိဋ္ဌဋ္ဌေန ပန တေန၊ ‘‘သနရာမရလောကဂရု’’န္တိ စ ဧတေန သဗ္ဗာပိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ၊ ပရဟိတပဋိပတ္တိ စ ပကာသိတာ ဟောတိ.

အထ ဝါ ဟေတုဖလသတ္တူပကာရဝသေန တီဟာကာရေဟိ ထောမနာ ကတာ. တတ္ထ ဟေတု နာမ မဟာကရုဏာသမာယောဂေါ၊ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဉ္စ၊ တဒုဘယမ္ပိ ပဌမပဒေန ယထာရုတတော၊ သာမတ္ထိယတော စ ပကာသိတံ. ဖလံ ပန ဉာဏပ္ပဟာနအာနုဘာဝရူပကာယသမ္ပဒါဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. တတ္ထ သဗ္ဗညုတဉာဏပဒဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဉာဏံ၊ တမ္မူလကာနိ စ ဒသဗလာဒိဉာဏာနိ ဉာဏသမ္ပဒါ၊ သဝါသနသကလသံကိလေသာနမစ္စန္တမနုပ္ပါဒဓမ္မတာပါဒနံ ပဟာနသမ္ပဒါ၊ ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖါဒနေ အာဓိပစ္စံ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ၊ သကလလောကနယနာဘိသေကဘူတာ ပန လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတာ အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိ ရူပကာယသမ္ပဒါ. တာသု ဉာဏပ္ပဟာနသမ္ပဒါ ဒုတိယပဒေန၊ သစ္စပဋိဝေဓတ္ထေန စ သုဂတသဒ္ဒေန ပကာသိတာ၊ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ တတိယပဒေန၊ ရူပကာယသမ္ပဒါ သောဘနကာယဂမနတ္ထေန သုဂတသဒ္ဒေန လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပါရိပူရိယာ ဝိနာ တဒဘာဝတော. ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ သတ္တူပကာရသမ္ပဒါ၊ သာ ပန သမ္မာ ဂဒနတ္ထေန သုဂတသဒ္ဒေန ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အပိစ ဣမာယ ဂါထာယ သမ္မာသမ္ဗောဓိ တမ္မူလ – တပ္ပဋိပတ္တိယာဒယော အနေကေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အာစရိယေန ပကာသိတာ ဟောန္တိ. ဧသာ ဟိ အာစရိယာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ယေန ကေနစိ ပကာရေန အတ္ထန္တရဝိညာပနံ. ကထံ? ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ ဟိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝါ သံသာရပင်္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရော အနုပုဗ္ဗေန ပါရမိယော ပူရေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိမဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ. ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ၊ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမ္မာ ဂမနတ္ထေန သုဂတသဒ္ဒေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂသဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာဒိအန္တဒွယရဟိတာယ ကရုဏာပညာပရိဂ္ဂဟိတာယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ပကာသနတော၊ ဣတရေဟိ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပဓာနာပ္ပဓာနပ္ပဘေဒံ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏဉှေတ္ထ ပဓာနံ၊ တဒညမပ္ပဓာနံ. တေသု စ ပဓာနေန ပယောဇနေန ပရဟိတပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ၊ ဣတရေန အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိံ၊ တဒုဘယေန စ အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ပကာသေတိ. တေန စ အနုတ္တရံ ဒက္ခိဏေယျဘာဝံ၊ ဥတ္တမဉ္စ ဝန္ဒနီယဘာဝံ၊ အတ္တနော စ ဝန္ဒနာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ.

အပိစ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဒဿိတာ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓေါ ဟိ အတ္ထော ‘‘သနရာမရလောကဂရု’’န္တိအာဒိနာ ဝိပဉ္စီယတီတိ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စ နိရုပက္ကိလေသမုပဂမနံ ဒဿေတိ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန အပဂမနံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ လောကဝေါဟာရဝိသယတ္တာ ကရုဏာယ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဘာဝါနဝဗောဓေန ဟိ ဓမ္မာနံ သဘာဝံ အတိဓာဝိတွာ သတ္တာဒိပရာမသနံ ဟောတိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရံ ဒဿေတိ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ၊ စတုသစ္စဉာဏံ၊ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ၊ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ၊ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ၊ ဆ အဘိညာ၊ အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏာနိ၊ ဒသ ဗလာနိ၊ စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဂုဏာ၊ သောဠသ ဉာဏစရိယာ၊ အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ၊ စတုစတ္တာရီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပဘေဒါနံ ဝသေန ဉာဏစာရံ ဒဿေတိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စရဏသမ္ပတ္တိံ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိံ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အတ္တာဓိပတိတာ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကနာထဘာဝေါ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာထဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗကာရီဘာဝေါ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန ကတညုတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အပရန္တပတာ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပရသန္တာရဏံ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တသန္တာရဏံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ၊ ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ဒဿိတာ ဟောတိ သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော၊ ပညာ ပရိယောသာနံ တတော ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော. ဣတိ အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော၊ သာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂိနီတိ၊ ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ၊ သမာဓိ မဇ္ဈေ၊ ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဒဿနုပါယော၊ ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ၊ အညထာ ကော နာမ သမတ္ထော ဘဂဝတော ဂုဏေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝါဟ –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ၊

ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော.

ခီယေထ ကပ္ပေါ စိရဒီဃမန္တရေ၊

ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ.

တေနေဝ စ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိ ဘဂဝတာ အနုယုတ္တေန ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘အပိ စ မေ ဘန္တေ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တေ ဝုတ္တံ.

ဧဝံ သင်္ခေပေန သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဓမ္မဿာပိ ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပဏာမံ ကရောန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓေါပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာယံ သဟ ပဒသမ္ဗန္ဓေန သင်္ခေပတ္ထော – ယထာဝုတ္တဝိဝိဓဂုဏဂဏသမန္နာဂတော ဗုဒ္ဓေါပိ ယံ အရိယမဂ္ဂသင်္ခါတံ ဓမ္မံ၊ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိဓမ္မေန ဝါ အရိယမဂ္ဂဘူတံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ စေဝ ယံ ဖလနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဓမ္မံ၊ ပရိယတ္တိဓမ္မပဋိပတ္တိဓမ္မေဟိ ဝါ သဟ ဖလနိဗ္ဗာနဘူတံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကတွာ စ သမ္မာသမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ဗုဒ္ဓဘာဝမုပဂတော၊ ဝီတမလမနုတ္တရံ တံ ဓမ္မမ္ပိ ဝန္ဒေတိ.

တတ္ထ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒဿ တာဝ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ. ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏာဓိဂမေန သဝါသနာယ သမ္မောဟနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တဝိဂမနတော၊ အပရိမိတဂုဏဂဏာလင်္ကတသဗ္ဗညုတညာဏပ္ပတ္တိယာ ဝိကသိတဘာဝတော စ ဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ ဇာဂရဏဝိကသနတ္ထဝသေန. အထ ဝါ ကဿစိပိ ဉေယျဓမ္မဿ အနဝဗုဒ္ဓဿ အဘာဝေန ဉေယျဝိသေသဿ ကမ္မဘာဝါဂဟဏတော ကမ္မဝစနိစ္ဆာယာဘာဝေန အဝဂမနတ္ထဝသေန ကတ္တုနိဒ္ဒေသောဝ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါတိပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပဒေသဂ္ဂဟဏေ ဟိ အသတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ နိပ္ပဒေသတာဝ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကမ္မဝိသေသာနပေက္ခာ ကတ္တရိ ဧဝ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ အတ္ထတော ပန ပါရမိတာပရိဘာဝိတော သယမ္ဘုဉာဏေန သဟ ဝါသနာယ ဝိဟတဝိဒ္ဓသ္တနိရဝသေသကိလေသောမဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမေယျဂုဏဂဏာဓာရော ခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ၊ ယထာဟ –

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ၊ တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော၊ ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၉၂၊ စူဠနိ. ၉၇၊ ပဋိ. မ. ၁၆၁).

အပိသဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ၊ တေန ဧဝံ ဂုဏဝိသေသယုတ္တော သောပိ နာမ ဘဂဝါ ဤဒိသံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ၊ သစ္ဆိကတွာ စ ဗုဒ္ဓဘာဝမုပဂတော၊ ကာ နာမ ကထာ အညေသံ သာဝကာဒိဘာဝမုပဂမနေတိ ဓမ္မေ သမ္ဘာဝနံ ဒီပေတိ. ဗုဒ္ဓဘာဝန္တိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ. ယေန ဟိ နိမိတ္တဘူတေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနေန အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန၊ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနေန စ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဘဂဝတိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ နာမံ၊ တဒါရမ္မဏဉ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တမေဝိဓ ‘‘ဘာဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဝန္တိ ဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါ ဧတေနာတိ ဟိ ဘာဝေါ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ –

‘‘ယေန ယေန နိမိတ္တေန၊ ဗုဒ္ဓိ သဒ္ဒေါ စ ဝတ္တတေ၊

တံတံနိမိတ္တကံ ဘာဝပစ္စယေဟိ ဥဒီရိတ’’န္တိ.

ဘာဝေတွာတိ ဥပ္ပါဒေတွာ၊ ဝဍ္ဎေတွာ ဝါ. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. စေဝ-သဒ္ဒေါ စ-သဒ္ဒေါ စ တဒုဘယတ္ထ သမုစ္စယေ. တေန ဟိ သဒ္ဒဒွယေန န ကေဝလံ ဘဂဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝနာမတ္တေန ဗုဒ္ဓဘာဝမုပဂတော၊ နာပိ သစ္ဆိကိရိယာမတ္တေန၊ အထ ခေါ တဒုဘယေနေဝါတိ သမုစ္စိနောတိ. ဥပဂတောတိ ပတ္တော၊ အဓိဂတောတိ အတ္ထော. ဧတဿ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာဝ’’န္တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော. ဝီတမလန္တိ ဧတ္ထ ဝိရဟဝသေန ဧတိ ပဝတ္တတီတိ ဝီတော၊ မလတော ဝီတော၊ ဝီတံ ဝါ မလံ ယဿာတိ ဝီတမလော၊ တံ ဝီတမလံ. ‘‘ဂတမလ’’န္တိပိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ ဧဝံ သတိ သဥပသဂ္ဂေါ ဝိယ အနုပသဂ္ဂေါပိ ဂတသဒ္ဒေါ ဝိရဟတ္ထဝါစကော ဝေဒိတဗ္ဗော ဓာတူနမနေကတ္ထတ္တာ. ဂစ္ဆတိ အပဂစ္ဆတီတိ ဟိ ဂတော၊ ဓမ္မော. ဂတံ ဝါ မလံ၊ ပုရိမနယေန သမာသော. အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရဝိရဟိတံ. ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယတော၊ သံသာရတော စ အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော၊ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော. တပ္ပကာသနတ္တာ၊ သစ္ဆိကိရိယာသမ္မသနပရိယာယဿ စ လဗ္ဘမာနတ္တာ ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ ဣဓ သင်္ဂဟိတော. တထာ ဟိ ‘‘အဘိဓမ္မနယသမုဒ္ဒံ အဓိဂစ္ဆိ၊ တီဏိ ပိဋကာနိ သမ္မသီ’’တိ စ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တထာ ‘‘ယံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ သစ္ဆိကတွာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာယောဂျတာယ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မဘူတာဟိ ပါရမိတာဟိ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂအဓိသီလသိက္ခာဒယောပိ ဣဓ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာပိ ဟိ ဝိဂတပဋိပက္ခတာယ ဝီတမလာ၊ အနညသာဓာရဏတာယ အနုတ္တရာ စ. ကထံ ပန တာ ဘာဝေတွာ၊ သစ္ဆိကတွာ စ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓဘာဝမုပဂတောတိ? ဝုစ္စတေ – သတ္တာနဉှိ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာယ [နိဿရဏတ္ထာယ (ပဏ္ဏာသ ဋီ.) နိဿရဏေ (ကတ္ထစိ)] ကတမဟာဘိနီဟာရော မဟာကရုဏာဓိဝါသနပေသလဇ္ဈာသယော ပညာဝိသေသပရိယောဒါတနိမ္မလာနံ ဒါနဒမသညမာဒီနံ ဥတ္တမဓမ္မာနံ ကပ္ပါနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ နိရဝသေသံ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာဟိ ကမ္မာဒီသု အဓိဂတဝသီဘာဝေါ အစ္ဆရိယာစိန္တေယျမဟာနုဘာဝေါ အဓိသီလာဓိစိတ္တာနံ ပရမုက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော ဘဂဝါ ပစ္စယာကာရေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿမုခေန မဟာဝဇိရဉာဏံ ပေသေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ဗုဒ္ဓဘာဝမုပဂတောတိ.

ဣမာယ ပန ဂါထာယ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိသမ္ပဒါဒီဟိ အနေကေဟိ ဂုဏေဟိ ယထာရဟံ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတိ. ကထံ? ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဘာဝေတွာ’’တိ ဧတေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါယ ထောမေတိ၊ ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ဧတေန ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါယ. တထာ ပဌမေန ဈာနသမ္ပဒါယ၊ ဒုတိယေန ဝိမောက္ခသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ သမာဓိသမ္ပဒါယ၊ ဒုတိယေန သမာပတ္တိသမ္ပဒါယ. အထ ဝါ ပဌမေန ခယဉာဏဘာဝေန၊ ဒုတိယေန အနုပ္ပါဒဉာဏဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဝိဇ္ဇူပမတာယ၊ ဒုတိယေန ဝဇိရူပမတာယ. ပဌမေန ဝါ ဝိရာဂသမ္ပတ္တိယာ၊ ဒုတိယေန နိရောဓသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန နိယျာနဘာဝေန၊ ဒုတိယေန နိဿရဏဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဟေတုဘာဝေန၊ ဒုတိယေန အသင်္ခတဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဒဿနဘာဝေန၊ ဒုတိယေန ဝိဝေကဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ အဓိပတိဘာဝေန၊ ဒုတိယေန အမတဘာဝေန ဓမ္မံ ထောမေတိ. အထ ဝါ ‘‘ယံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဥပဂတော’’တိ ဧတေန သွာက္ခာတတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ၊ ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ဧတေန သန္ဒိဋ္ဌိကတာယ. တထာ ပဌမေန အကာလိကတာယ၊ ဒုတိယေန ဧဟိပဿိကတာယ. ပဌမေန ဝါ ဩပနေယျိကတာယ၊ ဒုတိယေန ပစ္စတ္တံဝေဒိတဗ္ဗတာယ. ပဌမေန ဝါ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒီဟိ သေက္ခေဟိ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓေဟိ၊ ဒုတိယေန သဟ အသင်္ခတဓာတုယာ အသေက္ခေဟိ ဓမ္မံ ထောမေတိ.

‘‘ဝီတမလ’’န္တိ ဣမိနာ ပန သံကိလေသာဘာဝဒီပနေန ဝိသုဒ္ဓတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ၊ ‘‘အနုတ္တရ’’န္တိ ဧတေန အညဿ ဝိသိဋ္ဌဿ အဘာဝဒီပနေန ပရိပုဏ္ဏတာယ. ပဌမေန ဝါ ပဟာနသမ္ပဒါယ၊ ဒုတိယေန သဘာဝသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ ဘာဝနာဖလယောဂျတာယ. ဘာဝနာဂုဏေန ဟိ သော သံကိလေသမလသမုဂ္ဃါတကော၊ တသ္မာနေန ဘာဝနာကိရိယာယ ဖလမာဟ. ဒုတိယေန သစ္ဆိကိရိယာဖလယောဂျတာယ. တဒုတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော ဟိ အနညသာဓာရဏတာယ အနုတ္တရဘာဝေါ သစ္ဆိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တိတော၊ တသ္မာနေန သစ္ဆိကိရိယာဖလမာဟာတိ.

ဧဝံ သင်္ခေပေနေဝ သဗ္ဗသဒ္ဓမ္မဂုဏေဟိ သဒ္ဓမ္မဿာပိ ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ အရိယသံဃဿာပိ ထောမနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပဏာမံ ကရောန္တော ‘‘သုဂတဿ ဩရသာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဂတဿာတိ သမ္ဗန္ဓနိဒ္ဒေသော၊ ‘‘ပုတ္တာန’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော. ဥရသိ ဘဝါ၊ ဇာတာ၊ သံဝုဒ္ဓါ ဝါ ဩရသာ၊ အတ္တဇော ခေတ္တဇော အန္တေဝါသိကော ဒိန္နကောတိ စတုဗ္ဗိဓေသု ပုတ္တေသု အတ္တဇာ၊ တံသရိက္ခတာယ ပန အရိယပုဂ္ဂလာ ‘‘ဩရသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာ ဟိ မနုဿာနံ ဩရသပုတ္တာ အတ္တဇာတတာယ ပိတုသန္တကဿ ဒါယဇ္ဇဿ ဝိသေသဘာဂိနော ဟောန္တိ၊ ဧဝမေတေပိ သဒ္ဓမ္မသဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတာယ ဘဂဝတော သန္တကဿ ဝိမုတ္တိသုခဿ ဓမ္မရတနဿ စ ဒါယဇ္ဇဿ ဝိသေသဘာဂိနောတိ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာနုဘာဝေန အရိယဘူမိံ ဩက္ကမမာနာ၊ ဩက္ကန္တာ စ အရိယသာဝကာ ဘဂဝတော ဥရေ ဝါယာမဇနိတာဘိဇာတတာယ သဒိသကပ္ပနမန္တရေန နိပ္ပရိယာယေနေဝ ‘‘ဩရသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတမရဟန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဘဂဝတာ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဩလောကနေန၊ ဝဇ္ဇာနုစိန္တနေန စ ဟဒယေ ကတွာ ဝဇ္ဇတော နိဝါရေတွာ အနဝဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာပေန္တေန သီလာဒိဓမ္မသရီရပေါသနေန သံဝဍ္ဎာပိတာ. ယထာဟ ဘဂဝါ ဣတိဝုတ္တကေ ‘‘အဟမသ္မိ ဘိက္ခဝေ ဗြာဟ္မဏော။ပေ။ တဿ မေ တုမှေ ပုတ္တာ ဩရသာ မုခတော ဇာတာ’’တိအာဒိ (ဣတိဝု. ၁၀၀). နနု သာဝကဒေသိတာပိ ဒေသနာ အရိယဘာဝါဝဟာတိ? သစ္စံ၊ သာ ပန တမ္မူလိကတ္တာ၊ လက္ခဏာဒိဝိသေသာဘာဝတော စ ‘‘ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ’’ ဣစ္စေဝ သင်္ချံ ဂတာ၊ တသ္မာ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝေါယေဝ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗောတိ၊ ဧတေန စတုဗ္ဗိဓေသု ပုတ္တေသု အရိယသံဃဿ အတ္တဇပုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. အတ္တနော ကုလံ ပုနေန္တိ သောဓေန္တိ၊ မာတာပိတူနံ ဝါ ဟဒယံ ပူရေန္တီတိ ပုတ္တာ၊ အတ္တဇာဒယော. အရိယာ ပန ဓမ္မတန္တိဝိသောဓနေန၊ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာ စိတ္တာရာဓနေန စ တပ္ပဋိဘာဂတာယ ဘဂဝတော ပုတ္တာ နာမ၊ တေသံ. တဿ ‘‘သမူဟ’’န္တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော.

သံကိလေသနိမိတ္တံ ဟုတွာ ဂုဏံ မာရေတိ ဝိဗာဓတီတိ မာရော၊ ဒေဝပုတ္တမာရော. သိနာတိ ပရေ ဗန္ဓတိ ဧတာယာတိ သေနာ၊ မာရဿ သေနာ တထာ၊ မာရဉ္စ မာရသေနဉ္စ မထေန္တိ ဝိလောထေန္တီတိ မာရသေနမထနာ၊ တေသံ. ‘‘မာရမာရသေနမထနာန’’န္တိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ ဧကဒေသသရူပေကသေသဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. မာရသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝါ သေနာသဒ္ဒေန မာရသေနာ ဂဟေတဗ္ဗာ၊ ဂါထာဗန္ဓဝသေန စေတ္ထ ရဿော. ‘‘မာရသေနမဒ္ဒနာန’’န္တိပိ ကတ္ထစိ ပါဌော၊ သော အယုတ္တောဝ အရိယာဇာတိကတ္တာ ဣမိဿာ ဂါထာယ. နနု စ အရိယသာဝကာနံ မဂ္ဂါဓိဂမသမယေ ဘဂဝတော ဝိယ တဒန္တရာယကရဏတ္ထံ ဒေဝပုတ္တမာရော ဝါ မာရသေနာ ဝါ န အပသာဒေတိ၊ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ? အပသာဒေတဗ္ဗဘာဝကာရဏဿ ဝိမထိတတ္တာ. တေသဉှိ အပသာဒေတဗ္ဗတာယ ကာရဏေ သံကိလေသေ ဝိမထိတေ တေပိ ဝိမထိတာ နာမ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရမာရာနံ ဝိယ ဒေဝပုတ္တမာရဿာပိ ဂုဏမာရဏေ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကိလေသဗလကာယော ဣဓ ‘‘မာရသေနာ’’တိ ဝုစ္စတိ ယထာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ၊ ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ၊

တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ၊ စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ.

ပဉ္စမံ ထိနမိဒ္ဓံ တေ၊ ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ၊

သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ၊ မက္ခော ထမ္ဘော တေ အဋ္ဌမော.

လာဘော သိလောကော သက္ကာရော၊

မိစ္ဆာလဒ္ဓေါ စ ယော ယသော၊

ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ၊

ပရေ စ အဝဇာနတိ.

ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ၊ ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ၊

န နံ အသူရော ဇိနာတိ၊ ဇေတွာ စ လဘတေ သုခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၄၃၈၊ မဟာနိ. ၂၈၊ စူဠနိ. ၄၇)၊

သာ စ တေဟိ အရိယသာဝကေဟိ ဒိယဍ္ဎသဟဿဘေဒါ၊ အနန္တဘေဒါ ဝါ ကိလေသဝါဟိနီ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယသမထာဒိဂုဏပဟရဏီဟိ ဩဓိသော မထိတာ၊ ဝိဒ္ဓံသိတာ၊ ဝိဟတာ စ၊ တသ္မာ ‘‘မာရသေနမထနာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဝိလောထနဉ္စေတ္ထ ဝိဒ္ဓံသနံ၊ ဝိဟနနံ ဝါ. အပိစ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရမစ္စုဒေဝပုတ္တမာရာနံ တေသံ သဟာယဘာဝူပဂမနတာယ သေနာသင်္ခါတဿ ကိလေသမာရဿ စ မထနတော ‘‘မာရသေနမထနာ’’တိပိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝဉ္စ သတိ ပဉ္စမာရနိမ္မထနဘာဝေန အတ္ထော ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. အရိယသာဝကာပိ ဟိ သမုဒယပ္ပဟာနပရိညာဝသေန ခန္ဓမာရံ၊ သဟာယဝေကလ္လကရဏေန သဗ္ဗထာ၊ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန စ အဘိသင်္ခါရမာရံ၊ ဗလဝိဓမနဝိသယာတိက္ကမနဝသေန မစ္စုမာရံ၊ ဒေဝပုတ္တမာရဉ္စ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန သဗ္ဗသော အပ္ပဝတ္တိကရဏေန ကိလေသမာရံ မထေန္တီတိ၊ ဣမိနာ ပန တေသံ ဩရသပုတ္တဘာဝေ ကာရဏံ၊ တီသု ပုတ္တေသု စ အနုဇာတတံ ဒဿေတိ. မာရသေနမထနတာယ ဟိ တေ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တာ၊ အနုဇာတာ စာတိ.

အဋ္ဌန္နန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ၊ တေနသတိပိ တေသံ တံတံဘေဒေန အနေကသတသဟဿသင်္ချာဘေဒေ အရိယဘာဝကရမဂ္ဂဖလဓမ္မဘေဒေန ဣမံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ နာတိဝတ္တန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝါနတိဝတ္တနတောတိ ဒဿေတိ. ပိ-သဒ္ဒေါ၊ အပိ-သဒ္ဒေါ ဝါ ပဒလီဠာဒိနာ ကာရဏေန အဋ္ဌာနေ ပယုတ္တော၊ သော ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗော၊ တေန န ကေဝလံ ဗုဒ္ဓဓမ္မေယေဝ၊ အထ ခေါ အရိယသံဃမ္ပီတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ယဒိပိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒါယော နာမ ကောစိ နတ္ထိ အဝယဝံ ဥပါဒါယ သမုဒါယဿ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ၊ အဝိညာယမာနသမုဒါယံ ပန ဝိညာယမာနသမုဒါယေန ဝိသေသိတုမရဟတီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ၊ ဧတေန ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတ္ထ န ယေန ကေနစိ သဏ္ဌာနာဒိနာ၊ ကာယသာမဂ္ဂိယာ ဝါ သမုဒါယဘာဝေါ၊ အပိ တု မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝေနေဝါတိ ဝိသေသေတိ. အဝယဝမေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဦဟိတဗ္ဗော ဝိတက္ကေတဗ္ဗော၊ သံဦဟနိတဗ္ဗော ဝါ သင်္ဃဋိတဗ္ဗောတိ သမူဟော၊ သောယေဝ သမောဟော ဝစနသိလိဋ္ဌတာဒိနာ. ဒွိဓာပိ ဟိ ပါဌော ယုဇ္ဇတိ. အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ၊ အနယေ န ဣရိယနတော၊ အယေ စ ဣရိယနတော အရိယာ နိရုတ္တိနယေန. အထ ဝါ သဒေဝကေန လောကေန သရဏန္တိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော၊ ဥပဂတာနဉ္စ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော အရိယာ၊ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော၊ သမဂ္ဂံ ဝါ ကမ္မံ သမုဒါယဝသေန သမုပဂတောတိ သံဃော၊ အရိယာနံ သံဃော၊ အရိယော စ သော သံဃော စ ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ဝါ အရိယသံဃော၊ တံ အရိယသံဃံ. ဘဂဝတော အပရဘာဂေ ဗုဒ္ဓဓမ္မရတနာနမ္ပိ သမဓိဂမော သင်္ဃရတနာဓီနောတိ အရိယသံဃဿ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေတုံ ဣဓေဝ ‘‘သိရသာ ဝန္ဒေ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စာယမတ္ထော သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗော ဝိနယဋ္ဌကထာဒီသုပိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) တထာ ဝုတ္တတ္တာ. ကေစိ ပန ပုရိမဂါထာသုပိ တံ ပဒမာနေတွာ ယောဇေန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ ရတနတ္တယဿ အသာဓာရဏဂုဏပ္ပကာသနဋ္ဌာနတ္တာ၊ ယထာဝုတ္တကာရဏဿ စ သဗ္ဗေသမ္ပိ သံဝဏ္ဏနာကာရာနမဓိပ္ပေတတ္တာတိ.

ဣမာယ ပန ဂါထာယ အရိယသံဃဿ ပဘဝသမ္ပဒါ ပဟာနသမ္ပဒါဒယော အနေကေ ဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. ကထံ? ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ ဟိ ဧတေန အရိယသံဃဿ ပဘဝသမ္ပဒံ ဒဿေတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဘဝတာဒီပနတော. ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပဒံ သကလသံကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ ဧတေန ဉာဏသမ္ပဒံ မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝဒီပနတော. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတေန သဘာဝသမ္ပဒံ သဗ္ဗသံဃာနံ အဂ္ဂဘာဝဒီပနတော. အထ ဝါ ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ အရိယသံဃဿ ဝိသုဒ္ဓနိဿယဘာဝဒီပနံ. ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ သမ္မာဥဇုဉာယသာမီစိပဋိပန္နဘာဝဒီပနံ. ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ အာဟုနေယျာဒိဘာဝဒီပနံ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ အနုတ္တရပုညက္ခေတ္တဘာဝဒီပနံ. တထာ ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ ဧတေန အရိယသံဃဿ လောကုတ္တရသရဏဂမနသဗ္ဘာဝံ ဒဿေတိ. လောကုတ္တရသရဏဂမနေန ဟိ တေ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တာ ဇာတာ. ‘‘မာရသေနမထနာန’န္တိ ဧတေန အဘိနီဟာရသမ္ပဒါသိဒ္ဓံ ပုဗ္ဗဘာဂသမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. ကတာဘိနီဟာရာ ဟိ သမ္မာပဋိပန္နာ မာရံ၊ မာရသေနံ ဝါ အဘိဝိဇိနန္တိ. ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ ဧတေန ဝိဒ္ဓသ္တဝိပက္ခေ သေက္ခာသေက္ခဓမ္မေ ဒဿေတိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန မဂ္ဂဖလဓမ္မာနံ ဒဿိတတ္တာ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတေန အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝံ ဒဿေတိ အနုတ္တရပုညက္ခေတ္တဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ. သရဏဂမနဉ္စ သာဝကာနံ သဗ္ဗဂုဏဿ အာဒိ၊ သပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော မဇ္ဈေ၊ အသေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ပရိယောသာနန္တိအာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သင်္ခေပတော သဗ္ဗေပိ အရိယသံဃဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ.

ဧဝံ ဂါထာတ္တယေန သင်္ခေပတော သကလဂုဏသံကိတ္တနမုခေန ရတနတ္တယဿ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ တံ နိပစ္စကာရံ ယထာဓိပ္ပေတပယောဇနေ ပရိဏာမေန္တော ‘‘ဣတိ မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနေ. တေန ဂါထာတ္တယေန ယထာဝုတ္တနယံ နိဒဿေတိ. မေတိ အတ္တာနံ ကရဏဝစနေန ကတ္တုဘာဝေန နိဒ္ဒိသတိ. တဿ ‘‘ယံ ပုညံ မယာ လဒ္ဓ’’န္တိ ပါဌသေသေန သမ္ဗန္ဓော၊ သမ္ပဒါနနိဒ္ဒေသော ဝါ ဧသော၊ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ပါဌသေသော၊ သာမိနိဒ္ဒေသော ဝါ ‘‘ယံ မမ ပုညံ ဝန္ဒနာမယ’’န္တိ. ပသီဒီယတေ ပသန္နာ၊ တာဒိသာ မတိ ပညာ၊ စိတ္တံ ဝါ ယဿာတိ ပသန္နမတိ၊ အညပဒလိင်္ဂပ္ပဓာနတ္တာ ဣမဿ သမာသပဒဿ ‘‘ပသန္နမတိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ရတိံ နယတိ၊ ဇနေတိ၊ ဝဟတီတိ ဝါ ရတနံ၊ သတ္တဝိဓံ၊ ဒသဝိဓံ ဝါ ရတနံ၊ တမိဝ ဣမာနီတိ နေရုတ္တိကာ. သဒိသကပ္ပနမညတြ ပန ယထာဝုတ္တဝစနတ္ထေနေဝ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ရတနဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ. တေသဉှိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇၊ ၂၅၅) ယထာဘူတဂုဏေ အာဝဇ္ဇန္တဿ အမတာဓိဂမဟေတုဘူတံ အနပ္ပကံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာဟ –

‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ န ဒေါသ။ပေ။ န မောဟ။ပေ။ ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ တထာဂတံ အာရဗ္ဘ. ဥဇုဂတစိတ္တော ခေါ ပန မဟာနာမ အရိယသာဝကော လဘတိ အတ္ထဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ၊ ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၁).

စိတ္တီကတာဒိဘာဝေါ ဝါ ရတနဋ္ဌော. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာသု –

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ၊ အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ၊

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ၊ ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ. (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃၊ ဥဒါန. အဋ္ဌ. ၄၇၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃၊ သု. နိ. ၁.၂၂၆၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆)၊

စိတ္တီကတဘာဝါဒယော စ အနညသာဓာရဏာ သာတိသယတော ဗုဒ္ဓါဒီသုယေဝ လဗ္ဘန္တီတိ. ဝိတ္ထာရော ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆) ဂဟေတဗ္ဗော. အယမတ္ထော ပန နိဗ္ဗစနတ္ထဝသေန န ဝုတ္တော၊ အထ ကေနာတိ စေ? လောကေ ရတနသမ္မတဿ ဝတ္ထုနော ဂရုကာတဗ္ဗတာဒိအတ္ထဝသေနာတိ သဒ္ဒဝိဒူ. သာဓူနဉ္စ ရမနတော၊ သံသာရဏ္ဏဝါ စ တရဏတော၊ သုဂတိနိဗ္ဗာနဉ္စ နယနတော ရတနံ တုလျတ္ထသမာသဝသေန၊ အလမတိပပဉ္စေန. ဧကသေသပကပ္ပနေန၊ ပုထုဝစနနိဗ္ဗစနေန ဝါ ရတနာနိ. တိဏ္ဏံ သမူဟော၊ တီဏိ ဝါ သမာဟဋာနိ၊ တယော ဝါ အဝယဝါ အဿာတိ တယံ၊ ရတနာနမေဝ တယံ၊ နာညေသန္တိ ရတနတ္တယံ. အဝယဝဝိနိမုတ္တဿ ပန သမုဒါယဿ အဘာဝတော တီဏိ ဧဝ ရတနာနိ တထာ ဝုစ္စန္တိ၊ န သမုဒါယမတ္တံ၊ သမုဒါယာပေက္ခာယ ပန ဧကဝစနံ ကတံ. ဝန္ဒီယတေ ဝန္ဒနာ၊ သာဝ ဝန္ဒနာမယံ ယထာ ‘‘ဒါနမယံ သီလမယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ ဣတိဝု. ၆၀၊ နေတ္တိ. ၃၃). ဝန္ဒနာ စေတ္ထ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိန္နတာ၊ ထောမနာ ဝါ. အပိစ တဿာ စေတနာယ သဟဇာတာဒေါပကာရေကော သဒ္ဓါပညာသတိဝီရိယာဒိသမ္ပယုတ္တဓမ္မော ဝန္ဒနာ၊ တာယ ပကတန္တိ ဝန္ဒနာမယံ ယထာ ‘‘သောဝဏ္ဏမယံ ရူပိယမယ’’န္တိ၊ အတ္ထတော ပန ယထာဝုတ္တစေတနာဝ. ရတနတ္တယေ၊ ရတနတ္တယဿ ဝါ ဝန္ဒနာမယံ ရတနတ္တယဝန္ဒနာမယံ. ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော ပုညံ နိရုတ္တိနယေန၊ အတ္တနော ကာရကံ၊ သန္တာနံ ဝါ ပုနာတိ ဝိသောဓေတီတိ ပုညံ၊ သကမ္မကတ္တာ ဓာတုဿ ကာရိတဝသေန အတ္ထဝိဝရဏံ လဗ္ဘတိ၊ သဒ္ဒနိပ္ဖတ္တိ ပန သုဒ္ဓဝသေနေဝါတိ သဒ္ဒဝိဒူ.

တံတံသမ္ပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓနဝသေန သတ္တသန္တာနဿ အန္တရေ ဝေမဇ္ဈေ ဧတိ အာဂစ္ဆတီတိ အန္တရာယော၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအနတ္ထော. ပဏာမပယောဇနေ ဝုတ္တဝိဓိနာ သုဋ္ဌု ဝိဟတော ဝိဒ္ဓသ္တော အန္တရာယော အဿာတိ သုဝိဟတန္တရာယော. ဝိဟနနဉ္စေတ္ထ တဒုပ္ပါဒကဟေတုပရိဟရဏဝသေန တေသံ အန္တရာယာနမနုပ္ပတ္တိကရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟုတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ၊ တဿ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာတိ ယံ-သဒ္ဒေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဝန္ဒနာမယပုညဿ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန.

‘‘တေဇော ဥဿာဟမန္တာ စ၊ ပဘူ သတ္တီတိ ပဉ္စိမေ၊

‘အာနုဘာဝေါ’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ‘ပဘာဝေါ’တိ စ တေ ဝဒေ’’တိ. –

ဝုတ္တေသု ဟိ အတ္ထေသု ဣဓ သတ္တိယံ ဝတ္တတိ. အနု ပုနပ္ပုနံ တံသမင်္ဂိံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ ဟိ အနုဘာဝေါ၊ သောယေဝ အာနုဘာဝေါတိ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ၊ အတ္ထတော ပန ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ပုရိမကမ္မဿ ဗလာနုပ္ပဒါနဝသသင်္ခါတာ ဝန္ဒနာမယပုညဿ သတ္တိယေဝ၊ သာ စ သုဝိဟတန္တရာယတာယ ကရဏံ၊ ဟေတု ဝါ သမ္ဘဝတိ.

ဧတ္ထ ပန ‘‘ပသန္နမတိနော’’တိ ဧတေန အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. ‘‘ရတနတ္တယဝန္ဒနာမယ’’န္တိ ဧတေန ရတနတ္တယဿ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိံ၊ တတော စ တဿ ပုညဿ အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ၊ ရတနတ္တယဿ စ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာတိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဥပဃာတကဥပဒ္ဒဝါနံ ဝိဟနနေ သမတ္ထတံ ဒီပေတိ. စတုရင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဒါနစေတနာ ဝိယ ဟိ ဒွယင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ပဏာမစေတနာပိ အန္တရာယဝိဟနနေန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာတိ.

ဧဝံ ရတနတ္တယဿ နိပစ္စကာရကရဏေ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယဿာ ဓမ္မဒေသနာယ အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတုကာမော၊ တဒပိ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မဘာဝေန ဒဿေတွာ ဂုဏာဘိတ္ထဝနဝိသေသေန အဘိတ္ထဝေတုံ ‘‘ဒီဃဿာ’’တိအာဒိမာဟ. အယဉှိ အာစရိယဿ ပကတိ၊ ယဒိဒံ တံတံသံဝဏ္ဏနာသု အာဒိတော တဿ တဿ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မဿ ဝိသေသဂုဏကိတ္တနေန ထောမနာ. တထာ ဟိ တေသု တေသု ပပဉ္စသူဒနီသာရတ္ထပကာသနီမနောရထပူရဏီအဋ္ဌသာလိနီအာဒီသု ယထာက္ကမံ ‘‘ပရဝါဒမထနဿ၊ ဉာဏပ္ပဘေဒဇနနဿ၊ ဓမ္မကထိကပုင်္ဂဝါနံ ဝိစိတ္တပဋိဘာနဇနနဿ၊

တဿ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ၊ ဩဂါဠှဿ အဘိဏှသော၊

နာနာနယဝိစိတ္တဿ၊ အဘိဓမ္မဿ အာဒိတော’’တိ. အာဒိနာ –

ထောမနာ ကတာ. တတ္ထ ဒီဃဿာတိ ဒီဃနာမကဿ. ဒီဃသုတ္တင်္ကိတဿာတိ ဒီဃေဟိ အဘိအာယတဝစနပ္ပဗန္ဓဝန္တေဟိ သုတ္တေဟိ လက္ခိတဿ၊ အနေန ‘‘ဒီဃော’’တိ အယံ ဣမဿ အာဂမဿ အတ္ထာနုဂတာ သမညာတိ ဒဿေတိ. နနု စ သုတ္တာနိယေဝ အာဂမော၊ ကထံ သော တေဟိ အင်္ကီယတီတိ? သစ္စမေတံ ပရမတ္ထတော၊ ပညတ္တိတော ပန သုတ္တာနိ ဥပါဒါယ အာဂမဘာဝဿ ပညတ္တတ္တာ အဝယဝေဟိ သုတ္တေဟိ အဝယဝီဘူတော အာဂမော အင်္ကီယတိ. ယထေဝ ဟိ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမုဒါယေ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝေါဟာရော၊ ဧဝံ သုတ္တသမုဒါယေ အာဂမဝေါဟာရောတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိနိပုဏတ္ထဘာဝတော နိပုဏဿ. အာဂစ္ဆန္တိ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒယော ဧတ္ထ၊ ဧတေန၊ ဧတသ္မာတိ ဝါ အာဂမော၊ ဥတ္တမဋ္ဌေန၊ ပတ္ထနီယဋ္ဌေန စ သော ဝရောတိ အာဂမဝရော. အပိစ အာဂမသမ္မတေဟိ ဗာဟိရကပဝေဒိတေဟိ ဘာရတပုရာဏကထာနရသီဟပုရာဏကထာဒီဟိ ဝရောတိပိ အာဂမဝရော၊ တဿ. ဗုဒ္ဓါနမနုဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓါနံ သစ္စပဋိဝေဓံ အနုဂမ္မ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာ အဂ္ဂသာဝကာဒယော အရိယာ၊ တေဟိ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန၊ ဂုဏသံဝဏ္ဏနာဝသေန စ သံဝဏ္ဏိတောတိ တထာ. အထ ဝါ ဗုဒ္ဓါ စ အနုဗုဒ္ဓါ စ၊ တေဟိ သံဝဏ္ဏိတော ယထာဝုတ္တနယေနာတိ တထာ၊ တဿ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနေဝ ဟိ တိဏ္ဏမ္ပိ ပိဋကာနံ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာက္ကမော ဘာသိတော၊ တတော ပရံ သင်္ဂါယနာဒိဝသေန သာဝကေဟီတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တဉ္စ မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယ ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ဝေယျာကရဏဿာတိ ဝိတ္ထာရေတွာ အတ္ထဒီပကဿ. ဘဂဝတာ ဟိ အဗျာကတံ တန္တိပဒံ နာမ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗေသံယေဝ အတ္ထော ကထိတော’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၇၆). သဒ္ဓါဝဟဂုဏဿာတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒါဝဟဂုဏဿ. နနု စ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ တေပိဋကံ သဒ္ဓါဝဟဂုဏမေဝ၊ အထ ကသ္မာ အယမညသာဓာရဏဂုဏေန ထောမိတောတိ? သာတိသယတော ဣမဿ တဂ္ဂုဏသမ္ပန္နတ္တာ. အယဉှိ အာဂမော ဗြဟ္မဇာလာဒီသု သီလဒိဋ္ဌာဒီနံ အနဝသေသနိဒ္ဒေသာဒိဝသေန၊ မဟာပဒါနာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃) ပုရိမဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဂုဏနိဒ္ဒေသာဒိဝသေန၊ ပါထိကသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁.၄) တိတ္ထိယေ မဒ္ဒိတွာ အပ္ပဋိဝတ္တိယသီဟနာဒနဒနာဒိဝသေန၊ အနုတ္တရိယသုတ္တာဒီသု ဝိသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘာဝနေန ရတနတ္တယေ သာတိသယံ သဒ္ဓံ အာဝဟတီတိ.

ဧဝံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မဿ အဘိတ္ထဝနမ္ပိ ကတွာ ဣဒါနိ သံဝဏ္ဏနာယ သမ္ပတိ ဝက္ခမာနာယ အာဂမနဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣမာယ ဟိ ဂါထာယ သင်္ဂီတိတ္တယမာရုဠှဒီဃာဂမဋ္ဌကထာတောဝ သီဟဠဘာသာမတ္တံ ဝိနာ အယံ ဝက္ခမာနသံဝဏ္ဏနာ အာဂတာ၊ နာညတော၊ တဒေဝ ကာရဏံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ နာညန္တိ အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာယ အာဂမနဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ. အပရော နယော – ပရမနိပုဏဂမ္ဘီရံ ဗုဒ္ဓဝိသယမာဂမဝရံ အတ္တနော ဗလေနေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမီတိ အညေဟိ ဝတ္တုမ္ပိ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သံဝဏ္ဏနာနိဿယံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထ’’န္တိအာဒိ. ဣမာယ ဟိ ပုဗ္ဗာစရိယာနုဘာဝံ နိဿာယေဝ တဿ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယိဿာမီတိ အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာနိဿယံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ‘‘အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထ’’န္တိ ပါဌတ္ထော၊ သဘာဝတ္ထော၊ ဉေယျတ္ထော၊ ပါဌာနုရူပတ္ထော၊ တဒနုရူပတ္ထော၊ သာဝသေသတ္ထော၊ နိဝရသေသတ္ထော၊ နီတတ္ထော၊ နေယျတ္ထောတိအာဒိနာ အနေကပ္ပကာရဿ အတ္ထဿ ပကာသနတ္ထာယ၊ ပကာသနာယ ဝါ. ဂါထာဗန္ဓသမ္ပတ္တိယာ ဒွိဘာဝေါ. အတ္ထော ကထီယတိ ဧတာယာတိ အတ္ထကထာ၊ သာယေဝ အဋ္ဌကထာ တ္ထ-ကာရဿ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၊ ၂.၈)၊ အယဉ္စ သသညောဂဝိဓိ အရိယာဇာတိဘာဝတော. အက္ခရစိန္တကာပိ ဟိ ‘‘တထာနံဋ္ဌ ယုဂ’’န္တိ လက္ခဏံ ဝတွာ ဣဒမေဝုဒါဟရန္တိ.

ယာယ’တ္ထမဘိဝဏ္ဏေန္တိ၊ ဗျဉ္ဇနတ္ထပဒါနုဂံ၊

နိဒါနဝတ္ထုသမ္ဗန္ဓံ၊ ဧသာ အဋ္ဌကထာ မတာ.

အာဒိတောတိအာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ. ဆဠဘိညတာယ ပရမေန စိတ္တဝသီဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ၊ ဈာနာဒီသု ပဉ္စဝသိတာ သဗ္ဘာဝတော စ ဝသိနော၊ ထေရာ မဟာကဿပါဒယော၊ တေသံ သတေဟိ ပဉ္စဟိ.ယာ သင်္ဂီတာတိ ယာ အဋ္ဌကထာ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယမေတဿ အတ္ထော၊ အယမေတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ. အနုသင်္ဂီတာ စ ပစ္ဆာပီတိ န ကေဝလံ ပဌမသင်္ဂီတိယမေဝ၊ အထ ခေါ ပစ္ဆာ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသုပိ. န စ ပဉ္စဟိ ဝသိသတေဟိ အာဒိတော သင်္ဂီတာယေဝ၊ အပိ တု ယသတ္ထေရာဒီဟိ အနုသင်္ဂီတာ စာတိ သဟ သမုစ္စယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမုစ္စယဒွယဉှိ ပစ္စေကံ ကိရိယာကာလံ သမုစ္စိနောတိ.

အထ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ ဝိဇ္ဇမာနာယ ကိမေတာယ အဓုနာ ပုန ကတာယ သံဝဏ္ဏနာယာတိ ပုနရုတ္တိယာ၊ နိရတ္ထကတာယ စ ဒေါသံ သမနုဿရိတွာ တံ ပရိဟရန္တော ‘‘သီဟဠဒီပ’’န္တိအာဒိမာဟ. တံ ပရိဟရဏေနေဝ ဟိ ဣမိဿာ သံဝဏ္ဏနာယ နိမိတ္တံ ဒဿေတိ. တတ္ထ သီဟံ လာတိ ဂဏှာတီတိ သီဟဠော လ-ကာရဿ ဠ-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘ဂရုဠော’’တိ. တသ္မိံ ဝံသေ အာဒိပုရိသော သီဟကုမာရော၊ တဗ္ဗံသဇာတာ ပန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ခတ္တိယာ၊ သဗ္ဗေပိ စ ဇနာ တဒ္ဓိတဝသေန၊ သဒိသဝေါဟာရေန ဝါ သီဟဠာ၊ တေသံ နိဝါသဒီပေါပိ တဒ္ဓိတဝသေန၊ ဌာနီနာမေန ဝါ ‘‘သီဟဠော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဇလမဇ္ဈေ ဒိပ္ပတိ၊ ဒွိဓာ ဝါ အာပေါ ဧတ္ထ သန္ဒတီတိ ဒိပေါ၊ သောယေဝ ဒီပေါ၊ ဘေဒါပေက္ခာယ တေသံ ဒီပေါတိ တထာ. ပနသဒ္ဒေါ အရုစိသံသူစနေ၊ တေန ကာမဉ္စ သာ သင်္ဂီတိတ္တယမာရုဠှာ၊ တထာပိ ပုန ဧဝံဘူတာတိ အရုစိယဘာဝံ သံသူစေတိ. တဒတ္ထသမ္ဗန္ဓတာယ ပန ပုရိမဂါထာယ ‘‘ကာမဉ္စ သင်္ဂီတာ အနုသင်္ဂီတာ စာ’’တိ သာနုဂ္ဂဟတ္ထယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. အညတ္ထာပိ ဟိ တထာ ဒိဿတီတိ. အာဘတာတိ ဇမ္ဗုဒီပတော အာနီတာ. အထာတိ သင်္ဂီတိကာလတော ပစ္ဆာ၊ ဧဝံ သတိ အာဘတပဒေန သမ္ဗန္ဓော. အထာတိ ဝါ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေနာဘတကာလတော ပစ္ဆာ၊ ဧဝံ သတိ ဌပိတပဒေန သမ္ဗန္ဓော. သာ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ပဌမံ တီဏိ ပိဋကာနိ သင်္ဂါယိတွာ တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာနုရူပေနေဝ ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတတ္တာ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှာယေဝ၊ တတော ပစ္ဆာ စ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပမာဘတာ၊ ပစ္ဆာ ပန တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ မဟာထေရေဟိ နိကာယန္တရလဒ္ဓိသင်္ကရပရိဟရဏတ္ထံ သီဟဠဘာသာယ ဌပိတာတိ. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော ပန ပစ္ဆိမသမ္ဗန္ဓမေဝ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ပကာသေတိ. တထာ ‘‘ဒီပဝါသီနမတ္ထာယာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ‘‘ဌပိတာ’’တိ စ ‘‘အပနေတွာ အာရောပေန္တော’’တိ စ ဧတေဟိ ပဒေဟိ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ. ဧကပဒမ္ပိ ဟိ အာဝုတ္တိယာဒိနယေဟိ အနေကတ္ထသမ္ဗန္ဓမုပဂစ္ဆတိ. ပုရိမသမ္ဗန္ဓေန စေတ္ထ သီဟဠဒီပဝါသီနမတ္ထာယ နိကာယန္တရလဒ္ဓိသင်္ကရပရိဟရဏေန သီဟဠဘာသာယ ဌပိတာတိ တမ္ဗပဏ္ဏိယတ္ထေရေဟိ ဌပနပယောဇနံ ဒဿေတိ. ပစ္ဆိမသမ္ဗန္ဓေန ပန ဣမာယ သံဝဏ္ဏနာယ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနံ၊ အညဒီပဝါသီနဉ္စ အတ္ထာယ သီဟဠဘာသာပနယနဿ၊ တန္တိနယာနုစ္ဆဝိကဘာသာရောပနဿ စ ပယောဇနန္တိ. မဟာဣဿရိယတ္တာ မဟိန္ဒောတိ ရာဇကုမာရကာလေ နာမံ၊ ပစ္ဆာ ပန ဂုဏမဟန္တတာယ မဟာမဟိန္ဒောတိ ဝုစ္စတိ. သီဟဠဘာသာ နာမ အနေကက္ခရေဟိ ဧကတ္ထဿာပိ ဝေါဟရဏတော ပရေသံ ဝေါဟရိတုံ အတိဒုက္ကရာ ကဉ္စုကသဒိသာ သီဟဠာနံ သမုဒါစိဏ္ဏာ ဘာသာ.

ဧဝံ ဟောတု ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ၊ အဓုနာ ကရိယမာနာ ပန အဋ္ဌကထာ ကထံ ကရီယတီတိ အနုယောဂေ သတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ကရဏပ္ပကာရံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘အပနေတွာနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တတော မူလဋ္ဌကထာတော သီဟဠဘာသံ အပနေတွာ ပေါတ္ထကေ အနာရောပိတဘာဝေန နိရင်္ကရိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧတေန အယံ ဝက္ခမာနာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတိတ္တယမာရောပိတာယ မူလဋ္ဌကထာယ သီဟဠဘာသာပနယနမတ္တမညတြ အတ္ထတော သံသန္ဒတိ စေဝ သမေတိ စ ယထာ ‘‘ဂင်္ဂေါဒကေန ယမုနောဒက’’န္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မနောရမ’’ မိစ္စာဒီနိ ‘‘ဘာသ’’န္တိ ဧတဿ သဘာဝနိရုတ္တိဘာဝဒီပကာနိ ဝိသေသနာနိ. သဘာဝနိရုတ္တိဘာဝေန ဟိ ပဏ္ဍိတာနံ မနံ ရမယတီတိ မနောရမာ. တနောတိ အတ္ထမေတာယ၊ တနီယတိ ဝါ အတ္ထဝသေန ဝိဝရီယတိ၊ ဝဋ္ဋတော ဝါ သတ္တေ တာရေတိ၊ နာနာတ္ထဝိသယံ ဝါ ကင်္ခံ တရန္တိ ဧတာယာတိ တန္တိ၊ ပါဠိ. တဿာ နယသင်္ခါတာယ ဂတိယာ ဆဝိံ ဆာယံ အနုဂတာတိ တန္တိနယာနုစ္ဆဝိကာ. အသဘာဝနိရုတ္တိဘာသန္တရသံကိဏ္ဏဒေါသဝိရဟိတတာယ ဝိဂတဒေါသာ၊ တာဒိသံ သဘာဝနိရုတ္တိဘူတံ –

‘‘သာ မာဂဓီ မူလဘာသာ၊ နရာ ယာယာ’ဒိကပ္ပိကာ၊

ဗြဟ္မာနော စဿုတာလာပါ၊ သမ္ဗုဒ္ဓါ စာပိ ဘာသရေ’’တိ. –

ဝုတ္တံ ပါဠိဂတိဘာသံ ပေါတ္ထကေ လိခနဝသေန အာရောပေန္တောတိ အတ္ထော၊ ဣမိနာ သဒ္ဒဒေါသာဘာဝမာဟ.

သမယံ အဝိလောမေန္တောတိ သိဒ္ဓန္တမဝိရောဓေန္တော၊ ဣမိနာ ပန အတ္ထဒေါသာဘာဝမာဟ. အဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ဟိ တေ ထေရဝါဒါပိ ဣဓ ပကာသယိဿန္တိ. ကေသံ ပန သမယန္တိ အာဟ ‘‘ထေရာန’’န္တိအာဒိ၊ ဧတေန ရာဟုလာစရိယာဒီနံ ဇေတဝနဝါသီအဘယဂိရိဝါသီနိကာယာနံ သမယံ နိဝတ္တေတိ. ထိရေဟိ သီလသုတဈာနဝိမုတ္တိသင်္ခါတေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာတိ ထေရာ. ယထာဟ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ ထေရကရဏာ ဓမ္မာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သီလဝါ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၂၂). အပိစ သစ္စဓမ္မာဒီဟိ ထိရကရဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရာ. ယထာဟ ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မပဒေ –

‘‘ယမှိ သစ္စဉ္စ ဓမ္မော စ၊ အဟိံသာ သံယမော ဒမော၊

သ ဝေ ဝန္တမလော ဓီရော၊ ‘ထေရော’ဣတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၆၀)၊

တေသံ. မဟာကဿပတ္ထေရာဒီဟိ အာဂတာ အာစရိယပရမ္ပရာ ထေရဝံသော၊ တပ္ပရိယာပန္နာ ဟုတွာ အာဂမာဓိဂမသမ္ပန္နတ္တာ ပညာပဇ္ဇောတေန တဿ သမုဇ္ဇလနတော တံ ပကာရေန ဒီပေန္တိ၊ တသ္မိံ ဝါ ပဒီပသဒိသာတိ ထေရဝံသပဒိပါ. ဝိဝိဓေန အာကာရေန နိစ္ဆီယတီတိ ဝိနိစ္ဆယော၊ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခီလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ ဝိမတိစ္ဆေဒနီကထာ၊ သုဋ္ဌု နိပုဏော သဏှော ဝိနိစ္ဆယော ဧတေသန္တိ သုနိပုဏဝိနိစ္ဆယာ. အထ ဝါ ဝိနိစ္ဆိနောတီတိ ဝိနိစ္ဆယော၊ ယထာဝုတ္တဝိသယံ ဉာဏံ၊ သုဋ္ဌု နိပုဏော ဆေကော ဝိနိစ္ဆယော ဧတေသန္တိ သုနိပုဏဝိနိစ္ဆယာ. မဟာမေဃဝနေ ဌိတော ဝိဟာရော မဟာဝိဟာရော၊ ယော သတ္ထု မဟာဗောဓိနာ ဝိရောစတိ၊ တသ္မိံ ဝသနသီလာ မဟာဝိဟာရဝါသိနော၊ တာဒိသာနံ သမယံ အဝိလောမေန္တောတိ အတ္ထော၊ ဧတေန မဟာကဿပါဒိထေရပရမ္ပရာဂတော၊ တတောယေဝ အဝိပရိတော သဏှသုခုမော ဝိနိစ္ဆယောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ သမယဿ ပမာဏဘူတတံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဒဿေတိ.

ဟိတွာ ပုနပ္ပုနဘတမတ္ထန္တိ ဧကတ္ထ ဝုတမ္ပိ ပုန အညတ္ထ အာဘတမတ္ထံ ပုနရုတ္တိဘာဝတော၊ ဂန္ထဂရုကဘာဝတော စ စဇိတွာ တဿ အာဂမဝရဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ အတ္ထော.

ဧဝံ ကရဏပ္ပကာရမ္ပိ ဒဿေတွာ ‘‘ဒီပဝါသီနမတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တပ္ပယောဇနတော အညမ္ပိ သံဝဏ္ဏနာယ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘သုဇနဿ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဇနဿ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော၊ တေန န ကေဝလံ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနမေဝ အတ္ထာယ၊ အထ ခေါ သာဓုဇနတောသနတ္ထဉ္စာတိ သမုစ္စိနောတိ. တေနေဝ စ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဝါသီနမ္ပိ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ ဥဂ္ဂဟဏာဒိသုကရတာယ တေသမ္ပိ ဗဟူပကာရတ္တာ. စိရဋ္ဌိတတ္ထဉ္စာတိ ဧတ္ထာပိ စ-သဒ္ဒေါ န ကေဝလံ တဒုဘယတ္ထမေဝ၊ အပိ တု တိဝိဓဿာပိ သာသနဓမ္မဿ၊ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဝါ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏံ စိရကာလံ ဌိတတ္ထဉ္စာတိ သမုစ္စယတ္ထမေဝ ဒဿေတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဟိ ဌိတိယာ ပဋိပတ္တိဓမ္မပဋိဝေဓဓမ္မာနမ္ပိ ဌိတိ ဟောတိ တဿေဝ တေသံ မူလဘာဝတော. ပရိယတ္တိဓမ္မော ပန သုနိက္ခိတ္တေန ပဒဗျဉ္ဇနေန၊ တဒတ္ထေန စ စိရံ သမ္မာ ပတိဋ္ဌာတိ၊ သံဝဏ္ဏနာယ စ ပဒဗျဉ္ဇနံ အဝိပရီတံ သုနိက္ခိတ္တံ၊ တဒတ္ထောပိ အဝိပရီတော သုနိက္ခိတ္တော ဟောတိ၊ တသ္မာ သံဝဏ္ဏနာယ အဝိပရီတဿ ပဒဗျဉ္ဇနဿ၊ တဒတ္ထဿ စ သုနိက္ခိတ္တဿ ဥပါယဘာဝမုပါဒါယ ဝုတ္တံ ‘‘စိရဋ္ဌိတတ္ထဉ္စ ဓမ္မဿာ’’တိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ သဒ္ဓမ္မဿ ဌိတိယာ အသမ္မောသာယ အနန္တရဓာနာယ သံဝတ္တန္တိ. ကတမေ ဒွေ? သုနိက္ခိတ္တဉ္စ ပဒဗျဉ္ဇနံ၊ အတ္ထော စ သုနီတော၊ ဣမေ ခေါ။ပေ။ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၂.၂၁).

ဧဝံ ပယောဇနမ္ပိ ဒဿေတွာ ဝက္ခမာနာယ သံဝဏ္ဏနာယ မဟတ္တပရိစ္စာဂေန ဂန္ထဂရုကဘာဝံ ပရိဟရိတုမာဟ ‘‘သီလကထာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘န တံ ဝိစရယိဿာမီ’’တိ. အပရော နယော – ယဒဋ္ဌကထံ ကတ္တုကာမော၊ တဒေကဒေသဘာဝေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ကထိကာနံ ဥပဒေသံ ကရောန္တော တတ္ထ ဝိစာရိတဓမ္မေ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဒဿေတုမာဟ ‘‘သီလကထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သီလကထာတိ စာရိတ္တဝါရိတ္တာဒိဝသေန သီလဝိတ္ထာရကထာ. ဓုတဓမ္မာတိ ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂါဒယော တေရသ ကိလေသဓုနနကဓမ္မာ. ကမ္မဋ္ဌာနာနီတိ ဘာဝနာသင်္ခါတဿ ယောဂကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနနာမာနိ ဓမ္မဇာတာနိ. တာနိ ပန ပါဠိယမာဂတာနိ အဋ္ဌတိံ သေဝ န ဂဟေတဗ္ဗာနိ၊ အထ ခေါ အဋ္ဌကထာယမာဂတာနိပိ ဒွေတိ ဉာပေတုံ ‘‘သဗ္ဗာနိပီ’’တိ ဝုတ္တံ. စရိ ယာဝိဓာနသဟိတောတိ ရာဂစရိတာဒီနံ သဘာဝါဒိဝိဓာနေန သဟ ပဝတ္တော၊ ဣဒံ ပန ‘‘ဈာနသမာပတ္တိဝိတ္ထာရော’’တိ ဣမဿ ဝိသေသနံ. ဧတ္ထ စ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဈာနံ၊ အရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ သမာပတ္တိ. တဒုဘယမ္ပိ ဝါ ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဈာနံ၊ သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝပ္ပတ္တံ သမာပတ္တိ. အပိစ တဒပိ ဥဘယံ ဈာနမေဝ၊ ဖလသမာပတ္တိနိရောဓသမာပတ္တိယော ပန သမာပတ္တိ၊ တာသံ ဝိတ္ထာရောတိ အတ္ထော.

လောကိယလောကုတ္တရဘေဒါနံ ဆန္နမ္ပိ အဘိညာနံ ဂဟဏတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗာ စ အဘိညာယော’’တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏဝိဘင်္ဂါဒီသု (ဝိဘ. ၇၅၁) အာဂတနယေန ဧကဝိဓာဒိနာ ဘေဒေန ပညာယ သင်္ကလယိတွာ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ၊ ဂဏေတွာ ဝါ ဝိနိစ္ဆယနံ ပညာသင်္ကလနဝိနိစ္ဆယော. အရိယာနီတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အရိယေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗတ္တာ၊ အရိယဘာဝသာဓကတ္တာ ဝါ အရိယာနိ ဥတ္တရပဒလောပေန. အဝိတထဘာဝေန ဝါ အရဏီယတ္တာ၊ အဝဂန္တဗ္ဗတ္တာ အရိယာနိ၊ ‘‘သစ္စာနီ’’တိမဿ ဝိသေသနံ.

ဟေတာဒိပစ္စယဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယာဒိဘာဝေန ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနမုပကာရကတာ ပစ္စယာကာရော၊ တဿ ဒေသနာ တထာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာတိ အတ္ထော. သာ ပန နိကာယန္တရလဒ္ဓိသင်္ကရရဟိတတာယ သုဋ္ဌု ပရိသုဒ္ဓါ၊ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဿ စ သုဒုက္ကရတာယ နိပုဏာ၊ ဧကတ္တာဒိနယသဟိတာ စ တတ္ထ ဝိစာရိတာတိ အာဟ ‘‘သုပရိသုဒ္ဓနိပုဏနယာ’’တိ. ပဒတ္တယမ္ပိ ဟေတံ ပစ္စယာကာရဒေသနာယ ဝိသေသနံ. ပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု အာဂတနယံ အဝိဿဇ္ဇိတွာဝ ဝိစာရိတတ္တာ အဝိမုတ္တော တန္တိမဂ္ဂေါ ယဿာတိ အဝိမုတ္တတန္တိ မဂ္ဂါ. မဂ္ဂေါတိ စေတ္ထ ပါဠိသင်္ခါတော ဥပါယော တံတဒတ္ထာနံ အဝဗောဓဿ၊ သစ္စပဋိဝေဓဿ ဝါ ဥပါယဘာဝတော. ပဗန္ဓော ဝါ ဒီဃဘာဝေန ပကတိမဂ္ဂသဒိသတ္တာ၊ ဣဒံ ပန ‘‘ဝိပဿနာ၊ ဘာဝနာ’’တိ ပဒဒွယဿ ဝိသေသနံ.

ဣတိ ပန သဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနေ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဥဒ္ဒေသဿ ပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ၊ ဧတ္တကံ သဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရမတ္တံ ဝိသုံ အတ္ထာဘာဝတော. ပဒတ္ထသံကိဏ္ဏဿ၊ ဝတ္တဗ္ဗဿ စ အဝုတ္တဿ အဝသေသဿ အဘာဝတော သုဝိညေယျဘာဝေန သုပရိသုဒ္ဓံ၊ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော၊ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗဇ္ဈနတော. ဘိယျောတိ အတိရေကံ၊ အတိဝိတ္ထာရန္တိ အတ္ထော၊ ဧတေန ပဒတ္ထမတ္တမေဝ ဝိစာရယိဿာမီတိ ဒဿေတိ. ဧတံ သဗ္ဗံ ဣဓ အဋ္ဌကထာယ န ဝိစာရယိဿာမိ ပုနရုတ္တိဘာဝတော၊ ဂန္ထဂရုကဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝိစရယိဿာမီတိ စ ဂါထာဘာဝတော န ဝုဒ္ဓိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧဝမ္ပိ ဧသ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ အာဂမာနမတ္ထံ န ပကာသေယျ၊ အထ သဗ္ဗောပေသော ဣဓ ဝိစာရိတဗ္ဗောယေဝါတိ စောဒနာယ တထာ အဝိစာရဏဿ ဧကန္တကာရဏံ နိဒ္ဓါရေတွာ တံ ပရိဟရန္တော ‘‘မဇ္ဈေ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဇ္ဈေတိ ခုဒ္ဒကတော အညေသံ စတုန္နမ္ပိ အာဂမာနံ အဗ္ဘန္တရေ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ကာရဏေ၊ တေန ယထာဝုတ္တံ ကာရဏံ ဇောတေတိ. တတ္ထာတိ တေသု စတူသု အာဂမေသု. ယထာဘာသိတန္တိ ဘဂဝတာ ယံ ယံ ဒေသိတံ၊ ဒေသိတာနုရူပံ ဝါ. အပိ စ သံဝဏ္ဏကေဟိ သံဝဏ္ဏနာဝသေန ယံ ယံ ဘာသိတံ၊ ဘာသိတာနုရူပန္တိပိ အတ္ထော. ဣစ္စေဝါတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေန ယထာဝုတ္တံ ကာရဏံ နိဒဿေတိ၊ ဣမိနာဝ ကာရဏေန၊ ဣဒမေဝ ဝါ ကာရဏံ မနသိ သန္နိဓာယာတိ အတ္ထော. ကတောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ဧသာ’’တိ ပဒံ ကမ္မဘာဝေန သမ္ဗဇ္ဈတိ အာဝုတ္တိယာဒိနယေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တမ္ပီတိ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမ္ပိ ဉာဏေန ဂဟေတွာန. ဧတာယာတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ နာမ ဧတာယ အဋ္ဌကထာယ. ဧတ္ထ စ ‘‘မဇ္ဈေ ဌတွာ’’တိ ဧတေန မဇ္ဈတ္တဘာဝဒီပနေန ဝိသေသတော စတုန္နမ္ပိ အာဂမာနံ သာဓာရဏဋ္ဌကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ၊ န သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအာဒယော ဝိယ အသာဓာရဏဋ္ဌကထာတိ ဒဿေတိ. အဝိသေသတော ပန ဝိနယာဘိဓမ္မာနမ္ပိ ယထာရဟံ သာဓာရဏဋ္ဌကထာ ဟောတိယေဝ၊ တေဟိ သမ္မိဿတာယ စ တဒဝသေသဿ ခုဒ္ဒကာဂမဿ ဝိသေသတော သာဓာရဏာ သမာနာပိ တံ ဌပေတွာ စတုန္နမေဝ အာဂမာနံ သာဓာရဏာတွေဝ ဝုတ္တာတိ.

ဣတိ သောဠသဂါထာဝဏ္ဏနာ.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

ဧဝံ ယထာဝုတ္တေန ဝိဝိဓေန နယေန ပဏာမာဒိကံ ပကရဏာရမ္ဘဝိဓာနံ ကတွာ ဣဒါနိ ဝိဘာဂဝန္တာနံ သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂဒဿနဝသေနေဝ သုဝိဘာဝိတံ၊ သုဝိညာပိတဉ္စ ဟောတီတိ ပဌမံ တာဝ ဝဂ္ဂသုတ္တဝသေန ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဒီဃာဂမော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘ဒီဃဿ အာဂမဝရဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မိံ ဝစနေ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ၊ သော ဒီဃာဂမော နာမ ဝဂ္ဂသုတ္တဝသေန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ဧဝံ ဝိဘာဂေါတိ ဝါ အတ္ထော. အထ ဝါ တတ္ထာတိ ‘‘ဒီဃာဂမနိဿိတ’’န္တိ ယံ ဝုတ္တံ၊ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ယော ဒီဃာဂမော ဝုတ္တော၊ သော ဒီဃာဂမော နာမ ဝဂ္ဂသုတ္တဝသေန. ဧဝံ ဝိဘဇိတဗ္ဗော၊ ဧဒိသောတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘ဒီဃဿာ’’တိအာဒိနာ ဟိ ဝုတ္တံ ဒူရဝစနံ တံ-သဒ္ဒေန ပဋိနိဒ္ဒိသတိ ဝိယ ‘‘ဒီဃာဂမနိဿိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ အာသန္နဝစနမ္ပိ တံ-သဒ္ဒေန ပဋိနိဒ္ဒိသတိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ ပရမ္မုခံ ဝိယ ပရိဝတ္တမာနံ ဟုတွာ ပဝတ္တနတော. ဧဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ သမ္မုခံ ဝါ ပရမ္မုခံ ဝါ ပရိဝတ္တမာနံ ယထာ တထာ ဝါ ပဋိနိဒ္ဒိသိတုံ ဝဋ္ဋတိ သဒ္ဒမတ္တပဋိနိဒ္ဒေသေန အတ္ထဿာဝိရောဓနတော. ဝဂ္ဂသုတ္တာဒီနံ နိဗ္ဗစနံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. တယော ဝဂ္ဂါ ယဿာတိ တိဝဂ္ဂေါ. စတုတ္တိံသ သုတ္တာနိ ဧတ္ထ သင်္ဂယှန္တိ၊ တေသံ ဝါ သင်္ဂဟော ဂဏနာ ဧတ္ထာတိ စတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟော.

အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာယ ပဌမသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေနေဝ ပဝတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ။ပေ။ နိဒါနမာဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိဘာဝေါ ဟေတ္ထ သင်္ဂီတိက္ကမေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကသ္မာ ပန စတူသု အာဂမေသု ဒီဃာဂမော ပဌမံ သင်္ဂီတော၊ တတ္ထ စ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေါ ပဌမံ နိက္ခိတ္တော၊ တသ္မိဉ္စ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ၊ တတ္ထာပိ နိဒါနန္တိ? နာယမနုယောဂေါ ကတ္ထစိပိ န ပဝတ္တတိ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝစနက္ကမမတ္တံ ပဋိစ္စ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗတော. အပိစ သဒ္ဓါဝဟဂုဏတ္တာ ဒီဃာဂမောဝ ပဌမံ သင်္ဂီတော. သဒ္ဓါ ဟိ ကုသလဓမ္မာနံ ဗီဇံ. ယထာဟ ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၉၇၊ သု. နိ. ၇၇). သဒ္ဓါဝဟဂုဏတာ စဿ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာယေဝ. ကိဉ္စ ဘိယျော – ကတိပယသုတ္တသင်္ဂဟတာယ စေဝ အပ္ပပရိမာဏတာယ စ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိသုခတော ပဌမံ သင်္ဂီတော. တထာ ဟေသ စတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟော၊ စတုသဋ္ဌိဘာဏဝါရပရိမာဏော စ. သီလကထာဗာဟုလ္လတော ပန သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေါ ပဌမံ နိက္ခိတ္တော. သီလဉှိ သာသနဿ အာဒိ သီလပတိဋ္ဌာနတ္တာ သဗ္ဗဂုဏာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘တသ္မာ တိဟ တွံ ဘိက္ခု အာဒိမေဝ ဝိသောဓေဟိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု. ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ? သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၄၆၉). သီလက္ခန္ဓကထာဗာဟုလ္လတော ဟိ သော ‘‘သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာဘာဝတော ပန သုတ္တန္တပိဋကဿ နိရဝသေသဒိဋ္ဌိဝိဘဇနံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ ပဌမံ နိက္ခိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေပိဋကေ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဗြဟ္မဇာလသဒိသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ ဝိဘတ္တသုတ္တံ နတ္ထိ. နိဒါနံ ပန ပဌမသင်္ဂီတိယံ မဟာကဿပတ္ထေရေန ပုဋ္ဌေန အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဒေသကာလာဒိနိဒဿနတ္ထံ ပဌမံ နိက္ခိတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဗြဟ္မဇာလဿာပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စ ‘‘အာယသ္မတာ’’တိအာဒိနာ ဒေသကံ နိယမေတိ၊ ပဌမသင်္ဂီတိကာလေတိ ပန ကာလန္တိ၊ အယမတ္ထော ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ