ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဝဏ္ဏနာ

၉၃. ဉာဏေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒိဋ္ဌော၊ ဒိဋ္ဌော စ သော သဘာဝဋ္ဌေန ဓမ္မော စာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော၊ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ဥပလဒ္ဓသဘာဝေါတိ အတ္ထော. သော ပန အက္ခာနမိန္ဒြိယာနံ အဘိမုခီဘူတော ဝိသယောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိ. တတ္ထ ယော အနိန္ဒြိယဝိသယော၊ သောပိ သုပါကဋဘာဝေန ဣန္ဒြိယဝိသယော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ၊ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ ယထာကမ္မံ ပဋိလဘိတဗ္ဗတ္တဘာဝဿ ဝါစကံ ပဒံ၊ နာမန္တိ ဝါ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနဉ္စေတ္ထ ဒုက္ခဝူပသမနမေဝ၊ န အဂ္ဂဖလံ၊ န စ အသင်္ခတဓာတု တေသမဝိသယတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝူပသမန’’န္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနေ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိပိ ယုဇ္ဇတိ.

၉၄. ကာမနီယတ္တာ ကာမာ စ တေ အနေကာဝယဝါနံ သမူဟဘာဝတော သတ္တာနဉ္စ ဗန္ဓနတော ဂုဏာ စာတိ ကာမဂုဏာတိ အတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မနာပိယရူပါဒီဟီ’’တိအာဒိ. ယာဝ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏဉ္စေတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. သုဋ္ဌု အပ္ပိတောတိ သမ္မာ ဌပိတော. ဌပနာ စေတ္ထ အလ္လီယနာတိ အာဟ ‘‘အလ္လီနော’’တိ. ပရိတော တတ္ထ တတ္ထ ကာမဂုဏေသု ယထာသကံ ဣန္ဒြိယာနိ စာရေတိ ဂေါစရံ ဂဏှာပေတီတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တေနာဟ ‘‘ဣတော စိတော စ ဥပနေတီ’’တိ. ပရိ-သဒ္ဒဝိသိဋ္ဌော ဝါ ဣဓ စရ-သဒ္ဒေါ ကီဠာယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပလဠတီ’’တိအာဒိ [လဠတိ (အဋ္ဌကထာယံ)]. ပလဠတီတိ ဟိ ပကာရေန လဠတိ၊ ဝိလာသံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တမကာမဂုဏိကာနမေဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ပညပေန္တီတိ ဒဿေတိ. မန္ဓာတုမဟာရာဇဝသဝတ္တီဒေဝရာဇကာမဂုဏာ ဟိ ဥတ္တမတာယ နိဒဿိတာ၊ ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဧဝရူပေ’’တိအာဒိ.

၉၅. အညထာဘာဝါတိ ကာရဏေ နိဿက္ကဝစနံ. ဝုတ္တနယေနာတိ သုတ္တပဒေသု ဒေသိတနယေန၊ ဧတေန သောကာဒီနမုပ္ပဇ္ဇနာကာရံ ဒဿေတိ. ဉာတိဘောဂရောဂသီလဒိဋ္ဌိဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ စေတသော အဗ္ဘန္တရံ နိဇ္ဈာယနံ သောစနံ အန္တောနိဇ္ဈာယနံ၊ တဒေဝ လက္ခဏမေတဿာတိ အန္တောနိဇ္ဈာယနလက္ခဏော. တသ္မိံ သောကေ သမုဋ္ဌာနဟေတုဘူတေ နိဿိတံ တန္နိဿိတံ. ဘုသံ ဝိလပနံ လာလပ္ပနံ၊ တန္နိဿိတမေဝ လာလပ္ပနံ၊ တဒေဝ လက္ခဏမဿာတိ တန္နိဿိတလာလပ္ပနလက္ခဏော. ပသာဒသင်္ခါတေ ကာယေ နိဿိတဿ ဒုက္ခသဟဂတကာယဝိညာဏဿ ပဋိပီဠနံ ကာယပဋိပီဠနံ၊ သသမ္ဘာရကထနံ ဝါ ဧတံ ယထာ ‘‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’’တိ တဒုပနိဿယဿ ဝါ အနိဋ္ဌရူပဿ ပစ္ဆာ ပဝတ္တနတော ‘‘ရူပကာယဿ ပဋိပီဠန’’န္တိပိ ဝဋ္ဋတိ. ပဋိဃသမ္ပယုတ္တဿ မနသော ဝိဟေသနံ မနောဝိဃာတံ. တဒေဝ လက္ခဏမဿာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ ပရိဒေဝနာယပိ အသက္ကုဏန္တဿ အန္တောဂတသောကသမုဋ္ဌိတော ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော. သော ပန စေတသော အပ္ပသန္နာကာရော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိသာဒလက္ခဏော’’တိ. သာဒနံ ပသာဒနံ သာဒေါ၊ ပသန္နတာ. အနုပသဂ္ဂေါပိ ဟိ သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ ဝိယ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဗောဓကော ယထာ ‘‘ဂေါတြဘူ’’တိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. တတော ဝိဂမနံ ဝိသာဒေါ၊ အပ္ပသန္နဘာဝေါ.

၉၆. ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကိတံ၊ တံ ပနတ္ထတော ဝိတက္ကောဝ၊ တထာ ဝိစာရိတန္တိ ဧတ္ထာပိ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိနိရောပနဝသေန ပဝတ္တော ဝိတက္ကော’’တိအာဒိ. ဧတေနာတိ ဝိတက္ကဝိစာရေ ပရာမသိတွာ ကရဏနိဒ္ဒေသော၊ ဟေတုနိဒ္ဒေသော ဝါ. တေနေတမတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘ခေါဘကရသဘာဝတ္တာ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ တံသဟိတမ္ပိ ဈာနံ တေဟိ သဥပ္ပီဠနံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ၊ တေနာဟ ‘‘သကဏ္ဋကံ [ဘကဏ္ဍကံ (အဋ္ဌကထာယံ)] ဝိယ ခါယတီ’’တိ. ဩဠာရိကဘာဝေါ ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတေန ကဏ္ဋကေန သဟ ပဝတ္တကထာ. ကဏ္ဋကသဟိတဘာဝေါ စ သဥပ္ပီဠနတာ ဧဝ၊ လောကေ ဟိ သကဏ္ဋကံ ဖရုသကံ ဩဠာရိကန္တိ ဝဒန္တိ.

၉၇. ပီတိဂတံ ပီတိယေဝ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၈၁၊ မဟာနိ. ၁၂) ဝိယ ဂတ-သဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတော. အယဉှိ သံဝဏ္ဏကာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ အနတ္ထကပဒံ၊ တုလျာဓိကရဏပဒဉ္စ ဌပေတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ. တထာ ဟိ တတ္ထ တတ္ထ ဒိဿတိ. ‘‘ယောပနာတိ ယော ယာဒိသော၊ (ပါရာ. ၄၅) နိဗ္ဗာနဓာတူတိ နိဗ္ဗာယနမတ္တ’’န္တိ စ အာဒိ. ယာယ နိမိတ္တဘူတာယ ဥဗ္ဗိလာဝနပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ စိတ္တံ ဥဗ္ဗိလာဝိတံ နာမ၊ သာယေဝ ဥဗ္ဗိလာဝိတတ္တံ ဘာဝဝါစကဿ နိမိတ္တေ ပဝတ္တနတော. ဣတိ ပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ ဧဝ စိတ္တဿ ဥဗ္ဗိလာဝနတော တဿ ဥဗ္ဗိလာဝိတဘာဝေါ ပီတိယာ ကတော နာမာတိ အာဟ ‘‘ဥဗ္ဗိလဘာဝကရဏ’’န္တိ.

၉၈. အာဘုဇနံ မနသိကရဏံ အာဘောဂေါ. သမ္မာ အနုက္ကမေန၊ ပုနပ္ပုနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ အာဟာရော သမန္နာဟာရော. အယံ ပန ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၉၈) ဝုတ္တနယော – စိတ္တဿ အာဘုဂ္ဂဘာဝေါ အာရမ္မဏေ အဘိနတဘာဝေါ အာဘောဂေါ. သုခေန ဟိ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ အဘိနတံ ဟောတိ၊ န ဒုက္ခေန ဝိယ အပနတံ၊ နာပိ အဒုက္ခမသုခေန ဝိယ အနဘိနတံ၊ အနပနတဉ္စာတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘မနုညဘောဇနာဒီသု ခုပ္ပိပါသာဒိအဘိဘူတဿ ဝိယ ကာမေဟိ ဝိဝေစိယမာနဿ ဥပါဒါရမ္မဏပတ္ထနာဝိသေသတော အဘိဝဍ္ဎတိ၊ မနုညဘောဇနံ ဘုတ္တာဝိနော ဝိယ ပန ဥဠာရကာမရသဿ ယာဝဒတ္ထံ နိစိတဿ သဟိတဿ ဘုတ္တကာမတာယ ကာမေသု ပါတဗျတာ န ဟောတိ၊ ဝိသယာနဘိဂိဒ္ဓနတော ဝိသယေဟိ ဒုမ္မောစိယေဟိ ဇလူကာ ဝိယ သယမေဝ မုစ္စတီ’’တိ စ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ကာမဂုဏသန္တပ္ပိတတာယ သံသာရဒုက္ခဝူပသမံ ဗျာကာသိ ပဌမဝါဒီ. ကာမာဒီနံ အာဒီနဝဒဿိတာယ၊ ပဌမာဒိဈာနသုခဿ သန္တဘာဝဒဿိတာယ စ ပဌမာဒိဈာနသုခတိတ္တိယာ သံသာရဒုက္ခုပစ္ဆေဒံ ဗျာကံသု ဒုတိယာဒိဝါဒိနော. ဣဓာပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဝိစာရော ယထာသမ္ဘဝံ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော – ဧကသ္မိမ္ပိ အတ္တဘာဝေ ပဉ္စ ဝါဒါ လဗ္ဘန္တိ. ပဌမဝါဒေ ယဒိ ကာမဂုဏသမပ္ပိတော အတ္တာ၊ ဧဝံ သော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော. ဒုတိယာဒိဝါဒေသု ယဒိ ပဌမဝါဒသင်္ဂဟိတော သောယေဝ အတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမင်္ဂီ၊ ဧဝံ သတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တောတိ. တေနေဝ ဟိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ ဝိယ ဣဓ ပါဠိယံ ‘‘အညော အတ္တာ’’တိ အညဂ္ဂဟဏံ န ကတံ. ကထံ ပန အစ္စန္တနိဗ္ဗာနပညာပကဿ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိယာ သင်္ဂဟော၊ န ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာတိ? တံတံသုခဝိသေသသမင်္ဂိတာပဋိလဒ္ဓေန ဗန္ဓဝိမောက္ခေန သုဒ္ဓဿ အတ္တနော သကရူပေနေဝ အဝဋ္ဌာနဒီပနတော. တေသဉှိ တထာပဋိလဒ္ဓေန ကမ္မဗန္ဓဝိမောက္ခေန သုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော အတ္တာ သကရူပေနေဝ အဝဋ္ဌာသီတိ လဒ္ဓိ. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ပတ္တော ဟောတီ’’တိ သဿတဘာဝဉာပကစ္ဆာယာယ ဧဝ တေသံ ဝါဒဒဿနံ ကတန္တိ.

‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနံ. တတ္ထ ယာသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ. တဿ ဣမာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ကထိတာတိ နိယမနံ၊ နိယတာနပေက္ခဝစနံ ဝါ ဧတံ ‘‘ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ. သေသာတိ ပဉ္စပညာသ ဒိဋ္ဌိယော. တာသု အန္တာနန္တိကဝါဒါဒီနံ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟဘာဝေါ တတ္ထ တတ္ထ ပကာသိတောယေဝ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာ ဧဝ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ဝိသယဘာဝေန ဒဿိတာ၊ န ပန တဒုဘယမေကဇ္ဈန္တိ? အသမ္ဘဝေါ ဧဝေတ္ထ ကာရဏံ. န ဟိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသု ဝိယ တဒုဘယဝိနိမုတ္တေ မဇ္ဈန္တေ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနာ သမ္ဘဝတိ တဒုဘယန္တရမတ္တေန ဣတ္တရကာလတ္တာ. အထ ပန ပစ္စုပ္ပန္နတ္တဘာဝေါ တဒုဘယဝေမဇ္ဈံ၊ ဧဝံ သတိ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနာက္ခမော တဿ ဥဘယသဘာဝေါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသုယေဝ အန္တောဂဓောတိ ကထံ တဒုဘယမေကဇ္ဈံ အဒဿိတံ သိယာ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဝန္တတာယ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော’’တိ မဇ္ဈန္တော ဝုစ္စတိ၊ သောပိ ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ စ အပရန္တကပ္ပိကာ စ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာ စာ’’တိ ဥပရိ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေဟိ ဝိသုံ ကတွာ ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗေပိ တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကေ’’တိ ဧတေန သာမညနိဒ္ဒေသေန၊ ဧကသေသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဟိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝုတ္တဝစနဿ နိရဝသေသသင်္ကဍ္ဎနာဘာဝတော အနတ္ထကတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ကေ ပန တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာတိ? ယေ အန္တာနန္တိကာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ဧဝမာဒိနာ ဥဘယသမ္ဗန္ဓာဘိနိဝေသိနော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၁၀၀-၁၀၄. ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိနာ အပ္ပနာဝစနဒွယဿ ဝိသေသံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဧကဇ္ဈန္တိ ရာသိကရဏတ္ထေ နိပါတော. ဧကဓာ ကရောတီတိ ဧကဇ္ဈန္တိပိ နေရုတ္တိကာ၊ ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထော၊ ဣမိနာ ပကာရေန ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ အတ္ထော. အဇ္ဈာသယန္တိ သဿတုစ္ဆေဒဝသေန ဒိဋ္ဌိဇ္ဈာသယံ. တဒုဘယဝသေန ဟိ သတ္တာနံ သံကိလေသပက္ခေ ဒုဝိဓော အဇ္ဈာသယော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ၊ ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ၊

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ၊ ဧတံ အာသယသဒ္ဒိတ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၃၆၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ၊ ဝေရဇ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာပိ ပဿိတဗ္ဗံ)၊

တဉ္စ ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အပရိမာဏေ ဧဝ ဉေယျဝိသေသေ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ ‘‘စတ္တာရော ဇနာ သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိနာ ဒွါသဋ္ဌိယာ ပဘေဒေဟိ သင်္ဂဏှနဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ပမာဏဘူတာယ တုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တုလာယ တုလယန္တော ဝိယာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၆) ‘‘သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယာ’’တိ ပန ဧတေန သဗ္ဗညုတညာဏတော အညဿ ဉာဏဿ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အသက္ကုဏေယျတံ ဒဿေတိ ပရမဂမ္ဘီရတာဝစနတော.

ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ၊ ဧတေသံ ဝါ အညတရေန၊ နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော၊ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာဒိတ္တယဝိနိမုတ္တဿ စ ကဿစိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အဘာဝတော ယာနိ တာနိ သာမညဖလာဒိသုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တပ္ပကာရာနိ အကိရိယာဟေတုကနတ္ထိကဝါဒါဒီနိ၊ ယာနိ စ ဣဿရပကတိပဇာပတိပုရိသကာလသဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါဒိပ္ပဘေဒါနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၆၀-၁၆၂၊ ဝိဘ. အနုဋီ. ၂.၁၉၄-၁၉၅ ဝါကျခန္ဓေသု ပဿိတဗ္ဗံ) ဗဟိဒ္ဓါပိ ဒိဿမာနာနိ၊ တေသံ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟတော အန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? အကိရိယဝါဒေါ တာဝ ‘‘ဝဉ္ဈော ကူဋဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ ကိရိယာဘာဝဒီပနတော သဿတဝါဒေ အန္တောဂဓော၊ တထာ ‘‘သတ္တိမေ ကာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၄) နယပ္ပဝတ္တော ပကုဓဝါဒေါ၊ ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) နယပ္ပဝတ္တော အဟေတုကဝါဒေါ စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေ. ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁) နယပ္ပဝတ္တော နတ္ထိကဝါဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ. တထာ ဟိ တတ္ထ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၅) ဝုတ္တံ. ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန နိဂဏ္ဌဝါဒါဒယော သင်္ဂဟိတာ.

ယဒိပိ ပါဠိယံ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၇) နာဋပုတ္တဝါဒဘာဝေန စာတုယာမသံဝရော အာဂတော၊ တထာပိ သတ္တဝတာတိက္ကမေန ဝိက္ခေပဝါဒိတာယ နာဋပုတ္တဝါဒေါပိ သဉ္စယဝါဒေါ ဝိယ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေသု အန္တောဂဓော. ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ၊ အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၇၇၊ မ. နိ. ၂.၁၂၂၊ သံ. နိ. ၂.၃၅) ဧဝံပကာရာ ဝါဒါ ပန ‘‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိအာဒိဝါဒေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ၊ အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ သဿတဝါဒေ. ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ၊ နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ. ‘‘ဟောတိ စ န ဟောတိ စ တထာဂတော ပရံ မရဏာ၊ အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ. ‘‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ၊ နေဝတ္ထိ န နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေ. ဣဿရပကတိပဇာပတိပုရိသကာလဝါဒါ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ. ကဏာဒဝါဒေါ၊ သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါ စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဣမိနာ နယေန သုတ္တန္တရေသု၊ ဗဟိဒ္ဓါ စ အညတိတ္ထိယသမယေ ဒိဿမာနာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဣမာသုယေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီသု အန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ပန တတ္ထ တတ္ထာဂတနယေန ဝုစ္စမာနာ ဂန္ထဝိတ္ထာရကရာ၊ အတိတ္ထေ စ ပက္ခန္ဒနမိဝ ဟောတီတိ န ဝိတ္ထာရယိမှ. ဣဓ ပါဠိယံ အတ္ထဝိစာရဏာယ အဋ္ဌကထာယံ အနုတ္တာနတ္ထပကာသနမေဝ ဟိ အမှာကံ ဘာရောတိ.

‘‘ဧဝမယံ ယထာနုသန္ဓိဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ’’တိ ဝစနပ္ပသင်္ဂေန သုတ္တဿာနုသန္ဓယော ဝိဘဇိတုံ ‘‘တယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထန္တရနိသေဓနတ္ထဉှိ ဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ. တတ္ထ အနုသန္ဓနံ အနုသန္ဓိ၊ သမ္ဗန္ဓမတ္တံ၊ ယံ ဒေသနာယ ကာရဏဋ္ဌေန ‘‘သမုဋ္ဌာန’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ပုစ္ဆာဒယော ဟိ ဒေသနာယ ဗာဟိရကာရဏံ တဒနုရူပေန ဒေသနာပဝတ္တနတော. တံသမ္ဗန္ဓောပိ တန္နိဿိတတ္တာ ကာရဏမေဝ. အဗ္ဘန္တရကာရဏံ ပန မဟာကရုဏာဒေသနာဉာဏာဒယော. အယမတ္ထော ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ပုစ္ဆာယ ကတော အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ၊ ပုစ္ဆံ အနုသန္ဓိံ ကတွာ ဒေသိတတ္တာ သုတ္တဿ သမ္ဗန္ဓော ပုစ္ဆာယ ကတော နာမ ဟောတိ. ပုစ္ဆာသင်္ခါတော အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓီတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ပုစ္ဆာနိဿိတေန ဟိ အနုသန္ဓိနာ တန္နိဿယဘူတာ ပုစ္ဆာပိ ဂဟိတာတိ. အထ ဝါ အနုသန္ဓဟတီတိ အနုသန္ဓိ၊ ပုစ္ဆာသင်္ခါတော အနုသန္ဓိ ဧတဿာတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ၊ တံတံသုတ္တပဒေသော. ပုစ္ဆာယ ဝါ အနုသန္ဓီယတီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ၊ ပုစ္ဆံ ဝစနသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဒေသိတော တံသမုဋ္ဌာနိကော တံတံသုတ္တပဒေသောဝ. အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိမှိပိ ဧသေဝ နယော. အနုသန္ဓီယတီတိ အနုသန္ဓိ၊ ယော ယော အနုသန္ဓိ၊ အနုသန္ဓိနော အနုရူပံ ဝါ ယထာနုသန္ဓိ.

ပုစ္ဆာယ၊ အဇ္ဈာသယေန စ အနနုသန္ဓိကော အာဒိမှိ ဒေသိတဓမ္မဿ အနုရူပဓမ္မဝသေန ဝါ တပ္ပဋိပက္ခဓမ္မဝသေန ဝါ ပဝတ္တော ဥပရိသုတ္တပဒေသော. တထာ ဟိ သော ‘‘ယေန ပန ဓမ္မေန။ပေ။ ကကစူပမာ အာဂတာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၀-၁၀၄) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော၊ ယထာပါဠိမယံ ဝိဘာဂေါတိ ဒဿေတိ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ နန္ဒော ဂေါပါလကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ ပဌန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ သုတ္တေ တထာ အဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ နန္ဒဂေါပါလကသုတ္တေ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ ပန ပဌိတဗ္ဗံ တသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ အတ္ထဿ ဥပပတ္တိတော. ဣဒဉှိ သံယုတ္တာဂမဝရေ သဠာယတနဝဂ္ဂေ သင်္ဂီတသုတ္တံ. ဂင်္ဂါယ ဝုယှမာနံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဥပမံ ကတွာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတေ ကုလပုတ္တေ ဒေသိတေ နန္ဒော ဂေါပါလကော ‘‘အဟမိမံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေဿာမီ’’တိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ၊ ဥပသမ္ပဒဉ္စ ဂဟေတွာ တထာပဋိပဇ္ဇမာနော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တော. တသ္မာ ‘‘နန္ဒဂေါပါလကသုတ္တ’’န္တိ ပညာယိတ္ထ. ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒီနိ ပန အညတရောယေဝ ဘိက္ခု အဝေါစ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ ‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ၊ ဩရိမံ တီရ’န္တိအာဒိ’’.

တတြာယမတ္ထော – ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ‘‘သစေ ခေါ ဘိက္ခဝေ၊ ဒါရုက္ခန္ဓော န ဩရိမံ တီရံ ဥပဂစ္ဆတီ’’တိအာဒိနာ ဂင်္ဂါယ ဝုယှမာနံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဥပမံ ကတွာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတေ ကုလပုတ္တေ ဒေသိတေ. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. တထာဂတော ဟိ ‘‘ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော အနုသန္ဓိ ကုသလော အတ္ထိ၊ သော မံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ ဧတ္တကေနေဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဩရိမံ တီရန္တိ ဩရိမဘူတံ တီရံ. တထာ ပါရိမံ တီရန္တိ. မဇ္ဈေ သံသီဒေါတိ ဝေမဇ္ဈေ သံသီဒနံ နိမ္မုဇ္ဇနံ. ထလေ ဥဿာဒေါတိ ဇလမဇ္ဈေ ဥဋ္ဌိတေ ထလသ္မိံ ဥဿာရိတော အာရုဠှော. မနုဿဂ္ဂါဟောတိ မနုဿာနံ သမ္ဗန္ဓီဘူတာနံ၊ မနုဿေဟိ ဝါ ဂဟဏံ. တထာ အမနုဿဂ္ဂါဟောတိ အာဝဋ္ဋဂ္ဂါဟောတိ ဥဒကာဝဋ္ဋေန ဂဟဏံ. အန္တောပူတီတိ ဝက္ကဟဒယာဒီသု အပူတိကဿာပိ ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေန အဗ္ဘန္တရံပူတီတိ.

‘‘အထ ခေါ အညတရဿ ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိ မဇ္ဈိမာဂမဝရေ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တံ (မ. နိ. ၃.၈၈-၉၀) တတြာယမတ္ထော – ဣတိ ကိရာတိ ဧတ္ထ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိယံ၊ တေန ဘဂဝတော ယထာဒေသိတာယ အတ္တသုညတာယ အတ္တနော အရုစိယဘာဝံ ဒီပေတိ. ဘောတိ ဓမ္မာလပနံ၊ အမ္ဘော သဘာဝဓမ္မာတိ အတ္ထော. ယဒိ ရူပံ အနတ္တာ။ပေ။ ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဧဝံ သတီတိ သပါဌသေသယောဇနာ. အနတ္တကတာနီတိ အတ္တနာ န ကတာနိ၊ အနတ္တဘူတေဟိ ဝါ ခန္ဓေဟိ ကတာနိ. ကမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ ကီဒိသမတ္တဘာဝံ ဖုသိဿန္တိ. အသတိ အတ္တနိ ခန္ဓာနဉ္စ ခဏိကတ္တာ တာနိ ကမ္မာနိ ကံ နာမ အတ္တာနံ အတ္တနော ဖလေန ဖုသိဿန္တိ၊ ကော ကမ္မဖလံ ပဋိသံဝေဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿ ဘိက္ခုနော စေတောပရိဝိတက္ကံ အတ္တနော စေတသာ စေတော – ပရိယဉာဏသမ္ပယုတ္တေန သဗ္ဗညုတညာဏသမ္ပယုတ္တေန ဝါ အညာယ ဇာနိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

အဝိဒွါတိ သုတာဒိဝိရဟေန အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ အပဏ္ဍိတော. ဝိဒွါတိ ဟိ ပဏ္ဍိတာဓိဝစနံ ဝိဒတိ ဇာနာတီတိ ကတွာ. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတော၊ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတတာယ အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇောတိ အတ္ထော. တဏှာဓိပတေယျေန စေတသာတိ ‘‘ယဒိ အဟံ နာမ ကောစိ နတ္ထိ၊ ဧဝံ သတိ မယာ ကတဿ ကမ္မဿ ဖလံ ကော ပဋိသံဝေဒေတိ၊ သတိ ပန တသ္မိံ သိယာ ကမ္မဖလူပဘောဂေါ’’တိ တဏှာဓိပတိတော အာဂတေန အတ္တဝါဒုပါဒါနသဟဂတေန စေတသာ. အတိဓာဝိတဗ္ဗန္တိ အတိက္ကမိတွာ ဓာဝိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခဏိကတ္တေပိ သင်္ခါရာနံ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ ကတံ၊ တတ္ထေဝ ဖလူပပတ္တိတော ဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တဿေဝ သိဒ္ဓေ ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓေ ဧကတ္တနယံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ ဧကေန ကာရကဝေဒကဘူတေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အညထာ ကမ္မကမ္မဖလာနမသမ္ဗန္ဓော သိယာတိ အတ္တတ္တနိယသုညတာပကာသနံ သတ္ထုသာသနံ အတိက္ကမိတဗ္ဗံ မညေယျာတိ. ဣဒါနိ အနတိဓာဝိတဗ္ဗတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တံ ကိံ မညထာ’’တိအာဒိမာဟ.

ဥပရိ ဒေသနာတိ ဒေသနာသမုဋ္ဌာနဓမ္မဒီပိကာယ ဟေဋ္ဌိမဒေသနာယ ဥပရိ ပဝတ္တိတာ ဒေသနာ. ဒေသနာသမုဋ္ဌာနဓမ္မဿ အနုရူပပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ဒုဝိဓေသု ယထာနုသန္ဓီသု အနုရူပဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ယထာနုသန္ဓိဒဿနမေတံ ‘‘ဥပရိ ဆ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ. တဒဝသေသံ ပန သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန. မဇ္ဈိမာဂမဝရေ မူလပဏ္ဏာသကေယေဝ စေတာနိ သုတ္တာနိ. ကိလေသေနာတိ ‘‘လောဘော စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’’တိအာဒိနာ ကိလေသဝသေန. ဘဏ္ဍနေနာတိ ဝိဝါဒေန. အက္ခန္တိယာတိ ကောပေန. ကကစူပမာတိ ခရပန္တိဥပမာ. ဣမသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ အပေက္ခာယံ ‘‘အယမ္ပိ ပါရာဇိကော’’တိအာဒီသု (ဝိ. ၁.၇၂-၇၃၊ ၁၆၇၊ ၁၇၁၊ ၁၉၅၊ ၁၉၇) ဝိယ၊ သမ္ပိဏ္ဍနေ ဝါ၊ တေန ယထာ ဝတ္ထသုတ္တာဒီသု ပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ယထာနုသန္ဓိ၊ ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ ဗြဟ္မဇာလေတိ အပေက္ခနံ၊ သမ္ပိဏ္ဍနံ ဝါ ကရောတိ. တထာ ဟိ နိစ္စသာရာဒိပညာပကာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝသေန ဥဋ္ဌိတာယံ ဒေသနာ နိစ္စသာရာဒိသုညတာပကာသနေန နိဋ္ဌာပိတာတိ. ‘‘တေနာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တသံဝဏ္ဏနာယ ဂုဏံ ဒဿေတိ.