နီဝရဏပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ

၂၁၆. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထစတုက္ကဿ ပုန သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ကထနံ ကိမတ္ထန္တိ အဓိပ္ပါယေန အနုယောဂံ ဥဒ္ဓရိတွာ သောဓေတိ ‘‘သော။ပေ။ ကိံ ဒဿေတီ’’တိအာဒိနာ. ပစ္စယသမ္ပတ္တိန္တိ သမ္ဘာရပါရိပူရိံ. ဣမေ စတ္တာရောတိ သီလသံဝရော ဣန္ဒြိယသံဝရော သမ္ပဇညံ သန္တောသောတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ စတ္တာရော အာရညိကဿ သမ္ဘာရာ. န ဣဇ္ဈတီတိ န သမ္ပဇ္ဇတိ န သဖလော ဘဝတိ. န ကေဝလံ အနိဇ္ဈနမတ္တံ၊ အထ ခေါ အယမ္ပိ ဒေါသောတိ ဒဿေတိ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ဝါ’’တိအာဒိနာ. ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘အသုကဿ ဘိက္ခုနော အရညေ တိရစ္ဆာနဂတာနံ ဝိယ၊ ဝနစရကာနံ ဝိယ စ နိဝါသနမတ္တမေဝ၊ န ပန အရညဝါသာနုစ္ဆဝိကာ ကာစိ သမ္မာပဋိပတ္တိ အတ္ထီ’’တိ အပဝါဒဝသေန ဝစနီယဘာဝမာပဇ္ဇတိ၊ ဣမဿတ္ထဿ ပန ဒဿနေန ဝိရုဇ္ဈနတော သဒ္ဓိံ-သဒ္ဒေါ န ပေါရာဏောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ အာရညကေဟိ တိရစ္ဆာနဂတေဟိ၊ ဝနစရဝိသဘာဂဇနေဟိ ဝါ သဒ္ဓိံ ဝိပ္ပဋိပတ္တိဝသေန ဝသနီယဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘န ဘိက္ခဝေ ပဏိဓာယ အရညေ ဝတ္ထဗ္ဗံ၊ ယော ဝသေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၂၃) ဝိယ ဟိ ဝတ္ထဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ ဝသိတဗ္ဗပရိယာယော. တထာ ဟိ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝရူပဿ ဟိ အရညဝါသော ကာဠမက္ကဋအစ္ဆတရစ္ဆဒီပိမိဂါနံ အဋဝိဝါသသဒိသော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၆) အဓိဝတ္ထာတိ အဓိဝသန္တာ. ပဌမံ ဘေရဝသဒ္ဒံ သာဝေန္တိ. တာဝတာ အပလာယန္တဿ ဟတ္ထေဟိပိ သီသံ ပဟရိတွာ ပလာပနာကာရံ ကရောန္တီတိ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ကထိတံ. ဧဝံ ဗျတိရေကတော ပစ္စယသမ္ပတ္တိယာ ဒဿိတဘာဝံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ အနွယတောပိ ပကာသေတုံ ‘‘ယဿ ပနေတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကထံ ဣဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. ကာဠကော တိလကောတိ ဝဏ္ဏဝိကာရာပနရောဂဝသေန အညတ္ထ ပရိယာယဝစနံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဒုန္နာမကဉ္စ အရိသံ၊ ဆဒ္ဒိကော ဝမထူရိတော၊

ဒဝထု ပရိတာပေါထ၊ တိလကော တိလကာဠကော’’တိ.

တိလသဏ္ဌာနံ ဝိယ ဇာယတီတိ ဟိ တိလကော၊ ကာဠော ဟုတွာ ဇာယတီတိ ကာဠကော. ဣဓ ပန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ ထုလ္လဝဇ္ဇံ ကာဠကသဒိသတ္တာ ကာဠကံ၊ မိစ္ဆာဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ အဏုမတ္တဝဇ္ဇံ တိလကသဒိသတ္တာ တိလကန္တိ အယံ ဝိသေသော. တန္တိ တထာ ဥပ္ပါဒိတံ ပီတိံ. ဝိဂတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနတော ခယဝယဝသေန သမ္မသနံ. ခီယနဋ္ဌေန ဟိ ခယောဝ ဝိဂတော၊ ဝိပရီတော ဝါ ဟုတွာ အယနဋ္ဌေန ဝယောတိပိ ဝုစ္စတိ. အရိယဘူမိ နာမ လောကုတ္တရဘူမိ. ဣတီတိ အရိယဘူမိဩက္ကမနတော၊ ဒေဝတာနံ ဝဏ္ဏဘဏနတော ဝါ၊ တတ္ထ တတ္ထ ဒေဝတာနံ ဝစနံ သုတွာ တဿ ယသော ပတ္ထဋောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ အယသပတ္ထရဏမ္ပိ ဒေဝတာနမာရောစနဝသေနာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ဝိဝိတ္တ-သဒ္ဒေါ ဇနဝိဝေကေတိ အာဟ ‘‘သုည’’န္တိ. တံ ပန ဇနသဒ္ဒနိဂ္ဃေါသာဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗံ သဒ္ဒကဏ္ဋကတ္တာ ဈာနဿာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသန္တိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဇနကဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ ဣဓ ဇညံ ဂဟိတံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ယဒေဝ တံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသံ၊ တဒေဝ တံ ဝိဇနဝါတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၃၃). အပ္ပသဒ္ဒန္တိ စ ပကတိသဒ္ဒါဘာဝမာဟ. အပ္ပနိဂ္ဃေါသန္တိ နဂရနိဂ္ဃေါသာဒိသဒ္ဒါဘာဝံ. ဤဒိသေသု ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယ၊ အတ္ထော ပန နိရဝသေသောတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၆၄) ပန အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော ဧဝမာဟ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဿ ပရိတ္တပရိယာယံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ သိယာ’တိ. တေနာဟ ‘န ဟိ တဿာ’တိအာဒိ. အပ္ပသဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ အဘာဝတ္ထောတိပိ သက္ကာ ဝိညာတုံ ‘အပ္ပါဗာဓတဉ္စ သဉ္ဇာနာမီ’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂၅) ဝိယာ’’တိ. တမတ္ထံ ဝိဘင်္ဂပါဠိယာ (ဝိဘ. ၅၂၈) သံသန္ဒန္တော ‘‘ဧတဒေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတဒေဝါတိ စ မယာ သံဝဏ္ဏိယမာနံ နိဿဒ္ဒတံ ဧဝါတိ အတ္ထော. သန္တိကေပီတိ ဂါမာဒီနံ သမီပေပိ ဧဒိသံ ဝိဝိတ္တံ နာမ၊ ပဂေဝ ဒူရေတိ အတ္ထော. အနာကိဏ္ဏန္တိ အသင်္ကိဏ္ဏံ အသမ္ဗာဓံ. ယဿ သေနာသနဿ သမန္တာ ဂါဝုတမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ပဗ္ဗတဂဟနံ ဝနဂဟနံ နဒီဂဟနံ ဟောတိ၊ န ကောစိ အဝေလာယ ဥပသင်္ကမိတုံ သက္ကောတိ၊ ဣဒံ သန္တိကေပိ အနာကိဏ္ဏံ နာမ. သေတီတိ သယတိ. အာသတီတိ နိသီဒတိ. ‘‘ဧတ္ထာ’’တိ ဣမိနာ သေန-သဒ္ဒဿ၊ အာသန-သဒ္ဒဿ စ အဓိကရဏတ္ထဘာဝံ ဒဿေတိ၊ စ-သဒ္ဒေန စ တဒုဘယပဒဿ စတ္ထသမာသဘာဝံ. ‘‘တေနာဟာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂပါဠိမေဝ အာဟရတိ.

ဣဒါနိ တဿာယေဝတ္ထံ သေနာသနပ္ပဘေဒဒဿနဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိဘင်္ဂပါဠိယံ နိဒဿနနယေန သရူပတော ဒဿိတသေနာသနဿေဝ ဟိ အယံ ဝိဘာဂေါ. တတ္ထ ဝိဟာရော ပါကာရပရိစ္ဆိန္နော သကလော အာဝါသော. အဍ္ဎယောဂေါ ဒီဃပါသာဒေါ၊ ‘‘ဂရုဠသဏ္ဌာနပါသာဒေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ပါသာဒေါ စတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ. အဋ္ဋော ပဋိရာဇူနံ ပဋိဗာဟနယောဂ္ဂေါ စတုပဉ္စဘူမကော ပတိဿယဝိသေသော. မာဠော ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော အနေကကောဏဝန္တော ပတိဿယဝိသေသော. အပရော နယော – ဝိဟာရော ဒီဃမုခပါသာဒေါ. အဍ္ဎယောဂေါ ဧကပဿဆဒနကဂေဟံ. တဿ ကိရ ဧကပဿေ ဘိတ္တိ ဥစ္စတရာ ဟောတိ၊ ဣတရပဿေ နီစာ၊ တေန တံ ဧကဆဒနကံ ဟောတိ. ပါသာဒေါ အာယတစတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနကံ စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တံ. ဂုဟာ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ. လေဏံ ဒွါရဗန္ဓံ ပဗ္ဘာရံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ‘‘မဏ္ဍပေါတိ သာခါမဏ္ဍပေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၆) ဧဝံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန၊ အင်္ဂုတ္တရဋီကာကာရေန စ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ.

ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၇) ပန ဝိဟာရောတိ သမန္တာ ပရိဟာရပထံ၊ အန္တောယေဝ စ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ ဒဿေတွာ ကတသေနာသနံ. အဍ္ဎယောဂေါတိ သုပဏ္ဏဝင်္ကဂေဟံ. ပါသာဒေါတိ ဒွေ ကဏ္ဏိကာနိ ဂဟေတွာ ကတော ဒီဃပါသာဒေါ. အဋ္ဋောတိ ပဋိရာဇာဒိပဋိဗာဟနတ္ထံ ဣဋ္ဌကာဟိ ကတော ဗဟလဘိတ္တိကော စတုပဉ္စဘူမကော ပတိဿယဝိသေသော. မာဠောတိ ဘောဇနသာလာသဒိသော မဏ္ဍလမာဠော. ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော စတုရဿပါသာဒေါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၈၂-၄၈၇) ဝုတ္တံ. လေဏန္တိ ပဗ္ဗတံ ခဏိတွာ ဝါ ပဗ္ဘာရဿ အပ္ပဟောနကဋ္ဌာနေ ကုဋ္ဋံ ဥဋ္ဌာပေတွာ ဝါ ကတသေနာသနံ. ဂုဟာတိ ဘူမိဒရိ ဝါ ယတ္ထ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဒီပံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ပဗ္ဗတဂုဟာ ဝါ ဘူမိဂုဟာ ဝါတိ ဝုတ္တံ.

တံ အာဝသထဘူတံ ပတိဿယသေနာသနံ ဝိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန၊ ဝိဟာရဋ္ဌာနဋ္ဌေန စ ဝိဟာရသေနာသနံ နာမ. မသာရကာဒိစတုဗ္ဗိဓော မဉ္စော. တထာ ပီဌံ. ဥဏ္ဏဘိသိအာဒိပဉ္စဝိဓာ ဘိသိ. သီသပ္ပမာဏံ ဗိမ္ဗောဟနံ. ဝိတ္ထာရတော ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလတာ၊ ဒီဃတော မဉ္စဝိတ္ထာရပ္ပမာဏတာ စေတ္ထ သီသပ္ပမာဏံ. မသာရကာဒီနိ မဉ္စပီဌဘာဝတော၊ ဘိသိဥပဓာနဉ္စ မဉ္စပီဌသမ္ဗန္ဓတော မဉ္စပီဌသေနာသနံ. မဉ္စပီဌဘူတဉှိ သေနာသနံ၊ မဉ္စပီဌသမ္ဗန္ဓဉ္စ သာမညနိဒ္ဒေသေန၊ ဧကသေသေန ဝါ ‘‘မဉ္စပီဌသေနာသန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ဧဝမေဝ ဝဒတိ. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘မဉ္စပီဌသေနာသနန္တိ မဉ္စပီဌဉ္စေဝ မဉ္စပီဌသမ္ဗန္ဓသေနာသနဉ္စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၆) ဝုတ္တံ. စိမိလိကာ နာမ သုဓာပရိကမ္မကတာယ ဘူမိယာ ဝဏ္ဏာနုရက္ခဏတ္ထံ ပဋခဏ္ဍာဒီဟိ သိဗ္ဗေတွာ ကတာ. စမ္မခဏ္ဍော နာမ သီဟဗျဂ္ဃဒီပိတရစ္ဆစမ္မာဒီသုပိ ယံ ကိဉ္စိ စမ္မံ. အဋ္ဌကထာသု (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၂၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၈၂) ဟိ သေနာသနပရိဘောဂေ ပဋိက္ခိတ္တစမ္မံ န ဒိဿတိ. တိဏသန္ထာရောတိ ယေသံ ကေသဉ္စိ တိဏာနံ သန္ထာရော. ဧသေဝ နယော ပဏ္ဏသန္ထာရေပိ. စိမိလိကာဒိ ဘူမိယံ သန္ထရိတဗ္ဗတာယ သန္ထတသေနာသနံ. ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီတိ ဌပေတွာ ဝါ ဧတာနိ မဉ္စာဒီနိ ယတ္ထ ဘိက္ခူ သန္နိပတန္တိ၊ သဗ္ဗမေတံ သေနာသနံ နာမာတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဝသေသံ ရုက္ခမူလာဒိပဋိက္ကမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ အဘိသင်္ခရဏာဘာဝတော ကေဝလံ သယနဿ၊ နိဿဇ္ဇာယ စ ဩကာသဘူတတ္တာ ဩကာသသေနာသနံ. သေနာသနဂ္ဂဟဏေနာတိ ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသန’’န္တိ ဣမိနာ သေနာသနသဒ္ဒေန ဝိဝိတ္တသေနာသနဿ ဝါ အာဒါနေန၊ ဝစနေန ဝါ ဂဟိတမေဝ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော၊ ဝိသေသတ္ထိနာ စ ဝိသေသဿ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတော.

ယဒေဝံ ကသ္မာ ‘‘အရည’’န္တိအာဒိ ပုန ဝုတ္တန္တိ အနုယောဂေန ‘‘ဣဓ ပနဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ ဂဟိတေသုပိ သေနာသနေသု ယထာဝုတ္တဿ ဘိက္ခုနော အနုစ္ဆဝိကမေဝ သေနာသနံ ဒဿေတုကာမတ္တာ ပုန ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတ’’န္တိ ဣဒံ ဝိနယေ အာဂတမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န အဘိဓမ္မေ. ဝိနယေ ဟိ ဂဏမှာဩဟီယနသိက္ခာပဒေ (ပါစိ. ၆၉၁) ဘိက္ခုနီနံ အာရညကဓုတင်္ဂဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ဣဒမ္ပိ စ တာသံ အရညံ နာမ၊ န ပန ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမံ အရညမေဝ သေနာသနံ၊ ဣဒမ္ပိ စ တာသံ ဂဏမှာဩဟီယနာပတ္တိကရံ၊ န တု ပဉ္စဓနုသတိကာဒိမေဝ အရညံ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

‘‘ဧကာ ဝါ ဂဏမှာ ဩဟီယေယျာတိ အဂါမကေ အရညေ ဒုတိယိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဒဿနူပစာရံ ဝါ သဝနူပစာရံ ဝါ ဝိဇဟန္တိယာ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ၊ ဝိဇဟိတေ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ.

ဝိနယဋ္ဌကထာသုပိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၆၉၂) ဟိ တထာဝ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘အရညန္တိ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၉) အာဂတံ. ဝိနယသုတ္တန္တာ ဟိ ဥဘောပိ ပရိယာယဒေသနာ နာမ၊ အဘိဓမ္မော ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနာ၊ တသ္မာ ယံ န ဂါမပဒေသန္တောဂဓံ၊ တံ အရညန္တိ နိပ္ပရိယာယေန ဒဿေတုံ တထာ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒခီလာ ဗဟိ နိက္ခမိတွာ ယံ ဌာနံ ပဝတ္တံ၊ သဗ္ဗမေတံ အရညံ နာမာတိ စေတ္ထ အတ္ထော. အာရညကံ နာမ။ပေ။ ပစ္ဆိမန္တိ ဣဒံ ပန သုတ္တန္တနယေန အာရညကသိက္ခာပဒေ (ပါရာ. ၆၅၂) အာရညိကံ ဘိက္ခုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနုရူပံ၊ တသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၉) ယံ တဿ လက္ခဏံ ဝုတ္တံ၊ တံ ယုတ္တမေဝ၊ အတော တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော.

သန္ဒစ္ဆာယန္တိ သီတစ္ဆာယံ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိ. ရုက္ခမူလန္တိ ရုက္ခသမီပံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတာ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတိ၊ နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ နိပတန္တိ၊ ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလ’’န္တိ. ပဗ္ဗတန္တိ သုဒ္ဓပါသာဏသုဒ္ဓပံသုဥဘယမိဿကဝသေန တိဝိဓောပိ ပဗ္ဗတော အဓိပ္ပေတော၊ န သိလာမယော ဧဝ. သေလ-သဒ္ဒေါ ပန အဝိသေသတော ပဗ္ဗတပရိယာယောတိ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာ တဒုဘယဿ အနုရူပတံ ဒဿေတိ. ဒိသာသု ခါယမာနာသူတိ ဒသသု ဒိသာသု အဘိမုခီဘာဝေန ဒိဿမာနာသု. တထာရူပေနပိ ကာရဏေန သိယာ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာတိ ဧတံ ဝုတ္တံ၊ သဗ္ဗဒိသာဟိ အာဂတေန ဝါတေန ဗီဇိယမာနဘာဝဟေတုဒဿနတ္ထန္တိ ကေစိ. ကံ ဝုစ္စတိ ဥဒကံ ပိပါသဝိနောဒနဿ ကာရကတ္တာ. ‘‘ယံ နဒီတုမ္ဗန္တိပိ နဒီကုဉ္ဇန္တိပိ ဝဒန္တိ၊ တံ ကန္ဒရန္တိ အပဗ္ဗတပဒေသေပိ ဝိဒုဂ္ဂနဒီနိဝတ္တနပဒေသံ ကန္ဒရန္တိ ဒဿေတီ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၃၀) အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရော၊ တေနေဝ ဝိညာယတိ ‘‘နဒီတုမ္ဗနဒီကုဉ္ဇသဒ္ဒါ နဒီနိဝတ္တနပဒေသဝါစကာ’’တိ. နဒီနိဝတ္တနပဒေသော စ နာမ နဒိယာ နိက္ခမနဥဒကေန ပုန နိဝတ္တိတွာ ဂတော ဝိဒုဂ္ဂပဒေသော. ‘‘အပဗ္ဗတပဒေသေပီ’’တိ ဝဒန္တော ပန အဋ္ဌကထာယံ နိဒဿနမတ္တေန ပဌမံ ပဗ္ဗတပဒေသန္တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တော ပန နဒီပဒေသောပိ ကန္ဒရော ဧဝါတိ ဒဿေတိ.

‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာပိ နိဒဿနမတ္တေနေဝ တဿာနုရူပဘာဝမာဟ. ဥဿာပေတွာတိ ပုဉ္ဇံ ကတွာ. ‘‘ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနမ္ပိ အာသန္နတရေ ဌိတာနံ ဩဝရကာဒိသဒိသံ ဝိဝရံ ဟောတိ၊ ဧကသ္မိံယေဝ ပန ပဗ္ဗတေ ဥမင်္ဂသဒိသ’’န္တိ ဝဒန္တိ အာစရိယာ. ဧကသ္မိံယေဝ ဟိ ဥမင်္ဂသဒိသံ အန္တောလေဏံ ဟောတိ ဥပရိ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ၊ န ဒွီသု တထာ အပ္ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ၊ တသ္မာ ‘‘ဥမင်္ဂသဒိသ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘ဧကသ္မိံ ယေဝါ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓနီယံ. ‘‘မဟာဝိဝရ’’န္တိ ဣဒံ ပန ဥဘယေဟိပိ. ဥမင်္ဂသဒိသန္တိ စ ‘‘သုဒုင်္ဂါသဒိသ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၆) အာစရိယေန ဝုတ္တံ. သုဒုင်္ဂါတိ ဟိ ဘူမိဃရဿေတံ အဓိဝစနံ၊ ‘‘တံ ဂဟေတွာ သုဒုင်္ဂါယ ရဝန္တံ ယက္ခိနီ ခိပီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. မနုဿာနံ အနုပစာရဋ္ဌာနန္တိ ပကတိသဉ္စာရဝသေန မနုဿေဟိ န သဉ္စရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ကဿနဝပ္ပနာဒိဝသေန ဟိ ပကတိသဉ္စာရပဋိက္ခေပေါ ဣဓာဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ယတ္ထ န ကသန္တိ န ဝပန္တီ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပန ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဝနသဏ္ဌာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစနံ၊ ဝနပတ္ထန္တိ ဘီသနကာနမေတံ၊ ဝနပတ္ထန္တိ သလောမဟံသာနမေတံ၊ ဝနပတ္ထန္တိ ပရိယန္တာနမေတံ၊ ဝနပတ္ထန္တိ န မနုဿူပစာရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၃၁) ဣမံ ဝိဘင်္ဂပါဠိသေသံ သင်္ဂဏှာတိ. ပတ္ထောတိ ဟိ ပဗ္ဗတဿ သမာနဘူမိ၊ ယော ‘‘သာနူ’’တိပိ ဝုစ္စတိ၊ တဿဒိသတ္တာ ပန မနုဿာနမသဉ္စရဏဘူတံ ဝနံ၊ တသ္မာ ပတ္ထသဒိသံ ဝနံ ဝနပတ္ထောတိ ဝိသေသနပရနိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗာသု ဒိသာသု အဘိမုခေါ ဩကာသော အဗ္ဘောကာသောတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆန္န’’န္တိ၊ ကေနစိ ဆဒနေန အန္တမသော ရုက္ခသာခါယပိ န ဆာဒိတန္တိ အတ္ထော. ဒဏ္ဍကာနံ ဥပရိ စီဝရံ ဆာဒေတွာ ကတာ စီဝရကုဋိ. နိက္ကဍ္ဎိတွာတိ နီဟရိတွာ. အန္တောပဗ္ဘာရလေဏသဒိသော ပလာလရာသိယေဝ အဓိပ္ပေတော၊ ဣတရထာ တိဏပဏ္ဏသန္ထာရသင်္ဂေါပိ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေ အာလယေ’’တိ၊ ပဗ္ဘာရသဒိသေ၊ လေဏသဒိသေ ဝါတိ အတ္ထော. ဂစ္ဆဂုမ္ဗာဒီနမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ပုရိမနယံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ.

ပိဏ္ဍပါတဿ ပရိယေသနံ ပိဏ္ဍပါတော ဥတ္တရပဒလောပေန၊ တတော ပဋိက္ကန္တော ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ အာဟ ‘‘ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော’’တိ. ပလ္လင်္ကန္တိ ဧတ္ထ ပရိ-သဒ္ဒေါ ‘‘သမန္တတော’’တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ၊ တသ္မာ ပရိသမန္တတော အင်္ကနံ အာသနံ ပလ္လင်္ကော ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ၊ ဒွိဘာဝဉ္စ ကတွာ ယထာ ‘‘ပလိဗုဒ္ဓေါ’’တိ၊ (မိ. ပ. ၆.၃.၆) သမန္တဘာဝေါ စ ဝါမောရုံ၊ ဒက္ခိဏောရုဉ္စ သမံ ဌပေတွာ ဥဘိန္နံ ပါဒါနံ အညမညသမ္ဗန္ဓနကရဏံ. တေနာဟ ‘‘သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသန’’န္တိ. ဦရူနံ ဗန္ဓနဝသေန နိသဇ္ဇာဝ ဣဓ ပလ္လင်္ကော၊ န အာဟရိမေဟိ ဝါဠေဟိ ကတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာဘုဇိတွာတိ စ ယထာ ပလ္လင်္ကဝသေန နိသဇ္ဇာ ဟောတိ၊ တထာ ဥဘော ပါဒေ အာဘုဂ္ဂေ သမိဉ္ဇိတေ ကတွာ၊ တံ ပန ဥဘိန္နံ ပါဒါနံ တထာဗန္ဓတာကရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဗန္ဓိတွာ’’တိ. ဥဇုံ ကာယန္တိ ဧတ္ထ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဥပရိမကာယဝိသယော ဟေဋ္ဌိမကာယဿ အနုဇုကံ ဌပနဿ နိသဇ္ဇာဝစနေနေဝ ဝိညာပိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုံ ဌပေတွာ’’တိ. တံ ပန ဥပရိမကာယဿ ဥဇုကံ ဌပနံ သရူပတော ဒဿေတိ ‘‘အဋ္ဌာရသာ’’တိအာဒိနာ၊ အဋ္ဌာရသန္နံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကဋ္ဌိကာနံ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒနမေဝ တထာ ဌပနန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဣဒါနိ တထာ ဌပနဿ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝန္တိ တထာ ဌပနေ သတိ၊ ဣမိနာ ဝါ တထာဌပနဟေတုနာ. န ပဏမန္တီတိ န ဩနမန္တိ. ‘‘အထဿာ’’တိအာဒိ ပန ပရမ္ပရပယောဇနဒဿနံ. အထာတိ ဧဝံ အနောနမနေ. ဝေဒနာတိ ပိဋ္ဌိဂိလာနာဒိဝေဒနာ. န ပရိပတတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ ဝီထိံ န ဝိလင်္ဃေတိ. တတော ဧဝ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသပ္ပတ္တိယာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဝေပုလ္လံ ဥပဂစ္ဆတိ. ပရိသဒ္ဒေါ စေတ္ထ အဘိသဒ္ဒပရိယာယော အဘိမုခတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခ’’န္တိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ အတ္ထော. ပရိသဒ္ဒဿ သမီပတ္ထတံ ဒဿေတိ ‘‘မုခသမီပေ ဝါ ကတွာ’’တိ ဣမိနာ၊ မုခဿ သမီပေ ဝိယ စိတ္တေ နိဗဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာပနဝသေန ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရိသဒ္ဒဿ သမီပတ္ထတံ ဝိဘင်္ဂပါဠိယာ (ဝိဘ. ၅၃၇) သာဓေတုံ ‘‘တေနေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နာသိကဂ္ဂေတိ နာသပုဋဂ္ဂေ. မုခနိမိတ္တံ နာမ ဥတ္တရောဋ္ဌဿ ဝေမဇ္ဈပ္ပဒေသော၊ ယတ္ထ နာသိကဝါတော ပဋိဟညတိ.

ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဘာဝနာနုရူပံ သေနာသနံ ဒဿိတံ၊ ဧဝံ ‘‘နိသီဒတီ’’တိ ဣမိနာ အလီနာနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကော သန္တော ဣရိယာပထော ဒဿိတော၊ ‘‘ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ’’တိ ဣမိနာ နိသဇ္ဇာယ ဒဠှဘာဝေါ၊ ‘‘ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟဏူပါယောတိ. ပရိ-သဒ္ဒေါ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော ‘‘ပရိဏာယိကာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆) ဝိယ. မုခ-သဒ္ဒေါ နိယျာနဋ္ဌော ‘‘သုညတဝိမောက္ခမုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. ပဋိပက္ခတော နိက္ခမနမေဝ ဟိ နိယျာနံ. အသမ္မောသနဘာဝေါ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော. တတြာတိ ပဋိသမ္ဘိဒါနယေ. ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနန္တိ သဗ္ဗထာ ဂဟိတာသမ္မောသတာယ ပရိဂ္ဂဟိတံ၊ ပရိစ္စတ္တသမ္မောသပဋိပက္ခတာယ စ နိယျာနံ သတိံ ကတွာ၊ ပရမံ သတိနေပက္ကံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရဿ၊ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ စ မတိ. အထ ဝါ ‘‘ကာယာဒီသု သုဋ္ဌုပဝတ္တိယာ ပရိဂ္ဂဟိတံ၊ တတော ဧဝ စ နိယျာနဘာဝယုတ္တံ၊ ကာယာဒိပရိဂ္ဂဟဏဉာဏသမ္ပယုတ္တတာယ ဝါ ပရိဂ္ဂဟိတံ၊ တတောယေဝ စ နိယျာနဘူတံ ဥပဋ္ဌာနံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ အယံ အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရဿ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၃၇) မတိ.

၂၁၇. အဘိဇ္ဈာယတိ ဂိဇ္ဈတိ အဘိကင်္ခတိ ဧတာယာတိ အဘိဇ္ဈာ၊ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. လုစ္စနဋ္ဌေနာတိ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေန၊ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထောတိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန၊ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၇) အင်္ဂုတ္တရဋီကာကာရေန စ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. သုတ္တေသု စ ဒိဿတိ ‘‘လုစ္စတီတိ ခေါ ဘိက္ခု လောကောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ လုစ္စတိ? စက္ခု ခေါ ဘိက္ခု လုစ္စတိ၊ ရူပါ လုစ္စန္တိ၊ စက္ခုဝိညာဏံ လုစ္စတီ’’တိအာဒိ. (သံ. နိ. ၄.၈၂) အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ၊ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၇-၁၃) ပန ဣဓ စ အဓုနာ ပေါတ္ထကေ ‘‘လုစ္စနပလုစ္စနဋ္ဌေနာ’’တိ လိခိတံ. တတ္ထ လုစ္စနမေဝ ပလုစ္စနပရိယာယေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. လုစသဒ္ဒေါ ဟိ အပေက္ခနာဒိအတ္ထောပိ ဘဝတိ ‘‘ဩလောကေတီ’’တိအာဒီသု၊ ဘိဇ္ဇနပဘိဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. ဝံသတ္ထပကာသိနိယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ခဏဘင်္ဂဝသေန လုစ္စနသဘာဝတော၊ စုတိဘင်္ဂဝသေန စ ပလုစ္စနသဘာဝတော လောကော နာမာ’’တိ (ဝံသတ္ထပကာသိနိယံ နာမ မဟာဝံသဋီကာယံ ပဌမပရိစ္ဆေဒေ ပဉ္စမဂါထာ ဝဏ္ဏနာယံ) ကေစိ ပန ‘‘ဘိဇ္ဇနဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌေနာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. အာဟစ္စဘာသိတဝစနတ္ထေန ဝိရုဇ္ဈနတော၊ လုစသဒ္ဒဿ စ အနုပ္ပါဒဝါစကတ္တာ အယုတ္တမေဝေတံ. အပိစ အာစရိယေဟိပိ ‘‘လုစ္စနပလုစ္စနဋ္ဌေနာ’’တိ ပါဌမေဝ ဥလ္လိင်္ဂေတွာ တထာ အတ္ထော ဝုတ္တော သိယာ၊ ပစ္ဆာ ပန ပရမ္ပရာဘတဝသေန ပမာဒလေခတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ န ဒိဋ္ဌောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န လုစ္စတိ န ပလုစ္စတီတိ ယော ဂဟိတောပိ တထာ န ဟောတိ၊ သွေဝ လောကော၊ အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝါ လုစ္စတိ ဘိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီတိ ဂဟေတဗ္ဗောဝ လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ၊ ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော’’တိ. ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ဝစနတောပိ ယထာဝုတ္တော ကေသဉ္စိ အတ္ထော န ယုတ္တောတိ.

တသ္မာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာနမေဝ လောကဘာဝတော. ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေနေဝ အနုပ္ပါဒနံ အပ္ပဝတ္တနံ၊ န ပန ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနဝသေန ပဋိပက္ခာနံ သုဋ္ဌုပဟီနံ. ‘‘ပဟီနတ္တာ’’တိ ဟိ တထာပဟီနသဒိသတံ ဧဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိ စေ? ဈာနဿ အနဓိဂတတ္တာ. ဧဝံ ပန ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ တထာ ပဟာနတောယေဝေတံ စိတ္တံ ဝိဂတာဘိဇ္ဈံ နာမ၊ န တု စက္ခုဝိညာဏမိဝ သဘာဝတော အဘိဇ္ဈာဝိရဟိတတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ တံ စိတ္တံ ဝါ. အဓုနာ မုဉ္စနဿ၊ အနာဂတေ စ ပုန အနာဒါနဿ ကရဏံ ပရိသောဓနံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ စ ဣမဿ စိတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ပရိသောဓိတတ္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈတာ၊ ဧဝံ အဗျာပန္နတာ၊ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓတာ၊ အနုဒ္ဓတတာ၊ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ နိဒဿေန္တော ‘‘ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ. ပူတိကုမ္မာသာဒယောတိ အာဘိဒေါသိကယဝကုမ္မာသာဒယော. ပုရိမပကတိန္တိ ပရိသုဒ္ဓပဏ္ဍရသဘာဝံ၊ ဣမိနာ ဝိကာရမာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဝိကာရာပတ္တိယာတိ ပုရိမပကတိဝိဇဟနသင်္ခါတေန ဝိကာရမာပဇ္ဇနေန. ‘‘ဥဘယ’’န္တိအာဒိနာ တုလျတ္ထသမာသဘာဝမာဟ. ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ အကလ္လတာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၂၊ ဝိဘ. ၅၄၆) ထိနဿ၊ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာယဿ အကလ္လတာ’’တိအာဒိနာ စ မိဒ္ဓဿ အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘ထိနံ စိတ္တဂေလညံ၊ မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလည’’န္တိ ဝုတ္တံ. သတိပိ ဟိ ထိနမိဒ္ဓဿ အညမညံ အဝိပ္ပယောဂေ စိတ္တကာယလဟုတာဒီနံ ဝိယ စိတ္တစေတသိကာနံ ယထာက္ကမံ တံတံဝိသေသဿ ယာ တေသံ အကလ္လတာဒီနံ ဝိသေသပစ္စယတာ၊ အယမေတေသံ သဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒိဋ္ဌာလောကော နာမ ပဿိတော ရတ္တိံ စန္ဒာလောကဒီပါလောကဥက္ကာလောကာဒိ၊ ဒိဝါ စ သူရိယာလောကာဒိ. ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါပိ တဿ သဉ္ဇာနနသမတ္ထာ သညာ အာလောကသညာ၊ တဿာ စ ဝိဂတနီဝရဏာယ ပရိသုဒ္ဓါယ အတ္ထိတာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. အတိသယတ္ထဝိသိဋ္ဌဿ ဟိ အတ္ထိအတ္ထဿ အဝဗောဓကော အယမီကာရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ရတ္တိမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ၊ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓဘာဝဿ ကာရဏတ္တာ စေတံ ဝုတ္တံ. သုတ္တေသု ပါကဋောဝါယမတ္ထော.

သရတီတိ သတော၊ သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနောတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသောတိ ဒဿေတိ ‘‘သတိယာ စ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော’’တိ ဣမိနာ. သန္တေသုပိ အညေသု ဝီရိယသမာဓိအာဒီသု ကသ္မာ ဣဒမေဝ ဥဘယံ ဝုတ္တံ၊ ဝိဂတာဘိဇ္ဈာဒီသု ဝါ ဣဒံ ဥဘယံ အဝတွာ ကသ္မာ ဣဓေဝ ဝုတ္တန္တိ အနုယောဂမပနေတုံ ‘‘ဣဒံ ဥဘယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန နိဒ္ဒိဋ္ဌသတိသမ္ပဇညသင်္ခါတံ ဣဒံ ဥဘယန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမိတွာ ဌိတောတိ တ-သဒ္ဒဿ အတီတတ္ထတံ အာဟ၊ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ပဇဟနမေဝ စ အတိက္ကမနံ. ‘‘ကထံ ဣဒံ ကထံ ဣဒ’’န္တိ ပဝတ္တတီတိ ကထံကထာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကထံကထီ၊ န ကထံကထီ အကထံကထီ၊ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆောတိ ဝစနတ္ထော၊ အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ကထံ ဣဒံ ကထံ ဣဒ’န္တိ ဧဝံ နပ္ပဝတ္တတီတိ အကထံကထီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ဣဒံ ‘‘အကထံကထီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘န ဝိစိကိစ္ဆတိ၊ န ကင်္ခတီတိ အတ္ထော’’တိ. ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဘေဒတောတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ပစ္စယပဟာနပဟာယကာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေပိ ဟိ ပဘေဒတော ဝတ္တဗ္ဗာတိ.

၂၁၈. ဝဍ္ဎိယာ ဂဟိတံ ဓနံ ဣဏံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဍ္ဎိယာ ဓနံ ဂဟေတွာ’’တိ. ဝိဂတော အန္တော ဗျန္တော၊ သော ယဿာတိ ဗျန္တီ. တေနာဟ ‘‘ဝိဂတန္တ’’န္တိ၊ ဝိရဟိတဒါတဗ္ဗဣဏပရိယန္တံ ကရေယျာတိ စေတဿ အတ္ထော. တေသန္တိ ဝဍ္ဎိယာ ဂဟိတာနံ ဣဏဓနာနံ. ပရိယန္တော နာမ တဒုတ္တရိ ဒါတဗ္ဗဣဏသေသော. နတ္ထိ ဣဏမဿာတိ အဏဏော. တဿ ဘာဝေါ အာဏဏျံ. တမေဝ နိဒါနံ အာဏဏျနိဒါနံ၊ အာဏဏျဟေတု အာဏဏျကာရဏာတိ အတ္ထော. အာဏဏျမေဝ ဟိ နိဒါနံ ကာရဏမဿာတိ ဝါ အာဏဏျနိဒါနံ၊ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ သောမနဿ’’န္တိ ဣမေဟိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဣဏပလိဗောဓတော မုတ္တောမှီ’’တိ ဗလဝပါမောဇ္ဇံ လဘတိ. ‘‘ဇီဝိကာနိမိတ္တမ္ပိ မေ အဝသိဋ္ဌံ အတ္ထီ’’တိ သောမနဿံ အဓိဂစ္ဆတိ.

၂၁၉. ဝိသဘာဂဝေဒနာ နာမ ဒုက္ခဝေဒနာ. သာ ဟိ ကုသလဝိပါကသန္တာနဿ ဝိရောဓိဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဝိသဘာဂါ၊ တဿာ ဥပ္ပတ္တိယာ ကရဏဘူတာယ. ကကစေနေဝါတိ ကကစေန ဣဝ. စတုဣရိယာပထန္တိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဣရိယာပထံ. ဗျာဓိတော ဟိ ယထာ ဌာနဂမနေသု အသမတ္ထော၊ ဧဝံ နိသဇ္ဇာဒီသုပိ. အာဗာဓေတီတိ ပီဠေတိ. ဝါတာဒီနံ ဝိကာရဘူတာ ဝိသမာဝတ္ထာယေဝ ‘‘အာဗာဓော’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော’’တိ၊ အာဗာဓသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခဝေဒနာသင်္ခါတေန ဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော ဒုက္ခသမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ဒုက္ခဝေဒနာယ ပန အာဗာဓဘာဝေန အာဒိမှိ ဗာဓတီတိ အာဗာဓောတိ ကတွာ အာဗာဓသင်္ခါတေန မူလဗျာဓိနာ အာဗာဓိကော၊ အပရာပရံ သဉ္ဇာတဒုက္ခသင်္ခါတေန အနုဗန္ဓဗျာဓိနာ ဒုက္ခိတောတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ ဒုက္ခဝေဒနာဝသေန ဝုတ္တဿ ဒုက္ခိတပဒဿ အာဗာဓိကပဒေန ဝိသေသိတဗ္ဗတာ ပါကဋာ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၉) ဝုတ္တနယော. အဓိကံ မတ္တံ ပမာဏံ အဓိမတ္တံ၊ ဗာဠှံ၊ အဓိမတ္တံ ဂိလာနော ဓာတုသင်္ခယေန ပရိက္ခီဏသရီရောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော. အဓိမတ္တဗျာဓိပရေတတာယာတိ အဓိမတ္တဗျာဓိပီဠိတတာယ. န ရုစ္စေယျာတိ န ရုစ္စေထ၊ ကမ္မတ္ထပဒဉ္စေတံ ‘‘ဘတ္တဉ္စဿာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဿာ’’တိ ကတ္တုဒဿနတော. မတ္တာသဒ္ဒေါ အနတ္ထကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗလမတ္တာတိ ဗလမေဝါ’’တိ၊ အပ္ပမတ္တကံ ဝါ ဗလံ ဗလမတ္တာ. တဒုဘယန္တိ ပါမောဇ္ဇံ၊ သောမနဿဉ္စ. လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ ‘‘ရောဂတော မုတ္တောမှီ’’တိ. အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿံ ‘‘အတ္ထိ မေ ကာယဗလ’’န္တိ ပါဠိယာ အတ္ထော.

၂၂၀. ကာကဏိကမတ္တံ နာမ ‘‘ဧကဂုဉ္ဇမတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဒိယဍ္ဎဝီဟိမတ္တ’’န္တိ ဝိနယဋီကာယံ ဝုတ္တံ. အပိစ ကဏ-သဒ္ဒေါ ကုဏ္ဍကေ –

‘‘အကဏံ အထုသံ သုဒ္ဓံ၊ သုဂန္ဓံ တဏ္ဍုလပ္ဖလံ၊

တုဏ္ဍိကီရေ ပစိတွာန၊ တတော ဘုဉ္ဇန္တိ ဘောဇန’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၈၁) အာဒီသု ဝိယ၊

‘‘ကဏော တု ကုဏ္ဍကော ဘဝေ’’တိ (အဘိဓာနေ ဘကဏ္ဍေ စတုဗ္ဗဏ္ဏဝဂ္ဂေ ၄၅၄ ဂါထာ) ဟိ ဝုတ္တံ. အပ္ပကော ပန ကဏော ကာကဏောတိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ကာလဝဏ’’န္တိ၊ တသ္မာ ကာကဏောဝ ပမာဏမဿာတိ ကာကဏိကံ၊ ကာကဏိကမေဝ ကာကဏိကမတ္တံ၊ ခုဒ္ဒကကုဏ္ဍကပ္ပမာဏမေဝါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ ‘‘ရာဇဒါယော နာမ ကာကဏိကမတ္တံ န ဝဋ္ဋတိ၊ အဍ္ဎမာသဂ္ဃနိကံ မံသံ ဒေတီ’’တိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၆.ဥမင်္ဂဇာတကဝဏ္ဏနာယ) ဝုတ္တေန ဥမင်္ဂဇာတကဝစနေန စ အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. ဝယောတိ ခယော ဘင်္ဂေါ၊ တဿ ‘‘ဗန္ဓနာ မုတ္တောမှီ’’တိ အာဝဇ္ဇယတော တဒုဘယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ၊ အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ. ဝစနာဝသေသံ သန္ဓာယ ‘‘သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ စ ပဌမဒုတိယပဒေသု ဝုတ္တနယေနေဝ. သဗ္ဗပဒေသူတိ တတိယာဒီသု တီသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဧကေကော ဟိ ဥပမာပက္ခော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုတ္တော.

၂၂၁-၂၂၂. အဓီနောတိ အာယတ္တော၊ န သေရိဘာဝယုတ္တော. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ရုစိယာ ကိဉ္စိ ကာတုံ န လဘတီ’’တိ. ဧဝမိတရသ္မိမ္ပိ. ယေန ဂန္တုကာမော၊ တေန ကာမံ ဂမော န ဟောတီတိ သပါဌသေသယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမန္တိ စေတံ ဘာဝနပုံသကဝစနံ၊ ကာမေန ဝါ ဣစ္ဆာယ ဂမော ကာမံဂမော နိဂ္ဂဟီတာဂမေန. ဒါသဗျာတိ ဧတ္ထ ဗျ-သဒ္ဒဿ ဘာဝတ္ထတံ ဒဿေတိ ‘‘ဒါသဘာဝါ’’တိ ဣမိနာ. အပရာဓီနတာယ အတ္တနော ဘုဇော ဝိယ သကိစ္စေ ဧသိတဗ္ဗော ပေသိတဗ္ဗောတိ ဘုဇိဿော၊ သယံဝသီတိ နိဗ္ဗစနံ. ‘‘ဘုဇော နာမ အတ္တနော ယထာသုခံ ဝိနိယောဂေါ၊ သော ဣဿော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ဧတ္ထာတိ ဘုဇိဿော၊ အဿာမိကော’’တိ မူလပဏ္ဏာသကဋီကာယံ ဝုတ္တံ. အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေန္တော ‘‘အတ္တနော သန္တကော’’တိ အာဟ၊ အတ္တာဝ အတ္တနော သန္တကော၊ န ပရဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုဒကတာယ ကံ ပါနီယံ တာရေန္တိ ဧတ္ထာတိ ကန္တာရော၊ အဒ္ဓါနသဒ္ဒေါ စ ဒီဃပရိယာယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိရုဒကံ ဒီဃမဂ္ဂ’’န္တိ.

၂၂၃. သေသာနီတိ ဗျာပါဒါဒီနိ. တတြာတိ ဒဿနေ. အယန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ သဒိသတာ၊ ယေန ဣဏာဒီနံ ဥပမာဘာဝေါ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနဉ္စ ဥပမေယျဘာဝေါ ဟောတိ၊ သော နေသံ ဥပမောပမေယျသမ္ဗန္ဓော သဒိသတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေဟီတိ ပရေဟိ ဣဏသာမိကေဟိ. ကိဉ္စိ ပဋိဗာဟိတုန္တိ ဖရုသဝစနာဒိကံ ကိဉ္စိပိ ပဋိသေဓေတုံ န သက္ကောတိ ဣဏံ ဒါတုမသက္ကုဏတ္တာ. ကသ္မာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိတိက္ခာကာရဏ’’န္တိအာဒိ၊ ဣဏဿ တိတိက္ခာကာရဏတ္တာတိ အတ္ထော. ယော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတီတိ ယော ပုဂ္ဂလော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဝတ္ထုဘူတေ ပုဂ္ဂလေ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတိ. တဏှာသဟဂတေန တံ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတီတိ တဏှာဘူတေန ကာမစ္ဆန္ဒေန တံ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဝတ္ထုဘူတံ ပုဂ္ဂလံ ‘‘မမေတ’’န္တိ ဂဏှာတိ. သဟဂတသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ တဗ္ဘာဝမတ္တော ‘‘ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀၊ မ. နိ. ၁.၁၃၃၊ ၄၈၀၊ ၃.၃၇၃၊ သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၅၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဝိယ. တေနာတိ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဝတ္ထုဘူတေန ပုဂ္ဂလေန. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘တိတိက္ခာကာရဏ’’န္တိအာဒိ၊ ကာမစ္ဆန္ဒဿ တိတိက္ခာကာရဏတ္တာတိ အတ္ထော. တိတိက္ခာသဒိသော စေတ္ထ ရာဂပဓာနော အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ ‘‘တိတိက္ခာ’’တိ ဝုတ္တော၊ န တု ‘‘ခန္တီ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၉၁၊ ဓ. ပ. ၁၈၄) ဝိယ တပဘူတော အဒေါသပဓာနော စိတ္တုပ္ပါဒေါ. ဃရသာမိကေဟီတိ ဃရဿ သာမိကဘူတေဟိ သဿုသသုရသာမိကေဟိ. ဣတ္ထီနံ ကာမစ္ဆန္ဒော တိတိက္ခာကာရဏံ ဟောတိ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိနာ သေသာနံ ရောဂါဒိသဒိသတာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ပိတ္တဒေါသကောပနဝသေန ပိတ္တရောဂါတုရော. တဿ ပိတ္တကောပနတော သဗ္ဗမ္ပိ မဓုသက္ကရာဒိကံ အမဓုရဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိတ္တကံ တိတ္တကန္တိ ဥဂ္ဂိရတိယေဝါ’’တိ. တုမှေ ဥပဒ္ဒဝေထာတိ ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၂၃) ဥဒ္ဓဋပါဌော၊ ‘‘ဥပဒ္ဒဝံ ကရောထာ’’တိ နာမဓာတုဝသေန အတ္ထော၊ ဣဒါနိ ပန ‘‘တုမှေဟိ ဥပဒ္ဒုတာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ. ဝိဗ္ဘမတီတိ ဣတော စိတော စ အာဟိဏ္ဍတိ၊ ဟီနာယ ဝါ အာဝတ္တတိ. မဓုသက္ကရာဒီနံ ရသံ န ဝိန္ဒတိ နာနုဘဝတိ န ဇာနာတိ န လဘတိ စ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. သာသနရသန္တိ သာသနဿ ရသံ၊ သာသနမေဝ ဝါ ရသံ.

နက္ခတ္တဆဏံ နက္ခတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အဟော နစ္စံ၊ အဟော ဂီတ’’န္တိ. မုတ္တောတိ ဗန္ဓနတော ပမုတ္တော. ဓမ္မဿဝနဿာတိ သောတဗ္ဗဓမ္မဿ.

သီဃံ ပဝတ္တေတဗ္ဗကိစ္စံ အစ္စာယိကံ. သီဃတ္ထော ဟိ အတိသဒ္ဒေါ ‘‘ပါဏာတိပါတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၉၃၊ ဝိဘ. ၉၆၈) ဝိယ. ဝိနယေ အပကတညုနာတိ ဝိနယက္ကမေ အကုသလေန. ပကတံ နိဋ္ဌာနံ ဝိနိစ္ဆယံ ဇာနာတီတိ ပကတညူ၊ န ပကတညူ တထာ. သော ဟိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယာထာဝတော န ဇာနာတိ. တေနာဟ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိဒေဝါ’’တိအာဒိ. ကပ္ပိယမံသေပီတိ သူကရမံသာဒိကေပိ. အကပ္ပိယမံသသညာယာတိ အစ္ဆမံသာဒိသညာယ.

ဒဏ္ဍကသဒ္ဒေနာပီတိ သာခါဒဏ္ဍကသဒ္ဒေနပိ. ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတောတိ အဝသင်္ကိတော စေဝ သမန္တတော သင်္ကိတော စ၊ အတိဝိယ သင်္ကိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဒါကာရဒဿနံ ‘‘ဂစ္ဆတိပီ’’တိအာဒိ. သော ဟိ ထောကံ ဂစ္ဆတိပိ. ဂစ္ဆန္တော ပန တာယ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတတာယ တတ္ထ တတ္ထ တိဋ္ဌတိပိ. ဤဒိသေ ကန္တာရေ ဂတေ ‘‘ကော ဇာနာတိ၊ ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဝတ္တတိပိ၊ တသ္မာ စ ဂတဋ္ဌာနတော အဂတဋ္ဌာနမေဝ ဗဟုတရံ ဟောတိ၊ တတော ဧဝ စ သော ကိစ္ဆေန ကသိရေန ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ ဝါ၊ န ဝါ ပါပုဏာတိ. ကိစ္ဆေန ကသိရေနာတိ ပရိယာယဝစနံ၊ ကာယိကဒုက္ခေန ခေဒနံ ဝါ ကိစ္ဆံ၊ စေတသိကဒုက္ခေန ပီဠနံ ကသိရံ. ခေမန္တဘူမိန္တိ ခေမဘူတံ ဘူမိံ အန္တသဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝတ္တာ၊ ဘယဿ ခီယနံ ဝါ ခေမော၊ သောဝ အန္တော ပရိစ္ဆေဒေါ ယဿာ တထာ၊ သာ ဧဝ ဘူမီတိ ခေမန္တဘူမိ၊ တံ နိဗ္ဘယပ္ပဒေသန္တိ အတ္ထော. အဋ္ဌသု ဌာနေသူတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိစိကိစ္ဆာ? သတ္ထရိ ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတိ. ဓမ္မေ. သံဃေ. သိက္ခာယ. ပုဗ္ဗန္တေ. အပရန္တေ. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ. ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၁၅) ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တေသု အဋ္ဌသု ဌာနေသု. အဓိမုစ္စိတွာတိ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ၊ သဒ္ဒဟိတွာ ဝါ. သဒ္ဓါယ ဂဏှိတုန္တိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ ‘‘ဣဒမေဝ’’န္တိ သဒ္ဒဟနဝသေန ဂဏှိတုံ၊ သဒ္ဒဟိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ဣတီတိ တသ္မာ ဝုတ္တနယေန အသက္ကုဏနတော အန္တရာယံ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ၊ နတ္ထိ နု ခေါ’’တိ အရညံ ပဝိဋ္ဌဿ အာဒိမှိ ဧဝ သပ္ပနံ သံသယော အာသပ္ပနံ. တတော ပရံ သမန္တတော၊ ဥပရူပရိ ဝါ သပ္ပနံ ပရိသပ္ပနံ. ဥဘယေနပိ တတ္ထေဝ သံသယဝသေန ပရိဗ္ဘမနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘အပရိယောဂါဟန’’န္တိ၊ ‘‘ဧဝမိဒ’’န္တိ သမန္တတော အနောဂါဟနန္တိ အတ္ထော. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ အရညသညာယ ဥပ္ပန္နံ ဆမ္ဘိတဘာဝံ ဟဒယမံသစလနံ၊ ဥတြာသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပမေယျပက္ခေပိ ယထာရဟမေသမတ္ထော.

၂၂၄. တတြာယံ သဒိသတာတိ ဧတ္ထ ပန အပ္ပဟီနပက္ခေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ဣဏာဒိသဒိသာ၊ တဒဂ္ဂေန စ တေသံ ပဟာနံ အာဏဏျာဒိသဒိသတာတိ. ဣဒံ ပန အနုတ္တာနပဒတ္ထမတ္တံ – သမိဒ္ဓတန္တိ အဍ္ဎတံ. ပုဗ္ဗေ ပဏ္ဏမာရောပိတာယ ဝဍ္ဎိယာ သဟ ဝတ္တတီတိ သဝဍ္ဎိကံ. ပဏ္ဏန္တိ ဣဏဒါနဂ္ဂဟဏေ သလ္လက္ခဏဝသေန လိခိတပဏ္ဏံ. ပုန ပဏ္ဏန္တိ ဣဏယာစနဝသေန သာသနလိခိတပဏ္ဏံ. နိလ္လေပတာယာတိ ဓနသမ္ဗန္ဓာဘာဝေန အဝိလိမ္ပနတာယ. တထာ အလဂ္ဂတာယ. ပရိယာယဝစနဉှေတံ ဒွယံ. အထ ဝါ နိလ္လေပတာယာတိ ဝုတ္တနယေန အဝိလိမ္ပနဘာဝေန ဝိသေသနဘူတေန အလဂ္ဂတာယာတိ အတ္ထော. ဆ ဓမ္မေတိ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော၊ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ၊ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. ဘာဝေတွာတိ ဗြူဟေတွာ၊ အတ္တနိ ဝါ ဥပ္ပါဒေတွာ. အနုပ္ပန္နအနုပ္ပါဒနဥပ္ပန္နပ္ပဟာနာဒိဝိဘာဝနဝသေန မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ သဝိသေသံ ပါဠိယာ အာဂတတ္တာ ‘‘မဟာသတိပဋ္ဌာနေ ဝဏ္ဏယိဿာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘မဟာသတိပဋ္ဌာနေ’’တိ စ ဣမသ္မိံ ဒီဃာဂမေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂ အာဒယော) သင်္ဂီတမာဟ၊ န မဇ္ဈိမာဂမေ နိကာယန္တရတ္တာ. နိကာယန္တရာဂတောပိ ဟိ အတ္ထော အာစရိယေဟိ အညတ္ထ ယေဘုယျေန ဝုတ္တောတိ ဝဒန္တိ. ဧသ နယော ဗျာပါဒါဒိပ္ပဟာနဘာဂေပိ. ပရဝတ္ထုမှီတိ အာရမ္မဏဘူတေ ပရသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ. မမာယနာဘာဝေန နေဝ သင်္ဂေါ. ပရိဂ္ဂဟာဘာဝေန န ဗဒ္ဓေါ. ဒိဗ္ဗာနိပိ ရူပါနိ ပဿတော ကိလေသော န သမုဒါစရတိ၊ ပဂေဝ မာနုသိယာနီတိ သမ္ဘာဝနေ အပိ-သဒ္ဒေါ.

အနတ္ထကရောတိ အတ္တနော၊ ပရဿ စ အဟိတကရော. ဆ ဓမ္မေတိ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော၊ မေတ္တာဘာဝနာနုယောဂေါ၊ ကမ္မဿကတာ၊ ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. တတ္ထေဝါတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေယေဝ. စာရိတ္တသီလမေဝ ဥဒ္ဒိဿ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ ‘‘အာစာရပဏ္ဏတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါရိတ္တပဏ္ဏတ္တိသိက္ခာပဒံ သင်္ဂဏှာတိ.

ပဝေသိတောတိ ပဝေသာပိတော. ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသာပိတတ္တာ အလဒ္ဓနက္ခတ္တာနုဘဝနော ပုရိသော ဟိ ‘‘နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသိတော ပုရိသော’’တိ ဝုတ္တော၊ နက္ခတ္တဒိဝသေ ဧဝ ဝါ တဒနနုဘဝနတ္ထံ တထာ ကတော ပုရိသော ဧဝံ ဝုတ္တောတိပိ ဝဋ္ဋတိ. အပရသ္မိန္တိ တတော ပစ္ဆိမေ၊ အညသ္မိံ ဝါ နက္ခတ္တဒိဝသေ. ဩကာသန္တိ ကမ္မကာရဏာကာရဏံ၊ ကမ္မကာရဏက္ခဏံ ဝါ. မဟာနတ္ထကရန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထဟာပနမုခေန မဟတော အနတ္ထဿ ကာရကံ. ဆ ဓမ္မေတိ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော၊ ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ၊ အာလောကသညာမနသိကာရော၊ အဗ္ဘောကာသဝါသော၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ၊ ဓမ္မနက္ခတ္တဿာတိ ယထာဝုတ္တသောတဗ္ဗဓမ္မသင်္ခါတဿ မဟဿ. သာဓူနံ ရတိဇနနတော ဟိ ဓမ္မောပိ ဆဏသဒိသဋ္ဌေန ‘‘နက္ခတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော.

ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေ မဟာနတ္ထကရန္တိ ပရာယတ္တတာပါဒနေန ဝုတ္တနယေန မဟတော အနတ္ထဿ ကာရကံ. ဆ ဓမ္မေတိ ဗဟုဿုတတာ၊ ပရိပုစ္ဆကတာ၊ ဝိနယေ ပကတညုတာ၊ ဝုဍ္ဎသေဝိတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. ဗလဿ၊ ဗလေန ဝါ အတ္တနာ ဣစ္ဆိတဿ ကရဏံ ဗလက္ကာရော၊ တေန. နေက္ခမ္မပဋိပဒန္တိ နီဝရဏတော နိက္ခမနပဋိပဒံ ဥပစာရဘာဝနမေဝ၊ န ပဌမံ ဈာနံ. အယဉှိ ဥပစာရဘာဝနာဓိကာရော.

ဗလဝါတိ ပစ္စတ္ထိကဝိဓမနသမတ္ထေန ဗလေန ဗလဝါ ဝန္တု-သဒ္ဒဿ အဘိသယတ္ထဝိသိဋ္ဌဿ အတ္ထိယတ္ထဿ ဗောဓနတော. ဟတ္ထသာရန္တိ ဟတ္ထဂတဓနသာရံ. သဇ္ဇာဝုဓောတိ သဇ္ဇိတဓနွာဒိအာဝုဓော၊ သန္နဒ္ဓပဉ္စာဝုဓောတိ အတ္ထော. သူရဝီရသေဝကဇနဝသေန သပရိဝါရော. တန္တိ ယထာဝုတ္တံ ပုရိသံ. ဗလဝန္တတာယ၊ သဇ္ဇာဝုဓတာယ၊ သပရိဝါရတာယ စ စောရာ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပလာယေယျုံ. အနတ္ထကာရိကာတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓကရဏတော ဝုတ္တနယေန အဟိတကာရိကာ. ဆ ဓမ္မေတိ ဗဟုဿုတတာ၊ ပရိပုစ္ဆကတာ၊ ဝိနယေ ပကတညုတာ၊ အဓိမောက္ခဗဟုလတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. ယထာ ဗာဟုသစ္စာဒီနိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာယပီတိ ဣဓာပိ ဗဟုဿုတတာဒယော တယောပိ ဓမ္မာ ဂဟိတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ ပန သပ္ပါယကထာ စ ပဉ္စန္နမ္ပိ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ၊ တသ္မာ တာသု တဿ တဿ နီဝရဏဿ အနုစ္ဆဝိကသေဝနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တိဏံ ဝိယာတိ တိဏံ ဘယဝသေန န ဂဏေတိ ဝိယ. ဒုစ္စရိတကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာတိ ဒုစ္စရိတစရဏူပါယဘူတာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ နိတ္ထရဏဝသေန ဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ. ဝိစိကိစ္ဆာ ဟိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနနိမိတ္တတာမုခေန မိစ္ဆာပဋိပတ္တိမေဝ ပရိဗြူဟေတီတိ တဿာ အပ္ပဟာနံ ဒုစ္စရိတစရဏူပါယော၊ ပဟာနဉ္စ ဒုစ္စရိတဝိဓူနနူပါယောတိ.

၂၂၅. ‘‘တုဋ္ဌာကာရော’’တိ ဣမိနာ ပါမောဇ္ဇံ နာမ တရုဏပီတိံ ဒဿေတိ. သာ ဟိ တရုဏတာယ ကထဉ္စိပိ တုဋ္ဌာဝတ္ထာ တုဋ္ဌာကာရမတ္တံ. ‘‘တုဋ္ဌဿာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ပမုဒိတဿာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထဝစနံ၊ တဿတ္ထော ‘‘ဩက္ကန္တိကဘာဝပ္ပတ္တာယ ပီတိယာ ဝသေန တုဋ္ဌဿာ’’တိ ဋီကာယံ ဝုတ္တော၊ ဧဝံ သတိ ပါမောဇ္ဇပဒေန ဩက္ကန္တိကာ ပီတိယေဝ ဂဟိတာ သိယာ. ‘‘သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ပီတိ ဇာယတီ’’တိ ဧတဿာ စတ္ထော ‘‘အတ္တနော သဝိပ္ဖါရိကတာယ၊ အတ္တသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပုပ္ပတ္တိယာ စ သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ ဇာယတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ ဧဝဉ္စ သတိ ပီတိပဒေန ဖရဏာ ပီတိယေဝ ဂဟိတာ သိယာ၊ ကာရဏံ ပနေတ္ထ ဂဝေသိတဗ္ဗံ. ဣဓ၊ ပန အညတ္ထ စ တရုဏဗလဝတာမတ္တသာမညေန ပဒဒွယဿ အတ္ထဒီပနတော ယာ ကာစိ တရုဏာ ပီတိ ပါမောဇ္ဇံ၊ ဗလဝတီ ပီတိ၊ ပဉ္စဝိဓာယ ဝါ ပီတိယာ ယထာက္ကမံ တရုဏဗလဝတာသမ္ဘဝတော ပုရိမာ ပုရိမာ ပါမောဇ္ဇံ၊ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ ပီတီတိပိ ဝဒန္တိ၊ အယမေတ္ထ တဒနုစ္ဆဝိကော အတ္ထော. တုဋ္ဌဿာတိ ပါမောဇ္ဇသင်္ခါတာယ တရုဏပီတိယာ ဝသေန တုဋ္ဌဿ. တ-သဒ္ဒေါ ဟိ အတီတတ္ထော၊ ဣတရထာ ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓာဘာဝါပတ္တိတော၊ ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓဘာဝဿ စ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ’’တိ ဣမိနာ ပီတိ နာမ ဧတ္ထ ဗလဝပီတီတိ ဒဿေတိ. သာ ဟိ အတ္တနော သဝိပ္ဖါရိကတာယ၊ အတ္တသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပုပ္ပတ္တိယာ စ သကလသရီရံ သင်္ခေါဘယမာနာ ဇာယတိ. သကလသရီရေ ပီတိဝေဂဿ ပီတိဝိပ္ဖါရဿ ဥပ္ပါဒနဉ္စေတ္ထ သင်္ခေါဘနံ.

ပီတိသဟိတံ ပီတိ ဥတ္တရပဒလောပေန. ကိံ ပန တံ? မနော၊ ပီတိ မနော ဧတဿာတိ သမာသော. ပီတိယာ သမ္ပယုတ္တံ မနော ယဿာတိပိ ဝဋ္ဋတိ၊ တဿ. အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ပီတိသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာယောတိ ဣဓ သဗ္ဗောပိ အရူပကလာပေါ အဓိပ္ပေတော၊ န ပန ကာယလဟုတာဒီသု ဝိယ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယမေဝ၊ န စ ကာယာယတနာဒီသု ဝိယ ရူပကာယမ္ပီတိ ဒဿေတိ ‘‘နာမကာယော’’တိ ဣမိနာ. ပဿဒ္ဓိဒွယဝသေနေဝ ဟေတ္ထ ပဿမ္ဘနမဓိပ္ပေတံ၊ ပဿမ္ဘနံ ပန ဝိဂတကိလေသဒရထတာတိ အာဟ ‘‘ဝိဂတဒရထော ဟောတီ’’တိ၊ ပဟီနဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသဒရထောတိ အတ္ထော. ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ဝသေန စေတသိကသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တောယေဝ တံသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋသရီရတာယ ကာယိကမ္ပိ သုခံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယိကမ္ပိ စေတသိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒယတီ’’တိ. ဣမိနာ နေက္ခမ္မသုခေနာတိ ‘‘သုခံ ဝေဒေတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန သံကိလေသနီဝရဏပက္ခတော နိက္ခန္တတ္တာ၊ ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကတ္တာ စ ယထာရဟံ နေက္ခမ္မသင်္ခါတေန ဥပစာရသုခေန အပ္ပနာသုခေန စ. သမာဓာနမ္ပေတ္ထ တဒုဘယေနေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပစာရဝသေနာပိ အပ္ပနာဝသေနာပီ’’တိ.

ဧတ္ထ ပနာယမဓိပ္ပါယော – ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဿဒ္ဓကာယဿ သုခပဋိသံဝေဒနာ၊ တာဝ ယထာ ပုဗ္ဗေ၊ တထာ ဣဓာပိ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယေဝ ဝုတ္တာ၊ န အပ္ပနာ. တထာ ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနေ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနံ အနုပ္ပါဒနံ အပ္ပဝတ္တနံ၊ န ပဋိပက္ခာနံ သုပ္ပဟီနတာ၊ ပဟီနတ္တာတိ စ ပဟီနသဒိသတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဈာနဿ အနဓိဂတတ္တာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၆၁). ပဿဒ္ဓကာယဿ သုခပဋိသံဝေဒနာယ စ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ဝသေန စေတသိကသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တောယေဝ တံသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋသရီရတာယ ကာယိကမ္ပိ သုခံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ. အပိစ ကာ နာမ ကထာ အညေဟိ ဝတ္တဗ္ဗာ အဋ္ဌကထာယမေဝ ‘‘ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ဝုတ္တတ္တာ. သုခိနော စိတ္တသမာဓာနေ ပန သုခဿ ဥပစာရဘာဝနာယ ဝိယ အပ္ပနာယပိ ကာရဏတ္တာ၊ ‘‘သော ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒိနာ စ ဝက္ခမာနာယ အပ္ပနာယ ဟေတုဖလဝသေန သမ္ဗဇ္ဈနတော ပုဗ္ဗဘာဂသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ စ ဝုတ္တော၊ ပုဗ္ဗဘာဂသုခမိဝ ဝါ အပ္ပနာသုခမ္ပိ အပ္ပနာသမာဓိဿ ကာရဏမေဝါတိ တမ္ပိ အပ္ပနာသုခံ အပ္ပနာသမာဓိနော ကာရဏဘာဝေန အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဂဟိတန္တိ ဣမမတ္ထမသလ္လက္ခေန္တာ နေက္ခမ္မပဒတ္ထံ ယထာတထံ အဂ္ဂဟေတွာ ပါဠိယံ၊ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ သံကိဏ္ဏာကုလံ ကေစိ ကရောန္တီတိ.