သတိသမ္ပဇညကထာဝဏ္ဏနာ

၂၁၄. သမန္တတော ပကာရေဟိ၊ ပကဋ္ဌံ ဝါ သဝိသေသံ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော၊ တဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ၊ တထာပဝတ္တဉာဏံ၊ တဿ ဝိဘဇနံ သမ္ပဇညဘာဇနီယံ၊ တသ္မိံ သမ္ပဇညဘာဇနီယမှိ.‘‘ဂမန’’န္တိ ဣမိနာ အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ ဘာဝသာဓနမာဟ. တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘နိဝတ္တန’’န္တိ. ဂမနဉ္စေတ္ထ နိဝတ္တေတွာ၊ အနိဝတ္တေတွာ စ ဂမနံ၊ နိဝတ္တနံ ပန နိဝတ္တိမတ္တမေဝ၊ အညမညမုပါဒါနကိရိယာမတ္တဉ္စေတံ ဒွယံ. ကထံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဂမနေ’’တိအာဒိ. အဘိဟရန္တောတိ ဂမနဝသေန ကာယံ ဥပနေန္တော. ပဋိနိဝတ္တေန္တောတိ တတော ပုန နိဝတ္တေန္တော. အပနာမေန္တောတိ အပက္ကမနဝသေန ပရိဏာမေန္တော. အာသနဿာတိ ပီဌကာဒိအာသနဿ. ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါတိ အဋနိကာဒိပုရိမာဝယဝါဘိမုခေါ. သံသရန္တောတိ သံသပ္ပန္တော. ပစ္ဆိမအင်္ဂပဒေသန္တိ အဋနိကာဒိပစ္ဆိမာယဝပ္ပဒေသံ. ပစ္စာသံသရန္တောတိ ပဋိအာသပ္ပန္တော. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ နိပန္နဿေဝ အဘိမုခံ သံသပ္ပနပဋိအာသပ္ပနာနိ ဒဿေတိ. ဌာနနိသဇ္ဇာသယနေသု ဟိ ယော ဂမနဝိဓုရော ကာယဿ ပုရတော အဘိဟာရော၊ သော အဘိက္ကမော. ပစ္ဆတော အပဟာရော ပဋိက္ကမောတိ လက္ခဏံ.

သမ္ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ၊ တေန အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ. ‘‘သမ္ပဇညမေဝ ဝါ ကာရီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ပဇာနဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ ဒုတိယဝိကပ္ပဿ သမတ္ထနံ. ‘‘သမ္ပဇည’’န္တိ စ ဣမိနာ သမ္ပဇာန-သဒ္ဒဿ သမ္ပဇညပရိယာယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘သမန္တတော၊ သမ္မာ၊ သမံ ဝါ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ၊ တဒေဝ သမ္ပဇည’’န္တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၂.၅၂၃) အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ယထာ အတိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တထာ သမ္ပဇာနဿ ကာရော ကရဏံ သမ္ပဇာနကာရော၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီတိ.

ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိသင်္ခါတေန အတ္ထေန သဟ ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ၊ အဘိက္ကန္တာဒိ၊ သာတ္ထကဿ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သပ္ပါယဿ အတ္တနော ပတိရူပဿ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပါယသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ၊ အညတ္ထ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇာနနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. သာမညနိဒ္ဒေသေန၊ ဟိ ဧကသေသနယေန ဝါ ဂေါစရသဒ္ဒေါ တဒတ္ထဒွယေပိ ပဝတ္တတိ. အတိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနသင်္ခါတံ အသမ္မောဟမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. စိတ္တဝသေနေဝါတိ စိတ္တဿ ဝသေနေဝ၊ စိတ္တဝသမနုဂတေနေဝါတိ အတ္ထော. ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ တုလယိတွာ တီရေတွာ၊ ပဋိသင်္ခါယာတိ အတ္ထော. သံဃဒဿနေနေဝ ဥပေါသထပဝါရဏာဒိအတ္ထာယ ဂမနံ သင်္ဂဟိတံ. အာဒိသဒ္ဒေန ကသိဏပရိကမ္မာဒီနံ သင်္ဂဟော. သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ တဒတ္ထမေဝ ဝိဝရိတုံ ‘‘စေတိယံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော ဧသ. သမထဝိပဿနုပ္ပါဒနမ္ပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝဍ္ဎိယေဝ. တတ္ထာတိ အသုဘာရမ္မဏေ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. အာမိသတောတိ စီဝရာဒိအာမိသပစ္စယတော. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘တံ နိဿာယာ’’တိအာဒိ.

တသ္မိန္တိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေ. ယသ္မာ ပန ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိယေဝ အတ္ထော နာမ၊ တသ္မာ ယံ ‘‘သာတ္ထက’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ ဂမနံ၊ တံ သဗ္ဗမ္ပိ သပ္ပါယမေဝါတိ သိယာ အဝိသေသေန ကဿစိ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒဿနံ တာဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မဟာပူဇာယာတိ မဟတိယာ ပူဇာယ၊ ဗဟူနံ ပူဇာဒိဝသေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တကမ္မရူပကာနီ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတပဋိမာယော ဝိယ၊ ယန္တပယောဂေန ဝါ နာနပ္ပကာရဝိစိတ္တကိရိယာ ပဋိမာယော ဝိယ. တတြာတိ တာသု ပရိသာသု. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. အသမပေက္ခနံ နာမ ဂေဟဿိတအညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏဿ အယောနိသော ဂဟဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈) မာတုဂါမသမ္ဖဿဝသေန ကာယသံသဂ္ဂါပတ္တိ. ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော. ဝိသဘာဂရူပဒဿနာဒိနာ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော. ‘‘ဒသဒွါဒသယောဇနန္တရေ ပရိသာ သန္နိပတန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ. မဟာပရိသပရိဝါရာနန္တိ ကဒါစိ ဓမ္မဿဝနာဒိအတ္ထာယ ဣတ္ထိပုရိသသမ္မိဿပရိဝါရေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

တဒတ္ထဒီပနတ္ထန္တိ အသုဘဒဿနဿ သာတ္ထကဘာဝသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ဒီပနတ္ထံ. ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပဋိဝစနဒါနဝသေန ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ၊ တသ္မာ ပဋိဝစနဿ အဒါနဝသေန အနနုဝတ္တနကထာ တဿ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဒွေ ကထာတိ ဟိ ဝစနကရဏာကရဏကထာ. တတ္ထ ဝစနကရဏကထာယေဝ ကထိတပုဗ္ဗာ၊ ဒုတိယာ န ကထိတပုဗ္ဗာ. တသ္မာ သုဗ္ဗစတ္တာ ပဋိဝစနမဒါသီတိ အတ္ထော.

ဧဝန္တိ ဣမိနာ. ‘‘သစေ ပန စေတိယဿ မဟာပူဇာယာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပစ္စာမသတိ၊ န ‘‘ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘ’’န္တိအာဒိကမေဝ. ပရိဂ္ဂဟိတံ သာတ္ထကံ၊ သပ္ပါယဉ္စ ယေန သော ပရိဂ္ဂဟိတသာတ္ထကသပ္ပါယော၊ တဿ၊ တေန ယထာနုပုဗ္ဗိကံ သမ္ပဇညပရိဂ္ဂဟဏံ ဒဿေတိ. ဝုစ္စမာနယောဂကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ တဒေဝ ဘာဝနာယ ဝိသယဘာဝတော ဂေါစရန္တိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လဿ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟဏံ ကတွာ. ဘိက္ခာစာရဂေါစရေတိ ဘိက္ခာစာရသင်္ခါတေ ဂေါစရေ၊ အနေန ကမ္မဋ္ဌာနေ၊ ဘိက္ခာစာရေ စ ဂေါစရသဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ.

ဣဓာတိ သာသနေ. ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တနဝသေန နေတိ၊ ယာဝ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. န ပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပယောဂတော ယာဝ ဒိဝါဌာနုပသင်္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ. တတ္ထာတိ တေသု စတူသု ဘိက္ခူသု. အာဝရဏီယေဟီတိ နီဝရဏေဟိ. ပဂေဝါတိ ပါတောယေဝ. သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ. ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေတိ ဒွေ တယော နိသဇ္ဇာဝါရေ. ဦရုဗဒ္ဓါသနဉှေတ္ထ ပလ္လင်္ကော. ဥသုမန္တိ ဒွေ တီဏိ ဥဏှာပနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇိတွာတိ တဒဟေ မူလဘူတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇိတွာ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ၊ ကမ္မဋ္ဌာနမဝိဇဟန္တော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ တေန ‘‘ပတောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၄၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၀၉၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၁၆၈၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၃) ဝက္ခမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝါ အဝိဇဟိတွာတိ ဒဿေတိ.

ဂန္တွာတိ ပါပုဏိတွာ. ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ စေ၊ တဒေဝ နိပစ္စကာရသာဓနံ. အညဉ္စေ၊ အနိပစ္စကာရကရဏမိဝ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတဗ္ဗိသယေန တံ ဌပေတွာ.‘‘မဟန္တံ စေတိယံ စေ’’တိအာဒိနာ ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ မူလကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဿ ပပဉ္စာဘာဝဒဿနံ. အညေန ပန တထာပိ အညထာပိ ဝန္ဒိတဗ္ဗမေဝ. တထေဝါတိ တိက္ခတ္တုမေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော သာရီရိကစေတိယံ ဂရုတရန္တိ ကတွာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝသေန ဝုတ္တံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ၊ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၄.၁၂၈၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၇၅၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၀၉) အယံ အာစရိယဿ မတိ၊ ‘‘ဗောဓိယင်္ဂဏံ ပတ္တေနာပီ’’တိ ပန ဝစနတော ယဒိ စေတိယင်္ဂဏတော ဂတေ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂေ ဗောဓိယင်္ဂဏံ ဘဝေယျ၊ သာပိ ဝန္ဒိတဗ္ဗာတိ မဂ္ဂါနုက္ကမေနေဝ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝစနံ၊ န တု ဂရုကာတဗ္ဗတာနုက္ကမေန. ဧဝဉှိ သတိ ဗောဓိယင်္ဂဏံ ပဌမံ ပတ္တေနာပိ ဗောဓိံ ဝန္ဒိတွာ စေတိယံ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ၊ ဧကမေဝ ပတ္တေနာပိ တဒေဝ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ၊ တဒုဘယမ္ပိ အပ္ပတ္တေန န ဝန္ဒိတဗ္ဗန္တိ အယမတ္ထော သုဝိညာတော ဟောတိ. ဘိက္ခာစာရဂတမဂ္ဂေန ဟိ ပတ္တဋ္ဌာနေ ကတ္တဗ္ဗအန္တရာဝတ္တဒဿနမေတံ၊ န ပန ဓုဝဝတ္တဒဿနံ. ပုဗ္ဗေ ဟေသ ကတဝတ္တောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ပဂေဝ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကတွာ’’တိအာဒိ. ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏဝသေနေဝ ဗောဓိအာဒိပရိဘောဂစေတိယေပိ နိပစ္စကရဏံ ဥပပန္နန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ’’တိ ဣမိနာ. ပဋိသာမိတဋ္ဌာနန္တိ သောပါနမူလဘာဝသာမညေန ဝုတ္တံ၊ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏပီတိဝိသယဘူတစေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏတော ဗာဟိရဋ္ဌာနံ ပတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဂါမသမီပေတိ ဂါမူပစာရေ. တာဝ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆန္တိ၊ ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဇနသင်္ဂဟတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန မဟာဇနဿ သင်္ဂဟဏတ္ထံ. အဋ္ဌကထာစရိယာနံ ဝစနံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဓမ္မကထာ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကာတဗ္ဗာယေဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ၊ ယသ္မာ ဝါ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဓမ္မကထံ ကထေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေန (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၂၃) ပန ‘‘တသ္မာ’’တိ ဧတဿ ‘‘ကထေတဗ္ဗာယေဝါတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ အတ္တနာ ပရိဟရိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟနဝသေန၊ တဒနုဂုဏံယေဝ ဓမ္မကထံ ကထေတွာတိ အတ္ထော၊ ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. အနုမောဒနံ ကတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါ’’တိ အဓိကာရော. တတ္ထာတိ ဂါမတော နိက္ခမနဋ္ဌာနေယေဝ.

‘‘ပေါရာဏကဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ ပေါရာဏကာစိဏ္ဏဒဿနေန ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဒဠှံ ကရောတိ. သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝါတိ ‘‘ပရိစိတော အပရိစိတော’’တိအာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ သမ္ပတ္တကောဋိယာ ဧဝ၊ သမာဂမမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော. အာနုဘာဝေနာတိ အနုဂ္ဂဟဗလေန. ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ. ဆာတကေတိ ဒုဗ္ဘိက္ခေ.

‘‘ပစ္ဆိမယာမေပိ နိသဇ္ဇာစင်္ကမေဟိ ဝီတိနာမေတွာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရံ. ကရောန္တဿာတိ ကရမာနဿေဝ၊ အနာဒရေ စေတံ သာမိဝစနံ. ကမ္မဇတေဇောတိ ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ. ပဇ္ဇလတီတိ ဥဏှဘာဝံ ဇနေတိ. တတောယေဝ ဥပါဒိန္နကံ ဂဏှာတိ၊ သေဒါ မုစ္စန္တိ. ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒါပရိဿမေန ကိလန္တကာယဿ သမာဓာနာဘာဝတော. အနုပါဒိန္နံ ဩဒနာဒိဝတ္ထု. ဥပါဒိန္နံ ဥဒရပဋလံ. အန္တောကုစ္ဆိယဉှိ ဩဒနာဒိဝတ္ထုသ္မိံ အသတိ ကမ္မဇတေဇော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒရပဋလံ ဂဏှာတိ၊ ‘‘ဆာတောသ္မိ၊ အာဟာရံ မေ ဒေထာ’’တိ ဝဒါပေတိ၊ ဘုတ္တကာလေ ဥဒရပဋလံ မုဉ္စိတွာ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတိ၊ အထ သတ္တော ဧကဂ္ဂေါ ဟောတိ၊ ယတော ‘‘ဆာယာရက္ခသော ဝိယ ကမ္မဇတေဇော’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော. သော ပဂေဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘တသ္မာ’’တိ သေသော. ဂေါရူပါနန္တိ ဂုန္နံ၊ ဂေါသမူဟာနံ ဝါ၊ ဝဇတော ဂေါစရတ္ထာယ နိက္ခမနဝေလာယမေဝါတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဝိပရီတနယေန ဥပါဒိန္နကံ မုဉ္စိတွာ အနုပါဒိန္နကံ ဂဏှာတိ. အန္တရာဘတ္တေတိ ဘတ္တဿ အန္တရေ၊ ယာဝ ဘတ္တံ န ဘုဉ္ဇတိ၊ တာဝါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန အာဟာရဉ္စ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ’’တိ. အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ. တတောတိ ဘုဉ္ဇနတော. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနာနုပဋ္ဌာနဿ အနဝစ္ဆေဒဒဿနမေတံ၊ ဥတ္တရုတ္တရိန္တိ အတ္ထော၊ ယထာ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ပဝတ္တာယ သရပဋိပါဋိယာ အနဝစ္ဆေဒေါ၊ ဧဝမေတဿာပိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဧဒိသာ စာ’’တိအာဒိနာ တထာ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဿာပိ သာတ္ထကဘာဝံ ဒဿေတိ. အာသနန္တိ နိသဇ္ဇာသနံ.

နိက္ခိတ္တဓုရောတိ ဘာဝနာနုယောဂေ အနုက္ခိတ္တဓုရော အနာရဒ္ဓဝီရိယော. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပရိပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ. ပဉ္စဝိဓစေတောခီလဝိနိဗန္ဓစိတ္တောတိ ပဉ္စဝိဓေန စေတောခီလေန၊ ဝိနိဗန္ဓေန စ သမ္ပယုတ္တစိတ္တော. ဝုတ္တဉှိ မဇ္ဈိမာဂမေ စေတောခီလသုတ္တေ –

‘‘ကတမဿ ပဉ္စ စေတောခီလာ အပ္ပဟီနာ ဟောန္တိ? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သတ္ထရိ ကင်္ခတိ၊ ဓမ္မေ ကင်္ခတိ၊ သံဃေ ကင်္ခတိ၊ သိက္ခာယ ကင်္ခတိ၊ သဗြဟ္မစာရီသု ကုပိတော ဟောတီ’’တိ၊ (မ. နိ. ၁.၁၈၅)

‘‘ကတမဿ ပဉ္စ စေတသော ဝိနိဗန္ဓာ အသမုစ္ဆိန္နာ ဟောန္တိ? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ကာမေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ၊ ကာယေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ၊ ရူပေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ၊ ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ၊ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၆). စ –

ဝိတ္ထာရော. အာစရိယေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၅) ပန ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓစိတ္တဘာဝေါယေဝ ပဒေကဒေသမုလ္လိင်္ဂေတွာ ဒဿိတော. စိတ္တဿ ကစဝရခါဏုကဘာဝေါ ဟိ စေတောခီလော၊ စိတ္တံ ဗန္ဓိတွာ မုဋ္ဌိယံ ဝိယ ကတွာ ဂဏှနဘာဝေါ စေတသော ဝိနိဗန္ဓော. ပဌမော စေတ္ထ ဝိစိကိစ္ဆာဒေါသဝသေန၊ ဒုတိယော လောဘဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. စရိတွာတိ ဝိစရိတွာ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိရဟဝသေန တုစ္ဆော.

ဘာဝနာသဟိတမေဝ ဘိက္ခာယ ဂတံ၊ ပစ္စာဂတဉ္စ ယဿာတိ ဂတပစ္စာဂတိကံ၊ တဒေဝ ဝတ္တံ၊ တဿ ဝသေန. အတ္တကာမာတိ အတ္တနော ဟိတသုခမိစ္ဆန္တာ၊ ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တောတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဟိ ဟိတံ၊ သုခဉ္စ တန္နိမိတ္တကန္တိ. အထ ဝါ ဝိညူနံ အတ္တတော နိဗ္ဗိသေသတ္တာ၊ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နတ္တာ စ ဓမ္မော အတ္တာ နာမ၊ တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ. အဓုနာ ပန အတ္ထကာမာတိ ဟိတဝါစကေန အတ္ထသဒ္ဒေန ပါဌော ဒိဿတိ၊ ဓမ္မသညုတ္တံ ဟိတမိစ္ဆန္တာ၊ ဟိတဘူတံ ဝါ ဓမ္မမိစ္ဆန္တာတိ တဿတ္ထော. ဣဏဋ္ဋာတိ ဣဏေန ပီဠိတာ. တထာ သေသပဒဒွယေပိ. ဧတ္ထာတိ သာသနေ.

ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော၊ ဂါဝုတံ နာမ အသီတိ ဥသဘာ. တာယ သညာယာတိ တာဒိသာယ ပါသာဏသညာယ၊ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနမာဂတာ’’တိ ဇာနန္တာ ဂစ္ဆန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. နန္တိ ကိလေသံ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ပါဒုဒ္ဓါရဏမကတ္ထုကာမတော တိဋ္ဌတိ၊ ပစ္ဆာဂတော ပန ဌိတိမနတိက္ကမိတုကာမတော. သောတိ ဥပ္ပန္နကိလေသော ဘိက္ခု. အယန္တိ ပစ္ဆာဂတော. ဧတန္တိ ပရဿ ဇာနနံ. တတ္ထေဝါတိ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနေယေဝ. သောယေဝ နယောတိ ‘‘အယံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိကာ ယော ပတိဋ္ဌာနေ ဝုတ္တော၊ သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနာပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗြူဟေတီတိ ဣဒမ္ပိ ပရဿ ဇာနနေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရိမပါဒေယေဝါတိ ပဌမံ ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဥဒ္ဓရိတပါဒဝဠဉ္ဇေယေဝ. ဧတီတိ ဂစ္ဆတိ. ‘‘အာလိန္ဒကဝါသီ မဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရော ဝိယာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌာနေယေဝေတံ ကထိတံ. ‘‘ကွာယံ ဧဝံ ပဋိပန္နပုဗ္ဗော’’တိ အာသင်္ကံ နိဝတ္တေတိ.

မဒ္ဒန္တာတိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ သာလိသီသာဒီနိ မဒ္ဒန္တာ. အဿာတိ ထေရဿ၊ ဥဘယာပေက္ခဝစနမေတံ. အဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေ စင်္ကမနကောဋိယန္တိ စ. အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ ဝိက္ခေပံ ကတွာ၊ နိဗန္ဓိတွာ စ ပဋိဇာနိတွာယေဝ အာရောစေသိ.

ပဌမံ တာဝါတိ ပဒသောဘနတ္ထံ ပရိယာယဝစနံ. မဟာပဓာနန္တိ ဘဂဝတော ဒုက္ကရစရိယံ၊ အမှာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆဗ္ဗဿာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယံ ‘‘ဧဝါဟံ ယထာဗလံ ပူဇေဿာမီ’’တိ အတ္ထော. ပဋိပတ္တိပူဇာယေဝ ဟိ ပသတ္ထတရာ သတ္ထုပူဇာ၊ န တထာ အာမိသပူဇာ. ဌာနစင်္ကမမေဝါတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထဝသေန ဝုတ္တံ၊ န ဘောဇနကာလာဒီသု အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန. ဧဝသဒ္ဒေန ဟိ ဣတရာယ နိသဇ္ဇာယ၊ သယနဿ စ နိဝတ္တနံ ကရောတိ. ဝိပ္ပယုတ္တေန ဥဒ္ဓဋေ ပဋိနိဝတ္တေန္တောတိ သမ္ပယုတ္တေန ဥဒ္ဓရိတပါဒေယေဝ ပုန ဌပနံ သန္ဓာယာဟ. ‘‘ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ’’တိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘ဂါဝီ နူ’’တိအာဒိနာ. ကစ္ဆကန္တရတောတိ ဥပကစ္ဆန္တရတော၊ ဥပကစ္ဆေ လဂ္ဂိတကမဏ္ဍလုတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဒကဂဏ္ဍူသန္တိ ဥဒကာဝဂဏ္ဍကာရကံ. ကတိနံ တိထီနံ ပူရဏီ ကတိမီ၊ ‘‘ပဉ္စမီ နု ခေါ ပက္ခဿ၊ အဋ္ဌမီ’’တိအာဒိနာ ဒိဝသံ ဝါ ပုစ္ဆိတောတိ အတ္ထော. အနာရောစနဿ အကတ္တဗ္ဗတ္တာ အာရောစေတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗေဟေဝ ပက္ခဂဏနံ ဥဂ္ဂဟေတု’’န္တိအာဒိ (မဟာဝ. ၁၅၆).

‘‘ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေတီ’’တိ ဝုတ္တနယေန.တတ္ထာတိ ဂါမဒွါရေ. နိဋ္ဌုဘနန္တိ ဥဒကနိဋ္ဌုဘနဋ္ဌာနံ. တေသူတိ မနုဿေသု. ဉာဏစက္ခုသမ္ပန္နတ္တာ စက္ခုမာ.ဤဒိသောတိ သုသမ္မဋ္ဌစေတိယင်္ဂဏာဒိကော. ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏန္တိ ခီဏာသဝဘာဝေန ပဝါရဏံ.

ဝီထိံ ဩတရိတွာ ဣတော စိတော စ အနောလောကေတွာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေနာ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၄၃၂). တံ ဂမနံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န ဟိ ဇဝေန ပိဏ္ဍပါတိယဓုတင်္ဂံ နာမ ကိဉ္စိ အတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ ဇဝေန ဂမနေ လောလုပ္ပစာရိတာ ဝိယ အသာရုပ္ပတံ ဒဿေတိ. ဥဒကသကဋန္တိ ဥဒကသာရသကဋံ. တဉှိ ဝိသမဘူမိဘာဂပ္ပတ္တံ နိစ္စလမေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. တဒနုရူပန္တိ ဘိက္ခာဒါနာနုရူပံ. ‘‘အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. ရထဿ အက္ခာနံ တေလေန အဗ္ဘဉ္ဇနံ၊ ဝဏဿ လေပနံ၊ ပုတ္တမံသဿ ခါဒနဉ္စ တိဓာ ဥပမာ ယဿ အာဟရဏဿာတိ တထာ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ၊ ယာပနာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၊ ၂.၂၄၊ ၃၈၇၊ သံ. နိ. ၄.၁၂၀၊ အ. နိ. ၆.၅၈၊ ၅.၉၊ ဝိဘ. ၅၁၈၊ မဟာနိ. ၂၀၆) ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ကတွာ. ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိ ပန ပဋိက္ခေပမတ္တဒဿနံ. ဘတ္တကိလမထန္တိ ဘတ္တဝသေန ဥပ္ပန္နကိလမထံ. ပုရေဘတ္တာဒိ ဒိဝါဝသေန ဝုတ္တံ. ပုရိမယာမာဒိ ရတ္တိဝသေန.

ဂတပစ္စာဂတေသု ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဟရဏံ ဝတ္တန္တိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဟရဏပစ္စာဟရဏသင်္ခါတ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ’’တိအာဒီသုပိ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ ကပ္ပါနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ၊ သတသဟဿဉ္စ တဇ္ဇာ ပုညဉာဏသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ၊ သာဝကဗောဓိယာ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကမသင်္ချေယျံ၊ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ၊ မဟာသာဝကာနံ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.ဝင်္ဂီသတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ ဝိတ္ထာရော) ကပ္ပသတသဟဿမေဝ၊ ဣတရေသံ ပန အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋုပနိဿယဝသေန ကာလနိယမမန္တရေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယကုသလံ. ‘‘သေယျထာပီ’’တိအာဒိနာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနန္တရေ ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌပိတာနံ ထေရာနံ သက္ခိဒဿနံ. တတ္ထ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယောတိ ဗာဟိယဝိသယေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎတာယ ဗာဟိယော၊ ဒါရုစီရပရိဟရဏတော ဒါရုစီရိယောတိ စ သမညိတော ထေရော. သော ဟာယသ္မာ –

‘‘တသ္မာ တိဟ တေ ဗာဟိယ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ သုတေ၊ မုတေ၊ ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတီ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ ဗာဟိယ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ယတော ခေါ တေ ဗာဟိယ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ သုတေ၊ မုတေ၊ ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ တတော တွံ ဗာဟိယ န တေန. ယတော တွံ ဗာဟိယ န တေန၊ တတော ဗာဟိယ န တတ္ထ. ယတော တွံ ဗာဟိယ န တတ္ထ၊ တတော တွံ ဗာဟိယ နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန၊ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’တိ’’ (ဥဒါ. ၁၀).

ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ. ဧဝံ သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒီနမ္ပိ မဟာပညတာဒိဒီပနာနိ သုတ္တပဒါနိ ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာနိ. ဝိသေသတော ပန အင်္ဂုတ္တရာဂမေ ဧတဒဂ္ဂသုတ္တပဒါနိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈) သိခါပတ္တန္တိ ကောဋိပ္ပတ္တံ နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တံ သဗ္ဗထာ ပရိပုဏ္ဏတော.

တန္တိ အသမ္မုယှနံ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတီ’’တိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌိဂါဟဝသေန၊ ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမီ’’တိ ဣမိနာ မာနဂါဟဝသေန၊ တဒုဘယဿ ပန ဝိနာ တဏှာယ အပ္ပဝတ္တနတော တဏှာဂါဟဝသေနာတိ တီဟိပိ မညနာဟိ အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနဿ အဘိက္ကမေ သမ္မုယှနံ ဒဿေတိ. ‘‘တထာ အသမ္မုယှန္တော’’တိ ဝတွာ တဒေဝ အသမ္မုယှနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီ’’တိအာဒိမာဟ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတူတိ တေနေဝ အဘိက္ကမနစိတ္တေန သမုဋ္ဌာနာ၊ တံစိတ္တသမုဋ္ဌာနိကာ ဝါ ဝါယောဓာတု. ဝိညတ္တိန္တိ ကာယဝိညတ္တိံ. ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တဿာ ဝိကာရဘာဝတော. ဣတီတိ တသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုယာ ဝိစလနာကာရသင်္ခါတကာယဝိညတ္တိဝသေန. တဿာတိ အဋ္ဌိသင်္ဃာဋဿ. အဘိက္ကမတောတိ အဘိက္ကမန္တဿ. ဩမတ္တာတိ အဝမတ္တာ လာမကပ္ပမာဏာ. ဝါယောဓာတုတေဇောဓာတုဝသေန ဣတရာ ဒွေ ဓာတုယော.

ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ စေတ္ထ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏဿ ပစ္စယော. ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတု၊ တေန တဿာ ဥဒ္ဓရဏေ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတဘာဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ တထာ အဘာဝတော ပန ဣတရာသံ ဩမတ္တတာတိ. ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ ဝါယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော. ကိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗျာပါရော၊ တေန တဿာ တတ္ထ တေဇောဓာတုယာ အနုဂတဘာဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ ဣတရာသဉ္စ တဒဘာဝတော ဩမတ္တတာတိ ဒဿေတိ ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ ဣမိနာ. သတိပိ စေတ္ထ အနုဂမကာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ပဌမေ ဟိ နယေ တေဇောဓာတုယာ အနုဂမကတာ၊ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂန္တဗ္ဗတာ၊ ဒုတိယေ ပန ဝါယောဓာတုယာ အနုဂမကတာ၊ တေဇောဓာတုယာ အနုဂန္တဗ္ဗတာတိ. တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပါဒဿ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ၊ ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ. ခါဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ၊ ပတိဋ္ဌိတပါဒဃဋ္ဋနာပရိဟရဏတ္ထံ ဝါ ပဿေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ၊ ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ၊ တာဝ ဟရဏံ အတိဟရဏံ၊ တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ ဝါ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပေါဓာတု ဝေါဿဇ္ဇနေ ပစ္စယော. ဂရုတရသဘာဝါ ဟိ အာပေါဓာတု၊ တေန တဿာ ဝေါဿဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတဘာဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ တာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ ဣတရာသဉ္စ တဒဘာဝတော ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေါဿဇ္ဇနေ။ပေ။ ဗလဝတိယော’’တိ. ယသ္မာ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနဿ ပစ္စယော. ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တဿာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပေါဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ ဟောတိ၊ တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုဇ္ဈနဿ သိဇ္ဈနတော တဿာ သန္နိရုဇ္ဈနေပိ အာပေါဓာတုယာ အနုဂတဘာဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုဇ္ဈနေသူ’’တိ.

အနုဂမကာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေပိ သတိ ပထဝီဓာတုအာပေါဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ပဌမေ ဟိ နယေ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂမကတာ၊ အာပေါဓာတုယာ အနုဂန္တဗ္ဗတာ၊ ဒုတိယေ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂမကတာ၊ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂန္တဗ္ဗတာတိ. ဝေါဿဇ္ဇနဉ္စေတ္ထ ပါဒဿ ဩနာမနဝသေန ဝေါဿဂ္ဂေါ၊ တတော ပရံ ဘူမိအာဒီသု ပတိဋ္ဌာပနံ သန္နိက္ခေပနံ၊ ပတိဋ္ဌာပေတွာ နိမ္မဒ္ဒနဝသေန ဂမနဿ သန္နိရောဓော သန္နိရုဇ္ဈနံ.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ အတိက္ကမနေ၊ တေသု ဝါ ယထာဝုတ္တေသု ဥဒ္ဓရဏာတိဟရဏဝီတိဟရဏဝေါဿဇ္ဇနသန္နိက္ခေပနသန္နိရုဇ္ဈနသင်္ခါတေသု ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ. ရူပါရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ၊ တံသမုဋ္ဌာပကာ စ အရူပဓမ္မာ. အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော. သဗ္ဗတ္ထ ဧသ နယော. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥဒ္ဓရဏာဒိကေ ဥပ္ပန္နာ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင်္ကမနံ အတ္ထိ လဟုပရိဝတ္တနတော. ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗန္တိ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိစ္ဆေဒံ. သန္ဓိ သန္ဓီတိ ဂဏ္ဌိ ဂဏ္ဌိ. ဩဓိ ဩဓီတိ ဘာဂံ ဘာဂံ. သဗ္ဗဉ္စေတံ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတရော ဧဝ ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော ဂမနယောဂဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ၊ ပါဒေ စ ဗန္ဓခုရဓာရာသမာဂမတောပိ သီဃတရော၊ ယထာ တိလာနံ ဘိဇ္ဇယမာနာနံ ပဋပဋာယနေန ဘေဒေါ လက္ခီယတိ၊ ဧဝံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒေနာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဋပဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဥပ္ပါဒဝသေန ပဋပဋ-သဒ္ဒံ အကရောန္တာပိ ကရောန္တာ ဝိယာတိ အတ္ထော. တိလဘေဒလက္ခဏံ ပဋပဋာယနံ ဝိယ ဟိ သင်္ခတဘေဒလက္ခဏံ ဥပ္ပါဒေါ ဥပ္ပန္နာနမေကန္တတော ဘိန္နတ္တာ. တတ္ထာတိ အဘိက္ကမနေ. ကော ဧကော အဘိက္ကမတိ နာဘိက္ကမတိယေဝ. ကဿ ဝါ ဧကဿ အဘိက္ကမနံ သိယာ၊ န သိယာ ဧဝ. ကသ္မာ? ပရမတ္ထတော ဟိ။ပေ။ ဓာတူနံ သယနံ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော. အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနသမ္မူဠှဿ အတ္တနော အဘိက္ကမနနိဝတ္တနဉှေတံ ဝစနံ. အထ ဝါ ‘‘ကော ဧကော။ပေ။ အဘိက္ကမန’’န္တိ စောဒနာယ ‘‘ပရမတ္ထတော ဟီ’’တိအာဒိနာ သောဓနာ ဝုတ္တာ.

တသ္မိံ တသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေတိ ယထာဝုတ္တေ ဆဗ္ဗိဓေပိ ကောဋ္ဌာသေ ဂမနာဒိကဿ အပစ္စာမဋ္ဌတ္တာ. ‘‘သဒ္ဓိံ ရူပေန ဥပ္ပဇ္ဇတေ၊ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ စ သိလောကပဒေန သဟ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ပဌမပဒသမ္ဗန္ဓေ ရူပေနာတိ ယေန ကေနစိ သဟုပ္ပဇ္ဇနကေန ရူပေန. ဒုတိယပဒသမ္ဗန္ဓေ ပန ‘‘ရူပေနာ’’တိ ဣဒံ ယံ တတော နိရုဇ္ဈမာနစိတ္တတော ဥပရိ သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ၊ တဒေဝ တဿ နိရုဇ္ဈမာနစိတ္တဿ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကံ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကံ ရူပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အညထာ ရူပါရူပဓမ္မာ သမာနာယုကာ သိယုံ. ယဒိ စ သိယုံ၊ အထ ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ) အဋ္ဌကထာဝစနေဟိ၊ ‘‘နာဟံ ဘိက္ခဝေ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၃၈) ဧဝမာဒိပါဠိဝစနေဟိ စ ဝိရောဓော သိယာ. စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝါ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော၊ ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ၊ ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိပ္ဖတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတေန သဟ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ ရူပဓမ္မာနမိစ္ဆိတာတိ. လဟုပရိဝတ္တနဝိညာဏဝိသေသဿ သင်္ဂတိမတ္တပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ၊ ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ၊ ဒန္ဓမဟာဘူတပစ္စယတာယ ရူပဿ ဂရုပရိဝတ္တိတာ. ယထာဘူတံ နာနာဓာတုဉာဏံ ခေါ ပန တထာဂတဿေဝ၊ တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တထေဝါတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ၊ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာစရိယေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၄) ဝုတ္တံ၊ တဒေတံ စိတ္တာနုပရိဝတ္တိယာ ဝိညတ္တိယာ ဧကနိရောဓဘာဝဿ သုဝိညေယျတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တတော သဝိညတ္တိကေန ပုရေတရံ သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နေန ရူပေန သဒ္ဓိံ အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတိ၊ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော၊ အညော အတ္ထက္ကမောတိ. ယဉှိ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ၊ တံ နိရုဇ္ဈန္တံ အညဿ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေနေဝ နိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ လဒ္ဓပစ္စယမေဝ အညမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ၊ အဝတ္ထာဝိသေသတော စေတ္ထ အညထာ. ယဒိ ဧဝံ တေသမုဘိန္နံ အန္တရော လဗ္ဘေယျာတိ စောဒနံ ‘‘နော’’တိ အပနေတုမာဟ ‘‘အဝီစိ မနုသမ္ဗန္ဓော’’တိ၊ ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ၊ တဒေဝေဒန္တိ အဝိသေသံ ဝိဒူ မညန္တိ၊ ဧဝံ အနု အနု သမ္ဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော၊ ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝါဟော ဝိယ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. အဝီစီတိ ဟိ နိရန္တရတာဝသေန ဘာဝနပုံသကဝစနံ.

အဘိမုခံ လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတောပေက္ခန’’န္တိ. ယံဒိသာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ၊ တိဋ္ဌတိ၊ နိသီဒတိ၊ သယတိ ဝါ၊ တဒဘိမုခံ ပေက္ခနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မာ စ တာဒိသမာလောကိတံ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ တဒနုဂတဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ၊ အဘိမုခဒိသာနုရူပဂတေသု ဝါမဒက္ခိဏပဿေသု ဝိဝိဓာ ပေက္ခနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာဥပရိပစ္ဆာပေက္ခနဉှိ ‘‘ဩလောကိတဥလ္လောကိတာပလောကိတာနီ’’တိ ဂဟိတာနိ. သာရုပ္ပဝသေနာတိ သမဏပတိရူပဝသေန၊ ဣမိနာဝ အသာရုပ္ပဝသေန ဣတရေသမဂ္ဂဟဏန္တိ သိဇ္ဈတိ. သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတဿ၊ ဥလ္လောကဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတဿ၊ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တပရိဿယပရိဝဇ္ဇနာဒီသု အပလောကိတဿ စ သိယာ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ဝါ’’တိအာဒိ၊ ဧတေန ဥပလက္ခဏမတ္တဉ္စေတန္တိ ဒဿေတိ.

ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတံ ပစ္စက္ခကာရိနံ၊ သာဓကန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ အာယသ္မာ ဝိပဿနာကာလေ ‘‘ယမေဝါဟံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတံ နိဿာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော၊ တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပေါ၊ တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရေ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော၊ တေနေဝ နံ သတ္ထာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ၊ ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၀) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. နန္ဒဿာတိ ကတ္တုတ္ထေ သာမိဝစနံ. ဣတီတိ ဣမိနာ အာလောကနေန.

သာတ္ထကတာ စ သပ္ပါယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာလောကိတဝိလောကိတဿာတိ အဇ္ဈာဟရိတွာ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဿေဝ အာလောကိတဝိလောကိတေ. ဂေါစရသမ္ပဇညဘာဝတော ဧတ္ထာတိ အာလောကိတဝိလောကိတေ. အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝါတိ ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ၊ န အညော ဥပါယော ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ဝက္ခမာနကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ. ယသ္မာ ပန အာလောကိတာဒိ နာမ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော၊ တသ္မာ တဿ ယာထာဝတော ဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာလောကေတာတိ အာလောကေန္တော. တထာ ဝိလောကေတာ. ဝိညတ္တိန္တိ ကာယဝိညတ္တိံ. ဣတီတိ တသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနာယ ဝါယောဓာတုယာ ဝိစလနာကာရသင်္ခါတကာယဝိညတ္တိဝသေန. အက္ခိဒလန္တိ အက္ခိပဋလံ. အဓော သီဒတီတိ ဩသီဒန္တံ ဝိယ ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆတိ. ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတီတိ လင်္ဃေန္တံ ဝိယ ဥပရိ ဂစ္ဆတိ. ယန္တကေနာတိ အက္ခိဒလေသု ယောဇိတရဇ္ဇုယော ဂဟေတွာ ပရိဗ္ဘမနကစက္ကေန. တတောတိ တထာ အက္ခိဒလာနမောသီဒနုလ္လင်္ဃနတော. မနောဒွါရိကဇဝနဿ မူလကာရဏပရိဇာနနံ မူလပရိညာ. အာဂန္တုကဿ အဗ္ဘာဂတဿ၊ တာဝကာလိကဿ စ တင်္ခဏမတ္တပဝတ္တကဿ ဘာဝေါ အာဂန္တုကတာဝကာလိကဘာဝေါ၊ တေသံ ဝသေန.

တတ္ထာတိ တေသု ဂါထာယ ဒဿိတေသု သတ္တသု စိတ္တေသု. အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ ပဓာနဘူတအင်္ဂကိစ္စံ နိပ္ဖါဒေန္တံ၊ သရီရံ ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘဝင်္ဂဉှိ ပဋိသန္ဓိသဒိသတ္တာ ပဓာနမင်္ဂံ၊ ပဓာနဉ္စ ‘‘သရီရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဟေတုဘာဝေန ဝါ ကာရဏကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ အတ္ထော. တံ အာဝဋ္ဋေတွာတိ ဘဝင်္ဂသာမညဝသေန ဝုတ္တံ၊ ပဝတ္တာကာရဝိသေသဝသေန ပန အတီတာဒိနာ တိဗ္ဗိဓံ၊ တတ္ထ စ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒဿေဝ အာဝဋ္ဋနံ. တန္နိရောဓာတိ တဿ နိရုဇ္ဈနတော၊ အနန္တရပစ္စယဝသေန ဟေတုဝစနံ. ‘‘ပဌမဇဝနေပိ။ပေ။ သတ္တမဇဝနေပီ’’တိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရိကဝီထိယံ ‘‘အယံ ဣတ္ထီ၊ အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနာနမဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ ပုရေတရံ ပဝတ္တာယောနိသောမနသိကာရဝသေန အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာကာရေန ပဝတ္တနတော ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပါဒိမှိ လောဘသဟဂတမတ္တံ ဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနိဋ္ဌေ စ ဒေါသသဟဂတမတ္တံ၊ န ပနေကန္တရဇ္ဇနဒုဿနာဒိ၊ မနောဒွါရေ ဧဝ ဧကန္တရဇ္ဇနဒုဿနာဒိ ဟောတိ၊ တဿ ပန မနောဒွါရိကဿ ရဇ္ဇနဒုဿနာဒိနော ပဉ္စဒွါရိကဇဝနံ မူလံ၊ ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ ဘဝင်္ဂါဒိ၊ ဧဝံ မနောဒွါရိကဇဝနဿ မူလကာရဏဝသေန မူလပရိညာ ဝုတ္တာ၊ အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒွါရိက ဇဝနဿေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန၊ ဣတ္တရတာဝသေန စ. ယုဒ္ဓမဏ္ဍလေတိ သင်္ဂါမပ္ပဒေသေ. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေနာတိ ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ ပရိဝတ္တမာနဝသေန၊ အပရာပရံ ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိဝသေနာတိ အတ္ထော. တထာ ဘဝင်္ဂုပ္ပါဒဝသေန ဟိ တေသံ ဘိဇ္ဇိတွာ ပတနံ၊ ဣမိနာ ပန ဟေဋ္ဌိမဿ၊ ဥပရိမဿ စ ဘဝင်္ဂဿ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ပဉ္စဒွါရိကဇဝနတော ဝိသဒိသဿ မနောဒွါရိကဇဝနဿ ဥပ္ပါဒံ ဒဿေတိ တဿ ဝသေနေဝ ရဇ္ဇနာဒိပဝတ္တနတော. တေနေဝါဟ ‘‘ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ ဟောတီ’’တိ.

အာပါထန္တိ ဂေါစရဘာဝံ. သကကိစ္စနိပ္ဖါဒနဝသေနာတိ အာဝဇ္ဇနာဒိကိစ္စနိပ္ဖါဒနဝသေန. တန္တိ ဇဝနံ. စက္ခုဒွါရေ ရူပဿ အာပါထဂမနေန အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပဝတ္တနတော ပဝတ္တိကာရဏဝသေနေဝ ‘‘ဂေဟဘူတေ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န နိဿယဝသေန. အာဂန္တုကပုရိသော ဝိယာတိ အဗ္ဘာဂတပုရိသော ဝိယ. ဒုဝိဓာ ဟိ အာဂန္တုကာ အတိထိအဗ္ဘာဂတဝသေန. တတ္ထ ကတပရိစယော ‘‘အတိထီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ အကတပရိစယော ‘‘အဗ္ဘာဂတော’’တိ၊ အယမေဝိဓာဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ ပရဂေဟေ’’တိအာဒိ. တဿာတိ ဇဝနဿ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနံ အယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာသိနေသူတိ နိသိန္နေသု. အာဏာကရဏန္တိ အတ္တနော ဝသကရဏံ.

သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ ဖဿာဒီဟိ. တတ္ထ တတ္ထေဝ သကကိစ္စနိပ္ဖါဒနဋ္ဌာနေ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဣတီတိ တသ္မာ အာဝဇ္ဇနာဒိဝေါဋ္ဌဗ္ဗနပရိယောသာနာနံ ဘိဇ္ဇနတော. ဣတ္တရာနီတိ အစိရဋ္ဌိတိကာနိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝစနေ အယံ ဥပမာတိ အတ္ထော. ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝ တတ္တကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ၊ တဿ ဘာဝေါ၊ တံဝသေန.

ဧတန္တိ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တဓမ္မသမုဒါယေ. ဒဿနံ စက္ခုဝိညာဏံ၊ တဿ ဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနပညာယနတော အာဝဇ္ဇနာဒီနမဂ္ဂဟဏံ.

သမဝါယေတိ သာမဂ္ဂိယံ. တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကန ပညာယမာနေ. နိမိတ္တတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မံ၊ တဗ္ဗိနိမုတ္တကော ကော ဧကော အာလောကေတိ န တွေဝ အာလောကေတိ. ကော စ ဧကော ဝိလောကေတိ နတွေဝ ဝိလောကေတီတိ အတ္ထော.

‘‘တထာ’’တိအာဒိ အာယတနဝသေန၊ ဓာတုဝသေန စ ဒဿနံ. စက္ခုရူပါနိ ယထာရဟံ ဒဿနဿ နိဿယာရမ္မဏပစ္စယော၊ တထာ အာဝဇ္ဇနာ အနန္တရာဒိပစ္စယော၊ အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဒဿနဿ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ပစ္စယတာ ဝုတ္တာ. သဟဇာတပစ္စယောပိ ဒဿနဿေဝ၊ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အညမညသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော၊ ‘‘သဟဇာတာဒိပစ္စယာ’’တိပိ အဓုနာ ပါဌော ဒိဿတိ. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ နိဂမနံ.

ဣဒါနိ ယထာပါဌံ သမိဉ္ဇနပသာရဏေသု သမ္ပဇာနံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သမိဉ္ဇိတေ ပသာရိတေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဗ္ဗာနန္တိ ပဗ္ဗဘူတာနံ. တံသမိဉ္ဇနပသာရဏေနေဝ ဟိ သဗ္ဗေသံ ဟတ္ထပါဒါနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ ဟောတိ၊ ပဗ္ဗမေတေသန္တိ ဝါ ပဗ္ဗာ ယထာ ‘‘သဒ္ဓေါ’’တိ၊ ပဗ္ဗဝန္တာနန္တိ အတ္ထော. စိတ္တဝသေနေဝါတိ စိတ္တရုစိယာ ဧဝ၊ စိတ္တသာမတ္ထိယာ ဝါ. ယံ ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သာတ္ထေပိ အနတ္ထေပိ သမိဉ္ဇိတုံ၊ ပသာရိတုံ ဝါ၊ တံတံစိတ္တာနုဂတေနေဝ သမိဉ္ဇနပသာရဏမကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထာတိ သမိဉ္ဇနပသာရဏေသု အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ခဏေ ခဏေတိ တထာ ဌိတက္ခဏဿ ဗျာပနိစ္ဆာဝစနံ. ဝေဒနာတိ သန္ထမ္ဘနာဒီဟိ ရုဇ္ဇနာ. ‘‘ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ပရမ္ပရပယောဇနံ ဒဿေတိ. တထာ ‘‘တာ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိနာပိ. ပုရိမံ ပုရိမဉှိ ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ ကာရဏဝစနံ. ကာလေတိ သမိဉ္ဇိတုံ၊ ပသာရိတုံ ဝါ ယုတ္တကာလေ. ဖာတိန္တိ ဝုဒ္ဓိံ. ဈာနာဒိ ပန ဝိသေသော.

တတြာယံ နယောတိ သပ္ပါယာသပ္ပါယအပရိဂ္ဂဏှနေ ဝတ္ထုသန္ဒဿနသံင်္ခါတော နယော. တဒပရိဂ္ဂဟဏေ အာဒီနဝဒဿနေနေဝ ပရိဂ္ဂဟဏေပိ အာနိသံသော ဝိဘာဝိတောတိ တေသမိဓ ဥဒါဟရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟာစေတိယင်္ဂဏေတိ ဒုဋ္ဌဂါမဏိရညာ ကတဿ ဟေမမာလီနာမကဿ မဟာစေတိယဿ အင်္ဂဏေ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဒီပပ္ပသာဒကော ထေရော၊ ရာဇိနော အယျကဿ မေ၊

ဧဝံ ကိရာဟ နတ္တာ တေ၊ ဒုဋ္ဌဂါမဏိ ဘူပတိ.

မဟာပုညော မဟာထူပံ၊ သောဏ္ဏမာလိံ မနောရမံ၊

ဝီသံ ဟတ္ထသတံ ဥစ္စံ၊ ကာရေဿတိ အနာဂတေ’’တိ.

ဘူမိပ္ပဒေသော စေတ္ထ အင်္ဂဏံ ‘‘ဥဒင်္ဂဏေ တတ္ထ ပပံ အဝိန္ဒု’’န္တိအာဒိသု (ဇာ. ၁.၁.၂) ဝိယ၊ တသ္မာ ဥပစာရဘူတေ သုသင်္ခတေ ဘူမိပ္ပဒေသေတိ အတ္ထော. တေနေဝ ကာရဏေန ဂိဟီ ဇာတောတိ ကာယသံသဂ္ဂသမာပဇ္ဇနဟေတုနာ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ ဟီနာယာဝတ္တော. ဈာယီတိ ဈာယနံ ဍယှနမာပဇ္ဇိ. မဟာစေတိယင်္ဂဏေပိ စီဝရကုဋိံ ကတွာ တတ္ထ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စီဝရကုဋိဒဏ္ဍကေ’’တိ၊ စီဝရကုဋိယာ စီဝရဆဒနတ္ထာယ ကတဒဏ္ဍကေတိ အတ္ထော. ‘‘မဏိသပ္ပေါ နာမ သီဟဠဒီပေ ဝိဇ္ဇမာနာ ဧကာ သပ္ပဇာတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေန၊ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၂၄၂) အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၄) စ ဝုတ္တံ. ‘‘ကေစိ၊ အပရေ၊ အညေ’’တိ ဝါ အဝတွာ ‘‘ဝဒန္တိ’’စ္စေဝ ဝစနဉ္စ သာရတော ဂဟေတဗ္ဗတာဝိညာပနတ္ထံ အညထာ ဂဟေတဗ္ဗဿ အဝစနတော၊ တသ္မာ န နီလသပ္ပါဒိ ဣဓ ‘‘မဏိသပ္ပေါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

မဟာထေရဝတ္ထုနာတိ ဧဝံနာမကဿ ထေရဿ ဝတ္ထုနာ. အန္တေဝါသိကေဟီတိ တတ္ထ နိသိန္နေသု ဗဟူသု အန္တေဝါသိကေသု ဧကေန အန္တေဝါသိကေန. တေနာဟ ‘‘တံ အန္တေဝါသိကာ ပုစ္ဆိံသူ’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၄) ဝက္ခမာနပ္ပကာရံ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနံ. ပကရဏတောပိ ဟိ အတ္ထော ဝိညာယတီတိ. တတ္ထ ဌိတာနံ ပုစ္ဆန္တာနံ သင်္ဂဟဏဝသေန ‘‘တုမှေဟီ’’တိ ပုန ပုထုဝစနကရဏံ. ဧဝံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿာတိ ဧဝရူပေါ နိဂ္ဂဟိတလောပဝသေန တေန၊ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရသဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ အာလောကိတဝိလောကိတပက္ခမပေက္ခနံ ကရောတိ. အယံ နယော ဥပရိပိ.

သုတ္တာကဍ္ဎနဝသေနာတိ ယန္တေ ယောဇိတသုတ္တာနံ အာဝိဉ္ဆနဝသေန. ဒါရုယန္တဿာတိ ဒါရုနာ ကတယန္တရူပဿ. တံ တံ ကိရိယံ ယာတိ ပါပုဏာတိ၊ ဟတ္ထပါဒါဒီဟိ ဝါ တံ တံ အာကာရံ ကုရုမာနံ ယာတိ ဂစ္ဆတီတိ ယန္တံ၊ နဋကာဒိပဉ္စာလိကာရူပံ၊ ဒါရုနာ ကတံ ယန္တံ တထာ၊ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ. တထာ ဟိ နံ ပေါတ္ထေန ဝတ္ထေန အလင်္ကရိယတ္တာ ပေါတ္ထလိကာ၊ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ ယဿာ သဇီဝဿေဝါတိ ပဉ္စာလိကာတိ စ ဝေါဟရန္တိ. ဟတ္ထပါဒလဠနန္တိ ဟတ္ထပါဒါနံ ကမ္ပနံ၊ ဟတ္ထပါဒေဟိ ဝါ လီဠာကရဏံ.

သင်္ဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေတိ ဧတ္ထ သင်္ဃာဋိစီဝရာနံ သမာနဓာရဏတာယ ဧကတောဒဿနံ ဂန္ထဂရုတာပနယနတ္ထံ၊ အန္တရဝါသကဿ နိဝါသနဝသေန၊ သေသာနံ ပါရုပနဝသေနာတိ ယထာရဟမတ္ထော. တတ္ထာတိ သင်္ဃာဋိစီဝရဓာရဏပတ္တဓာရဏေသု. ဝုတ္တပ္ပကာရောတိ ပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိနာ သုတ္တေ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ.

ဥဏှပကတိကဿာတိ ဥဏှာလုကဿ ပရိဠာဟဗဟုလကာယဿ. သီတာလုကဿာတိ သီတဗဟုလကာယဿ. ဃနန္တိ အပ္ပိတံ. ဒုပဋ္ဋန္တိ နိဒဿနမတ္တံ. ‘‘ဥတုဒ္ဓဋာနံ ဒုဿာနံ စတုဂ္ဂုဏံ သင်္ဃာဋိံ၊ ဒိဂုဏံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ၊ ဒိဂုဏံ အန္တရဝါသကံ၊ ပံသုကူလေ ယာဝဒတ္ထ’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၄၈) ဟိ ဝုတ္တံ. ဝိပရီတန္တိ တဒုဘယတော ဝိပရီတံ၊ တေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ အသပ္ပါယံ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘အဂ္ဂဠာဒိဒါနေနာ’’တိအာဒိ. ဥဒ္ဓရိတွာ အလ္လီယာပနခဏ္ဍံ အဂ္ဂဠံ. အာဒိသဒ္ဒေန တုန္နကမ္မာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. တထာ-သဒ္ဒေါ အနုကဍ္ဎနတ္ထော၊ အသပ္ပါယမေဝါတိ. ပဋ္ဋုဏ္ဏဒေသေ ပါဏကေဟိ သဉ္ဇာတဝတ္ထံ ပဋ္ဋုဏ္ဏံ. ဝါကဝိသေသမယံ သေတဝဏ္ဏံ ဒုကူလံ. အာဒိသဒ္ဒေန ကောသေယျကမ္ဗလာဒိကံ သာနုလောမံ ကပ္ပိယစီဝရံ သင်္ဂဏှာတိ. ကသ္မာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တာဒိသဉှီ’’တိအာဒိ. အရညေ ဧကကဿ နိဝါသန္တရာယကရန္တိ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယေကဒေသမာဟ. စောရာဒိသာဓာရဏတော စ တထာ ဝုတ္တံ. နိပ္ပရိယာယေန တံ အသပ္ပါယန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အနေနေဝ ယထာဝုတ္တမသပ္ပါယံ အနေကန္တံ တထာရူပပစ္စယေန ကဿစိ ကဒါစိ သပ္ပါယသမ္ဘဝတော. ဣဒံ ပန ဒွယံ ဧကန္တမေဝ အသပ္ပါယံ ကဿစိ ကဒါစိပိ သပ္ပါယာဘာဝတောတိ ဒဿေတိ. မိစ္ဆာ အာဇီဝန္တိ ဧတေနာတိ မိစ္ဆာဇီဝေါ၊ အနေသနဝသေန ပစ္စယပရိယေသနပယောဂေါ. နိမိတ္တကမ္မာဒီဟိ ပဝတ္တော မိစ္ဆာဇီဝေါ တထာ၊ ဧတေန ဧကဝီသတိဝိဓံ အနေသနပယောဂမာဟ. ဝုတ္တဉှိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာယံ ခုဒ္ဒကပါဌဋ္ဌကထာယဉ္စ မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ –

‘‘ယော ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အတ္တာနံ န သမ္မာ ပယောဇေတိ၊ ခဏ္ဍသီလော ဟောတိ၊ ဧကဝီသတိဝိဓံ အနေသနံ နိဿာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. သေယျထိဒံ? ဝေဠုဒါနံ၊ ပတ္တဒါနံ၊ ပုပ္ဖ၊ ဖလ၊ ဒန္တကဋ္ဌ၊ မုခေါဒက၊ သိနာန၊ စုဏ္ဏ၊ မတ္တိကာဒါနံ၊ စာဋုကမျတံ၊ မုဂ္ဂသူပျတံ၊ ပါရိဘဋုတံ၊ ဇင်္ဃပေသနိကံ၊ ဝေဇ္ဇကမ္မံ၊ ဒူတကမ္မံ၊ ပဟိဏဂမနံ၊ ပိဏ္ဍပဋိပိဏ္ဍံ၊ ဒါနာနုပ္ပဒါနံ၊ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇံ၊ နက္ခတ္တဝိဇ္ဇံ၊ အင်္ဂဝိဇ္ဇ’’န္တိ.

အဘိဓမ္မဋီကာကာရေန ပန အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေန ဧဝံ ဝုတ္တံ –

‘‘ဧကဝီသတိ အနေသနာ နာမ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောတိ၊ ဒူတကမ္မံ ကရောတိ၊ ပဟိဏကမ္မံ ကရောတိ၊ ဂဏ္ဍံ ဖာလေတိ၊ အရုမက္ခနံ ဒေတိ၊ ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေတိ၊ အဓောဝိရေစနံ ဒေတိ၊ နတ္ထုတေလံ ပစတိ၊ ဝဏတေလံ ပစတိ၊ ဝေဠုဒါနံ ဒေတိ၊ ပတ္တ၊ ပုပ္ဖ၊ ဖလ၊ သိနာန၊ ဒန္တကဋ္ဌ၊ မုခေါဒက၊ စုဏ္ဏ၊ မတ္တိကာဒါနံ ဒေတိ၊ စာဋုကမ္မံ ကရောတိ၊ မုဂ္ဂသူပိယံ၊ ပါရိဘဋုံ၊ ဇင်္ဃပေသနိကံ ဒွါဝီသတိမံ ဒူတကမ္မေန သဒိသံ၊ တသ္မာ ဧကဝီသတီ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁၅၀-၅၁).

အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စေတ္ထ ဗြဟ္မဇာလာဒိသုတ္တန္တနယေန ဝုတ္တံ၊ ဋီကာဝစနံ ပန ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂါဒိအဘိဓမ္မနယေန၊ အတော စေတ္ထ ကေသဉ္စိ ဝိသမတာတိ ဝဒန္တိ၊ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နိမိတ္တကမ္မာဒီ’’တိ ဣမိနာ နိမိတ္တောဘာသပရိကထာယော ဝုတ္တာ. ‘‘မိစ္ဆာဇီဝေါ’’တိ ပန ယထာဝုတ္တပယောဂေါ၊ တသ္မာ နိမိတ္တကမ္မဉ္စ မိစ္ဆာဇီဝေါ စ၊ တဗ္ဗသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပါယံ သီလဝိနာသနေန အနတ္ထာဝဟတ္တာတိ အတ္ထော. သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ဟိ ကတ္ထစိ ပုလ္လိင်္ဂပယောဂေါ ဒိဿတိ ယထာ ‘‘စိတ္တုပ္ပါဒေါ’’တိ. အတိရုစိယေ ရာဂါဒယော၊ အတိအရုစိယေ စ ဒေါသာဒယောတိ အာဟ ‘‘အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီ’’တိ. တန္တိ တဒုဘယံ. ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနာတိ ဝက္ခမာနကမ္မဋ္ဌာနဿ အဝိဇဟနဝသေန.

‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမာ’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဒဿေတွာ ‘‘တတ္ထ စီဝရမ္ပိ အစေတန’’န္တိအာဒိနာ စီဝရဿ ဝိယ ‘‘ကာယောပိ အစေတနော’’တိ ကာယဿ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန တမတ္ထံ ပရိဒီပေန္တော ‘‘တသ္မာ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ ဣတရီတရသန္တောသဿ ကာရဏံ ဝိဘာဝေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သမ္ဗန္ဓော ဝတ္တဗ္ဗော – အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဒဿေန္တော ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ပန တဒတ္ထံ ပရိဒီပိတုံ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ စီဝရ’’န္တိအာဒိ. ဣဒါနိ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနဿ ပယောဇနဘူတံ ဣတရီတရသန္တောသသင်္ခါတံ လဒ္ဓဂုဏံ ပကာသေန္တော အာဟ ‘‘တသ္မာ နေဝ သုန္ဒရ’’န္တိအာဒီတိ.

တတ္ထ အဗ္ဘန္တရေတိ အတ္တနော သန္တာနေ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ စီဝရပါရုပနေ. တေသု ဝါ ပါရုပကတ္တပါရုပိတဗ္ဗစီဝရေသု. ကာယောပီတိ အတ္တပညတ္တိမတ္တော ကာယောပိ. ‘‘တသ္မာ’’တိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ၊ အစေတနတ္တာတိ အတ္ထော. အဟန္တိ ကမ္မဘူတော ကာယော. ဓာတုယောတိ စီဝရသင်္ခါတော ဗာဟိရာ ဓာတုယော. ဓာတုသမူဟန္တိ ကာယသင်္ခါတံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဓာတုသမူဟံ. ပေါတ္ထကရူပပဋိစ္ဆာဒနေ ဓာတုယော ဓာတုသမူဟံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပုသနံ သ္နေဟသေစနံ၊ ပူရဏံ ဝါ ပေါတ္ထံ၊ လေပနခနနကိရိယာ၊ တေန ကတန္တိ ပေါတ္ထကံ၊ တမေဝ ရူပံ တထာ၊ ခနနကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ဒါရုမတ္တိကာဒိရူပမိဓာဓိပ္ပေတံ. တသ္မာတိ အစေတနတ္တာ၊ အတ္တသုညဘာဝတော ဝါ.

နာဂါနံ နိဝါသော ဝမ္မိကော နာဂဝမ္မိကော. စိတ္တီကရဏဋ္ဌာနဘူတော ရုက္ခော စေတိယရုက္ခော. ကေဟိစိ သက္ကတဿာပိ ကေဟိစိ အသက္ကတဿ ကာယဿ ဥပမာနဘာဝေန ယောဂျတ္တာ တေသမိဓ ကထနံ. တေဟီတိ မာလာဂန္ဓဂူထမုတ္တာဒီဟိ. အတ္တသုညတာယ နာဂဝမ္မိကစေတိယရုက္ခာဒီဟိ ဝိယ ကာယသင်္ခါတေန အတ္တနာ သောမနဿံ ဝါ ဒေါမနဿံ ဝါ န ကာတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘‘လဘိဿာမိ ဝါ၊ နော ဝါ’’တိ ပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗကေန ‘‘လဘိဿာမီ’’တိ အတ္ထသမ္ပဿနေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘သဟသာဝ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ.

ဂရုပတ္တောတိ အတိဘာရဘူတော ပတ္တော. စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ ဂဏ္ဌိကာ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာ ယထာ ‘‘ဒွတ္တိပတ္တာ (ပါစိ. ၂၃၂)၊ ဆပ္ပဉ္စဝါစာ’’တိ (ပါစိ. ၆၁) အညပဒဘူတဿ ဟိ ဝါ-သဒ္ဒဿေဝ အတ္ထော ဣဓ ပဓာနော စတုဂဏ္ဌိကာဟတော ဝါ ပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတော ဝါ ပတ္တော ဒုဗ္ဗိသောဓနီယောတိ ဝိကပ္ပနဝသေန အတ္ထဿ ဂယှမာနတ္တာ. အာဟတာ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာ ယဿာတိ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတော ယထာ ‘‘အဂျာဟိတော’’တိ၊ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝါ အာဟတော တထာ၊ ဒုဗ္ဗိသောဓနီယဘာဝဿ ဟေတုဂဗ္ဘဝစနဉ္စေတံ. ကာမဉ္စဦနပဉ္စဗန္ဓနသိက္ခာပဒေ (ပါရာ. ၆၁၂) ပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောပိ ပတ္တော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တော၊ ဒုဗ္ဗိသောဓနီယတာမတ္တေန ပန ပလိဗောဓကရဏတော ဣဓ အသပ္ပါယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုဒ္ဓေါတပတ္တောတိ အဂဏ္ဌိကာဟတမ္ပိ ပကတိယာဝ ဒုဗ္ဗိသောဓနီယပတ္တံ သန္ဓာယာဟ. ‘‘တံ ဓောဝန္တဿေဝါ’’တိအာဒိ တဒုဘယဿာပိ အသပ္ပါယဘာဝေ ကာရဏံ. ‘‘မဏိဝဏ္ဏပတ္တော ပန လောဘနီယော’’တိ ဣမိနာ ကိဉ္စာပိ သော ဝိနယပရိယာယေန ကပ္ပိယော၊ သုတ္တန္တပရိယာယေန ပန အန္တရာယကရဏတော အသပ္ပါယောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပတ္တံ ဘမံ အာရောပေတွာ မဇ္ဇိတွာ ပစန္တိ ‘မဏိဝဏ္ဏံ ကရိဿာမာ’တိ၊ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယော) ဟိ ဝိနယဋ္ဌကထာသု ပစနကိရိယာမတ္တမေဝ ပဋိက္ခိတ္တံ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘မဏိဝဏ္ဏံ ပန ပတ္တံ အညေန ကတံ လဘိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၈၅) ‘‘တာဒိသဉှိ အရညေ ဧကကဿ နိဝါသန္တရာယကရ’’န္တိအာဒိနာ စီဝရေ ဝုတ္တနယေန ‘‘နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန လဒ္ဓေါ ပန ဧကန္တအကပ္ပိယော သီလဝိနာသနေန အနတ္ထာဝဟတ္တာ’’တိအာဒိနာ အမှေဟိ ဝုတ္တနယောပိ ယထာရဟံ နေတဗ္ဗော. သေဝမာနဿာတိ ဟေတွန္တော ဂဓဝစနံ အဘိဝဍ္ဎနပရိဟာယနဿ.

‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ သင်္ခေပေါ. ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ဝိတ္ထာရော. သဏ္ဍာသေနာတိ ကမ္မာရာနံ အယောဂဟဏဝိသေသေန. အဂ္ဂိဝဏ္ဏပတ္တဂ္ဂဟဏေတိ အဂ္ဂိနာ ဈာပိတတ္တာ အဂ္ဂိဝဏ္ဏဘူတပတ္တဿ ဂဟဏေ. ရာဂါဒိပရိဠာဟဇနကပတ္တဿ ဤဒိသမေဝ ဥပမာနံ ယုတ္တန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ သင်္ဃာဋိစီဝရပတ္တဓာရဏေသု ဧကတော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဒဿေတိ. ဆိန္နဟတ္ထပါဒေ အနာထမနုဿေတိ သမ္ဗန္ဓော. နီလမက္ခိကာ နာမ အာသာဋိကကာရိကာ. ဂဝါဒီနဉှိ ဝဏေသု နီလမက္ခိကာဟိ ကတာ အနယဗျသနဟေတုဘူတာ အဏ္ဍကာ အာသာဋိကာ နာမ ဝုစ္စတိ. အနာထသာလာယန္တိ အနာထာနံ နိဝါသသာလာယံ. ဒယာလုကာတိ ကရုဏာဗဟုလာ. ဝဏမတ္တစောဠကာနီတိ ဝဏပ္ပမာဏေန ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထာယ ဆိန္နစောဠခဏ္ဍကာနိ. ကေသဉ္စီတိ ဗဟူသု ကေသဉ္စိ အနာထမနုဿာနံ. ထူလာနီတိ ထဒ္ဓါနိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပါပုဏနေ၊ ဘာဝလက္ခဏေ၊ နိမိတ္တေ ဝါ ဧတံ ဘုမ္မံ. ကသ္မာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဏပဋိစ္ဆာဒနမတ္တေနေဝါ’’တိအာဒိ. စောဠကေန၊ ကပါလေနာတိ စ အတ္ထယောဂေ ကမ္မတ္ထေ တတိယာ၊ ကရဏတ္ထေ ဝါ. ဝဏပဋိစ္ဆာဒနမတ္တေနေဝ ဘေသဇ္ဇကရဏမတ္တေနေဝါတိ ပန ဝိသေသနံ၊ န ပန မဏ္ဍနာနုဘဝနာဒိပ္ပကာရေန အတ္ထောတိ. သင်္ခါရဒုက္ခတာဒီဟိ နိစ္စာတုရဿ ကာယဿ ပရိဘောဂဘူတာနံ ပတ္တစီဝရာနံ ဧဒိသမေဝ ဥပမာနမုပပန္နန္တိ တထာ ဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုခုမတ္တသလ္လက္ခဏေန ဥတ္တမဿ သမ္ပဇာနဿ ကရဏသီလတ္တာ၊ ပုရိမေဟိ စ သမ္ပဇာနကာရီဟိ ဥတ္တမတ္တာ ဥတ္တမသမ္ပဇာနကာရီ.

အသနာဒိကိရိယာယ ကမ္မဝိသေသယောဂတော အသိတာဒိပဒေဟေဝ ကမ္မဝိသေသသဟိတော ကိရိယာဝိသေသော ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသိတေတိ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနေ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထောတိ အဋ္ဌပ္ပကာရောပိ ပယောဇနဝိသေသော.

တတ္ထ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနာဒီသု အတ္ထော နာမ ဣမိနာ မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒဝသေန ‘‘ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၄.၁၂၀၊ အ. နိ. ၆.၅၈၊ ၈.၉၊ ဓ. သ. ၁၃၅၅၊ မဟာနိ. ၂၀၆) သုတ္တေ ဝုတ္တံ အဋ္ဌဝိဓမ္ပိ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. မဟာသိဝတ္ထေရော (ဓ. သ. ၁.၁၃၅၅) ဟိ ‘‘ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ပဋိက္ခေပေါ နာမ၊ ဥပရိ ပန အဋ္ဌင်္ဂါနိ ပယောဇနဝသေန သမောဓာနေတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝဒတိ. တတ္ထ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိ ဧကမင်္ဂံ၊ ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ဝိဟိံသူပရတိယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ဣတိ ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမီ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမီ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ယာတြာ စ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘အနဝဇ္ဇတာ စာ’’တိ ဧကံ၊ ဖာသုဝိဟာရော ပန ဘောဇနာနိသံသမတ္တန္တိ ဧဝံ အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ ပယောဇနဝသေန သမောဓာနေတဗ္ဗာနိ. အညထာ ပန ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိ ဧကမင်္ဂံ၊ ‘‘န မဒါယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘န မဏ္ဍနာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘န ဝိဘူသနာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ ယာပနာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ဝိဟိံသူပရတိယာ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ဣတိ ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမိ၊ နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမီ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ယာတြာ စ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘အနဝဇ္ဇတာ စ ဖာသုဝိဟာရော စာ’’တိ ပန ဘောဇနာနိသံသမတ္တန္တိ ဝုတ္တာနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဣဓာနဓိပ္ပေတာနိ. ကသ္မာတိ စေ? ပယောဇနာနမေဝ အဘာဝတော၊ တေသမေဝ စ ဣဓ အတ္ထသဒ္ဒေန ဝုတ္တတ္တာ. နနု စ ‘‘နေဝဒဝါယာတိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော’’တိ မရိယာဒဝစနေန ဒုတိယနယဿေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတဘာဝေါ ဝိညာယတီတိ? န၊ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိနာ ပဋိက္ခေပင်္ဂဒဿနမုခေန ပစ္စဝေက္ခဏပါဠိယာ ဒေသိတတ္တာ၊ ယထာဒေသိတတန္တိက္ကမဿေဝ မရိယာဒဘာဝေန ဒဿနတော. ပါဌက္ကမေနေဝ ဟိ ‘‘နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိနာ နယေနာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န အတ္ထက္ကမေန၊ တေန ပန ‘‘ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာတိအာဒိနာ နယေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

တိဓာ ဒေန္တေ ဒွိဓာ ဂါဟံ သန္ဓာယ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဘောဇနာဒိဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထဩတာရဏံ ဘုဉ္ဇနာဒိအတ္ထာယ အာလောပကရဏန္တိအာဒိနာ အနုက္ကမေန ဘုဉ္ဇနာဒိပယောဂေါ ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ ဝိဘာဝိတော. ဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနေဝါတိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေန နိဝတ္တေတဗ္ဗံ ဒဿေတိ ‘‘န ကောစီ’’တိအာဒိနာ. ကုဉ္စိကာ နာမ အဝါပုရဏံ၊ ယံ ‘‘တာဠော’’တိပိ ဝဒန္တိ. ယန္တကေနာတိ စက္ကယန္တကေန. ယတတိ ဥဂ္ဃါဋနနိဂ္ဃါဋနဥက္ခိပနနိက္ခိပနာဒီသု ဝါယမတိ ဧတေနာတိ ဟိ ယန္တကံ. သဉ္စုဏ္ဏကရဏံ မုသလကိစ္စံ. အန္တောကတွာ ပတိဋ္ဌာပနံ ဥဒုက္ခလကိစ္စံ. အာလောဠိတဝိလောဠိတဝသေန ပရိဝတ္တနံ ဟတ္ထကိစ္စံ. ဣတီတိ ဧဝံ. တတ္ထာတိ ဟတ္ထကိစ္စသာဓနေ၊ ဘာဝလက္ခဏေ၊ နိမိတ္တေ ဝါ ဘုမ္မံ. တနုကခေဠောတိ ပသန္နခေဠော. ဗဟလခေဠောတိ အာဝိလခေဠော. ဇိဝှါသင်္ခါတေန ဟတ္ထေန အာလောဠိတဝိလောဠိတဝသေန ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တကံ ဇိဝှါဟတ္ထပရိဝတ္တကံ. ကဋစ္ဆု၊ ဒဗ္ဗီတိ ကတ္ထစိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘ပုမေ ကဋစ္ဆု ဒဗ္ဗိတ္ထီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ယေန ဘောဇနာဒီနိ အန္တောကတွာ ဂဏှာတိ၊ သော ကဋစ္ဆု၊ ယာယ ပန တေသမုဒ္ဓရဏာဒီနိ ကရောတိ၊ သာ ဒဗ္ဗီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပလာလသန္ထာရန္တိ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ ပလာလာဒိသန္ထာရံ. နိဒဿနမတ္တဉှေတံ. ဓာရေန္တောတိ ပတိဋ္ဌာနဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆန္တော. ပထဝီသန္ဓာရကဇလဿ တံသန္ဓာရကဝါယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တာဟာရဿ ဝါယောဓာတုနာဝ အာမာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဣမိနာ. တထာ ပရိဘုတ္တဉှိ အာဟာရံ ဝါယောဓာတု ဟေဋ္ဌာ စ တိရိယဉ္စ ဃနံ ပရိဝဋုမံ ကတွာ ယာဝ ပက္ကာ သန္နိရုဇ္ဈနဝသေန အာမာသယေ ပတိဋ္ဌိတံ ကရောတီတိ. ဥဒ္ဓနံ နာမ ယတ္ထ ဥက္ခလိယာဒီနိ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပစန္တိ၊ ယာ ‘‘စုလ္လီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ရဿဒဏ္ဍော ဒဏ္ဍကော. ပတောဒေါ ယဋ္ဌိ. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရမတိဒိသတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရဿေဝ ဟိ ဓာတုဝသေန ဝိဘာဝနာ. တတ္ထ အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခါ အဘိဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ တတော ကုစ္ဆိယံ ဝိမိဿံ ကရောန္တော ဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၄) အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော၊ အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရော ပန ‘‘တတော ယာဝ ကုစ္ဆိ၊ တာဝ ဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၂၃) အာဟ. တဒုဘယမ္ပိ အတ္ထတော ဧကမေဝ ဥဘယတ္ထာပိ ကုစ္ဆိသမ္ဗန္ဓမတ္တံ ဟရဏဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

အပိစ အတိဟရတီတိ မုခဒွါရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပဿတော ဟရတိ. ဓာရေတီတိ အာမာသယေ ပတိဋ္ဌိတံ ကရောတိ. ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ ပရိဝတ္တနံ ကရောတိ. သဉ္စုဏ္ဏေတီတိ မုသလေန ဝိယ သဉ္စုဏ္ဏနံ ကရောတိ. ဝိသောသေတီတိ ဝိသောသနံ နာတိသုက္ခံ ကရောတိ. နီဟရတီတိ ကုစ္ဆိတော ဗဟိ နိဒ္ဓါရေတိ. ပထဝီဓာတုကိစ္စေသုပိ ယထာဝုတ္တောယေဝ အတ္ထော. တာနိ ပန အာဟာရဿ ဓာရဏပရိဝတ္တနသဉ္စုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီသဟိတာ ဧဝ ဝါယောဓာတု ကာတုံ သက္ကောတိ၊ န ကေဝလာ၊ တသ္မာ တာနိ ပထဝီဓာတုယာပိ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ. သိနေဟေတီတိ တေမေတိ. အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတီတိ ယထာ ဝါယောဓာတုအာဒီဟိ အတိဝိယ သောသနံ န ဟောတိ၊ တထာ အလ္လဘာဝဉ္စ နာတိအလ္လတာကရဏဝသေန အနုပါလေတိ. အဉ္ဇသောတိ အာဟာရဿ ပဝိသနပရိဝတ္တနနိက္ခမနာဒီနံ မဂ္ဂေါ. ဝိညာဏဓာတူတိ မနောဝိညာဏဓာတု ပရိယေသနဇ္ဈောဟရဏာဒိဝိဇာနနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပရိယေသနဇ္ဈောဟရဏာဒိကိစ္စေ. တံတံဝိဇာနနဿ ပစ္စယဘူတော တံနိပ္ဖါဒကောယေဝ ပယောဂေါ သမ္မာပယောဂေါ နာမ. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊. သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖါဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. တမနွာယ အာဂမ္မာတိ အတ္ထော. အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဝသေန၊ အဇ္ဈာဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိပဋိသံဝေဒနဝသေန စ တာနိ ပရိယေသနဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒီနိ အာဝဇ္ဇေတိ ဝိဇာနာတိ. အာဝဇ္ဇနပုဗ္ဗကတ္တာ ဝိဇာနနဿ ဝိဇာနနမ္ပေတ္ထ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ သမ္မာပယောဂေါ နာမ သမ္မာပဋိပတ္တိ. တမနွာယ အာဂမ္မ. ‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဘုဉ္ဇနကော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗော ဝိညာဏဗျာပါရောတိ ‘‘အာဘုဇတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ.

ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂေါစရဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနတော. ပစ္စာဂမနမ္ပိ ဂမနသဘာဝတ္တာ ဣမိနာဝ သင်္ဂဟိတံ. ပရိယေသနတောတိ ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခာယ အာဟိဏ္ဍနတော. ပရိယေသနသဘာဝတ္တာ ဣမိနာဝ ပဋိက္ကမနသာလာဒိဥပသင်္ကမနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ. ပရိဘောဂတောတိ ဒန္တမုသလေဟိ သဉ္စုဏ္ဏေတွာ ဇိဝှါယ သမ္ပရိဝတ္တနက္ခဏေယေဝ အန္တရဟိတဝဏ္ဏဂန္ဓသင်္ခါရဝိသေသံ သုဝါနဒေါဏိယံ သုဝါနဝမထု ဝိယ ပရမဇေဂုစ္ဆံ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇနတော. အာသယတောတိ ဧဝံ ပရိဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ပိတ္တသေမှပုဗ္ဗလောဟိတာသယဘာဝူပဂမနေန ပရမဇိဂုစ္ဆနဟေတုဘူတတော အာမာသယဿ ဥပရိ ပတိဋ္ဌာနကပိတ္တာဒိစတုဗ္ဗိဓာသယတော. အာသယတိ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဗလဝဝတ္ထိတော ဟုတွာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင်္ကရတော တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဟိ အာသယော၊ အာမာသယဿ ဥပရိ ပတိဋ္ဌာနကော ပိတ္တာဒိ စတုဗ္ဗိဓာသယော. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော. နိဓာနတောတိ အာမာသယတော. နိဓေတိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဟိ အာမာသယော ‘‘နိဓာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အပရိပက္ကတောတိ ဘုတ္တာဟာရပရိပါစနေန ဂဟဏီသင်္ခါတေန ကမ္မဇတေဇသာ အပရိပါကတော. ပရိပက္ကတောတိ ယထာဝုတ္တကမ္မဇတေဇသာဝ ပရိပါကတော. ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော၊ သမ္မာပရိပစ္စမာနဿ၊ အသမ္မာပရိပစ္စမာနဿ စ ဘုတ္တာဟာရဿ ယထာက္ကမံ ကေသာဒိကုဏပဒဒ္ဒုအာဒိရောဂါဘိနိပ္ဖတ္တိသင်္ခါတပယောဇနတောတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘ဣဒမဿ ဖလ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. နိဿန္ဒနတောတိ အက္ခိကဏ္ဏာဒီသု အနေကဒွါရေသု ဣတော စိတော စ ဝိဿန္ဒနတော. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အန္နံ ပါနံ ခါဒနီယံ၊ ဘောဇနဉ္စ မဟာရဟံ၊

ဧကဒွါရေန ပဝိသိတွာ၊ နဝဒွါရေဟိ သန္ဒတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၃)၊

သမ္မက္ခနတောတိ ဟတ္ထဩဋ္ဌာဒိအင်္ဂေသု နဝသု ဒွါရေသု ပရိဘောဂကာလေ၊ ပရိဘုတ္တကာလေ စ ယထာရဟံ သဗ္ဗသော မက္ခနတော. သဗ္ဗတ္ထ အာဟာရေ ပဋိက္ကူလတာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာတိ သဟ ပါဌသေသေန ယောဇနာ. တံတံကိရိယာနိပ္ဖတ္တိပဋိပါဋိဝသေန စာယံ ‘‘ဂမနတော’’တိအာဒိကာ အနုပုဗ္ဗီ ဌပိတာ. သမ္မက္ခနံ ပန ပရိဘောဂါဒီသု လဗ္ဘမာနမ္ပိ နိဿန္ဒဝသေန ဝိသေသတော ပဋိက္ကူလန္တိ သဗ္ဗပစ္ဆာ ဌပိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပတ္တကာလေတိ ယုတ္တကာလေ၊ ယထာဝုတ္တေန ဝါ တေဇေန ပရိပစ္စနတော ဥစ္စာရပဿာဝဘာဝံ ပတ္တကာလေ. ဝေဂသန္ဓာရဏေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟတ္တာ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. တတောယေဝ အက္ခီနိ ပရိဗ္ဘမန္တိ၊ စိတ္တဉ္စ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ. အညေ စ သူလဘဂန္ဒရာဒယော ရောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သဗ္ဗံ တန္တိ သေဒမုစ္စနာဒိကံ.

အဋ္ဌာနေတိ မနုဿာမနုဿပရိဂ္ဂဟိတေ ခေတ္တဒေဝါယတနာဒိကေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ. တာဒိသေ ဟိ ကရောန္တံ ကုဒ္ဓါ မနုဿာ၊ အမနုဿာ ဝါ ဇီဝိတက္ခယမ္ပိ ပါပေန္တိ. အာပတ္တီတိ ပန ဘိက္ခုဘိက္ခုနီနံ ယထာရဟံ ဒုက္ကဋပါစိတ္တိယာ. ပတိရူပေ ဌာနေတိ ဝုတ္တဝိပရီတေ ဌာနေ. သဗ္ဗံ တန္တိ အာပတ္တိအာဒိကံ.

နိက္ခမာပေတာ အတ္တာ နာမ အတ္ထိ၊ တဿ ကာမတာယ နိက္ခမနန္တိ ဗာလမညနံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘အကာမတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အတ္တနော အနိစ္ဆာယ အပယောဂေန ဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနေဝ နိက္ခမတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သန္နိစိတာတိ သမုစ္စယေန ဌိတာ. ဝါယုဝေဂသမုပ္ပီဠိတာတိ ဝါယောဓာတုယာ ဝေဂေန သမန္တတော အဝပီဠိတာ၊ နိက္ခမနဿ စေတံ ဟေတုဝစနံ. ‘‘သန္နိစိတာ ဥစ္စာရပဿာဝါ’’တိ ဝတွာ ‘‘သော ပနာယံ ဥစ္စာရပဿာဝေါ’’တိ ပုန ဝစနံ သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ပုလ္လိင်္ဂပယောဂဿ သမ္ဘဝတာဒဿနတ္ထံ. ဧကတ္တမေဝ ဟိ တဿ နိယတလက္ခဏန္တိ. အတ္တနာ နိရပေက္ခံ နိဿဋ္ဌတ္တာ နေဝ အတ္တနော အတ္ထာယ သန္တကံ ဝါ ဟောတိ၊ ကဿစိပိ ဒီယနဝသေန အနိဿဇ္ဇိတတ္တာ၊ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရဿပီတိ အတ္ထော. သရီရနိဿန္ဒောဝါတိ သရီရတော ဝိဿန္ဒနမေဝ နိက္ခမနမတ္တံ. သရီရေ သတိ သော ဟောတိ၊ နာသတီတိ သရီရဿ အာနိသံသမတ္တန္တိပိ ဝဒန္တိ. တဒယုတ္တမေဝ နိဒဿနေန ဝိသမဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ ‘‘ပဋိဇဂ္ဂနမတ္တမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပဋိသောဓနမတ္တံ ဧဝါတိ စဿ အတ္ထော. ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနံ ဥဒကတုမ္ဗော. တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ.

‘‘ဂတေတိ ဂမနေ’’တိ ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂဟဏေန ဂမနေပိ ပုရတော၊ ပစ္ဆတော စ ကာယဿ အတိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတ’’န္တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၂၅) အာစရိယာနန္ဒတ္ထေရေန ဝုတ္တံ၊ တံ ကေစိဝါဒေါ နာမ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ကတံ. ကသ္မာတိ စေ? ဂမနေ ပဝတ္တဿ ပုရတော၊ ပစ္ဆတော စ ကာယာတိဟရဏဿ တဒဝိနာဘာဝတော ပဒဝီတိဟာရနိယမိတာယ ဂမနကိရိယာယ ဧဝ သင်္ဂဟိတတ္တာ၊ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာဒီဟိ (အဘိ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၃) စ ဝိရောဓနတော. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ဂမနဿ ဥဘယတ္ထ သမဝရောဓတ္တံ၊ ဘေဒတ္တဉ္စ –

‘‘ဧတ္ထ စ ဧကော ဣရိယာပထော ဒွီသု ဌာနေသု အာဂတော. သော ဟေဋ္ဌာ ‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ’တိ ဧတ္ထ ဘိက္ခာစာရဂါမံ ဂစ္ဆတော စ အာဂစ္ဆတော စ အဒ္ဓါနဂမနဝသေန ကထိတော. ‘ဂတေ ဌိတေ နိသိန္နေ’တိ ဧတ္ထ ဝိဟာရေ စုဏ္ဏိကပါဒုဒ္ဓါရဣရိယာပထဝသေန ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

‘‘ဂတေ’’တိအာဒီသု အဝတ္ထာဘေဒေန ကိရိယာဘေဒေါယေဝ၊ န ပန အတ္ထဘေဒေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဂစ္ဆန္တော ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သုတ္တေတိ ဒီဃနိကာယေ၊ မဇ္ဈိမနိကာယေ စ သင်္ဂီတေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂၊ မ. နိ. ၁.၁၀၅) အဒ္ဓါနဣရိယာပထာတိ စိရပဝတ္တကာ ဒီဃကာလိကာ ဣရိယာပထာ အဒ္ဓါနသဒ္ဒဿ စိရကာလဝစနတော ‘‘အဒ္ဓနိယံ အဿ စိရဋ္ဌိတိက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၄၊ ၃.၁၇၇၊ ပါရာ. ၂၁) ဝိယ၊ အဒ္ဓါနဂမနပဝတ္တကာ ဝါ ဒီဃမဂ္ဂိကာ ဣရိယာပထာ. အဒ္ဓါနသဒ္ဒေါ ဟိ ဒီဃမဂ္ဂပရိယာယော ‘‘အဒ္ဓါနဂမနသမယော’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၂၁၃၊ ၂၁၇) ဝိယ. မဇ္ဈိမာတိ ဘိက္ခာစာရာဒိဝသေန ပဝတ္တာ နာတိစိရကာလိကာ၊ နာတိဒီဃမဂ္ဂိကာ ဝါ ဣရိယာပထာ. စုဏ္ဏိယဣရိယာပထာတိ ဝိဟာရေ၊ အညတ္ထ ဝါ ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တနာဒိဝသေန ပဝတ္တာ အပ္ပမတ္တကဘာဝေန စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏိယဘူတာ ဣရိယာပထာ. အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဟိ ‘‘စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏ’’န္တိ လောကေ ဝဒန္တိ. ‘‘ခုဒ္ဒကစုဏ္ဏိကဣရိယာပထာ’’တိပိ ပါဌော၊ ခုဒ္ဒကာ ဟုတွာ ဝုတ္တနယေန စုဏ္ဏိကာ ဣရိယာပထာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ဧဝံ အဝတ္ထာဘေဒေန ဣရိယာပထဘေဒမတ္တဿ ကထနတော. တေသုပီတိ ‘‘ဂတေ ဌိတေ’’တိအာဒီသုပိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေန.

အပရဘာဂေတိ ဂမနဣရိယာပထတော အပရဘာဂေ. ဌိတောတိ ဌိတဣရိယာပထသမ္ပန္နော. ဧတ္ထေဝါတိ စင်္ကမနေယေဝ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ.

ဂမနဌာနနိသဇ္ဇာနံ ဝိယ နိသီဒနသယနဿ ကမဝစနမယုတ္တံ ယေဘုယျေန တထာ ကမာဘာဝတောတိ ‘‘ဥဋ္ဌာယ’’ မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

ဇာဂရိတသဒ္ဒသန္နိဓာနတော စေတ္ထ ဘဝင်္ဂေါတရဏဝသေန နိဒ္ဒေါက္ကမနမေဝ သယနံ၊ န ပန ပိဋ္ဌိပသာရဏမတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ကိရိယာမယပဝတ္တာန’’န္တိအာဒိနာ. ဒိဝါသေယျသိက္ခာပဒေ (ပါရာ. ၇၇) ဝိယ ပိဋ္ဌိပသာရဏဿာပိ သယနဣရိယာပထဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ ဧတ္ထာဝရောဓနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကရဏံ ကိရိယာ၊ ကာယာဒိကိစ္စံ၊ တံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ကိရိယာမယာနိ တဒ္ဓိတသဒ္ဒါနမနေကတ္ထဝုတ္တိတော. အထ ဝါ အာဝဇ္ဇနဒွယကိစ္စံ ကိရိယာ၊ တာယ ပကတာနိ၊ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝါ ကိရိယာမယာနိ. အာဝဇ္ဇနဝသေန ဟိ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒေ သတိ ဝီထိစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ နာနပ္ပကာရတော ဝတ္တန္တိ ပရိဝတ္တန္တီတိ ပဝတ္တာနိ. ကတ္ထစိ ပန ‘‘စိတ္တာန’’န္တိ ပါဌော၊ သော အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာဒီဟိ၊ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၃) တဋ္ဋီကာဟိ စ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ န ပေါရာဏပါဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိရိယာမယာနိ ဧဝ ပဝတ္တာနိ တထာ၊ ဇဝနံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရိကဝီထိစိတ္တံ. တေနာဟ အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၅၂၅) ‘‘ကာယာဒိကိရိယာမယတ္တာ၊ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမာ’’တိ. အပ္ပဝတ္တန္တိ နိဒ္ဒေါက္ကမနကာလေ အနုပ္ပဇ္ဇနံ သုတ္တံ နာမာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. နေယျတ္ထဝစနဉှိ ဣဒံ၊ ဣတရထာ ဆဒွါရိကစိတ္တာနံ ပုရေစရာနုစရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒွါရဝိမုတ္တစိတ္တာနံ ပဝတ္တံ သုတ္တံ နာမ သိယာ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနကာလတော အညသ္မိံ ကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာနံ ဒွါရဝိမုတ္တစိတ္တာနမ္ပိ ပဝတ္တံ ဇာဂရိတေ သင်္ဂယှတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

စိတ္တဿ ပယောဂကာရဏဘူတေ ဩဋ္ဌာဒိကေ ပဋိစ္စ ယထာသကံ ဌာနေ သဒ္ဒေါ ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘ဩဋ္ဌေ စ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပိ သဒ္ဒေါ ယထာဌာနံ ဇာယတိ၊ ဩဋ္ဌာလနာဒိနာ ပန ပယောဂေနေဝ ဇာယတိ၊ န ဝိနာ တေန ပယောဂေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဩဋ္ဌေ စာတိအာဒိ သဒ္ဒုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနနိဒဿန’’န္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ တထာ အဝစနတော. န ဟိ ‘‘ဩဋ္ဌေ စ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ သသမုစ္စယေန ကမ္မဝစနေန ဌာနဝစနံ သမ္ဘဝတီတိ. တဒနုရူပန္တိ တဿ သဒ္ဒဿ အနုရူပံ. ဘာသနဿ ပဋိသဉ္စိက္ခနဝိရောဓတော တုဏှီဘာဝပက္ခေ ‘‘အပရဘာဂေ ဘာသိတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီ’’တိ န ဝုတ္တံ၊ တေန စ ဝိညာယတိ ‘‘တုဏှီဘူတောဝ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ အတ္ထော’’တိ.

ဘာသနတုဏှီဘာဝါနံ သဘာဝတော ဘေဒေ သတိ အယံ ဝိဘာဂေါ ယုတ္တော သိယာ၊ နာသတီတိ အနုယောဂေနာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယဉှီ’’တိအာဒိ. ဥပါဒါရူပဿ သဒ္ဒါယတနဿ ပဝတ္တိ တထာ၊ သဒ္ဒါယတနဿ ပဝတ္တနံ ဘာသနံ၊ အပ္ပဝတ္တနံ တုဏှီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ယသ္မာ ပန မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒေ အနန္တရေ အနန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တရူပါရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒဿနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာ၊ တသ္မာ တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၆၊ မ. နိ. ၁.၁၀၉) အာဂတအသမ္မောဟသမ္ပဇညဝိပဿနာဝါရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ န စတုဗ္ဗိဓသမ္ပဇညဝိဘာဂဝသေန၊ အတော တတ္ထေဝ တမဓိပ္ပေတံ၊ န ဣဓာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တယိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. အသမ္မောဟသင်္ခါတံ ဓုရံ ဇေဋ္ဌကံ ယဿ ဝစနဿာတိ အသမ္မောဟဓုရံ၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေယေဝ တဿ ဝစနဿ အဓိပ္ပေတဘာဝဿ ဟေတုဂဗ္ဘမိဒံ ဝစနံ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ လဗ္ဘတိ ယာဝဒေဝ သာမညဖလဝိသေသဒဿနပဓာနတ္တာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ၊ တသ္မာ တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမသ္မိံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ. နနု ‘‘သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော’’တိ ဧတဿ ဥဒ္ဒေသဿာယံ နိဒ္ဒေသော၊ အထ ကသ္မာ သမ္ပဇညဝသေနေဝ ဝိတ္ထာရော ကတောတိ စောဒနံ သောဓေန္တော ‘‘သမ္ပဇာနကာရီတိ စာ’’တိအာဒိမာဟ၊ သတိသမ္ပယုတ္တဿေဝ သမ္ပဇာနဿ ဝသေန အတ္ထဿ ဝိဒိတဗ္ဗတ္တာ ဧဝံ ဝိတ္ထာရော ကတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သတိသမ္ပယုတ္တဿေဝါ’’တိ စ ဣမိနာ ယထာ သမ္ပဇညဿ ကိစ္စတော ပဓာနတာ ဂဟိတာ၊ ဧဝံ သတိယာပီတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ၊ န ပနေတံ သတိယာ သမ္ပဇညေန သဟ ဘာဝမတ္တဒဿနံ. န ဟိ ကဒါစိ သတိရဟိတာ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ.

နနု စ သမ္ပဇညဝသေနေဝါယံ ဝိတ္ထာရော၊ အထ ကသ္မာ သတိသမ္ပယုတ္တဿ သမ္ပဇညဿ ဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ စောဒနမ္ပိ သောဓေတိ ‘‘သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတောတိ ဧတဿ ဟိ ပဒဿ အယံ ဝိတ္ထာရော’’တိ ဣမိနာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော’’တိ ဧဝံ ဧကတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ ဝိတ္ထာရတ္တာ ဥဒ္ဒေသေ ဝိယ နိဒ္ဒေသေပိ တဒုဘယံ သမဓုရဘာဝေနေဝ ဂဟိတန္တိ. ဣမိနာပိ ဟိ သတိယာ သမ္ပဇညေန သမဓုရတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ ဧကတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ ဝိတ္ထာရဘာဝဒဿနေန တဒတ္ထဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ဣဒါနိ ဝိဘင်္ဂနယေနာပိ တဒတ္ထံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝိဘင်္ဂပ္ပကရဏေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာပိ ဟိ သမ္ပဇညဿ ဝိယ သတိယာပေတ္ထ ပဓာနတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ ဧတာနိ ပဒါနီတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ဥဒ္ဒေသပဒါနိ. ဝိဘတ္တာနေဝါတိ သတိယာ သမ္ပဇညေန သမ္ပယောဂမကတွာ သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိဘတ္တာနိယေဝ.

မဇ္ဈိမဘာဏကာ၊ ပန အာဘိဓမ္မိကာ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၃) စ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ဧကော ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော တိဋ္ဌတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ တိဋ္ဌတိ. ဧကော နိသီဒန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော နိသီဒတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ နိသီဒတိ. ဧကော သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သယတိ. ဧတ္တကေန ပန ဂေါစရသမ္ပဇညံ န ပါကဋံ ဟောတီတိ စင်္ကမနေန ဒီပေန္တိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု စင်္ကမံ ဩတရိတွာ စင်္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ ‘‘ပါစီနစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပါစီနစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ စင်္ကမနဝေမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ စင်္ကမနေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ၊ နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တောယေဝ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ၊ ဥဋ္ဌဟန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ဥဋ္ဌဟတိ. အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ.

ဧဝံ ပန သုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ န ကာတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ယော ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ၊ တာဝ စင်္ကမိတွာ ဌတွာ နိသီဒိတွာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သယတိ ‘‘ကာယော အစေတနော၊ မဉ္စော အစေတနော၊ ကာယော န ဇာနာတိ ‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ၊ မဉ္စောပိ န ဇာနာတိ ‘မယိ ကာယော သယိတော’တိ. အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ. ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တောယေဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ၊ ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတိ၊ အယံ သုတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ.

‘‘ကာယာဒိကိရိယာနိပ္ဖတ္တနေန တမ္မယတ္တာ၊ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမ၊ တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဘိက္ခု ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အပိစ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ.

ဝိမုတ္တာယတနသီသေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ၊ ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတံ သပ္ပါယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သမာပန္နောပိ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ဒုတိယဉှိ ဈာနံ ဝစီသင်္ခါရဝိရဟတော ဝိသေသတော တုဏှီဘာဝေါ နာမာတိ. အယမ္ပိ နယော ပုရိမနယတော ဝိသေသနယတ္တာ ဣဓာပိ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. တထာ ဟေသ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာဒီသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၅၂၃) ‘‘အယံ ပနေတ္ထ အပရောပိ နယော’’တိ အာရဘိတွာ ယထာဝုတ္တနယော ဝိဘာဝိတောတိ. ‘‘ဧဝံ ခေါ မဟာရာဇာ’’တိအာဒိ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ၊ တသ္မာ တတ္ထ နိဒ္ဒေသာနုရူပံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. သတိသမ္ပယုတ္တဿ သမ္ပဇညဿာတိ ဟိ နိဒ္ဒေသာနုရူပံ အတ္ထဝစနံ. တတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တောယေဝ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု ပစ္စေကံ စတုဗ္ဗိဓေန ပကာရေနာတိ အတ္ထော.