၁. ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ

ပရိဗ္ဗာဇကကထာဝဏ္ဏနာ

၁. ဧတ္တာဝတာ စ ပရမသဏှသုခုမဂမ္ဘီရဒုဒ္ဒသာနေကဝိဓနယသမလင်္ကတံ ဗြဟ္မဇာလဿ သာဓာရဏတော ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ သံဝဏ္ဏေန္တော အတ္ထာဓိဂမဿ သုနိက္ခိတ္တပဒမူလကတ္တာ၊ သုနိက္ခိတ္တပဒဘာဝဿ စ ‘‘ဣဒမေဝ’’န္တိ သဘာဝဝိဘာဝနေန ပဒဝိဘာဂေန သာဓေတဗ္ဗတ္တာ ပဌမံ တာဝ ပဒဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. ပဒဝိဘာဂေန ဟိ ‘‘ဣဒံ နာမ ဧတံ ပဒ’’န္တိ ဝိဇာနနေန တံတံပဒါနုရူပံ လိင်္ဂဝိဘတ္တိ ဝစန ကာလပယောဂါဒိကံ သမ္မာပတိဋ္ဌာပနတော ယထာဝုတ္တဿ ပဒဿ သုနိက္ခိတ္တတာ ဟောတိ၊ တာယ စ အတ္ထဿ သမဓိဂမိယတာ. ယထာဟ ‘‘သုနိက္ခိတ္တဿ ဘိက္ခဝေ – ပဒဗျဉ္ဇနဿ အတ္ထောပိ သုနယောဟောတီ’’တိအာဒိ. အပိစ သမ္ဗန္ဓတော၊ ပဒတော၊ ပဒဝိဘာဂတော၊ ပဒတ္ထတော အနုယောဂတော၊ ပရိဟာရတော စာတိ ဆဟာကာရေဟိ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကာတဗ္ဗာ. တတ္ထ သမ္ဗန္ဓော နာမ ဒေသနာသမ္ဗန္ဓော၊ ယံ လောကိယာ ‘‘ဥမ္မုဂ္ဃါတော’’တိပိ ဝဒန္တိ၊ သော ပန ပါဠိယာ နိဒါနပါဠိဝသေန၊ နိဒါနပါဠိယာ စ သင်္ဂီတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိံ ဒဿေန္တေန ဟိ နိဒါနပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓော ဒဿိတော၊ တသ္မာ ပဒါဒိဝသေနေဝ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဧဝန္တိ နိပါတပဒန္တိအာဒိနာ ပဒတော၊ ပဒဝိဘာဂတော စ သံဝဏ္ဏနံ ကရောတိ ပဒါနံ တဗ္ဗိသေသာနဉ္စ ဒဿိတတ္တာ. ပဒဝိဘာဂေါတိ ဟိ ပဒါနံ ဝိသေသောယေဝ အဓိပ္ပေတော၊ န ပဒဝိဂ္ဂဟော. ပဒါနိ စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါ. အထ ဝါ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဂ္ဂဟော စ ပဒဝိဘာဂေါတိ ဧကသေသဝသေန ပဒပဒဝိဂ္ဂဟာပိ ပဒဝိဘာဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဒဝိဂ္ဂဟတော ပန ‘‘ဘိက္ခူနံ သံဃော’’တိအာဒိနာ ဥပရိ သံဝဏ္ဏနံ ကရိဿတိ၊ တထာ ပဒတ္ထာနုယောဂပရိဟာရေဟိပိ. ဧဝန္တိ ဧတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော အန္တရာသဒ္ဒ စ သဒ္ဒါဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ၊ နယဂ္ဂဟဏေန ဝါ တေ ဂဟိတာ. တေနာဟ ‘‘မေတိအာဒီနိ နာမပဒါနီ’’တိ. ဣတရထာ ဟိ အန္တရာသဒ္ဒံ စ သဒ္ဒါဒီနမ္ပိ နိပါတဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. မေတိအာဒီနီတိ ဧတ္ထ ပန အာဒိ-သဒ္ဒေန ယာဝ ပဋိသဒ္ဒေါ၊ တာဝ တဒဝသိဋ္ဌာယေဝ သဒ္ဒါ သင်္ဂဟိတာ. ပဋီတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ ပတိသဒ္ဒဿ ကာရိယဘာဝတော.

ဣဒါနိ အတ္ထုဒ္ဓါရက္ကမေန ပဒတ္ထတော သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တော ‘‘အတ္ထတော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ သောတူနံ သံဝဏ္ဏနာနယကောသလ္လတ္ထံ သံဝဏ္ဏနာပ္ပကာရာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ကထံ?

ဧကနာဠိကာ ကထာ စ၊ စတုရဿာ တထာပိ စ၊

နိသိန္နဝတ္တိကာ စေဝ၊ တိဓာ သံဝဏ္ဏနံ ဝဒေ.

တတ္ထ ပါဠိံ ဝတွာ ဧကေကပဒဿ အတ္ထကထနံ ဧကာယ နာဠိယာ မိနိတသဒိသတ္တာ၊ ဧကေကံ ဝါ ပဒံ နာဠံ မူလံ၊ ဧကမေကံ ပဒံ ဝါ နာဠိကာ အတ္ထနိဂ္ဂမနမဂ္ဂေါ ဧတိဿာတိ ကတွာ ဧကနာဠိကာ နာမ. ပဋိပက္ခံ ဒဿေတွာ၊ ပဋိပက္ခဿ စ ဥပမံ ဒဿေတွာ၊ သပက္ခံ ဒဿေတွာ၊ သပက္ခဿ စ ဥပမံ ဒဿေတွာ၊ ကထနံ စတူဟိ ဘာဂေဟိ ဝုတ္တတ္တာ၊ စတ္တာရော ဝါ ရဿာ သလ္လက္ခဏူပါယာ ဧတိဿာတိ ကတွာ စတုရဿာ နာမ၊ ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေနေဝ ပရိယောသာနံ ဂန္တွာ ပုန သဘာဂဓမ္မဝသေနေဝ ပရိယောသာနဂမနံ နိသီဒါပေတွာ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အာဝတ္တနယုတ္တတ္တာ၊ နိယမတော ဝါ နိသိန္နဿ အာရဒ္ဓဿ ဝတ္တော သံဝတ္တော ဧတိဿာတိ ကတွာ နိသိန္နဝတ္တိကာ နာမ၊ ယထာရဒ္ဓဿ အတ္ထဿ ဝိသုံ ဝိသုံ ပရိယောသာနာပိ နိယုတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ သောဒါဟရဏာ ပန ကထာ အင်္ဂုတ္တရဋ္ဌကထာယ တဋ္ဋီကာယံ ဧကာဒသနိပါတေ ဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာတော ဂဟေတဗ္ဗာ.

ဘေဒကထာ တတွကထာ၊ ပရိယာယကထာပိ စ၊

ဣတိ အတ္ထက္ကမေ ဝိဒွါ၊ တိဓာ သံဝဏ္ဏနံ ဝဒေ.

တတ္ထ ပကတိအာဒိဝိစာရဏာ ဘေဒကထာ ယထာ ‘‘ဗုဇ္ဈတီတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ. သရူပဝိစာရဏာ တတွကထာ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော’’တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၉၂၊ စူဠနိ. ၉၇၊ ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁). ဝေဝစနဝိစာရဏာ ပရိယာယကထာ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ သဗ္ဗညူ လောကနာယကော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. ၃၈ ဝေဝစနာဟာရဝိဘင်္ဂနိဿိတော ပါဠိ).

ပယောဇနဉ္စ ပိဏ္ဍတ္ထော၊ အနုသန္ဓိ စ စောဒနာ၊

ပရိဟာရော စ သဗ္ဗတ္ထ၊ ပဉ္စဓာ ဝဏ္ဏနံ ဝဒေ.

တတ္ထ ပယောဇနံ နာမ ဒေသနာဖလံ၊ တံ ပန သုတမယဉာဏာဒိ. ပိဏ္ဍတ္ထော နာမ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဿ အတ္ထဿ သုဝိဇာနနတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ကထနံ. အနုသန္ဓိ နာမ ပုစ္ဆာနုသန္ဓာဒိ. စောဒနာ နာမ ယထာဝုတ္တဿ ဝစနဿ ဝိရောဓိကထနံ. ပရိဟာရော နာမ တဿ အဝိရောဓိကထနံ.

ဥမ္မုဂ္ဃါတော ပဒဉ္စေဝ၊ ပဒတ္ထော ပဒဝိဂ္ဂဟော၊

စာလနာ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဆဓာ သံဝဏ္ဏနံ ဝဒေ. (ဝဇိရ. ဋီ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိဝဏ္ဏနာ)၊

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာဒိနိဒါနံ ဥမ္မုဂ္ဃါတော. ‘‘ဧဝမိဒ’’န္တိ နာနာဝိဓေန ပဒဝိသေသတာကထနံ ပဒံ၊ သဒ္ဒတ္ထာဓိပ္ပါယတ္ထာဒိ ပဒတ္ထော. အနေကဓာ နိဗ္ဗစနံ ပဒဝိဂ္ဂဟော.စာလနာ နာမ စောဒနာ. ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ပရိဟာရော.

သမုဋ္ဌာနံ ပဒတ္ထော စ၊ ဘာဝါနုဝါဒဝိဓယော၊

ဝိရောဓော ပရိဟာရော စ၊ နိဂမနန္တိ အဋ္ဌဓာ.

တတ္ထ သမုဋ္ဌာနန္တိ အဇ္ဈတ္တိကာဒိနိဒါနံ. ပဒတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတာနဓိပ္ပေတာဒိဝသေန အနေကဓာ ပဒဿ အတ္ထော. ဘာဝေါတိ အဓိပ္ပါယော. အနုဝါဒဝိဓယောတိ ပဌမဝစနံ ဝိဓိ၊ တဒါဝိကရဏဝသေန ပစ္ဆာ ဝစနံ အနုဝါဒေါ၊ ဝိသေသနဝိသေသျာနံ ဝါ ဝိဓာနုဝါဒ သမညာ. ဝိရောဓောတိ အတ္ထနိစ္ဆယနတ္ထံ စောဒနာ. ပရိဟာရောတိ တဿာ သောဓနာ. နိဂမနန္တိ အနုသန္ဓိယာ အနုရူပံ အပ္ပနာ.

အာဒိတော တဿ နိဒါနံ၊ ဝတ္တဗ္ဗံ တပ္ပယောဇနံ၊

ပိဏ္ဍတ္ထော စေဝ ပဒတ္ထော၊ သမ္ဗန္ဓော အဓိပ္ပါယကော၊

စောဒနာ သောဓနာ စေတိ၊ အဋ္ဌဓာ ဝဏ္ဏနံ ဝဒေ.

တတ္ထ သမ္ဗန္ဓော နာမ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓော၊ ယော ‘‘အနုသန္ဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သေသာ ဝုတ္တတ္ထာဝ၊ ဧဝမာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထာဂတေ သံဝဏ္ဏနာပ္ပကာရေ ဉတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ ဝိစေတဗ္ဗာတိ.

ဧဝမနေကတ္ထပ္ပဘေဒတာ ပယောဂတောဝ ဉာတဗ္ဗာတိ တဗ္ဗသေန တံ သမတ္ထေတုံ ‘‘တထာ ဟေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကောတိ သင်္ကေတဝဝတ္ထိတာယေဝ သဒ္ဒါ တံ တဒတ္ထဿ ဝါစကာ၊ သင်္ကေတော စ နာမ ပယောဂဝသေန သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတုမ္ပိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမီဒိသေသု. နနု စ –

‘‘ယထာပိ ပုပ္ဖရာသိမှာ၊ ကယိရာ မာလာဂုဏေ ဗဟူ၊

ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေန၊ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟု’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၅၃)၊

ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဥပမာကာရဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ အာကာရတ္ထောယေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ သိယာတိ? န၊ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ ဗျာ ခေါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂၃၄၊ ၃၉၆) ဟိ အာကာရမတ္တဝါစကောယေဝ အာကာရတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော၊ န ပန အာကာရဝိသေသဝါစကော. ဧတ္ထ ဟိ ကိဉ္စာပိ ပုပ္ဖရာသိသဒိသတော မနုဿူပပတ္တိ သပ္ပုရိသူပနိဿယ သဒ္ဓမ္မသဝန ယောနိသောမနသိကာရဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒိဒါနာဒိပုညကိရိယာဟေတုသမုဒါယတော သောဘာသုဂန္ဓတာဒိဂုဏယောဂေန မာလာဂုဏသဒိသိယော ဗဟုကာ ပုညကိရိယာ မရိတဗ္ဗသဘာဝတာယ မစ္စေန သတ္တေန ကတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထဿ ဇောတိတတ္တာ ပုပ္ဖရာသိမာလာဂုဏာဝ ဥပမာ နာမ ဥပမီယတိ ဧတာယာတိ ကတွာ၊ တေသံ ဥပမာကာရော စ ယထာသဒ္ဒေန အနိယမတော ဇောတိတော၊ တသ္မာ ‘‘ဧဝံ-သဒ္ဒေါ နိယမတော ဥပမာကာရနိဂမနတ္ထော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ၊ တထာပိ သော ဥပမာကာရော နိယမိယမာနော အတ္ထတော ဥပမာဝ ဟောတိ နိဿယဘူတံ တမန္တရေန နိဿိတဘူတဿ ဥပမာကာရဿ အလဗ္ဘမာနတ္တာတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဥပမာယံ အာဂတော’’တိ. အထ ဝါ ဥပမီယနံ သဒိသီကရဏန္တိ ကတွာ ပုပ္ဖရာသိမာလာဂုဏေဟိ သဒိသဘာဝသင်္ခါတော ဥပမာကာရောယေဝ ဥပမာ နာမ. ‘‘သဒ္ဓမ္မတ္တံ သိယောပမာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ အာကာရမတ္တဝါစကောဝ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ဥပမာသင်္ခါတအာကာရဝိသေသဝါစကော ပန ဥပမာတ္ထောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပမာယံ အာဂတော’’တိ.

တထာ ‘‘ဧဝံ ဣမိနာ အာကာရေန အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ဥပဒိသိယမာနာယ သမဏသာရုပ္ပါယ အာကပ္ပသမ္ပတ္တိယာ ဥပဒိသနာကာရောပိ အတ္ထတော ဥပဒေသောယေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ။ပေ။ ဥပဒေသေ’’တိ. ဧဝမေတန္တိ ဧတ္ထ ပန ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အဝိပရီတတော ဇာနန္တေဟိ ကတံ တတ္ထ သံဝိဇ္ဇမာနဂုဏာနံ ပကာရေဟိ ဟံသနံ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ. တတ္ထ သမ္ပဟံသနာကာရောပိ အတ္ထတော သမ္ပဟံသနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပဟံသနေတိ. ဧဝမေဝ ပနာယန္တိ ဧတ္ထ စ ဒေါသဝိဘာဝနေန ဂါရယှဝစနံ ဂရဟဏံ၊ တဒါကာရောပိ အတ္ထတော ဂရဟဏံ နာမ၊ တသ္မာ ‘‘ဂရဟဏေ’’တိ ဝုတ္တံ. သော စေတ္ထ ဂရဟဏာကာရော ‘‘ဝသလီ’’တိအာဒိခုံသနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပကာသိတောတိ ဝိညာယတိ၊ ယထာ စေတ္ထ ဧဝံ ဥပမာကာရာဒယောပိ ဥပမာဒိဝသေန ဝုတ္တာနံ ပုပ္ဖရာသိအာဒိသဒ္ဒါနံ သန္နိဓာနတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇောတကမတ္တာ ဟိ နိပါတာတိ. ဧဝမေဝါတိ စ အဓုနာ ဘာသိတာကာရေနေဝ. အယံ ဝသလဂုဏယောဂတော ဝသလီ ကာဠကဏ္ဏီ ယသ္မိံ ဝါ တသ္မိံ ဝါ ဌာနေ ဘာသတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ ဘန္တေတိ သာဓု ဘန္တေ၊ သုဋ္ဌု ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္ထ ပန ဓမ္မဿ သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေ သန္နိယောဇိတေဟိ ဘိက္ခူဟိ တတ္ထ အတ္တနော ဌိတဘာဝဿ ပဋိဇာနနမေဝ ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟော၊ တဒါကာရောပိ အတ္ထတော ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟောယေဝ နာမ၊ တေနာဟ ‘‘ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟေ’’တိ.

ဧဝံ ဗျာ ခေါတိ ဧဝံ ဝိယ ခေါ. ဧဝံ ခေါတိ ဟိ ဣမေသံ ပဒါနမန္တရေ ဝိယသဒ္ဒဿ ဗျာပဒေသောတိ နေရုတ္တိကာ ‘‘ဝ-ကာရဿ၊ ဗ-ကာရံ၊ ယ-ကာရသံယောဂဉ္စ ကတွာ ဒီဃဝသေန ပဒသိဒ္ဓီ’’တိပိ ဝဒန္တိ. အာကာရေတိ အာကာရမတ္တေ. အပ္ပါဗာဓန္တိ ဝိသဘာဂဝေဒနာဘာဝံ. အပ္ပါတင်္ကန္တိကိစ္ဆဇီဝိတကရရောဂါဘာဝံ. လဟုဋ္ဌာနန္တိ နိဂ္ဂေလညတာယ လဟုတာယုတ္တံ ဥဋ္ဌာနံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရန္တိ စတူသု ဣရိယာပထေသု သုခဝိဟာရံ. ဝိတ္ထာရော ဒသမ သုဘသုတ္တဋ္ဌကထာယ မေဝ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၄၅) အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေဟီတိ ယထာဟံ ဝဒါမိ၊ ဧဝမ္ပိ သမဏံ အာနန္ဒံ ဝဒေဟိ. ‘‘သာဓု ကိရ ဘဝ’’န္တိအာဒိကံ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ၊ သော စ ဝဒနာကာရော ဣဓ ဧဝံ-သဒ္ဒေန နိဒဿီယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိဒဿနေ’’တိ. ကာလာမာတိ ကာလာမဂေါတ္တသမ္ဗန္ဓေ ဇနေ အာလပတိ. ‘‘ဣမေ။ပေ။ ဝါ’’တိ ယံ မယာ ဝုတ္တံ၊ တံ ကိံ မညထာတိ အတ္ထော. သမတ္တာတိ ပရိပူရိတာ. သမာဒိန္နာတိ သမာဒိယိတာ. သံဝတ္တန္တိ ဝါ နော ဝါ သံဝတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဝစနဒွယေ ကထံ ဝေါ တုမှာကံ မတိ ဟောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ နောတိ ဧဝမေဝ အမှာကံ မတိ ဧတ္ထ ဟောတိ၊ အမှာကမေတ္ထ မတိ ဟောတိ ယေဝါတိပိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ တေသံ ယထာဝုတ္တဓမ္မာနံ အဟိတဒုက္ခာဝဟဘာဝေ သန္နိဋ္ဌာနဇနနတ္ထံ အနုမတိဂ္ဂဟဏဝသေန ‘‘သံဝတ္တန္တိ နော ဝါ၊ ကထံ ဝေါ ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တဒါကာရသန္နိဋ္ဌာနံ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝိဘာဝိတံ၊ သော စ တေသံ ဓမ္မာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တနာကာရော နိယမိယမာနော အတ္ထတော အဝဓာရဏမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝဓာရဏေ’’တိ. အာကာရတ္ထမညတြ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေန စောဒနာ၊ သောဓနာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အာဒိသဒ္ဒေန စေတ္ထ ဣဒမတ္ထပုစ္ဆာပရိမာဏာဒိအတ္ထာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ‘‘ဧဝံဂတာနိ၊ ဧဝံဝိဓော၊ ဧဝမာကာရော’’တိ စ အာဒီသု ဣဒမတ္ထေ၊ ဂတဝိဓာကာရသဒ္ဒါ ပန ပကာရပရိယာယာ. ဂတဝိဓယုတ္တာကာရသဒ္ဒေ ဟိ လောကိယာ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ ကပ္ပိတကေသမဿူ အာမုတ္တမဏိကုဏ္ဍလာဘရဏာ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေန္တိ၊ သေယျထာပိ တွံ ဧတရဟိ သာစရိယကောတိ? နော ဟိဒံ ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈၆) ပုစ္ဆာယံ. ‘‘ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ (အ. နိ. ၁.၄၈)၊ ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ (ပါရာ. ၁၂) စ အာဒီသု ပရိမာဏေ. ဧတ္ထာပိ ‘‘သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ’’တိအာဒိဝစနံ ပုစ္ဆာ၊ လဟုပရိဝတ္တံ၊ အာယူနံ ပမာဏဉ္စ ပရိမာဏံ၊ တဒါကာရောပိ အတ္ထတော ပုစ္ဆာ စ ပရိမာဏဉ္စ နာမ၊ တသ္မာ ဧတေသု ပုစ္ဆတ္ထော၊ ပရိမာဏတ္ထော စ ဧဝံသဒ္ဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣဓ ပန သော ကတမေသု ဘဝတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ဝါ၊ အနိယမတော ပဒေသေ ဝါတိ စောဒနာယ ‘‘သွာယမိဓာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

နနု ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ သိယာ၊ ကသ္မာ တီသုပီတိ စ၊ ဟောတု တိဗ္ဗိဓေသု အတ္ထေသု၊ ကေန ကိမတ္ထံ ဒီပေတီတိ စ အနုယောဂံ ပရိဟရန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာတိ တေသု တီသု အတ္ထေသု. ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ၊ နန္ဒိယာဝတ္တတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတအင်္ကုသဒိသာလောစနသင်္ခါတာ ဝါ အာဓာရာဒိဘေဒဝသေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ၊ ပါဠိဂတိယော ဝါ နယာ၊ တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိ အာဒိဝသေန၊ သင်္ခေပဝိတ္ထာရာဒိဝသေန၊ သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿကာဒိဝသေန၊ ကုသလာဒိဝသေန၊ ခန္ဓာဒိဝသေန၊ သင်္ဂဟာဒိဝသေန၊ သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန၊ ဌပနာဒိဝသေန၊ ကုသလမူလာဒိဝသေန၊ တိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ ပိဋကတ္တယာနုရူပံ နာနာပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ. တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမံ တထာ. အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော၊ တေ စ သဿတာဒိဘေဒေန၊ တတ္ထ စ အပ္ပရဇက္ခတာဒိဝသေန အနေကာ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒယော ဧဝ ဝါ သမုဋ္ဌာနမုပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ တထာ၊ ဥပနေတဗ္ဗာဘာဝတော အတ္ထဗျဉ္ဇနေ ဟိ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏံ တထာ. အပိစ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ၊ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနအာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမ္ပန္နံ သမန္နာဂတံ တထာ. အထ ဝါ ဝိညူနံ ဟဒယင်္ဂမတော၊ သဝနေ အတိတ္တိဇနနတော၊ ဗျဉ္ဇနရသဝသေန ပရမဂမ္ဘီရဘာဝတော၊ ဝိစာရဏေ အတိတ္တိဇနနတော၊ အတ္ထရသဝသေန စ သမ္ပန္နံ သာဒုရသံ တထာ.

ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ၊ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ ဗောဓိမူလေယေဝ သဝါသနသကလသံကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ သတိယေဝ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနေသု ပဝတ္တဝေါဟာရေနပိ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ၊ သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာဝ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ သံသာရပင်္ကနိမုဂ္ဂဿ သတ္တနိကာယဿ သမုဒ္ဓရိတုကာမတော၊ တသ္မာ တေသံ ဝေနေယျဂတကိလေသသင်္ခါတာနံ ပဋိပက္ခာနံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုတ္တံ အဿ၊ ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ.

အထ ဝါ ဘဂဝတော သာသနဿ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ၊ တေသံ တိတ္ထိယဘူတာနံ ပဋိပက္ခာနံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ. ကာမဉ္စေတ္ထ တိတ္ထိယာ ဟရိတဗ္ဗာ နာဿု၊ တေသံ ပန သန္တာနဂတဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထတာကာရဏေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီသင်္ခါတေဟိ တီဟိပိ ပါဋိဟာရိယေဟိ တေ ဟရိတာ အပနီတာ နာမ ဟောန္တိ. ပဋီတိ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ၊ အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅၊ စူဠနိ. ၄) ဝိယ၊ တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္လေသေ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ၊ တဒေဝ ဒီဃဝသေန၊ သကတ္ထဝုတ္တိပစ္စယဝသေန ဝါ ပါဋိဟာရိယံ၊ အတ္တနော ဝါ ဥပက္လေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ တဒညေသံ ဟရဏံ ပါဋိဟာရိယံ ဝုတ္တနယေန. ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော ဟိ ဝိဂတူပက္လေသေန၊ ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ၊ ဟတေသု စ အတ္တနော ဥပက္လေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္လေသဟရဏာနိ စ ဟောန္တီတိ တဒုဘယမ္ပိ နိဗ္ဗစနံ ယုဇ္ဇတိ.

အပိစ ယထာဝုတ္တေဟိ နိဗ္ဗစနေဟိ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီသင်္ခါတော သမုဒါယော ပဋိဟာရိယံ နာမ. ဧကေကံ ပန တသ္မိံ ဘဝံ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ဝိသေသတ္ထဇောတကပစ္စယန္တရေန သဒ္ဒရစနာဝိသေသသမ္ဘဝတော၊ ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ၊ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ တတ္ထ ဇာတံ၊ တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ၊ တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ. တဿ ပန ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဘေဒေန၊ ဝိသယဘေဒေန စ ဗဟုဝိဓဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယ လဗ္ဘမာနတ္တာ ‘‘ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝါ ဟိ ကဒါစိ ဣဒ္ဓိဝသေနာပိ ဒေသနံ ကရောတိ နိမ္မိတဗုဒ္ဓေန သဟ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာဒီသု၊ ကဒါစိ အာဒေသနာဝသေနာပိ အာမဂန္ဓဗြာဟ္မဏဿ ဓမ္မဒေသနာဒီသု (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၄၁)၊ ယေဘုယျေန ပန အနုသာသနိယာ. အနုသာသနီပါဋိဟာရိယဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ သတတံ ဓမ္မဒေသနာ. ဣတိ တံတံဒေသနာကာရေန အနေကဝိဓပါဋိဟာရိယတာ ဒေသနာယ လဗ္ဘတိ. အယမတ္ထော ဥပရိ ဧကာဒသမဿ ကေဝဋ္ဋသုတ္တဿ ဝဏ္ဏနာယ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၈၁) အာဝိ ဘဝိဿတိ. အထ ဝါ တဿ ဝိဝိဓဿာပိ ပါဋိဟာရိယဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယ သံသူစနတော ‘‘ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ အနေကဝိဓပါဋိဟာရိယဒဿနန္တိ အတ္ထော.

ဓမ္မနိရုတ္တိယာဝ ဘဂဝတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ သဗ္ဗေသံ သုဏန္တာနံ နာနာဘာသိတာနံ တံတံဘာသာနုရူပတော ဒေသနာ သောတပထမာဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗ။ပေ။ မာဂစ္ဆန္တ’’န္တိ. သောတမေဝ သောတပထော၊ သဝနံ ဝါ သောတံ၊ တဿ ပထော တထာ၊ သောတဒွါရန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗာကာရေနာတိ ယထာဒေသိတာကာရေန. ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ၊ အသမတ္ထောယေဝ၊ တသ္မာတိ ပါဌသေသော. ပနာတိ ဧကံသတ္ထေ၊ တေန သဒ္ဓါသတိဓိတိဝီရိယာဒိဗလသင်္ခါတေန သဗ္ဗထာမေန ဧကံသေနေဝ သောတုကာမတာသင်္ခါတကုသလစ္ဆန္ဒဿ ဇနနံ ဒဿေတိ. ဇနေတွာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ၊ အပိ-သဒ္ဒေါ ဝါ သမ္ဘာဝနတ္ထော ‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဘာဝေတွာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ ၁၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ ၁.ပဌမဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဝိယ၊ တေန ‘‘သဗ္ဗထာမေန ဧကံသေနေဝ သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ နာမ ဧကေနာကာရေန သုတံ၊ ကိမင်္ဂံ ပန အညထာ’’တိ တထာသုတေ ဓမ္မေ သမ္ဘာဝနံ ကရောတိ. ကေစိ ပန ‘‘ဧဒိသေသု ဂရဟတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ ဂရဟတ္ထဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ၊ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထဿေဝ စ ဥပသဂ္ဂနိပါတာနံ ဇောတကတ္တာ. ‘‘နာနာနယနိပုဏ’’န္တိအာဒိနာ ဟိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန သောတုမသက္ကုဏေယျဘာဝေန ဓမ္မဿ ဣဓ သမ္ဘာဝနမေဝ ကရောတိ၊ တသ္မာ ‘‘အပိ ဒိဗ္ဗေသု ကာမေသု၊ ရတိံ သော နာဓိဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသုယေဝ (ဓ. ပ. ၁၈၇) ဂရဟတ္ထသမ္ဘဝေသု ဂရဟတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. အပိ-သဒ္ဒေါ စ ဤဒိသေသု ဌာနေသု နိပါတောယေဝ၊ န ဥပသဂ္ဂေါ. တထာ ဟိ ‘‘အပိ-သဒ္ဒေါ စ နိပါတပက္ခိကော ကာတဗ္ဗော၊ ယတ္ထ ကိရိယာဝါစကတော ပုဗ္ဗော န ဟောတီ’’တိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ. မယာပီတိ ဧတ္ထ ပန န ကေဝလံ မယာဝ၊ အထ ခေါ အညေဟိပိ တထာရူပေဟီတိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

သာမံ ဘဝတီတိ သယမ္ဘူ၊ အနာစရိယကော. န မယံ ဣဒံ သစ္ဆိကတန္တိ ဧတ္ထ ပန ‘‘န အတ္တနော ဉာဏေနေဝ အတ္တနာ သစ္ဆိကတ’’န္တိ ပကရဏတော အတ္ထော ဝိညာယတိ. သာမညဝစနဿာပိ ဟိ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂသဟစရဏဝိရောဓသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနလိင်္ဂဩစိတျကာလဒေသပကရဏာဒိဝသေန ဝိသေသတ္ထဂ္ဂဟဏံ သမ္ဘဝတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ပရိမောစေန္တောတိ ‘‘ပုန စပရံ ဘိက္ခဝေ၊ ဣဓေကစ္စော ပါပဘိက္ခု တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’’တိ (ပါရာ. ၁၉၅) ဝုတ္တဒေါသတော ပရိမောစာပနဟေတု. ဟေတွတ္ထေ ဟိ အန္တ-သဒ္ဒေါ ‘‘အသမ္ဗုဓံ ဗုဒ္ဓနိသေဝိတ’’န္တိအာဒီသု (ဝိ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဝိယ. ဣမဿ သုတ္တဿ သံဝဏ္ဏနာပ္ပကာရဝိစာရဏေန အတ္တနော ဉာဏဿ ပစ္စက္ခတံ သန္ဓာယ ‘‘ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧသာ ဟိ သံဝဏ္ဏနာကာရာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မေ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘အယမိမဿ အတ္ထော၊ ဧဝမိဓ သံဝဏ္ဏယိဿာမီ’’တိ ပုရေတရမေဝ သံဝဏ္ဏနာပ္ပကာရဝိစာရဏာ.

ဧတဒဂ္ဂပဒဿတ္ထော ဝုတ္တောဝ. ‘‘ဗဟုဿုတာန’’န္တိအာဒီသု ပန အညေပိ ထေရာ ဗဟုဿုတာ၊ သတိမန္တော၊ ဂတိမန္တော၊ ဓိတိမန္တော၊ ဥပဋ္ဌာကာ စ အတ္ထိ၊ အယံ ပနာယသ္မာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဏှန္တော ဒသဗလဿ သာသနေ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိယံ ဌတွာ ဂဏှိ၊ တသ္မာ ဗဟုဿုတာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. ဣမဿ စ ထေရဿ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဓာရဏသတိ အညေဟိ ထေရေဟိ ဗလဝတရာ အဟောသိ၊ တသ္မာ သတိမန္တာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. အယမေဝါယသ္မာ ဧကပဒေ ဌတွာ သဋ္ဌိပဒသဟဿာနိ ဂဏှန္တော သတ္ထာရာ ကထိတနိယာမေန သဗ္ဗပဒါနိ ဇာနာတိ၊ တသ္မာ ဂတိမန္တာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. တဿေဝ စာယသ္မတော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှနဝီရိယံ၊ သဇ္ဈာယနဝီရိယဉ္စ အညေဟိ အသဒိသံ အဟောသိ၊ တသ္မာ ဓိတိမန္တာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. တထာဂတံ ဥပဋ္ဌဟန္တော စေသ န အညေသံ ဥပဋ္ဌာကဘိက္ခူနံ ဥပဋ္ဌဟနာကာရေန ဥပဋ္ဌဟတိ. အညေပိ ဟိ တထာဂတံ ဥပဋ္ဌဟိံသု၊ န စ ပန ဗုဒ္ဓါနံ မနံ ဂဟေတွာ ဥပဋ္ဌဟိတုံ သက္ကောန္တိ၊ အယံ ပန ထေရော ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ လဒ္ဓဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟုတွာ တထာဂတဿ မနံ ဂဟေတွာ ဥပဋ္ဌဟိ၊ တသ္မာ ဥပဋ္ဌာကာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော. အတ္ထကုသလောတိ ဘာသိတတ္ထေ၊ ပယောဇနတ္ထေ စ ဆေကော. ဓမ္မောတိ ပါဠိဓမ္မော၊ နာနာဝိဓော ဝါ ဟေတု. ဗျဉ္ဇနန္တိ အက္ခရံ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနတော. ပဒေန ဟိ ဗျဉ္ဇိတောပိ အတ္ထော အက္ခရမူလကတ္တာ ပဒဿ ‘‘အက္ခရေန ဗျဉ္ဇိတော’’တိ ဝုစ္စတိ. အတ္ထဿ ဝိယဉ္ဇနတော ဝါ ဝါကျမ္ပိ ဣဓ ဗျဉ္ဇနံ နာမ. ဝါကျေန ဟိ အတ္ထော ပရိပုဏ္ဏံ ဗျဉ္ဇီယတိ၊ ယတော ‘‘ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရတီ’’တိ အာယသ္မတာ မဟာကစ္စာယနတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. နိရုတ္တီတိ နိဗ္ဗစနံ၊ ပဉ္စဝိဓာ ဝါ နိရုတ္တိနယာ. တေသမ္ပိ ဟိ သဒ္ဒရစနာဝိသေသေန အတ္ထာဓိဂမဟေတုတော ဣဓ ဂဟဏံ ယုဇ္ဇတိ. ပုဗ္ဗာပရံ နာမ ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိ၊ သုတ္တဿ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂေန အပရဘာဂဿ သံသန္ဒနံ. ဘဂဝတာ စ ပဉ္စဝိဓဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနေန ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ပဉ္စဝိဓကောသလ္လေန ပသဋ္ဌဘာဝါနုရူပန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဓာရဏဗလန္တိ ဓာရဏသင်္ခါတံ ဗလံ၊ ဓာရဏေ ဝါ ဗလံ၊ ဥဘယတ္ထာပိ ဓာရေတုံ သာမတ္ထိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒဿေန္တော ဟုတွာ၊ ဒဿနဟေတူတိပိ အတ္ထော. တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကန္တိ အဝဓာရဏဖလမာဟ. န အညထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ပန နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္ထံ. န အညထာတိ စ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော န အညထာ၊ န ပန ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတု’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ၊ ဣတရထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရေနေဝ သောတုံ သမတ္ထတ္တာ တဒေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယထာဝုတ္တေန ပန အတ္ထေန ဓာရဏဗလဒဿနဉ္စ န ဝိရုဇ္ဈတိ သုတာကာရာဝိရုဇ္ဈနဝသေန ဓာရဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ၊ အညထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရေနေဝ ဓာရိတုံ သမတ္ထနတော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝစနေန ဝိရုဇ္ဈေယျ. န ဟေတ္ထ ဒွိန္နံ အတ္ထာနံ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ယုတ္တော တေသံ ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ သုတဘာဝဒီပနေန ဧကဝိသယတ္တာ၊ ဣတရထာ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပစ္ဆိမတ္ထဝသေန သမတ္ထော၊ ပုရိမတ္ထဝသေန စ အသမတ္ထောတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

‘‘ယော ပရော န ဟောတိ၊ သော အတ္တာ’’တိ ဝုတ္တာယ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတာယ သန္တတိယာ ပဝတ္တနကော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ ကိဉ္စာပိ နိယကဇ္ဈတ္တသန္တတိဝသေန ဧကသ္မိံ ယေဝတ္ထေ မေ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ၊ တထာပိ ကရဏသမ္ပဒါနသာမိနိဒ္ဒေသဝသေန ဝိဇ္ဇမာနဝိဘတ္တိဘေဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ၊ တီသု ဝိဘတ္တိယတ္ထေသု အတ္တနာ သညုတ္တဝိဘတ္တိတော ဒိဿတီတိ အတ္ထော. ဂါထာဘိဂီတန္တိ ဂါထာယ အဘိဂီတံ အဘိမုခံ ဂါယိတံ. အဘောဇနေယျန္တိ ဘောဇနံ ကာတုမနရဟရူပံ. အဘိဂီတပဒဿ ကတ္တုပေက္ခတ္တာ မယာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ. သုတသဒ္ဒဿ ကမ္မဘာဝသာဓနဝသေန ဒွါဓိပ္ပါယိကပဒတ္တာ ယထာယောဂံ ‘‘မယာ သုတ’’န္တိ စ ‘‘မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ.

ကိဉ္စာပိ ဥပသဂ္ဂေါ ကိရိယံ ဝိသေသေတိ၊ ဇောတကမတ္တဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတသဒ္ဒေါယေဝ တံ တံ အတ္ထံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂဿ ဂဟဏံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘သဥပသဂ္ဂေါ စ အနုပသဂ္ဂေါ စာ’’တိ. အဿာတိ သုတသဒ္ဒဿ. ဥပသဂ္ဂဝသေနပိ ဓာတုသဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဝါစကော ယထာ ‘‘အနုဘဝတိ ပရာဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော’’တိ. တထာ အနုပသဂ္ဂေါပိ ဓာတုသဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ ဝိယ ဝိသေသတ္ထဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဝိဿုတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော’’တိ. ဧဝမီဒိသေသု. သောတဝိညေယျန္တိ သောတဒွါရနိဿိတေန ဝိညာဏေန ဝိညာတဗ္ဗံ၊ သသမ္ဘာရကထာ ဝါ ဧသာ၊ သောတဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ သောတဒွါရာနုသာရေန မနောဝိညာဏေန ဝိညာတဓမ္မဓရော. န ဟိ သောတဒွါရနိဿိတဝိညာဏမတ္တေန ဓမ္မော ဝိညာယတိ၊ အထ ခေါ တဒနုသာရမနောဝိညာဏေနေဝ၊ သုတဓရောတိ စ တထာ ဝိညာတဓမ္မဓရော ဝုတ္တော၊ တသ္မာ တဒတ္ထောယေဝ သမ္ဘဝတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ကမ္မဘာဝသာဓနာနိ သုတသဒ္ဒေ သမ္ဘဝန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဗ္ဗာပရပဒသမ္ဗန္ဓဝသေန အတ္ထဿ ဥပပန္နတာ၊ အနုပပန္နတာ စ ဝိညာယတိ၊ တသ္မာ သုတသဒ္ဒဿေဝ ဝသေန အယမတ္ထော ‘‘ဥပပန္နော၊ အနုပပန္နော’’တိ ဝါ န ဝိညာတဗ္ဗောတိ စောဒနာယ ပုဗ္ဗာပရပဒသမ္ဗန္ဓဝသေန ဧတဒတ္ထဿ ဥပပန္နတံ ဒဿေတုံ ‘‘မေ-သဒ္ဒဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မယာတိ အတ္ထေ သတီတိ ကတ္တုတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသဝသေန မယာတိ အတ္ထေ ဝတ္တဗ္ဗေ သတိ၊ ယဒါ မေ-သဒ္ဒဿ ကတ္တုဝသေန ကရဏနိဒ္ဒေသော၊ တဒါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မမာတိ အတ္ထေ သတီတိ သမ္ဗန္ဓီယတ္ထေ သာမိနိဒ္ဒေသဝသေန မမာတိ အတ္ထေ ဝတ္တဗ္ဗေ သတိ၊ ယဒါ သမ္ဗန္ဓဝသေန သာမိ နိဒ္ဒေသော၊ တဒါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဧဝံ သဒ္ဒတော ဉာတဗ္ဗမတ္ထံ ဝိညာပေတွာ ဣဒါနိ တေဟိ ဒဿေတဗ္ဗမတ္ထံ နိဒဿေန္တော ‘‘ဧဝမေတေသူ’’တိအာဒိမာဟ. သုတသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထဿ ဇောတကမတ္တတ္တာ နိပါတာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿန’’န္တိ. သဝနာယ ဧဝ ဟိ အာကာရော၊ နိဒဿနံ၊ အဝဓာရဏမ္ပိ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တော ဧဝံ-သဒ္ဒဿ တိဝိဓောပိ အတ္ထော သဝနကိရိယာဇောတကဘာဝေန ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ သောတဒွါရိကဝိညာဏာနံ၊ တဒဘိနိပါတာနဉ္စ မနောဒွါရိက ဝိညာဏာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ယတော သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတတ္ထေ ဣဓ သုတသဒ္ဒေါတိ ဝုတ္တော. အဝဓာရဏဖလတ္တာ သဒ္ဒပယောဂဿ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏံ၊ တသ္မာ ‘‘သုတ’’န္တိ ဧတဿ သုတမေဝါတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. ဧတေန ဟိ ဝစနေန အဝဓာရဏေန နိရာကတံ ဒဿေတိ. ယထာ ပန ယံ သုတံ သုတမေဝါတိ နိယမေတဗ္ဗံ၊ တထာ စ တံ သုတံ သမ္မာ သုတံ ဟောတီတိ အဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘အနူနာဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတိ၊ တသ္မာ ‘‘သုတ’’န္တိ ဧတဿ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ သန္ဓာယ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိနိဝတ္တနံ ကရောတိ ဒိဋ္ဌာဒီနံ ‘‘အသုတ’’န္တိ သဒ္ဒန္တရတ္ထဘာဝေန နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – န ဣဒံ မယာ အတ္တနော ဉာဏေန ဒိဋ္ဌံ၊ န စ သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ၊ အထ ခေါ သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ သုတံ သမ္မဒေဝါတိ. တဒေဝ သမ္မာ သုတဘာဝံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အနူနာ။ပေ။ ဒဿန’’န္တိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ဧဝါဒိသတ္တိယာ စေဝ၊ အညတ္ထာပေါဟနေန စ၊

ဒွိဓာ သဒ္ဒေါ အတ္ထန္တရံ၊ နိဝတ္တေတိ ယထာရဟ’’န္တိ.

အပိစ အဝဓာရဏတ္ထေ ဧဝံ-သဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာ ကရီယတီတိ တဒပေက္ခဿ သုတသဒ္ဒဿ သာဝဓာရဏတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ၊ တဒဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတိ ‘‘အနူ။ပေ။ ဒဿန’’န္တိ ဣမိနာ. သဝန-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဘာဝသဒ္ဒေန ယောဂတော ကမ္မသာဓနော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘သုယျတီ’’တိ. အနူနာဓိကတာယ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော အဝိပရီတံ၊ အဝိပရီတဿ ဝါ သုတ္တဿ ဂဟဏံ၊ တဿ နိဒဿနံ တထာ၊ ဣတိ သဝနဟေတု သုဏန္တပုဂ္ဂလသဝနဝိသေသဝသေန အယံ ယောဇနာ ကတာ.

ဧဝံ ပဒတ္တယဿ ဧကေန ပကာရေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကာရန္တရေနာပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ ယာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မဿဝနာကာရေန ပဝတ္တာ မနောဒွါရိကဝိညာဏဝီထိ၊ တဿာ. သာ ဟိ နာနာပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိတုံ သမတ္ထာ၊ န သောတဒွါရိက ဝိညာဏဝီထိ ဧကာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တနတော၊ တထာ စေဝ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေနာ’’တိ. တေန ဟိ သောတဒွါရိကဝိညာဏဝီထိ နိဝတ္တတိ. နာနပ္ပကာရေနာတိ ဝက္ခမာနေန အနေကဝိဟိတေန ဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏာကာရသင်္ခါတေန နာနာဝိဓေန အာကာရေန၊ ဧတေန ဣမိဿာ ယောဇနာယ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနန္တိ ပဝတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝပ္ပကာသနံ. ယသ္မိံ ပကာရေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဝိညာဏဝီထိ နာနပ္ပကာရေန ပဝတ္တာ၊ တဒေဝ အာရမ္မဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဓမ္မပ္ပကာသန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန သုတသဒ္ဒဿ ဓမ္မတ္ထံ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အယံ ဓမ္မော သုတော’’တိ. တဿာ ဟိ ဝိညာဏဝီထိယာ အာရမ္မဏမေဝ ‘‘အယံ ဓမ္မော သုတော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဉ္စ နိယမိယမာနံ ယထာဝုတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ အာရမ္မဏဘူတံ သုတ္တမေဝ. အယဉှေတ္ထာတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋီကရဏံ. တပ္ပါကဋီကရဏတ္ထော ဟေတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ. ဝိညာဏဝီထိယာ ကရဏဘူတာယ မယာ န အညံ ကတံ၊ ဣဒံ ပန အာရမ္မဏံ ကတံ. ကိံ ပန တန္တိ စေ? အယံ ဓမ္မော သုတောတိ. အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပါယော – အာကာရတ္ထေ ဧဝံ-သဒ္ဒေ ‘‘ဧကေနာကာရေနာ’’တိ ယော အာကာရော ဝုတ္တော၊ သော အတ္ထတော သောတဒွါရာနုသာရဝိညာဏဝီထိယာ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိဘာဝေါယေဝ၊ တေန စ တဒါရမ္မဏဘူတဿ ဓမ္မဿေဝ သဝနံ ကတံ၊ န အညန္တိ. ဧဝံ သဝနကိရိယာယ ကရဏကတ္တုကမ္မဝိသေသော ဣမိဿာ ယောဇနာယ ဒဿိတော.

အညမ္ပိ ယောဇနမာဟ ‘‘တထာ’’တိအာဒိနာ. နိဒဿနတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ နိဒဿနေန စ နိဒဿိတဗ္ဗဿာဝိနာဘာဝတော ‘‘ဧဝန္တိ နိဒဿိတဗ္ဗပ္ပကာသန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဟိ တဒဝိနာဘာဝတော ဧဝံသဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတ္တံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ၊ သုတသဒ္ဒဿ ကိရိယာပရတ္တာ၊ သဝနကိရိယာယ စ သာဓာရဏဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပဋိဗဒ္ဓတ္တာ တသ္မိဉ္စ ဝိညာဏပ္ပဗန္ဓေ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသန’’န္တိ. သာဓာရဏဝိညာဏပ္ပဗန္ဓော ဟိ ပဏ္ဏတ္တိယာ ဣဓ ပုဂ္ဂလော နာမ၊ သဝနကိရိယာ ပန တဿ ကိစ္စံ နာမ. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတိ ဝေါဟာရဝိသယတ္တာ တဿာ ကိရိယာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဣဒ’’န္တိအာဒိ ပိဏ္ဍတ္ထဒဿနံ မယာတိ ယထာဝုတ္တဝိညာဏပ္ပဗန္ဓသင်္ခါတပုဂ္ဂလဘူတေန မယာ. သုတန္တိ သဝနကိရိယာသင်္ခါတေန ပုဂ္ဂလကိစ္စေန ယောဇိတံ၊ ဣမိဿာ ပန ယောဇနာယ ပုဂ္ဂလဗျာပါရဝိသယဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ ပုဂ္ဂလဗျာပါရဿ စ နိဒဿနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ပုရိမယောဇနာယ အညထာပိ အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တသန္တာနဿာတိ ယထာဝုတ္တဝိညာဏပ္ပဗန္ဓဿ. နာနာကာရပ္ပဝတ္တိယာတိ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိယာ. နာနပ္ပကာရံ အတ္ထဗျဉ္ဇနဿ ဂဟဏံ၊ နာနပ္ပကာရဿ ဝါ အတ္ထဗျဉ္ဇနဿ ဂဟဏံ တထာ၊ တတောယေဝ သာ ‘‘အာကာရပညတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာတိ တဒေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ ‘‘ဧဝန္တိ ဟီ’’တိအာဒိနာ. အာကာရပညတ္တီတိ စ ဥပါဒါပညတ္တိယေဝ၊ ဓမ္မာနံ ပန ပဝတ္တိအာကာရမုပါဒါယ ပညတ္တတ္တာ တဒညာယ ဥပါဒါပညတ္တိယာ ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘အာကာရပညတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ ဝိသယနိဒ္ဒေသောတိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသော. သောတဗ္ဗဘူတော ဟိ ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုဘူတဿ ပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ကိရိယာယ ကတ္တုကမ္မဋ္ဌတ္တာ တဗ္ဗသေန စ တဒါဓာရဿာပိ ဒဗ္ဗဿ အာဓာရဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ၊ ဣဓ ပန ကိရိယာယ ကတ္တုပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေါ ဣစ္ဆိတောတိ ကမ္မမေဝ အာဓာရဝသေန ဝုတ္တံ၊ တေနာဟ ‘‘ကတ္တု ဝိသယဂ္ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ၊ အာရမ္မဏမေဝ ဝါ ဝိသယော. အာရမ္မဏဉှိ တဒါရမ္မဏိကဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. ဧဝမ္ပိ ဟိ အတ္ထော သုဝိညေယျတရော ဟောတိ. ယထာဝုတ္တဝစနေ ပိဏ္ဍတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ ဧတ္တကေန ယထာဝုတ္တတ္ထေန ပဒတ္တယေန၊ ကတံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. နာနာကာရပ္ပဝတ္တေနာတိ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တေန. စိတ္တသန္တာနေနာတိ ယထာဝုတ္တဝိညာဏဝီထိသင်္ခါတေန စိတ္တပ္ပဗန္ဓေန. ဂဟဏသဒ္ဒေ စေတံ ကရဏံ. စိတ္တသန္တာနဝိနိမုတ္တဿ ကဿစိ ကတ္တု ပရမတ္ထတော အဘာဝေပိ သဒ္ဒဝေါဟာရေန ဗုဒ္ဓိပရိကပ္ပိတဘေဒဝစနိစ္ဆာယ စိတ္တသန္တာနတော အညမိဝ တံသမင်္ဂိံ ကတွာ အဘေဒေပိ ဘေဒဝေါဟာရေန ‘‘စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝေါဟာရဝိသယော ဟိ သဒ္ဒေါ နေကန္တပရမတ္ထိကောတိ (ကာရကရူပသိဒ္ဓိယံ ယော ကာရေတိ သဟေတုသုတ္တံ ပဿိတဗ္ဗံ) သဝနကိရိယာဝိသယောပိ သောတဗ္ဗဓမ္မော သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနဿ ဣဓ ပရမတ္ထတော ကတ္တုဘာဝတော တဿ ဝိသယောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကတ္တု ဝိသယဂ္ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ.

အပိစ သဝနဝသေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ သဝနကိရိယာဘာဝတော တံဝသေန တဒညနာမရူပဓမ္မသမုဒါယဘူတဿ တံကိရိယာကတ္တု စ ဝိသယော ဟောတီတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပုရိမနယေ သဝနကိရိယာ၊ တက္ကတ္တာ စ ပရမတ္ထတော တထာပဝတ္တစိတ္တသန္တာနမေဝ၊ တသ္မာ ကိရိယာဝိသယောပိ ‘‘ကတ္တု ဝိသယော’’တိ ဝုတ္တော. ပစ္ဆိမနယေ ပန တထာပဝတ္တစိတ္တသန္တာနံ ကိရိယာ၊ တဒညဓမ္မသမုဒါယော ပန ကတ္တာ၊ တသ္မာ ကာမံ ဧကန္တတော ကိရိယာဝိသယောယေဝေသ ဓမ္မော၊ တထာပိ ကိရိယာဝသေန ‘‘တဗ္ဗန္တကတ္တု ဝိသယော’’တိ ဝုတ္တောတိ. တံသမင်္ဂိနောတိ တေန စိတ္တသန္တာနေန သမင်္ဂိနော. ကတ္တူတိ ကတ္တာရဿ. ဝိသယောတိ အာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ၊ အာရမ္မဏမေဝ ဝါ. သုတာကာရဿ စ ထေရဿ သမ္မာ နိစ္ဆိတဘာဝတော ‘‘ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

အပရော နယော – ယဿ။ပေ။ အာကာရပညတ္တီတိ အာကာရတ္ထေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန ယောဇနံ ကတွာ တဒေဝ အဝဓာရဏတ္ထမ္ပိ ဂဟေတွာ ဣမသ္မိံယေဝ နယေ ယောဇေတုံ ‘‘ဂဟဏံ ကတံ’’ ဣစ္စေဝ အဝတွာ ‘‘ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝဓာရဏေန ဟိ သန္နိဋ္ဌာနမိဓာဓိပ္ပေတံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ အဝဓာရဏတ္ထမ္ပိ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ အယမေဝ ယောဇနာ ကတာတိ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဣမိဿာ ပန ယောဇနာယ ဂဟဏာကာရဂါဟကတဗ္ဗိသယဝိသေသနိဒဿနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အညမ္ပိ ယောဇနမာဟ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ. ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ သုတာနံ နာနာဝိဟိတာနံ သုတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနာနံ ဥပဓာရိတရူပဿ အာကာရဿ နိဒဿနဿ၊ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနသဘာဝေါ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ တဒါကာရာဒိဘူတဿ ဥပဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတဓမ္မပ္ပဗန္ဓဗျာပါရတာယ ‘‘ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ အတ္တနာ သုတာနဉှိ အတ္ထဗျဉ္ဇနာနံ ပုန ဥပဓာရဏံ အာကာရာဒိတ္တယံ၊ တဉ္စ ဧဝံ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော. သော ပန ယံ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပဝတ္တာ၊ တဿ ဗျာပါရဘူတံ ကိစ္စမေဝ၊ တသ္မာ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပုဂ္ဂလကိစ္စံ နိဒ္ဒိသီယတီတိ. ကာမံ သဝနကိရိယာ ပုဂ္ဂလဗျာပါရောပိ အဝိသေသေန၊ တထာပိ ဝိသေသတော ဝိညာဏဗျာပါရောဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. တထာ ဟိ ပုဂ္ဂလဝါဒီနမ္ပိ သဝနကိရိယာ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ နတ္ထိ သဝနာဒီနံ ဝိသေသတော ဝိညာဏဗျာပါရဘာဝေန ဣစ္ဆိတတ္တာ. မေတိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသယတ္တာ၊ ဝိညာဏကိစ္စဿ စ သတ္တဝိညာဏာနမဘေဒကရဏဝသေန တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗတော ‘‘ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အယ’’န္တိအာဒိ တပ္ပါကဋီကရဏံ. ဧတ္ထ ဟိ သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာတိ ဧဝံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ပုဂ္ဂလကိစ္စံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ပုဂ္ဂလဿ သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂီဘာဝေန ပုဂ္ဂလကိစ္စံ နာမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဂ္ဂလကိစ္စသမင်္ဂိနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာ’’တိ အာဟ၊ တသ္မာ ‘‘ပုဂ္ဂလကိစ္စ’’န္တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌသဝနကိစ္စဝတာ ဝိညာဏေန သမင်္ဂိနာတိ အတ္ထော. ဝိညာဏဝသေန၊ လဒ္ဓသဝနကိစ္စဝေါဟာရေနာတိ စ သုတသဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝိညာဏကိစ္စံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သဝနမေဝ ကိစ္စံ ယဿာတိ တထာ. သဝနကိစ္စန္တိ ဝေါဟာရော သဝနကိစ္စဝေါဟာရော၊ လဒ္ဓေါ သော ယေနာတိ တထာ. လဒ္ဓသဝနကိစ္စဝေါဟာရေန ဝိညာဏသင်္ခါတေန ဝသေန သာမတ္ထိယေနာတိ အတ္ထော. အယံ ပန သမ္ဗန္ဓော – သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာ ပုဂ္ဂလေန မယာ လဒ္ဓသဝနကိစ္စဝေါဟာရေန ဝိညာဏဝသေန ကရဏဘူတေန သုတန္တိ.

အပိစ ‘‘ဧဝ’’န္တိ သဒ္ဒဿတ္ထော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ၊ ‘‘သုတ’’န္တိ သဒ္ဒဿတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ၊ တသ္မာ တေ တထာရူပပညတ္တိ ဥပါဒါနဘူတပုဂ္ဂလဗျာပါရဘာဝေနေဝ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. န ဟိ ပရမတ္ထတောယေဝ နိယမိယမာနေ သတိ ပုဂ္ဂလကိစ္စဝိညာဏကိစ္စဝသေန အယံ ဝိဘာဂေါ လဗ္ဘတီတိ. ဣမိဿာ ပန ယောဇနာယ ကတ္တုဗျာပါရကရဏဗျာပါရကတ္တုနိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

သဗ္ဗဿာပိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ၊ သဗ္ဗာသဉ္စ ပညတ္တီနံ ဝိဇ္ဇမာနာဒိဝသေန ဆသု ပညတ္တိဘေဒေသု အန္တောဂဓတ္တာ တာသု ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ပညတ္တီနံ သရူပံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝန္တိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဧဝ’’န္တိ စ ‘‘မေ’’တိ စ ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ အာကာရာဒိဘူတဿ ဓမ္မာနံ အသလ္လက္ခဏဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေနာတိ စ ဘူတတ္ထဥတ္တမတ္ထဝသေနာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော၊ အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ၊ သော ရူပသဒ္ဒါဒိသဘာဝေါ၊ ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိသဘာဝေါ ဝါ အတ္ထော ‘‘သစ္စိကဋ္ဌော၊ ပရမတ္ထော’’တိ စ ဝုစ္စတိ၊ ‘‘ဧဝံ မေ’’တိ ပဒါနံ ပန အတ္ထော အဘူတတ္တာ၊ အနုတ္တမတ္တာ စ န တထာ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ဘူတတ္ထဥတ္တမတ္ထသင်္ခါတေန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန ဝိသေသနဘူတေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိယေဝါတိ. ဧတေန စ ဝိသေသနေန ဗာလဇနေဟိ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ပရိကပ္ပိတံ ပညတ္တိမတ္တံ နိဝတ္တေတိ. တဒေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ၊ ဟေတုနာ ဝါ သာဓေတိ ‘‘ကိဉှေတ္ထ တ’’န္တိအာဒိနာ. ယံ ဓမ္မဇာတံ၊ အတ္ထဇာတံ ဝါ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဝါ ‘‘မေ’’တိ ဝါ နိဒ္ဒေသံ လဘေထ၊ တံ ဧတ္ထ ရူပဖဿာဒိဓမ္မသမုဒါယေ၊ ‘‘ဧဝံ မေ’’တိ ပဒါနံ ဝါ အတ္ထေ. ပရမတ္ထတော န အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ရူပဖဿာဒိဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော ပရမတ္ထတော ဧတ္ထ အတ္ထေဝ၊ ‘‘ဧဝံ မေ’’တိ ပန နိဒ္ဒိဋ္ဌော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. သုတန္တိ ပန သဒ္ဒါယတနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. ‘‘သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေနာ’’တိ စေတ္ထ အဓိကာရော. ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိ တပ္ပါကဋီကရဏံ၊ ဟေတုဒဿနံ ဝါ. ယံ တံ သဒ္ဒါယတနံ သောတေန သောတဒွါရေန၊ တန္နိဿိတဝိညာဏေန ဝါ ဥပလဒ္ဓံ အဓိဂမိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တေန ဟိ သဒ္ဒါယတနမိဓ ဂဟိတံ ကမ္မသာဓနေနာတိ ဒဿေတိ.

ဧဝံ အဋ္ဌကထာနယေန ပညတ္တိသရူပံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာမုတ္တကေနာပိ နယေန ဝုတ္တေသု ဆသု ပညတ္တိဘေဒေသု ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ပညတ္တီနံ သရူပံ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘တထာ’’တိအာဒိမာဟ. ဥပါဒါပညတ္တိ အာဒယော ဟိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာတော မုတ္တာ သင်္ဂဟကာရေနေဝ အာစရိယေန ဝုတ္တာ. ဝိတ္ထာရော အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယ ဂဟေတဗ္ဗော. တံ တန္တိ တံ တံ ဓမ္မဇာတံ၊ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏဿ ပစ္စာမသနဝသေန ဧဝန္တိ စ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ဥပါဒါယ မေတိ စ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ရူပဝေဒနာဒိဘေဒေဟိ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ နိဿာယ ကာရဏံ ကတွာ ပညတ္တိ ဥပါဒါပညတ္တိ ယထာ ‘‘တာနိ တာနိ အင်္ဂါနိ ဥပါဒါယ ရထော ဂေဟံ၊ တေ တေ ရူပရသာဒယော ဥပါဒါယ ဃဋော ပဋော၊ စန္ဒိမသူရိယပရိဝတ္တာဒယော ဥပါဒါယ ကာလော ဒိသာ’’တိအာဒိ. ပညပေတဗ္ဗဋ္ဌေန စေသာ ပညတ္တိ နာမ၊ န ပညာပနဋ္ဌေန. ယာ ပန တဿ အတ္ထဿ ပညာပနာ၊ အယံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိယေဝ. ဒိဋ္ဌာဒီနိဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတောတိ ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတေ ဥပနိဓာယ ဥပတ္ထမ္ဘံ ကတွာ အပေက္ခိတွာ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝဝိရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ဝတ္တမာနောပိ ဟိ သုတဝေါဟာရော ‘‘ဒုတိယံ တတိယ’’န္တိအာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒီနိ ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတေ အပေက္ခိတွာ ပဝတ္တော ‘‘ဥပနိဓာပညတီ’’တိ ဝုစ္စတေ. သာ ပနေသာ အနေကဝိဓာ တဒညပေက္ခူပနိဓာ ဟတ္ထဂတူပနိဓာ သမ္ပယုတ္တူပနိဓာသမာရောပိတူပနိဓာ အဝိဒူရဂတူပနိဓာ ပဋိဘာဂူပနိဓာ တဗ္ဗဟုလူပနိဓာတဗ္ဗိသိဋ္ဌူပနိဓာ’’တိအာဒိနာ. တာသု အယံ ‘‘ဒုတိယံ တတိယ’’န္တိအာဒိကာ ဝိယ ပဌမာဒီနံ ဒိဋ္ဌာဒီနံ အညမညမပေက္ခိတွာ ဝုတ္တတ္တာ တဒညပေက္ခူပနိဓာပညတ္တိ နာမ.

ဧဝံ ပညတ္တိယာပိ အတ္ထာဓိဂမနီယတာသင်္ခါတံ ဒဿေတဗ္ဗတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဒသာမတ္ထိယေန ဒီပေတဗ္ဗမတ္ထံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒီပေန္တော ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနတ္တယေ. စ-သဒ္ဒေါ ဥပနျာသော အတ္ထန္တရံ အာရဘိတုကာမေန ယောဇိတတ္တာ. ‘‘သုတ’’န္တိ ဝုတ္တေ အသုတံ န ဟောတီတိ ပကာသိတောယမတ္ထော၊ တသ္မာ တထာ သုတ-သဒ္ဒေန ပကာသိတာ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓသုတ္တဿ ပကာရဝိသေသာ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ထေရေန ပစ္စာမဋ္ဌာတိ တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန အသမ္မောဟော ဒီပိတော နာမ၊ တေနာဟ ‘‘ဧဝန္တိ ဝစနေန အသမ္မောဟံ ဒီပေတီ’’တိ. အသမ္မောဟန္တိ စ ယထာသုတေ သုတ္တေ အသမ္မောဟံ. တဒေဝ ယုတ္တိယာ၊ ဗျတိရေကေန စ သမတ္ထေဟိ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနဉ္စ သုတ္တံ နာနပ္ပကာရံ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓဉ္စ. ဧဝံ နာနပ္ပကာရေ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓေ သုတ္တေ ကထံ သမ္မူဠှော နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသမတ္ထော ဘဝိဿတိ. ဣမာယ ယုတ္တိယာ၊ ဣမိနာ စ ဗျတိရေကေန ထေရဿ တတ္ထ အသမ္မူဠှဘာဝသင်္ခါတော ဒီပေတဗ္ဗော အတ္ထော ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမီဒိသေသု ယထာရဟံ. ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဥပရိ ထေရေန ဒဿိယမာနတ္တာ ‘‘သုတ္တဿ အသမ္မောသံ ဒီပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာလန္တရေနာတိ သုတကာလတော အပရေန ကာလေန. ယဿ။ပေ။ ပဋိဇာနာတိ၊ ထေရဿ ပန သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ အနဿမာနံ အသမ္မုဋ္ဌံ တိဋ္ဌတိ၊ တသ္မာ သော ဧဝံ ပဋိဇာနာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဒီပိတေန ပန အတ္ထေန ကိံ ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘ဣစ္စဿာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣစ္စဿာတိ ဣတိ အဿ၊ တသ္မာ အသမ္မောဟဿ၊ အသမ္မောသဿ စ ဒီပိတတ္တာ အဿ ထေရဿပညာသိဒ္ဓီတိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓော. အသမ္မောဟေနာတိ သမ္မောဟာဘာဝေန. ပညာဝဇ္ဇိတသမာဓိအာဒိဓမ္မဇာတေန တံသမ္ပယုတ္တာယ ပညာယ သိဒ္ဓိ သဟဇာတာဒိသတ္တိယာ သိဇ္ဈနတော. သမ္မောဟပဋိပက္ခေန ဝါ ပညာသင်္ခါတေန ဓမ္မဇာတေန. သဝနကာလသမ္ဘူတာယ ဟိ ပညာယ တဒုတ္တရိကာလပညာသိဒ္ဓိ ဥပနိဿယာဒိကောဋိယာ သိဇ္ဈနတော. ဣတရတ္ထာပိ ယထာရဟံ နယော နေတဗ္ဗော.

ဧဝံ ပကာသိတေန ပန အတ္ထေန ကိံ ဝိဘာဝိတန္တိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထာတိ တေသု ဒုဗ္ဗိဓေသု ဓမ္မေသု. ဗျဉ္ဇနာနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော၊ ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယံ၊ တသ္မာ တတ္ထ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော၊ ပညာ ပန ဂုဏီဘူတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိအာဒိ. ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ဟိ နိဗ္ဗစနံ၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ စေတ္ထ ပဓာနဘာဝေါ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁) ဝိယ. အပိစ ယထာ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု အာဝဇ္ဇနာဒယော ပုဗ္ဗင်္ဂမာ သမာနာပိ တဒါရမ္မဏဿ အဝိဇာနနတော အပ္ပဓာနဘူတာ၊ ဧဝံ ပုဗ္ဗင်္ဂမာယပိ အပ္ပဓာနတ္တေ သတိ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဧတိဿာတိ နိဗ္ဗစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ စေတ္ထ ပုရေစာရိဘာဝေါ. ဣတိ သဟဇာတပုဗ္ဗင်္ဂမော ပုရေဇာတပုဗ္ဗင်္ဂမောတိ ဒုဝိဓောပိ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဣဓ သမ္ဘဝတိ၊ ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ သတိ ‘‘ပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ယထာသမ္ဘဝမေသ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ဝိဘာဝိတေန သမတ္ထတာဝစနေန ကိမနုဘာဝိတန္တိ အာဟ ‘‘တဒုဘယသမတ္ထတာယောဂေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနေန ပရိပုဏ္ဏဿ၊ သင်္ကာသနာဒီဟိ ဝါ ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ၊ အက္ခရာဒီဟိ စ ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ သမန္နာဂတဿ၊ အတ္ထဗျဉ္ဇနသင်္ခါတေန ဝါ ရသေန သာဒုရသဿ. ပရိယတ္တိဓမ္မောယေဝ နဝလောကုတ္တရရတနသန္နိဓာနတော သတ္တဝိဓဿ၊ ဒသဝိဓဿ ဝါ ရတနဿ သန္နိဓာနော ကောသော ဝိယာတိ ဓမ္မကောသော၊ တထာ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရော၊ တတ္ထ နိယုတ္တောတိ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော. အထ ဝါ နာနာရာဇဘဏ္ဍရက္ခကော ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဓမ္မဿ အနုရက္ခကော ဘဏ္ဍာဂါရိကောတိ တမေဝ သဒိသတာကာရဏဒဿနေန ဝိသေသေတွာ ‘‘ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော’’တိ ဝုတ္တော. ယထာဟ –

‘‘ဗဟုဿုတော ဓမ္မဓရော၊ သဗ္ဗပါဌီ စ သာသနေ၊

အာနန္ဒော နာမ နာမေန၊ ဓမ္မာရက္ခော တဝံ မုနေ’’တိ. (အပ. ၁.၅၄၂)၊

အညထာပိ ဒီပေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိနာ၊ ဧဝံ သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာ တဗ္ဗိသယေဟိ တေဟိ အတ္ထေဟိ ယောနိသော မနသိကာရဿ ဒီပနံ ယုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ယောနိ။ပေ။ ဒီပေတီ’’တိ. ‘‘အယောနိသော’’တိအာဒိနာ ဗျတိရေကေန ဉာပကဟေတုဒဿနံ. တတ္ထ ကတ္ထစိ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ၊ သော ကာရဏေ၊ ကသ္မာတိ အတ္ထော၊ ဣမိနာ ဝစနေနေဝ ယောနိသော မနသိကရောတော နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသမ္ဘဝတော အဂ္ဂိ ဝိယ ဓူမေန ကာရိယေန ကာရဏဘူတော သော ဝိညာယတီတိ တဒနွယမ္ပိ အတ္ထာပတ္တိယာ ဒဿေတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ. ‘‘ဗြဟ္မဇာလံ အာဝုသော ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိ ပုစ္ဆာဝသေန အဓုနာ ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ ‘‘သုတ’’န္တိ ပဒေန ဝုစ္စမာနံ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သဝနံ သမာဓာနမန္တရေန န သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိက္ခေပံ ဒီပေတီ’’တိ. ‘‘ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ ဗျတိရေကကာရဏေန ဉာပကဟေတုံ ဒဿေတွာ တဒေဝ သမတ္ထေတိ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ. သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ သဗ္ဗေန အတ္ထဗျဉ္ဇနဒေသကပယောဇနာဒိနာ သမ္ပတ္တိယာ. ကိံ ဣမိနာ ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘ယောနိသော မနသိကာရေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဓမ္မဒွယေ. ‘‘န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော’’တိအာဒိနာ ကာရဏဘူတေန အဝိက္ခေပေန၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ ဖလဘူတဿ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ သိဒ္ဓိယာ ဧဝ သမတ္ထနံ ဝုတ္တံ၊ အဝိက္ခေပေန ပန သပ္ပုရိသူပနိဿယဿ သိဒ္ဓိယာ သမတ္ထနံ န ဝုတ္တံ. ကသ္မာတိ စေ? ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ သပ္ပုရိသေ ပယိရုပါသနာဘာဝဿ အတ္ထတော သိဒ္ဓတ္တာ. အတ္ထဝသေနေဝ ဟိ သော ပါကဋောတိ န ဝုတ္တော.

ဧတ္ထာဟ – ယထာ ယောနိသော မနသိကာရေန ဖလဘူတေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာနံ ကာရဏဘူတာနံ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ တဒဝိနာဘာဝတော၊ ဧဝံ အဝိက္ခေပေန ဖလဘူတေန သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာနံ ကာရဏဘူတာနံ သိဒ္ဓိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ အဿုတဝတော၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယဝိရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော’’တိအာဒိသမတ္ထနဝစနေန အဝိက္ခေပေန၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ ကာရဏဘူတေန သဒ္ဓမ္မဿဝနဿေဝ ဖလဘူတဿ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ၊ ကသ္မာ ပနေဝံ ဝုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – အဓိပ္ပါယန္တရသမ္ဘဝတော ဟိ တထာ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ. အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပါယော – သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာ န ဧကန္တေန အဝိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဗာဟိရကာရဏတ္တာ၊ အဝိက္ခေပေါ ပန သပ္ပုရိသူပနိဿယော ဝိယ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ ဧကန္တကာရဏံ အဇ္ဈတ္တိကကာရဏတ္တာ၊ တသ္မာ ဧကန္တကာရဏေ ဟောန္တေ ကိမတ္ထိယာ အနေကန္တကာရဏံ ပတိ ဖလဘာဝပရိကပ္ပနာတိ တထာယေဝေတဿ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ ပဌမံ ဖလေန ကာရဏဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ နဒီပူရေန ဝိယ ဥပရိ ဝုဋ္ဌိသဗ္ဘာဝဿ၊ ဒုတိယံ ကာရဏေန ဖလဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ ဧကန္တဝဿိနာ ဝိယ မေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝုဋ္ဌိပဝတ္တိယာ.

‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိနာ အညထာပိ ဒီပေတဗ္ဗတ္ထမာဟ၊ ယသ္မာ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝန္တိ။ပေ။ နာနာကာရနိဒ္ဒေသောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ၊ သော စ အာကာရောတိ သောတဒွါရာနုသာရဝိညာဏဝီထိသင်္ခါတဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏသင်္ခါတော သော ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပ္ပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတ္တိဩဂါဟနာကာရော. ဧဝံ ဘဒ္ဒကောတိ နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိဘာဝကာရဏတ္တာ ဧဝံ ယထာဝုတ္တေန နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏေန သုန္ဒရော သေဋ္ဌော၊ သမာသပဒံ ဝါ ဧတံ ဧဝံ ဤဒိသော ဘဒ္ဒေါ ယဿာတိ ကတွာ. န ပဏိဟိတော အပ္ပဏိဟိတော၊ သမ္မာ အပ္ပဏိ ဟိတော အတ္တာ ယဿာတိ တထာ၊ တဿ. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိန္တိ အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတဂုဏဒွယသမ္ပတ္တိံ. ဂုဏဿေဝ ဟိ အပရာပရဝုတ္တိယာ ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကဘာဝေါ. စရန္တိ ဝါ ဧတေန သတ္တာ သမ္ပတ္တိဘဝံ၊ သမ္ပတ္တိဘဝေသူတိ ဝါ စက္ကံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ၊ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၁) ပစ္ဆိမဘာဝေါ စေတ္ထ ဒေသနာက္ကမဝသေနေဝ. ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိန္တိ ပတိရူပဒေသဝါသသပ္ပုရိသူပနိဿယသင်္ခါတဂုဏဒွယသမ္ပတ္တိံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. တသ္မာတိ ပုရိမကာရဏံ ပုရိမဿေဝါတိ ဣဓ ကာရဏမာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ.

တေန ကိံ ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘ဣစ္စဿာ’’တိအာဒိ. ဣတိ ဣမာယ စတုစက္ကသမ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာယ. အဿ ထေရဿ. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာတိ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယဿ အတ္ထိဘာဝေန သိဒ္ဓိယာ. အာသယသုဒ္ဓီတိ ဝိပဿနာဉာဏသင်္ခါတာယ အနုလောမိကခန္တိယာ၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ-မဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတဿ ယထာဘူတဉာဏဿ စာတိ ဒုဝိဓဿာပိ အာသယဿ အသုဒ္ဓိဟေတုဘူတာနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝေန သုဒ္ဓိ. တဒေဝ ဟိ ဒွယံ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတာနံ သုဒ္ဓသတ္တာနံ အာသယော. သမ္မာပဏိဟိတတ္တော ဟိ ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော သုဒ္ဓါသယော ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာပဏိဟိတံ စိတ္တံ၊ သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ၊ (ဓ. ပ. ၄၃) ‘‘ကတပုညောသိ တွံ အာနန္ဒ၊ ပဓာနမနုယုဉ္ဇ ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇) စ. ကေစိ ပန ‘‘ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော အာသယော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ ‘‘တာယ စ အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ ဝစနေန ဝိရောဓတော. ဧဝမ္ပိ မဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတဿ အာသယဿ သုဒ္ဓိ န ယုတ္တာ တာယ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိယာ အဝတ္တဗ္ဗတောတိ? နော န ယုတ္တော ပုရိမဿ မဂ္ဂဿ၊ ပစ္ဆိမာနံ မဂ္ဂါနံ၊ ဖလာနဉ္စ ကာရဏဘာဝတော. ပယောဂသုဒ္ဓီတိ ယောနိသောမနသိကာရပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဓမ္မဿဝနပယောဂဿ ဝိသဒဘာဝေန သုဒ္ဓိ၊ သဗ္ဗဿ ဝါ ကာယဝစီပယောဂဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝေန သုဒ္ဓိ. ပတိရူပဒေသဝါသီ၊ ဟိ သပ္ပုရိသသေဝီ စ ယထာဝုတ္တဝိသုဒ္ဓပယောဂေါ ဟောတိ. တထာဝိသုဒ္ဓေန ယောနိသောမနသိကာရပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဓမ္မဿဝနပယောဂေန၊ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝါဝဟေန စ ကာယဝစီပယောဂေန အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတိ၊ တထာဘူတော စ ထေရော၊ တေန ဝိညာယတိ ပုရိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ ထေရဿ ပယောဂသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါဝါတိ. တေန ကိံ ဝိဘာဝိတန္တိ အာဟ ‘‘တာယ စာ’’တိအာဒိ. အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီတိ ပဋိဝေဓသင်္ခါတေ အဓိဂမေ ဆေကဘာဝသိဒ္ဓိ. အဓိဂမေတဗ္ဗတော ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗတော ပဋိဝေဓော ‘‘အဓိဂမော’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော၊ အာဂမောတိ စ ပရိယတ္တိ အာဂစ္ဆန္တိ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒယော ဧတေန၊ အာဘုသော ဝါ ဂမိတဗ္ဗော ဉာတဗ္ဗောတိ ကတွာ.

တေန ကိမနုဘာဝိတန္တိ အာဟ ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ. ဣတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန၊ တသ္မာ သိဒ္ဓတ္တာတိ ဝါ ကာရဏနိဒ္ဒေသော. ဝစနန္တိ နိဒါနဝစနံ လောကတော၊ ဓမ္မတော စ သိဒ္ဓါယ ဥပမာယ တမတ္ထံ ဉာပေတုံ ‘‘အရုဏုဂ္ဂံ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဥပမာယ မိဓေကစ္စေ၊ အတ္ထံ ဇာနန္တိ ပဏ္ဍိတာ’’တိ (ဇာ. ၂.၁၉.၂၄) ဟိ ဝုတ္တံ. အရုဏောတိ သူရိယဿ ဥဒယတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥဋ္ဌိတရံသိ၊ တဿ ဥဂ္ဂံ ဥဂ္ဂမနံ ဥဒယတော ဥဒယန္တဿ ဥဒယာဝါသမုဂ္ဂစ္ဆတော သူရိယဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစရံ ဘဝိတုံ အရဟတိ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အာဂမာဓိဂမဗျတ္တိယာ ဤဒိသဿ ထေရဿ ဝုတ္တနိဒါနဝစနံ ဘဂဝတော ဝစနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဘဝိတုမရဟတိ၊ နိဒါနဘာဝံ ဂတံ ဟောတီတိ ဣဒမတ္ထဇာတံ အနုဘာဝိတန္တိ.

ဣဒါနိ အပရမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ အသမ္မောဟာသမ္မောသသင်္ခါတဿ ဒီပေတဗ္ဗဿတ္ထဿ ဒီပကေဟိ ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒေဟိ ပကာသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပကာသေန္တော ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေန၊ သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေနာ’’တိ စ ဣမိနာ တေဟိ သဒ္ဒေဟိ ပုဗ္ဗေ ဒီပိတံ အသမ္မောဟာသမ္မောသသင်္ခါတံ ဒီပေတဗ္ဗတ္ထမာဟ အသမ္မောဟေန နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဿ၊ အသမ္မောသေန စ သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒပဋိဝေဓဿ သိဇ္ဈနတော. ‘‘အတ္တနော’’တိအာဒီဟိ ပန ပကာသေတဗ္ဗတ္ထံ. တေန ဝုတ္တံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ‘‘နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေနာတိအာဒိနာ ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒါနံ ထေရဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနေသု အသမ္မောဟာသမ္မောသဒီပနတော စတုပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁). ဟေတုဂဗ္ဘဉ္စေတံ ပဒဒွယံ၊ နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသင်္ခါတဿ၊ သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒ-ပဋိဝေဓသင်္ခါတဿ စ ဒီပေတဗ္ဗတ္ထဿ ဒီပကတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သန္တဿ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဘာဝေါ သဗ္ဘာဝေါ၊ အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဟိ သမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝေါ တထာ. ‘‘သမ္ဘဝ’’န္တိပိ ပါဌော၊ သမ္ဘဝနံ သမ္ဘဝေါ၊ အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တီနံ သမ္ဘဝေါ တထာ. ဧဝံ ဣတရတ္ထာပိ. ‘‘သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေနာ’’တိ ဧတေန ပန အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဓာနတော၊ ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သာမညေနေဝ ဝုတ္တေပိ သောတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ အာမသတီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ သောတဗ္ဗဓမ္မသင်္ခါတာယ ပါဠိယာ နိဒဿေတဗ္ဗာနံ ဘာသိတတ္ထပယောဇနတ္ထာနံ၊ တီသု စ ဉာဏေသု ပဝတ္တဉာဏဿ နာနပ္ပကာရဘာဝတော တဗ္ဘာဝပဋိဝေဓဒီပကေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝဒီပနံ ယုတ္တံ၊ သောတဗ္ဗဓမ္မဿ ပန အတ္ထာဓိဂမဟေတုတော၊ တံဝသေန စ တဒဝသေသဟေတုပ္ပဘေဒဿ ဂဟိတတ္တာ၊ နိရုတ္တိဘာဝတော စ သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒဒီပကေန သုတ-သဒ္ဒေန ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝဒီပနံ ယုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဒေဝတ္ထဉှိ ဉာပေတုံ ‘‘အသမ္မောဟဒီပကေန၊ အသမ္မောသဒီပကေနာ’’တိ စ အဝတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ.

ဧဝံ အသမ္မောဟာသမ္မောသသင်္ခါတဿ ဒီပေတဗ္ဗဿတ္ထဿ ဒီပကေဟိ ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒေဟိ ပကာသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ယောနိသောမနသိကာရာဝိက္ခေပသင်္ခါတဿ ဒီပေတဗ္ဗဿတ္ထဿ ဒီပကေဟိပိ တေဟိ ပကာသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပကာသေန္တော ‘‘ဧဝန္တိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဧဝန္တိ။ပေ။ ဘာသမာနော၊ သုတန္တိ ဣဒံ။ပေ။ ဘာသမာနော’’တိ စ ဣမိနာ တေဟိ သဒ္ဒေဟိ ပုဗ္ဗေ ဒီပိတံ ယောနိသောမနသိကာရာဝိက္ခေပသင်္ခါတံ ဒီပေတဗ္ဗတ္ထမာဟ၊ ‘‘ဧတေ မယာ’’တိအာဒီဟိ ပန ပကာသေတဗ္ဗတ္ထံ သဝနယောဂဒီပကန္တိ စ အဝိက္ခေပဝသေန သဝနယောဂဿ သိဇ္ဈနတော တဒေဝ သန္ဓာယာဟ. တထာ ဟိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘သဝနဓာရဏဝစီပရိစရိယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ ဝိသေသေန သောတာဝဓာရဏပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ အဝိက္ခေပဒီပကေန သုတသဒ္ဒေန ယောဇေတွာ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁). မနောဒိဋ္ဌီဟိ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ အနုပေက္ခနသုပ္ပဋိဝေဓာ ဝိသေသတော မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါ၊ တသ္မာ တဒ္ဒီပကဝစနေနေဝ ဧတေ မယာ ဓမ္မာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ ဣမမတ္ထံ ပကာသေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ စ။ပေ။ ဒီပေတီ’’တိ တတ္ထ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ၊ ဣဓ သမာဓိ၊ ဣဓ ပညာ၊ ဧတ္တကာဝ ဧတ္ထ အနုသန္ဓယော’’တိအာဒိဘေဒေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိသင်္ခါတာယ၊ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထာပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ.

သဝနဓာရဏဝစီပရိစရိယာ စ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ ဝိသေသေန သောတာဝဓာရဏပဋိဗဒ္ဓါ၊ တသ္မာ တဒ္ဒီပကဝစနေနေဝ ဗဟူ မယာ ဓမ္မာ သုတာ ဓာတာ ဝစသာ ပရိစိတာတိ ဣမမတ္ထံ ပကာသေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုတန္တိ ဣဒံ။ပေ။ ဒီပေတီ’’တိ. တတ္ထ သုတာတိ သောတဒွါရာနုသာရေန ဝိညာတာ. ဓာတာတိ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ မနသိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန ဥပဓာရိတာ. ဝစသာ ပရိစိတာတိ ပဂုဏတာသမ္ပာဒနေန ဝါစာယ ပရိစိတာ သဇ္ဈာယိတာ. ဣဒါနိ ပကာသေတဗ္ဗတ္ထဒွယဒီပကေန ယထာဝုတ္တသဒ္ဒဒွယေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘တဒုဘယေနပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တဒုဘယေနာတိ ပုရိမနယေ၊ ပစ္ဆိမနယေ စ ယထာဝုတ္တဿ ပကာသေတဗ္ဗဿတ္ထဿ ပကာသကေန တေန ဒုဗ္ဗိဓေန သဒ္ဒေန. အတ္ထဗျဉ္ဇနပါရိပူရိံ ဒီပေန္တောတိ အာဒရဇနနဿ ကာရဏဝစနံ. တဒေဝ ကာရဏံ ဗျတိရေကေန ဝိဝရတိ၊ ယုတ္တိယာ ဝါ ဒဠှံ ကရောတိ ‘‘အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဉှီ’’တိအာဒိနာ. အသုဏန္တောတိ စေတ္ထ လက္ခဏေ၊ ဟေတုမှိ ဝါ အန္တ-သဒ္ဒေါ. မဟတာ ဟိတာတိ မဟန္တတော ဟိတသ္မာ. ပရိဗာဟိရောတိ သဗ္ဗတော ဘာဂေန ဗာဟိရော.

ဧတေန ပန ဝိဘာဝေတဗ္ဗတ္ထဒီပကေန သဒ္ဒဒွယေန အနုဘာဝေတဗ္ဗတ္ထမနုဘာဝေန္တော ‘‘ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဗ္ဗေ ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္ထေ ယောဇိတာယေဝ ဧတေ သဒ္ဒါ ဣဓ ဧကဿေဝါနုဘာဝတ္ထဿ အနုဘာဝကဘာဝေန ဂဟိတာတိ ဉာပေတုံ ‘‘သကလေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စ မေ-သဒ္ဒေါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပုဗ္ဗေန ယောဇိတော၊ တဒပေက္ခာနံ ပန ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒါနံ သဟစရဏတော၊ အဝိနာဘာဝတော စ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာဂတပ္ပဝေဒိတန္တိ တထာဂတေန ပကာရတော ဝိဒိတံ၊ ဘာသိတံ ဝါ. အတ္တနော အဒဟန္တောတိ အတ္တနိ ‘‘မမေဒ’’န္တိ အဋ္ဌပေန္တော. ဘုမ္မတ္ထေ စေတံ သာမိဝစနံ. အသပ္ပုရိသဘူမိန္တိ အသပ္ပုရိသဝိသယံ၊ သော စ အတ္ထတော အပကတညုတာသင်္ခါတာ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပါပဘိက္ခု တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’’တိ (ပါရာ. ၁၉၅) ဧဝံ မဟာစောရဒီပကေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာ၊ တထာ စာဟ ‘‘တထာဂတ။ပေ။ အဒဟန္တော’’တိ. ဟုတွာတိ စေတ္ထ သေသော. တထာ သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနန္တောတိ သပ္ပုရိသဘူမိဩက္ကမနသရူပကထနံ. နနု စ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ‘‘မမေတံ ဝစန’’န္တိ အဓိမာနဿ၊ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနဉ္စ တဒါသင်္ကာယ အဘာဝတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမတိက္ကမာဒိဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာတိ? နယိဒမေဝံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဝဒန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော အနုဘာဝိတောတိ အတ္ထဿေဝ ဒဿနတော. တေန ဟိ အနုဘာဝေတဗ္ဗမတ္ထံယေဝ တထာ ဒဿေတိ၊ န ပန အာနန္ဒတ္ထေရဿ အဓိမာနဿ၊ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနဉ္စ တဒါသင်္ကာယ သမ္ဘဝန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ဒေဝတာနံ ပရိဝိတက္ကာပေက္ခံ တထာဝစနံ၊ တသ္မာ ဧဒိသီ စောဒနာ အနဝကာသာ’’တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ ကိရ သမယေ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဘဂဝါ စ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ အယဉ္စာယသ္မာ အာနန္ဒော ဒေသနာကုသလော၊ ဣဒါနိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ သကျကုလပ္ပသုတော တထာဂတဿ ဘာတာ၊ စူဠပိတုပုတ္တော စ၊ ကိံ နု ခေါ သော သယံ သစ္ဆိကတံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ ဥဒါဟု ဘဂဝတောယေဝ ဝစနံ ယထာသုတ’’န္တိ၊ တေသမေဝ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ တဒဘိပရိဟရဏတ္ထံ အသပ္ပုရိသဘူမိသမတိက္ကမနာဒိအတ္ထော အနုဘာဝိတောတိ. သာယေဝ ယထာဝုတ္တာ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာ အသဒ္ဓမ္မော၊ တဒဝတ္ထာနောက္ကမနသင်္ခါတာ စ သာဝကတ္တပဋိဇာနနာ သဒ္ဓမ္မော. ဧဝံ သတိ ပရိယာယန္တရေန ပုရိမတ္ထမေဝ ဒဿေတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အပိစ ကုဟနလပနာဒိဝသေန ပဝတ္တော အကုသလရာသိ အသဒ္ဓမ္မော၊ တဗ္ဗိရဟိတဘာဝေါ စ သဒ္ဓမ္မော.‘‘ကေဝလ’’န္တိအာဒိနာပိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပရိယာယန္တရေန ဒဿနံ၊ ယထာဝုတ္တာယ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာယ ပရိမောစေတိ. သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနနေန သတ္ထာရံ အပဒိသတီတိ အတ္ထော. အပိစ သတ္ထုကပ္ပါဒိကိရိယတော အတ္တာနံ ပရိမောစေတိ တက္ကိရိယာသင်္ကာယ သမ္ဘဝတော. ‘‘သတ္ထု ဘဂဝတောယေဝ ဝစနံ မယာသုတ’’န္တိ သတ္ထာရံ အပဒိသတီတိ အတ္ထန္တရမနုဘာဝနံ ဟောတိ. ‘‘ဇိနဝစန’’န္တိအာဒိပိ ပရိယာယန္တရဒဿနံ၊ အတ္ထန္တရမနုဘာဝနမေဝ ဝါ. အပ္ပေတီတိ နိဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေသု ယထာရဟံ သတ္တေ နေတီတိ နေတ္တိ၊ ဓမ္မောယေဝ နေတ္တိ တထာ. ဝုတ္တနယေန စေတ္ထ ဥဘယထာ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အပရမ္ပိ အနုဘာဝေတဗ္ဗမတ္ထမနုဘာဝေတိ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ဥပ္ပါဒိတဘာဝတန္တိ ဒေသနာဝသေန ပဝတ္တိတဘာဝံ. ပုရိမဝစနံ ဝိဝရန္တောတိ ဘဂဝတာ ဒေသိတဝသေန ပုရိမတရံ သံဝိဇ္ဇမာနံ ဘဂဝတာ ဝစနမေဝ ဥတ္တာနိံ ကရောန္တော၊ ဣဒံ ဝစနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏေဟိ ဝိသာရဒဿ၊ ဝိသာရဒဟေတုဘူတစတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏသမ္ပန္နဿ ဝါ. ဒသဉာဏဗလဓရဿ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝသင်္ခါတေ ဥတ္တမဋ္ဌာနေ ဌိတဿ၊ ဥသဘဿ ဣဒန္တိ ဝါ အတ္ထေန အာသဘသင်္ခါတေ အကမ္ပနသဘာဝဘူတေ ဌာနေ ဌိတဿ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ၊ ယဒါ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ပေ။ သော ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၄.၃၃) သီဟောပမသုတ္တာဒီသု အာဂတေန အနေကနယေန သီဟနာဒနဒိနော. သဗ္ဗသတ္တေသု၊ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝါ ဥတ္တမဿ. န စေတ္ထ နိဒ္ဓါရဏလက္ခဏာဘာဝတော နိဒ္ဓါရဏဝသေန သမာသော. သဗ္ဗတ္ထ ဟိ သက္ကတဂန္ထေသု၊ သာသနဂန္ထေသု စ ဧဝမေဝ ဝုတ္တံ. ဓမ္မေန သတ္တာနမိဿရဿ. ဓမ္မဿေဝ ဣဿရဿ တဒုပ္ပါဒနဝသေနာတိပိ ဝဒန္တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝတ္ထဿ ပရိယာယန္တရဒီပနံ. ဓမ္မေန လောကဿ ပဒီပမိဝ ဘူတဿ၊ တဒုပ္ပါဒကဘာဝေန ဝါ ဓမ္မသင်္ခါတပဒီပသမ္ပန္နဿ. ‘‘ဓမ္မကာယောတိ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၈) ဟိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မေန လောကပဋိသရဏဘူတဿ၊ ဓမ္မသင်္ခါတေန ဝါ ပဋိသရဏေန သမ္ပန္နဿ. ‘‘ယံနူနာဟံ။ပေ။ တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံ ကတွာ မာနေတွာ ပူဇေတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (အ. နိ. ၄.၂၁၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၃) ဟိ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိသဒ္ဓမ္မသင်္ခါတဿ ဝရစက္ကဿ ပဝတ္တိနော၊ သဒ္ဓမ္မာနမေတဿ ဝါ အာဏာစက္ကဝရဿ ပဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တဿ ဘဂဝတော ဣဒံ ဝစနံ သမ္မုခါဝ မယာ ပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနေတိ ပဒသမုဒါယဘူတေ ဝါကျေ. ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါတိ ဧတ္ထ ဒဠှတရံ နိဝိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ ကင်္ခါ. နာတိသံသပ္ပနံ မတိဘေဒမတ္တံ ဝိမတိ. သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာတိ တထာ အကတ္တဗ္ဗဘာဝကာရဏဝစနံ. အတ္တနာဥပ္ပါဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမဝစနံ ဝိဝရန္တောတိ ပန အဿဒ္ဓိယဝိနာသနဿ၊ သဒ္ဓါသမ္ပဒမုပ္ပါဒနဿ စ ကာရဏဝစနံ. ‘‘တေနေတ’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥဒါနဝသေန ဒဿေတိ.

‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဧဝံ ဝဒန္တော ဂေါတမဂေါတ္တဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာဝကော၊ ဂေါတမဂေါတ္တသမ္ဗန္ဓော ဝါ သာဝကော အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝတာ ဘာသိတဘာဝဿ၊ သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝဿ စ သူစနတော၊ တထာသူစနေနေဝ စ ခလိတဒုန္နိရုတ္တာဒိဂဟဏဒေါသာဘာဝဿ သိဇ္ဈနတော သာသနေ အဿဒ္ဓံ ဝိနာသယတိ၊ သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပဉ္စမာဒယော တိဿော အတ္ထယောဇနာ အာကာရာဒိအတ္ထေသု အဂ္ဂဟိတဝိသေသမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ၊ တတော ပရာ တိဿော အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝိဘာဝိတာ၊ ပစ္ဆိမာ ပန တိဿော ယထာက္ကမံ အာကာရတ္ထံ၊ နိဒဿနတ္ထံ၊ အဝဓာရဏတ္ထဉ္စ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ယောဇိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘ဒဿနံ ဒီပနဉ္စာပိ၊ ပကာသနံ ဝိဘာဝနံ၊

အနုဘာဝနမိစ္စတ္ထော၊ ကိရိယာယောဂေန ပဉ္စဓာ.

ဒဿိတော ပရမ္ပရာယ၊ သိဒ္ဓေါ နေကတ္ထဝုတ္တိယာ၊

ဧဝံ မေ သုတမိစ္စေတ္ထ၊ ပဒတ္တယေ နယညုနာ’’တိ.

ဧက-သဒ္ဒေါ ပန အညသေဋ္ဌာသဟာယသင်္ချာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇) အညတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈၊ ပါရာ. ၁၁) သေဋ္ဌေ၊ ‘‘ဧကောဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၅၊ ဒီ. နိ. ၂.၂၁၅၊ မ. နိ. ၁.၈၀၊ သံ. နိ. ၃.၆၃၊ ဝိဘ. ၄.၄၄၅) အသဟာယေ၊ ‘‘ဧကောဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉) သင်္ချာယံ၊ ဣဓာပိ သင်္ချာယမေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော’’တိ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပရိဗ္ဗာဇကကထာဝဏ္ဏနာ) ဧကောယေဝေသ သမယော၊ န ဒွေ ဝါ တယော ဝါတိ ဦနာဓိကာဘာဝေန ဂဏနဿ ပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော ဧကန္တိ အယံ သဒ္ဒေါတိ အတ္ထော၊ တေန ကဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနန္တိ အနုယောဂေ သတိ ‘‘သမယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သမယန္တိ ပရိစ္ဆိန္နနိဒ္ဒေသော’’တိ. ဧဝံ ပရိစ္ဆေဒပရိစ္ဆိန္နဝသေန ဝုတ္တေပိ ‘‘အယံ နာမ သမယော’’တိ သရူပတော အနိယမိတတ္တာ အနိယမိတဝစနမေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘ဧကံ။ပေ။. ဒီပန’’န္တိ ဣမိနာ.

ဣဒါနိ သမယသဒ္ဒဿ အနေကတ္ထဝုတ္တိတံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဒဿေတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတမတ္ထံ နိယမေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ပဒဒွယေ၊ သမဘိနိဝိဋ္ဌော သမယ သဒ္ဒေါတိ သမ္ဗန္ဓော. န ပန ဒိဿတီတိ တေသွေကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဣဓ ပဝတ္တနတော. သမဝါယေတိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ၊ ကာရဏသမဝါယေတိ အတ္ထော. ခဏေတိ ဩကာသေ. ဟေတုဒိဋ္ဌီသူတိ ဟေတုမှိ စေဝ လဒ္ဓိယဉ္စ. အဿာတိ သမယသဒ္ဒဿ. ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာတိ ဧတ္ထ ကာလော နာမ ဥပသင်္ကမနဿ ယုတ္တကာလော. သမယော နာမ တဿေဝ ပစ္စယသာမဂ္ဂီ၊ အတ္ထတော ပန တဒနုရူပသရီရဗလဉ္စေဝ တပ္ပစ္စယပရိဿယာဘာဝေါ စ. ဥပါဒါနံ နာမ ဉာဏေန တေသံ ဂဟဏံ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တံ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ပညာယ ဂဟေတွာ ဥပဓာရေတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ အမှာကံ သွေ ဂမနဿ ယုတ္တကာလော ဘဝိဿတိ၊ ကာယေ ဗလမတ္တာ စ ဖရိဿတိ၊ ဂမနပစ္စယာ စ အညော အဖာသုဝိဟာရော န ဘဝိဿတိ၊ အထေတံ ကာလဉ္စ ဂမနကာရဏသမဝါယသင်္ခါတံ သမယဉ္စ ဥပဓာရေတွာ အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ အာဂစ္ဆေယျာမာတိ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပါဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ၊ သော ဧကောဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ဒိယဍ္ဎော မာသော သေသော ဂိမှာနံ ဥဏှသမယော. ဝဿာနဿ ပဌမော မာသော ပရိဠာဟသမယော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမာသော ဝါ ဧသ၊ ဗျာသော ဝါ. ပဝုဋ္ဌံ ဝနံ ပဝနံ၊ တသ္မိံ၊ ကပိလဝတ္ထုသာမန္တေ မဟာဝနသင်္ခါတေ ဝနသဏ္ဍေတိ အတ္ထော. သမယောပိ ခေါတိ ဧတ္ထ သမယောတိ သိက္ခာပဒပူရဏဿ ဟေတု. ဘဒ္ဒါလီတိ တဿ ဘိက္ခုဿ နာမံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တယာ ဘဒ္ဒါလိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗယုတ္တကံ ဧကံ ကာရဏံ အတ္ထိ၊ တမ္ပိ တေ န ပဋိဝိဒ္ဓံ န သလ္လက္ခိတန္တိ. ကိံ တံ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါပိ ခေါ’’တိအာဒိ.

‘‘ဥဂ္ဂဟမာနော’’တိအာဒီသု မာနောတိ တဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ပကတိနာမံ၊ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ ပန သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထတာယ ‘‘ဥဂ္ဂဟမာနော’’တိ နံ သဉ္ဇာနန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ဥဂ္ဂဟမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ. သမဏမုဏ္ဍိကဿ ပုတ္တော သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တော. သော ကိရ ဒေဝဒတ္တဿ ဥပဋ္ဌာကော. သမယံ ဒိဋ္ဌိံ ပကာရေန ဝဒန္တိ ဧတ္ထာတိ သမယပ္ပဝါဒကော၊ တသ္မိံ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေတိ အတ္ထော. တသ္မိံ ကိရ ဌာနေ စင်္ကီတာရုက္ခပေါက္ခရသာတိပ္ပဘူတယော ဗြာဟ္မဏာ၊ နိဂဏ္ဌာစေလကပရိဗ္ဗာဇကာဒယော စ ပဗ္ဗဇိတာ သန္နိပတိတွာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပကာရေန ဝဒန္တိ ကထေန္တိ ဒီပေန္တိ၊ တသ္မာ သော အာရာမော ‘‘သမယပ္ပဝါဒကော’’တိ ဝုစ္စတိ. သွေဝ တိန္ဒုကာစီရသင်္ခါတာယ တိမ္ဗရူသကရုက္ခပန္တိယာ ပရိက္ခိတ္တတ္တာ ‘‘တိန္ဒုကာစီရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧကာ သာလာ ဧတ္ထာတိ ဧကသာလကော. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပဌမံ ဧကာ သာလာ အဟောသိ၊ ပစ္ဆာ ပန မဟာပုညံ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗ္ဗာဇကံ နိဿာယ ဗဟူ သာလာ ကတာ၊ တသ္မာ တမေဝ ပဌမံ ကတံ ဧကံ သာလံ ဥပါဒါယ လဒ္ဓပုဗ္ဗနာမဝသေန ‘‘ဧကသာလကော’’တိ ဝုစ္စတိ. မလ္လိကာယ နာမ ပသေနဒိရညော ဒေဝိယာ ဥယျာနဘူတော သော ပုပ္ဖဖလသစ္ဆန္နော အာရာမော၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘မလ္လိကာယ အာရာမေ’’တိ. ပဋိဝသတီတိ တသ္မိံ ဖာသုတာယ ဝသတိ.

ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေတိ ပစ္စက္ခေ အတ္တဘာဝေ. အတ္ထောတိ ဝုဍ္ဎိ. ကမ္မကိလေသဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္မာ ပါပုဏိတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော၊ တတ္ထ နိယုတ္တော သမ္ပရာယိကော၊ ပရလောကတ္ထော. အတ္ထာဘိသမယာတိ ယထာဝုတ္တဥဘယတ္ထသင်္ခါတဟိတပဋိလာဘာ. သမ္ပရာယိကောပိ ဟိ အတ္ထော ကာရဏဿ နိပ္ဖန္နတ္တာ ပဋိလဒ္ဓေါ နာမ ဟောတီတိ တံ အတ္ထဒွယမေကတော ကတွာ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓိယာ ပညာယ တံတဒတ္ထေ ရာတိ ဂဏှာတိ၊ ဓီ ဝါ ပညာ ဧတဿတ္ထီတိ ဓီရော. ပဏ္ဍာ ဝုစ္စတိ ပညာ. သာ ဟိ သုခုမေသုပိ အတ္ထေသု ပဍတိ ဂစ္ဆတိ၊ ဒုက္ခာဒီနံ ဝါ ပီဠနာဒိအာကာရံ ဇာနာတီတိ ပဏ္ဍာ. တာယ ဣတော ဂတောတိ ပဏ္ဍိတော. အထ ဝါ ဣတာ သဉ္ဇာတာ ပဏ္ဍာ ဧတဿ၊ ပဍတိ ဝါ ဉာဏဂတိယာ ဂစ္ဆတီတိ ပဏ္ဍိတော. သမ္မာ မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ သမ္မာ ပဟာနေန. သမ္မာတိ စေတ္ထ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ဝုတ္တံ. အန္တန္တိ အဝသာနံ. ပီဠနံ တံသမင်္ဂိနော ဟိံသနံ အဝိပ္ဖါရိတာကရဏံ. တဒေဝ အတ္ထော တထာ တ္ထ-ကာရဿ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတွာ. သမေစ္စ ပစ္စယေဟိ ကတဘာဝေါ သင်္ခတဋ္ဌော. ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ သန္တာပဋ္ဌော. ဇရာယ၊ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော. အဘိသမေတဗ္ဗော ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အဘိသမယဋ္ဌော၊ ပီဠနာဒီနိယေဝ. တာနိ ဟိ အဘိသမေတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝမုပနေတွာ ‘‘အဘိသမယဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တာနိ. အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ အတ္ထော ဂေါစရော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနိယေဝ တဗ္ဗိသယ-ဘာဝူပဂမန-သာမညတော ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. ဧတ္ထ စ ဥပသဂ္ဂါနံ ဇောတကမတ္တတ္တာ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဝါစကော သမယသဒ္ဒေါ ဧဝါတိ သမယသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေပိ သဥပသဂ္ဂေါ အဘိသမယော ဝုတ္တော.

တေသု ပန အတ္ထေသု အယံ ဝစနတ္ထော – သဟကာရီကာရဏဝသေန သန္နိဇ္ဈံ သမေတိ သမဝေတီတိ သမယော၊ သမဝါယော. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယမေတ္ထ တဒါဓာရပုဂ္ဂလဝသေနာတိ သမယော၊ ခဏော. သမေန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါ သံဂစ္ဆန္တိ ဓမ္မာ၊ သတ္တာ ဝါ သဟဇာတာဒီဟိ၊ ဥပ္ပါဒါဒီဟိ စာတိ သမယော၊ ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ ဟိ အတ္ထတော အဘူတောပိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ၊ ကရဏံ ဝိယ စ ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတိ. သမံ၊ သမ္မာ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော၊ သမူဟော ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝါနံ သဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟော၊ န ပန အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမူဟော နာမ ကောစိ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ. ပစ္စယန္တရသမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဝတ္တတိ ဝါ ဧတသ္မာတိ သမယော၊ ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သော ဟိ ပစ္စယန္တရသမာဂမနေနေဝ အတ္တနော ဖလံ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိသမင်္ဂီဘာဝံ ကရောတိ. သမေတိ သံယောဇနဘာဝတော သမ္ဗန္ဓော ဟုတွာ ဧတိ အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဒဠှဂ္ဂဏဘာဝတော ဝါ တံသညုတ္တာ သတ္တာ အယန္တိ ဧတေန ယထာဘိနိဝေသံ ပဝတ္တန္တီတိ သမယော၊ ဒိဋ္ဌိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တိ. သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနံ သမယော၊ ပဋိလာဘော. သမဿ နိရောဓဿ ယာနံ ပါပုဏနံ၊ သမ္မာ ဝါ ယာနံ အပဂမော အပ္ပဝတ္တိ သမယော၊ ပဟာနံ. အဘိမုခံ ဉာဏေန သမ္မာ ဧတဗ္ဗော အဘိဂန္တဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတော သဘာဝေါ. အဘိမုခဘာဝေန တံ တံ သဘာဝံ သမ္မာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓော.

နနု စ အတ္ထမတ္တံ ယထာဓိပ္ပေတံ ပတိ သဒ္ဒါ အဘိနိဝိသန္တီတိ န ဧကေန သဒ္ဒေန အနေကေ အတ္ထာ အဘိဓီယန္တိ၊ အထ ကသ္မာ ဣဓ သမယသဒ္ဒဿ အနေကဓာ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ? သစ္စမေတံ သဒ္ဒဝိသေသေ အပေက္ခိတေ သဒ္ဒဝိသေသေ ဟိ အပေက္ခိတေ န ဧကေန သဒ္ဒေန အနေကတ္ထာဘိဓာနံ သမ္ဘဝတိ. န ဟိ ယော ကာလာဒိအတ္ထော သမယ-သဒ္ဒေါ၊ သောယေဝ သမူဟာဒိအတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ ပန တေသံ တေသမတ္ထာနံ သမယသဒ္ဒဝစနီယတာသာမညမုပါဒါယ အနေကတ္ထတာ သမယ-သဒ္ဒဿ ဝုတ္တာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထုဒ္ဓါရေ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘သာမညဝစနီယတံ၊ ဥပါဒါယ အနေကဓာ၊

အတ္ထံ ဝဒေ န ဟိ သဒ္ဒေါ၊ ဧကော နေကတ္ထကော သိယာ’’တိ.

သမဝါယာဒိအတ္ထာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော၊ ကာလဿေဝ စ အပဒိသိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဣဓ ပနဿ ကာလော အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေသဒေသကာဒီနံ ဝိယ ဟိ ကာလဿ နိဒါနဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ သောပိ ဣဓ အပဒိသီယတိ. ‘ဣမိနာ ကီဒိသံ ကာလံ ဒီပေတီတိ အာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ. တေနာတိ ကာလတ္ထေန သမယ-သဒ္ဒေန. အဍ္ဎမာသော ပက္ခဝသေန ဝုတ္တော၊ ပုဗ္ဗဏှာဒိကော ဒိဝသဘာဂဝသေန၊ ပဌမယာမာဒိကော ပဟာရဝသေန. အာဒိ-သဒ္ဒေန ခဏလယာဒယော သင်္ဂဟိတာ၊ အနိယမိတဝသေန ဧကံ ကာလံ ဒီပေတီတိ အတ္ထော.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနိယမိတဝသေန ကာလော နိဒ္ဒိဋ္ဌော၊ န ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိနာ နိယမိတဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပိ ပညာယ ဝိဒိတံ သုဝဝတ္ထာပိတံ၊ တထာပီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝစသာ ဓာရေတုံ ဝါ သယံ ဥဒ္ဒိသိတုံ ဝါ ပရေန ဥဒ္ဒိသာပေတုံ ဝါ န သက္ကာ နာနပ္ပကာရဘာဝတော ဗဟု စ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ ယာဝ ကာလပ္ပဘေဒေါ၊ တာဝ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တေ ပန န သော ကာလပ္ပဘေဒေါ အတ္ထိ၊ ယော ဧတ္ထာနန္တောဂဓော သိယာတိ ဒဿေတိ ‘‘ဧကေနေဝ ပဒေန တမတ္ထံ သမောဓာနေတွာ’’တိ ဣမိနာ. ဧဝံ လောကိယသမ္မတကာလဝသေန သမယတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သာသနေ ပါကဋကာလဝသေန သမယတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ ဝါ ဣမေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပိစ ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမံ အကတွာ သမယသဒ္ဒဿ ဝစနေ အယမ္ပိ ဂုဏော လဒ္ဓေါယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဝါ ဣမေ’’တိအာဒိမာဟ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတိ တဿာ ဝိသေသပရိဟာရဝိသယတ္တာ. တတ္ထ ယေ ဣမေ သမယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဂဝတော မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနကာလော စေတ္ထ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိသမယော. စတ္တာရိ နိမိတ္တာနိ ပဿိတွာ သံဝေဇနကာလော သံဝေဂသမယော. ဆဗ္ဗဿာနိ သမ္ဗောဓိသမဓိဂမာယ စရိယကာလော ဒုက္ကရကာရိကသမယော. ဒေဝသိကံ ဈာနဖလသမာပတ္တီဟိ ဝီတိနာမနကာလော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော၊ ဝိသေသတော ပန သတ္တသတ္တာဟာနိ ဈာနသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနကာလော. ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿာနိ တံတံဓမ္မဒေသနာကာလော ဒေသနာသမယော. အာဒိ-သဒ္ဒေန ယမကပါဋိဟာရိယသမယာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ပကာသာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုပကမ္ပနဩဘာသပါတုဘာဝါဒီဟိ ပါကဋာ. ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တေ တဒညေပိ သမယာ သန္တီတိ အတ္ထာပတ္တိတော တေသု သမယေသု ဣဓ ဒေသနာသမယသင်္ခါတော သမယဝိသေသော ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တောတိ ဒီပေတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေသုယေဝ သမယေသု ဧကဒေသံ ပကာရန္တရေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော စာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ဉာဏကိစ္စသမယော၊ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိသမယော စ အဘိသမ္ဗောဓိသမယောယေဝ. အရိယတုဏှီဘာဝသမယော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော. ကရုဏာကိစ္စပရဟိတပဋိပတ္တိဓမ္မိကထာသမယော ဒေသနာသမယော၊ တသ္မာ တေသု ဝုတ္တပ္ပဘေဒေသု သမယေသု ဧကဒေသောဝ ပကာရန္တရေန ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒွယံ ကရဏီယံ ဓမ္မီ ကထာ ဝါ အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (ဥဒါ. ၁၂) ဝုတ္တသမယေ သန္ဓာယ ‘‘သန္နိပတိတာနံ ကရဏီယဒွယသမယေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသုပိ သမယေသူတိ ကရုဏာကိစ္စပရဟိတပဋိပတ္တိဓမ္မိကထာဒေသနာသမယေသုပိ. အညတရံ သမယံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ အတ္ထတော အဘေဒတ္တာ.

အညတ္ထ ဝိယ ဘုမ္မဝစနေန စ ကရဏဝစနေန စ နိဒ္ဒေသမကတွာ ဣဓ ဥပယောဂဝစနေန နိဒ္ဒေသပယောဇနံ နိဒ္ဓါရေတုကာမော ပရမ္မုခေန စောဒနံ သမုဋ္ဌပေတိ ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ၊ ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဘုမ္မံ၊ ဩကာသော၊ တတ္ထ ပဝတ္တံ ဝစနံ ဝိဘတ္တိ ဘုမ္မဝစနံ. ကရောတိ ကိရိယမဘိနိပ္ဖါဒေဘိ ဧတေနာတိ ကရဏံ၊ ကိရိယာနိပ္ဖတ္တိကာရဏံ. ဥပယုဇ္ဇိတဗ္ဗော ကိရိယာယာတိ ဥပယောဂေါ၊ ကမ္မံ၊ တတ္ထ ဝစနံ တထာ. ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တစောဒနံ ပရိဟရတိ. တတ္ထာတိ တေသု အဘိဓမ္မတဒညသုတ္တပဒဝိနယေသု. တထာတိ ဘုမ္မဝစနကရဏဝစနေဟိ အတ္ထသမ္ဘဝတော စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ အဓိကရဏဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထာနံ၊ ဟေတုကရဏတ္ထာနဉ္စ သမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ဣဓာတိ ဣဓသ္မိံ သုတ္တပဒေ. အညထာတိ ဥပယောဂဝစနေန. အတ္ထသမ္ဘဝတောတိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထဿ သမ္ဘဝတော.

‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ. ဣတောတိ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ သုတ္တပဒတော. အဓိကရဏတ္ထောတိ အာဓာရတ္ထော. ဘဝနံ ဘာဝေါ၊ ကိရိယာ၊ ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ၊ တဒေဝတ္ထော တထာ. ကေန သမယတ္ထေန ဣဒံ အတ္ထဒွယံ သမ္ဘဝတီတိ အနုယောဂေ သတိ တဒတ္ထဒွယသမ္ဘဝါနုရူပေန သမယတ္ထေန၊ တံ ဒဠှံ ကရောန္တော ‘‘အဓိကရဏဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဒတ္ထတောယေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တမတ္ထဒွယံ သိဒ္ဓံ၊ ဝိဘတ္တိ ပန ဇောတကမတ္တာ. တတ္ထ ကာလသင်္ခါတော၊ ကာလသဒ္ဒဿ ဝါ အတ္ထော ယဿာတိ ကာလတ္ထော. သမူဟသင်္ခါတော၊ ‘သမူဟသဒ္ဒဿ ဝါ အတ္ထော ယဿာတိ သမူဟတ္ထော၊ ကော သော? သမယော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကာလတ္ထော၊ သမူဟတ္ထော စ သမယော တတ္ထ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တာနံ ဖဿာဒိဓမ္မာနံ အဓိကရဏံ အာဓာရောတိ၊ ယသ္မိံ ကာလေ၊ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ကာလေ၊ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော. နနု စာယံ ဥပါဒါပညတ္တိမတ္တော ကာလော၊ ဝေါဟာရမတ္တော စ သမူဟော၊ သော ကထံ အဓိကရဏံ သိယာ တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနန္တိ? နာယံ ဒေါသော. ယထာ ဟိ ကာလော သယံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နတ္တာ အာဓာရဘာဝေန ပညာတော၊ သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နော စ တင်္ခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ၊ ပရတော စ အဘာဝတော ‘‘ပုဗ္ဗဏှေဇာတော၊ သာယနှေ အာဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု၊ သမူဟော စ အဝယဝဝိနိမုတ္တော ဝိသုံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓတ္တာ အဝယဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပညာပီယတိ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ၊ ယဝရာသိယံ ပတ္တသမ္ဘူတော’’တိအာဒီသု၊ ဧဝမိဓာပိ သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နတ္တာ၊ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓတ္တာ စ တဒုဘယံ တတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အဓိကရဏဘာဝေန ပညာပီယတီတိ.

‘‘ခဏသမဝါယဟေတုသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထသမ္ဘဝဒဿနံ. တတ္ထ ခဏော နာမ အဋ္ဌက္ခဏဝိနိမုတ္တော နဝမော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒက္ခဏော၊ ယာနိ ဝါ ပနေတာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ၊ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမုဿာနံ စတုစက္ကံ ပဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) ဧတ္ထ ပတိရူပဒေသဝါသော သပ္ပုရိသူပနိဿယော အတ္တသမ္မာပဏီဓိ ပုဗ္ဗေကတပုညတာတိ စတ္တာရိ စက္ကာနိ ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဩကာသဋ္ဌေန ‘‘ခဏော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ဟိ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဩကာသဘူတာနိ. သမဝါယော နာမ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃၊ ၄၄၊ သံ. နိ. ၃.၆၀၊ ကထာ. ၄၆၅၊ ၄၆၇) နိဒ္ဒိဋ္ဌာ စက္ခုဝိညာဏာဒိသာဓာရဏဖလနိပ္ဖါဒကတ္တေန သဏ္ဌိတာ စက္ခုရူပါဒိပစ္စယသာမဂ္ဂီ. စက္ခုရူပါဒီနဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒိ သာဓာရဏဖလံ. ဟေတု နာမ ယောနိသောမနသိကာရာဒိဇနကဟေတု. ယထာဝုတ္တဿ ခဏသင်္ခါတဿ၊ သမဝါယသင်္ခါတဿ၊ ဟေတုသင်္ခါတဿ စ သမယဿ သတ္တာသင်္ခါတေန ဘာဝေန တေသံ ဖဿာဒီနံ ဓမ္မာနံ သတ္တာသင်္ခါတော ဘာဝေါ လက္ခီယတိ ဝိညာယတီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ‘‘ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော၊ ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော’’တိ ဧတ္ထ ဒေါဟနကိရိယာယ ဂမနကိရိယာ လက္ခီယတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ယထာဝုတ္တဿ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒကိရိယာ၊ ဖဿာဒီနံ ဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ. နနု စေတ္ထ သတ္တာကိရိယာ အဝိဇ္ဇမာနာဝ၊ ကထံ တာယ လက္ခီယတီတိ? သစ္စံ၊ တထာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝဟောတိ အညကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝေ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတော၊ တသ္မာ အတ္ထတော ဂမျမာနာယ တာယ သတ္တာကိရိယာယ လက္ခီယတီတိ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော – ယသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ ခဏေ၊ ပစ္စယသမဝါယေ၊ ဟေတုမှိ ဝါ သတိ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ခဏေ၊ ပစ္စယသမဝါယေ၊ ဟေတုမှိ ဝါ သတိ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ. အယံ ပန အတ္ထော အဘိဓမ္မေယေဝ (အဋ္ဌသာ. ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယေ) နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တော၊ ယထာရဟမေသ နယော အညေသုပိ သုတ္တပဒေသူတိ. တသ္မာတိ အဓိကရဏတ္ထဿ၊ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထဿ စ သမ္ဘဝတော. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ တဒုဘယတ္ထဿ သမယသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ဘုမ္မဝစနဝသေန ဒီပနတ္ထံ. ဝိဘတ္တိယော ဟိ ပဒီပေါ ဝိယ ဝတ္ထုနော ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ အတ္ထဿ ဇောတကာတိ၊ အယမတ္ထော သဒ္ဒသတ္ထေသု ပါကဋောယေဝ.

ဟေတုအတ္ထော၊ ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ ဝိဇ္ဇာယ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟေတုအတ္ထော၊ ‘‘ဖရသုနာ ဆိန္ဒတိ၊ ကုဒါလေန ခဏတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ. ကထံ ပန သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယော ဟိ သော’’တိအာဒိ. ဝိနယေ (ပါရာ. ၂၀) အာဂတသိက္ခာပဒပညတ္တိယာစနဝတ္ထုဝသေန ထေရံ မရိယာဒံ ကတွာ ‘‘သာရိပုတ္တာဒီဟိပိ ဒုဝိညေယျော’’တိ ဝုတ္တံ. တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေနာတိ ဧတ္ထ ပန တံတံဝတ္ထုဝီတိက္ကမောဝ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟေတု စေဝ ကရဏဉ္စ. တထာ ဟိ ယဒါ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ပဌမမေဝ တေသံ တေသံ တတ္ထ တတ္ထ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဘူတံ တံ တံ ဝီတိက္ကမံ အပေက္ခမာနော ဝိဟရတိ၊ တဒါ တံ တံ ဝီတိက္ကမံ အပေက္ခိတွာ တဒတ္ထံ ဝသတီတိ သိဒ္ဓေါ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမဿ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဘာဝေါ ‘‘အန္နေနဝသတီ’’တိအာဒီသု အန္နမပေက္ခိတွာ တဒတ္ထံ ဝသတီတိအာဒိနာ ကာရဏေန အန္နာဒီနံ ဟေတုဘာဝေါ ဝိယ. သိက္ခာပဒပညတ္တိကာလေ ပန တေနေဝ ပုဗ္ဗသိဒ္ဓေန ဝီတိက္ကမေန သိက္ခာပဒံ ပညပေတိ၊ တသ္မာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သာဓကတမတ္တာ ကရဏဘာဝေါပိ ဝီတိက္ကမဿေဝ သိဒ္ဓေါ ‘‘အသိနာ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒီသု အသိနာ ဆိန္ဒနကိရိယံ သာဓေတီတိအာဒိနာ ကာရဏေန အသိအာဒီနံ ကရဏဘာဝေါ ဝိယ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝီတိက္ကမံ အပေက္ခမာနော တေနေဝ သဒ္ဓိံ တန္နိဿိတမ္ပိ ကာလံ အပေက္ခိတွာ ဝိဟရတီတိ ကာလဿာပိ ဣဓ ဟေတုဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ သိက္ခာပဒံ ပညပေန္တော စ တံ တံ ဝီတိက္ကမကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန သိက္ခာပဒံ ပညပေတီတိ ဝီတိက္ကမနိဿယဿ ကာလဿာပိ ကရဏဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ကာလဿာပိ ဟေတုဘာဝေါ၊ ကရဏဘာဝေါ စ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ၊ နိပ္ပရိယာယေန ပန ဝီတိက္ကမောယေဝ ဟေတုဘူတော၊ ကရဏဘူတော စ. သော ဟိ ဝီတိက္ကမက္ခဏေ ဟေတု ဟုတွာ ပစ္ဆာ သိက္ခာပဒပညာပနက္ခဏေ ကရဏမ္ပိ ဟောတီတိ. သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တောတိ ဝီတိက္ကမံ ပုစ္ဆိတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုံ တံ ပုဂ္ဂလံ ပဋိပုစ္ဆိတွာ၊ ဝိဂရဟိတွာ စ တံ တံ ဝတ္ထုဩတိဏ္ဏကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန ကရဏဘူတေန သိက္ခာပဒါနိ ပညပေန္တော. သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနောတိ တတိယပါရာဇိကာဒီသု (ပါရာ. ၁၆၂) ဝိယ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟေတုဘူတံ တံ တံ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမသမယံ အပေက္ခမာနော တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ဘဂဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဟာသီတိ အတ္ထော.

‘‘သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော၊ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော’’တိ ဣဒံ ယထာက္ကမံ ကရဏဘာဝဿ၊ ဟေတုဘာဝဿ စ သမတ္ထနဝစနံ၊ တသ္မာ တဒနုရူပံ ‘‘တေနသမယေန ကရဏဘူတေန ဟေတုဘူတေနာ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေပိ ပဌမံ ‘‘ဟေတုဘူတေနာ’’တိ ဥပ္ပဋိပါဋိဝစနံ တတ္ထ ဟေတုဘာဝဿ သာတိသယမဓိပ္ပေတတ္တာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဘဂဝါ ဟိ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရန္တော ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတံ ပရိဝိတက္ကသမယံ အပေက္ခမာနော တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန ဝိဟာသီ’’တိ တီသုပိ ကိရ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ‘‘ကိံ ပနေတ္ထ ယုတ္တိစိန္တာယ၊ အာစရိယဿ ဣဓ ကမဝစနိစ္ဆာ နတ္ထီတိ ဧဝမေတံ ဂဟေတဗ္ဗံ – အညာသုပိ ဟိ အဋ္ဌကထာသု အယမေဝ အနုက္ကမော ဝုတ္တော၊ န စ တာသု ‘တေန သမယေန ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတီ’တိ ဝိနယပါဠိပဒေ ဟေတုအတ္ထဿေဝ သာတိသယံ အဓိပ္ပေတဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တော အဝိသယတ္တာ၊ သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော ဟေတုဘူတေန၊ ကရဏဘူတေန စ သမယေန ဝိဟာသိ၊ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော ဟေတုဘူတေန သမယေန ဝိဟာသီတိ ဧဝမေတ္ထ ယထာလာဘံ သမ္ဗန္ဓဘာဝတော ဧဝံ ဝုတ္တော’’တိပိ ဝဒန္တိ. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဒုဝိဓဿာပိ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ ဝုတ္တနယေန ကရဏဝစနေန တဒုဘယတ္ထဿ ဇောတနတ္ထံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝိနယေ. ဧတ္ထ စ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဧဝ ဝီတိက္ကမသမယဿ သာဓကတမတ္တာ တဿ ကရဏဘာဝေ ‘‘သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော’’တိ အဇ္ဈာဟရိတပဒေန သမ္ဗန္ဓော၊ ဟေတုဘာဝေ ပန တဒပေက္ခနမတ္တတ္တာ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ပဒေနေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာယေဝ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တေန သမယေန ဟေတုဘူတေန၊ ကရဏဘူတေန စ သိက္ခာပဒါနိ ပညာပယန္တော၊ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော ဘဂဝါ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဟာသီ’’တိ. ကရဏဉှိ ကိရိယတ္ထံ၊ န ဟေတု ဝိယ ကိရိယာကာရဏံ. ဟေတု ပန ကိရိယာကာရဏံ၊ န ကရဏံ ဝိယ ကိရိယတ္ထောတိ.

‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိနာ ဥပယောဂဝစနဿ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထသမ္ဘဝဒဿနံ၊ အစ္စန္တမေဝ ဒဗ္ဗဂုဏကိရိယာဟိ သံယောဂေါ အစ္စန္တသံယောဂေါ၊ နိရန္တရမေဝ တေဟိ သံယုတ္တဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောယေဝတ္ထော တထာ. ဧဝံဇာတိကေတိ ဧဝံသဘာဝေ. ကထံ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိ. အစ္စန္တမေဝါတိ အာရဗ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒေသနာနိဋ္ဌာနံ၊ တာဝ ဧကံသမေဝ၊ နိရန္တရမေဝါတိ အတ္ထော. ကရုဏာဝိဟာရေနာတိ ပရဟိတပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ကရုဏာဝိဟာရေန. တထာ ဟိ ကရုဏာနိဒါနတ္တာ ဒေသနာယ ဣဓ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ‘‘ကရုဏာဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တာ၊ န ပန ကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရော. န ဟိ ဒေသနာကာလေ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဝိသယဿ ဒေသနာဉာဏဿ သတ္တဝိသယာယ မဟာကရုဏာယ သဟုပ္ပတ္တိ သမ္ဘဝတိ ဘိန္နဝိသယတ္တာ၊ တသ္မာ ကရုဏာယ ပဝတ္တော ဝိဟာရောတိ ကတွာ ပရဟိတပဋိပတ္တိဝိဟာရော ဣဓ ‘‘ကရုဏာဝိဟာရော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထသမ္ဘဝတော. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ ဝုတ္တနယေန ဥပယောဂဝိဘတ္တိယာ တဒတ္ထဿ ဇောတနတ္ထံ ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘မာသံ သဇ္ဈာယတိ၊ ဒိဝသံ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ. တေနာတိ ယေန ကာရဏေန အဘိဓမ္မေ၊ ဣတော အညေသု စ သုတ္တပဒေသု ဘုမ္မဝစနဿ အဓိကရဏတ္ထော၊ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထော စ၊ ဝိနယေ ကရဏဝစနဿ ဟေတုအတ္ထော၊ ကရဏတ္ထော စ ဣဓ ဥပယောဂဝစနဿ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထော သမ္ဘဝတိ၊ တေနာတိ အတ္ထော. ဧတန္တိ ယထာ ဝုတ္တဿတ္ထဿ သင်္ဂဟဂါထာပဒံ အညတြာတိ အဘိဓမ္မေ ဣတော အညေသု သုတ္တပဒေသု၊ ဝိနယေ စ. သမယောတိ သမယသဒ္ဒေါ. သဒ္ဒေယေဝ ဟိ ဝိဘတ္တိပရာ ဘဝတိအတ္ထေ အသမ္ဘဝတော. သောတိ သွေဝ သမယသဒ္ဒေါ.

ဧဝံ အတ္တနော မတိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပေါရာဏာစရိယမတိံ ဒဿေတုံ ‘‘ပေါရာဏာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပေါရာဏာတိ စ ပုရိမာ အဋ္ဌကထာစရိယာ. ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ ဝါ။ပေ။ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ဝါ ဧသ ဘေဒေါတိ သမ္ဗန္ဓော. အဘိလာပမတ္တဘေဒေါတိ ဝစနမတ္တေန ဘေဒေါ ဝိသေသော၊ န ပန အတ္ထေန၊ တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ဘုမ္မမေဝတ္ထော’’တိ၊ သဗ္ဗေသုပိ အတ္ထတော အာဓာရော ဧဝ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမိနာ စ ဝစနေန သုတ္တဝိနယေသု ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော ကတော၊ ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂကရဏဝိဘတ္တိယော သိဒ္ဓါတိ ဒဿေတိ. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ တေသံ မတိဒဿနေ ဂုဏမာဟ.

ဘာရိယဋ္ဌေန ဂရု. တဒေဝတ္ထံ သင်္ကေတတော သမတ္ထေတိ ‘‘ဂရုံ ဟီ’’တိအာဒိနာ သင်္ကေတဝိသယော ဟိ သဒ္ဒေါ တံဝဝတ္ထိတောယေဝ စေသ အတ္ထဗောဓကောတိ. ဂရုန္တိ ဂရုကာတဗ္ဗံ ဇနံ. ‘‘လောကေ’’တိ ဣမိနာ န ကေဝလံ သာသနေယေဝ၊ လောကေပိ ဂရုကာတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘဂဝါတိ သင်္ကေတသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ. ယဒိ ဂရုကာတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘဂဝါ၊ အထ အယမေဝ သာတိသယံ ဘဂဝါ နာမာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ လောကနာထော အပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝသီလာဒိဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိတာယ၊ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ စ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တမံ ဂါရဝဋ္ဌာနန္တိ. န ကေဝလံ လောကေယေဝ၊ အထ ခေါ သာသနေပီတိ ဒဿေတိ ‘‘ပေါရာဏေဟီ’’တိအာဒိနာ၊ ပေါရာဏေဟီတိ စ အဋ္ဌကထာစရိယေဟီတိ အတ္ထော. သေဋ္ဌဝါစကဝစနမ္ပိ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော သေဋ္ဌမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌ’’န္တိ. ဝုစ္စတိ အတ္ထော၊ ဧတေနာတိ ဟိ ဝစနံ၊ သဒ္ဒေါ. အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ၊ အတ္ထော၊ တသ္မာ ယော ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝစနေန ဝစနီယော အတ္ထော၊ သော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတ္တာ၊ သာတိသယံ ဝါ ဂရုကရဏာရဟတာယ ဂါရဝယုတ္တော၊ ဂါရဝါရဟောတိ အတ္ထော. ယေန ကာရဏတ္တယေန သော တထာဂတော ဂရု ဘာရိယဋ္ဌေန၊ တေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂရုတာကာရဏဒဿနဉှေတံ ပဒတ္တယံ. ‘‘သိပ္ပါဒိသိက္ခာပကာပိ ဂရူယေဝ နာမ ဟောန္တိ၊ န စ ဂါရဝယုတ္တာ၊ အယံ ပန တာဒိသော န ဟောတိ၊ တသ္မာ ဂရူတိ ကတွာ ‘ဂါရဝယုတ္တော’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ. ဧဝံ သတိ တဒေတံ ဝိသေသနပဒမတ္တံ၊ ပုရိမပဒဒွယမေဝ ကာရဏဒဿနံ သိယာ.

အပိစာတိ အတ္ထန္တရဝိကပ္ပတ္ထေ နိပါတော၊ အပရော နယောတိ အတ္ထော. တတ္ထ –

‘‘ဝဏ္ဏဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော၊

ဒွေ စာပရေ ဝဏ္ဏဝိကာရနာသာ၊

ဓာတူနမတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ၊

တဒုစ္စတေ ပဉ္စဝိဓာ နိရုတ္တီ’’တိ. –

ဝုတ္တံ နိရုတ္တိလက္ခဏံ ဂဟေတွာ၊ ‘‘ပိသောဒရာဒီနိ ယထောပဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တသဒ္ဒနယေန ဝါ ပိသောဒရာဒိအာကတိဂဏပက္ခေပလက္ခဏံ ဂဟေတွာ လောကိယ လောကုတ္တရသုခါဘိနိဗ္ဗတ္တကံ သီလာဒိပါရပ္ပတ္တံ ဘာဂျမဿ အတ္ထီတိ ‘‘ဘာဂျဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဘာဂျဝါ’’တိ. တထာ အနေကဘေဒဘိန္နကိလေသသတသဟဿာနိ၊ သင်္ခေပတော ဝါ ပဉ္စမာရေ အဘဉ္ဇီတိ ‘‘ဘဂ္ဂဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဘဂ္ဂဝါ’’တိ ဣမိနာ. လောကေ စ ဘဂ-သဒ္ဒေါ ဣဿရိယဓမ္မယသသိရီကာမပယတ္တေသု ဆသု ဓမ္မေသု ပဝတ္တတိ၊ တေ စ ဘဂသင်္ခါတာ ဓမ္မာ အဿ သန္တီတိ ဘဂဝါတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ယုတ္တော ဘဂေဟိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကုသလာဒီဟိ အနေကဘေဒေဟိ သဗ္ဗဓမ္မေ ဝိဘဇိ ဝိဘဇိတွာ ဝိဝရိတွာ ဒေသေသီတိ ‘‘ဝိဘတ္တဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဘတ္တဝါ’’တိ. ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေ၊ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေ၊ သုညတာနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခေ၊ အညေ စ လောကိယလောကုတ္တရေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသီတိ ‘‘ဘတ္တဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဘတ္တဝါ’’တိ ဣမိနာ. တီသု ဘဝေသု တဏှာသင်္ခါတံ ဂမနမနေန ဝန္တံ ဝမိတန္တိ ‘‘ဘဝေသု ဝန္တဂမနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘဝသဒ္ဒတော ဘ-ကာရံ ဂမနသဒ္ဒတော ဂ-ကာရံ ဝန္တသဒ္ဒတော ဝ-ကာရံ အာဒါယ၊ တဿ စ ဒီဃံ ကတွာ ဝဏ္ဏဝိပရိယာယေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝန္တဂမနော ဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယတော ဘာဂျဝါ၊ တတော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဿ ပဒဿာတိ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒဿ. ဝိတ္ထာရတ္ထောတိ ဝိတ္ထာရဘူတော အတ္ထော. ‘‘သော စာ’’တိအာဒိနာ ဂန္ထမဟတ္တံ ပရိဟရတိ. ဝုတ္တောယေဝ၊ န ပန ဣဓ ပန ဝတ္တဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကဒေသဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော.

အပိစ ဘဂေ ဝနိ၊ ဝမီတိ ဝါ ဘဂဝါ. သော ဟိ ဘဂေ သီလာဒိဂုဏေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ၊ တေ ဝါ ဘဂသင်္ခါတေ သီလာဒိဂုဏေ ဝိနေယျသန္တာနေသု ‘‘ကထံ နု ခေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဝနိ ယာစိ ပတ္ထယိ၊ ဧဝံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝါ သိရိံ၊ ဣဿရိယံ၊ ယသဉ္စ ဝမိ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ ဆဍ္ဍယိ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ၊ စတုဒီပိဿရိယံ၊ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယဉ္စ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသံ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ၊ တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ အာကာရဿ ရဿံ ကတွာ၊ သိနေရုယုဂန္ဓရာဒိဂတာ ဘာဇနလောကသောဘာ. တာ ဘဂါ ဝမိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟိ၊ ဧဝံ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါတိ ဧဝမာဒီဟိ တတ္ထ တတ္ထာဂတနယေဟိ စဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော၊ အမှေဟိ ပန သော ဂန္ထဘီရုဇနာနုဂ္ဂဟဏတ္ထံ၊ ဂန္ထဂရုတာပရိဟရဏတ္ထဉ္စ အဇ္ဈုပေက္ခိတောတိ.

ဧဝမေတေသံ အဝယဝတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမုဒါယတ္ထံ ဒဿေန္တော ပုရိမပဒတ္တယဿ သမုဒါယတ္ထေန ဝုတ္တာဝသေသေန တေသမတ္ထာနံ ပဋိယောဂိတာယ တေနာပိ သဟ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္တာဝတာတိ ဧတဿ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဝစနေန ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ’’ တိဝစနေနာတိ ဣမေဟိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ နိဒါနဝစနေ. ယထာသုတံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောတိ ဧတ္ထ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. တထာဒေသိတတ္တာ ဟိ ပစ္စက္ခံ ကရောတိ နာမ. ဧသ နယော အပရတ္ထာပိ. ‘‘ယော ခေါ အာနန္ဒ၊ မယာ ဓမ္မော စ။ပေ။ သတ္ထာ’’တိ ဝစနတော ဓမ္မဿ သတ္ထုဘာဝပရိယာယော ဝိဇ္ဇတေဝါတိ ကတွာ ‘‘ဓမ္မသရီရံ ပစ္စက္ခံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မကာယန္တိ ဟိ ဘဂဝတော သမ္ဗန္ဓီဘူတံ ဓမ္မသင်္ခါတံ ကာယန္တိ အတ္ထော. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မကာယောတိ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တံ ပန ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ. တေနာတိ စ တာဒိသေန ပစ္စက္ခကရဏေနာတိ အတ္ထော. ဣဒံ အဓုနာ ဝက္ခမာနသုတ္တံ ပါဝစနံ ပကဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝစနံ နာမ. တသ္မာ တုမှာကံ အတိက္ကန္တသတ္ထုကံ အတီတသတ္ထုကဘာဝေါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဘာဝပ္ပဓာနော ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော၊ ဘာဝလောပေါ ဝါ၊ ဣတရထာ ပါဝစနမေဝ အနတိက္ကန္တသတ္ထုကံ၊ သတ္ထုအဒဿနေန ပန ဥက္ကဏ္ဌိတဿ ဇနဿ အတိက္ကန္တသတ္ထုကဘာဝေါတိ အတ္ထော အာပဇ္ဇေယျ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘အယံ ဝေါ သတ္ထာတိ သတ္ထုအဒဿနေန ဥက္ကဏ္ဌိတံ ဇနံ သမဿာသေတီ’’ တိဝစနေန သဟ ဝိရောဓော ဘဝေယျာတိ ဝဒန္တိ. ဣဒံ ပါဝစနံ သတ္ထုကိစ္စနိပ္ဖါဒနေန န အတီတသတ္ထုကန္တိ ပန အတ္ထော. သတ္ထူတိ ကမ္မတ္ထေ ဆဋ္ဌီ၊ သမာသပဒံ ဝါ ဧတံ သတ္ထုအဒဿနေနာတိ. ဥက္ကဏ္ဌနံ ဥက္ကဏ္ဌော၊ ကိစ္ဆဇီဝိတာ. ‘‘ကဌ ကိစ္ဆဇီဝနေ’’တိ ဟိ ဝဒန္တိ. တမိတော ပတ္တောတိ ဥက္ကဏ္ဌိတော၊ အနဘိရတိယာ ဝါ ပီဠိတော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဟုတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓံ ကဏ္ဌံ ကတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော အာဟိဏ္ဍတိ၊ ဝိဟရတိ စာတိ ဥက္ကဏ္ဌိတော နိရုတ္တိနယေန၊ တံ ဥက္ကဏ္ဌိတံ. သဒ္ဒသာမတ္ထိယာဓိဂတမတ္တော စေသ၊ ဝေါဟာရတော ပန အနဘိရတိယာ ပီဠိတန္တိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သမဿာသေတီတိ အဿာသံ ဇနေတိ.

တသ္မိံ သမယေတိ ဣမဿ သုတ္တဿ သင်္ဂီတိသမယေ. ကာမံ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဘဂဝတိ ဧဝံ ဝတ္တုမရဟတိ၊ ဣဓ ပန အဝိဇ္ဇမာနေယေဝ တသ္မိံ ဧဝံ ဝဒတိ၊ တသ္မာ သန္ဓာယဘာသိတဝသေန တဒတ္ထံ ဒဿေတီတိ အာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနဘာဝံ ဒဿေန္တော’’တိ. ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုဝသေန ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ. တေနာတိ တထာသာဓနေန. ဧဝံဝိဓဿာတိ ဧဝံပကာရဿ၊ ဧဝံသဘာဝဿာတိပိ အတ္ထော. နာမ-သဒ္ဒေါ ဂရဟာယံ နိပါတော ‘‘အတ္ထိ နာမ အာနန္ဒ ထေရံ ဘိက္ခုံ ဝိဟေသိယမာနံ အဇ္ဈုပေက္ခိဿထာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၁၆၆) ဝိယ၊ တေန ဧဒိသော အပိ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ ကာ နာမ ကထာ အညေသန္တိ ဂရဟတ္ထံ ဇောတေတိ. အရိယဓမ္မဿာတိ အရိယာနံ ဓမ္မဿ၊ အရိယဘူတဿ ဝါ ဓမ္မဿ. ဒသဝိဓဿ ကာယဗလဿ၊ ဉာဏဗလဿ စ ဝသေန ဒသဗလဓရော. ဝဇိရဿ နာမ မဏိဝိသေသဿ သင်္ဃာတော သမူဟော ဧကဂ္ဃနော၊ တေန သမာနော ကာယော ယဿာတိ တထာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဝဇိရသင်္ဃာတော နာမ န အညေန မဏိနာ ဝါ ပါသာဏေန ဝါ ဘေဇ္ဇော၊ အပိ တု သောယေဝ အညံ မဏိံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ဘိန္ဒတိ. တေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဇိရဿ နတ္ထိ ကောစိ အဘေဇ္ဇော မဏိ ဝါ ပါသာဏော ဝါ’’တိ၊ ဧဝံ ဘဂဝါပိ ကေနစိ အဘေဇ္ဇသရီရော. န ဟိ ဘဂဝတော ရူပကာယေ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ သက္ကာတိ. နာမသဒ္ဒဿ ဂရဟာဇောတကတ္တာ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနဇောတကော ‘‘န ကေဝလံ ဘဂဝါယေဝ၊ အထ ခေါ အညေပီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ဧဝံဂုဏသမန္နာဂတတ္တာ အပရိနိဗ္ဗုတသဘာဝေန ဘဝိတုံ ယုတ္တောပိ ဧသ ပရိနိဗ္ဗုတော ဧဝါတိ ပကရဏာနုရူပမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသာ ပတ္ထနာ ကေန ဇနေတဗ္ဗာ၊ န ဇနေတဗ္ဗာ ဧဝါတိ အတ္ထော. ‘‘အဟံ စိရံ ဇီဝိံ၊ စိရံ ဇီဝါမိ၊ စိရံ ဇီဝိဿာမိ၊ သုခံ ဇီဝိံ၊ သုခံ ဇီဝါမိ၊ သုခံ ဇီဝိဿာမီ’’တိ မဇ္ဇနဝသေန ဥပ္ပန္နော မာနော ဇီဝိတမဒေါ နာမ၊ တေန မတ္တော ပမတ္တော တထာ. သံဝေဇေတီတိ သံဝေဂံ ဇနေတိ၊ တတောယေဝ အဿ ဇနဿ သဒ္ဓမ္မေ ဥဿာဟံ ဇနေတိ. သံဝေဇနဉှိ ဥဿာဟဟေတု ‘‘သံဝိဂ္ဂေါ ယောနိသော ပဒဟတီ’’တိ ဝစနတော.

ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဝက္ခမာနဿ သကလသုတ္တဿ ‘‘ဧဝ’’န္တိ နိဒဿနတော. သာဝကသမ္ပတ္တိန္တိ သုဏန္တပုဂ္ဂလသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေန ပဉ္စသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတေန၊ ပဉ္စသု စ ကောသလ္လေသု အာယသ္မတာ ဓမ္မသေနာပတိနာ ပသံသိတေန မယာ မဟာသာဝကေန သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ သယမေဝ သုတံ န အနုဿုတံ၊ န စ ပရမ္ပရာဘတန္တိ အတ္ထဿ ဒီပနတော. ကာလသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဘဂဝါတိသဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တဿ သမယသဒ္ဒဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒ-ပဋိမဏ္ဍိတ-သမယ-ဘာဝ-ဒီပနတော. ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒပရမာ ဟိ ကာလသမ္ပဒါ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ကပ္ပကသာယကလိယုဂေ၊ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေါ အဟော မဟစ္ဆရိယံ၊

ဟုတဝဟမဇ္ဈေ ဇာတံ၊ သမုဒိတမကရန္ဒမရဝိန္ဒ’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁)၊

တဿာယမတ္ထော – ကပ္ပသင်္ခါတကာလသဉ္စယဿ လေခနဝသေန ပဝတ္တေ ကလိယုဂသင်္ခါတေ သကရာဇသမ္မတေ ဝဿာဒိသမူဟေ ဇာတော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒခဏသင်္ခါတော ဒိနသမူဟော အန္ဓဿ ပဗ္ဗတာရောဟနမိဝ ကဒါစိ ပဝတ္တနဋ္ဌေန၊ အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တဋ္ဌေန စ မဟစ္ဆရိယံ ဟောတိ. ကိမိဝ ဇာတန္တိ စေ? ဟုတဝဟသင်္ခါတဿ ပါဝကဿ မဇ္ဈေ သမ္မာ ဥဒိတမဓုမန္တံ အရဝိန္ဒသင်္ခါတံ ဝါရိဇမိဝ ဇာတန္တိ. ဒေသကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂါရဝါဓိဝစနတော.

ဧဝံ ပဒဆက္ကဿ ပဒါနုက္ကမေန နာနပ္ပကာရတော အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကတွာ ဣဒါနိ ‘‘အန္တရာ စ ရာဇဂဟ’’န္တိအာဒီနံ ပဒါနမတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရောန္တော ‘‘အန္တရာ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒန္တိ ဧတ္ထ သမဘိနိဝိဋ္ဌော အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ သာမညဝစနီယတ္ထမပေက္ခိတွာ ပကရဏာဒိသာမတ္ထိယာဒိဂတတ္ထမန္တရေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပနဿ နာနတ္ထဘာဝေါ ပယောဂတော အဝဂမီယတီတိ ဒဿေတိ ‘‘တဒန္တရ’’န္တိအာဒိနာ. တတ္ထ တဒန္တရန္တိ တံ ကာရဏံ. မဉ္စ တဉ္စ မန္တေန္တိ၊ ကိမန္တရံ ကိံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇန္တရိကာယာတိ ဝိဇ္ဇုနိစ္ဆရဏက္ခဏေ. ဓောဝန္တီ ဣတ္ထီ အဒ္ဒသာတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရတောတိ ဟဒယေ. ကောပါတိ စိတ္တကာလုဿိယကရဏတော စိတ္တပကောပါ ရာဂါဒယော. အန္တရာ ဝေါသာနန္တိ အာရမ္ဘနိပ္ဖတ္တီနံ ဝေမဇ္ဈေ ပရိယောသာနံ အာပါဒိ. အပိစာတိ တထာပိ၊ ဧဝံ ပဘဝသမ္ပန္နေပီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ မဟာနိရယာနန္တိ လောဟကုမ္ဘီနိရယေ သန္ဓာယာဟ. အန္တရိကာယာတိ အန္တရေန. ရာဇဂဟနဂရံ ကိရ အာဝိဇ္ဈိတွာ မဟာပေတလောကော. တတ္ထ ဒွိန္နံ မဟာလောဟကုမ္ဘီနိရယာနံ အန္တရေန အယံ တပေါဒါ နဒီ အာဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ သာ ကုထိတာ သန္ဒတီတိ. သွာယမိဓ ဝိဝရေ ပဝတ္တတိ တဒညေသမသမ္ဘဝတော. ဧတ္ထ စ ‘‘တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျ၊ (အ. နိ. ၆.၄၄၊ ၁၀.၇၅) ဧတေသံ အန္တရာ ကပ္ပါ၊ ဂဏနာတော အသင်္ခိယာ၊ (ဗု. ဝံ. ၂၈.၉) အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပါတေတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂၆၊ ပဟာ. ဝ. ၆၆၊ စူဠဝ. ၃၇၆) ဝိယ ကာရဏဝေမဇ္ဈေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရာသဒ္ဒါယေဝ ဥဒါဟရိတဗ္ဗာ သိယုံ၊ န ပန စိတ္တခဏဝိဝရေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရိကအန္တရသဒ္ဒါ. အန္တရာသဒ္ဒဿ ဟိ အယမတ္ထုဒ္ဓါရောတိ. အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပါယော သိယာ – ယေသု အတ္ထေသု အန္တရိကသဒ္ဒေါ၊ အန္တရသဒ္ဒေါ စ ပဝတ္တတိ၊ တေသု အန္တရာသဒ္ဒေါပီတိ သမာနတ္ထတ္တာ အန္တရာသဒ္ဒတ္ထေ ဝတ္တမာနော အန္တရိကသဒ္ဒေါ၊ အန္တရသဒ္ဒေါ၊ စ ဥဒါဟဋောတိ. အထ ဝါ အန္တရာသဒ္ဒေါယေဝ ‘‘ယဿန္တရတော’’တိ (ဥဒါ. ၂၀) ဧတ္ထ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ရဿံ ကတွာ ဝုတ္တော –

‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ၊

ဣတိဘဝါဘဝတဉ္စ ဝီတိဝတ္တော၊

တံ ဝိဂတဘယံ သုခိံ အသောကံ၊

ဒေဝါ နာနုဘဝန္တိ ဒဿနာယာ’’တိ. (ဥဒါ. ၂၀)၊ –

ဟိ အယံ ဥဒါနေ ဘဒ္ဒိယသုတ္တေ ဂါထာ. သောယေဝ ဣက-သဒ္ဒေန သကတ္ထပဝတ္တေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘အန္တရိကာယာ’’တိ စ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ဥဒါဟရဏောဒါဟရိတဗ္ဗာနမေတ္ထ ဝိရောဓာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ကိမတ္ထံ အတ္ထဝိသေသနိယမော ကတောတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. နနု စေတ္ထ ဥပယောဂဝစနမေဝ၊ အထ ကသ္မာ သမ္ဗန္ဓီယတ္ထော ဝုတ္တော၊ သမ္ဗန္ဓီယတ္ထေ ဝါ ကသ္မာ ဥပယောဂဝစနံ ကတန္တိ အနုယောဂသမ္ဘဝတော တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘အန္တရာသဒ္ဒေန ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တေန သမ္ဗန္ဓီယတ္ထေ သာမိဝစနပ္ပသင်္ဂေ သဒ္ဒန္တရယောဂေန လဒ္ဓမိဒံ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဒဿေတိ၊ န ကေဝလံ သာသနေဝ၊ လောကေပိ ဧဝမေဝိဒံ လဒ္ဓန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဤဒိသေသု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိသေသယောဂတာဒဿနမုခေန ဟိ အယမတ္ထောပိ ဒဿိတော. ဧကေနပိ အန္တရာ-သဒ္ဒေန ယုတ္တတ္တာ ဒွေ ဥပယောဂဝစနာနိ ကာတဗ္ဗာနိ. ဒွီဟိ ပန ယောဂေ ကာ ကထာတိ အတ္ထဿ သိဇ္ဈနတော. အက္ခရံ စိန္တေန္တိ လိင်္ဂဝိဘတ္တိယာဒီဟီတိ အက္ခရစိန္တကာ၊ သဒ္ဒဝိဒူ. အက္ခရ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ တမ္မူလကာနိ ပဒါဒီနိပိ ဂဟေတဗ္ဗာနိ. ယဒိပိ သဒ္ဒတော ဧကမေဝ ယုဇ္ဇန္တိ၊ အတ္ထတော ပန သော ဒွိက္ခတ္တုံ ယောဇေတဗ္ဗော ဧကဿာပိ ပဒဿ အာဝုတ္တိယာဒိနယေန အနေကဓာ သမ္ပဇ္ဇနတောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဒုတိယပဒေနပီ’’တိအာဒိနာ. ကော ပန ဒေါသော အယောဇိတေတိ အာဟ ‘‘အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတီ’’တိ. ဒုတိယပဒံ န ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော သဒ္ဒန္တရယောဂဝသာ သဒ္ဒေယေဝ သာမိဝစနပ္ပသင်္ဂေ ဥပယောဂဝိဘတ္တိယာ ဣစ္ဆိတတ္တာ. သဒ္ဒါဓိကာရော ဟိ ဝိဘတ္တိပယောဂေါ.

အဒ္ဓါန-သဒ္ဒေါ ဒီဃပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒီဃမဂ္ဂ’’န္တိ. ကိတ္တာဝတာ ပန သော ဒီဃော နာမ တဒတ္ထဘူတောတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘အဒ္ဓါနဂမနသမယဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ. အဒ္ဓါနဂမနသမယဿ ဝိဘင်္ဂေတိ ဂဏဘောဇနသိက္ခာပဒါဒီသု အဒ္ဓါနဂမနသမယသဒ္ဒဿ ပဒဘာဇနီယဘူတေ ဝိဘင်္ဂေ (ပါစိ. ၂၁၇). အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ၊ ပဂေဝ တဒုတ္တရိ. အဍ္ဎမေဝ ယောဇနဿ အဍ္ဎယောဇနံ၊ ဒွိဂါဝုတမတ္တံ. ဣဓ ပန စတုဂါဝုတပ္ပမာဏံ ယောဇနမေဝ၊ တသ္မာ ‘‘အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော’’တိ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပါယော.

မဟန္တသဒ္ဒေါ ဥတ္တမတ္ထော၊ ဗဟွတ္ထော စ ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘မဟတာ’’တိအာဒိ. ဂုဏမဟတ္တေနာတိ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏမဟန္တဘာဝေန. သင်္ချာမဟတ္တေနာတိ ဂဏနမဟန္တဘာဝေန. တဒေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိနာ. သော ဘိက္ခုသံဃောတိ ဣဓ အာဂတော တဒါ ပရိဝါရဘူတော ဘိက္ခုသံဃော. မဟာတိ ဥတ္တမော. ဝါကျေပိ ဟိ တမိစ္ဆန္တိ ပယောဂဝသာ. အပ္ပိစ္ဆတာတိ နိလ္လောဘတာ သဒ္ဒေါ စေတ္ထ သာဝသေသော၊ အတ္ထော ပန နိရဝသေသော. န ဟိ ‘‘အပ္ပလောဘတာတိ အဘိတ္ထဝိတုမရဟတီ’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. မဇ္ဈိမာဂမဋီကာကာရော ပန အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော ဧဝမာဟ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဿ ပရိတ္တပရိယာယံ မနသိ ကတွာ ‘ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယာ’တိ (မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၅) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အပ္ပသဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ ‘အဘာဝတ္ထော’ တိပိ သက္ကာ ဝိညာတုံ ‘အပ္ပါဗာဓတဉ္စသဉ္ဇာနာမီ’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂၅) ဝိယာ’’တိ. သင်္ချာယပိ မဟာတိ ဂဏနာယပိ ဗဟု အဟောသိ၊ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော’’တိ ပဒါဝတ္ထိကန္တဝစနဝသေန သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗပဒဿ ဆေဒနမိဝ ဟောတီတိ တဒပရာမသိတွာ ‘‘တေန ဘိက္ခုသံဃေနာ’’တိ ပုန ဝါကျာဝတ္ထိကန္တဝစနဝသေန သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗပဒေန သဒိသီကရဏံ. ဧသာ ဟိ သံဝဏ္ဏနကာနံ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ဝိဘတ္တိယာနပေက္ခာဝသေန ယထာရဟံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗပဒတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတွာ ပုန တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနဝိဘတ္တိဝသေန ပရိဝတ္တေတွာ နိက္ခိပနန္တိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတတ္တာ သံဃောတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ဃာတေန သမဏဂဏေနာ’’တိ. ဧတ္ထ ပန ‘‘ယာယံ ဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ၊ တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄၊ ၃၅၆၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄၊ ပရိ. ၂၇၄) ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ. ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ ဘုဇိဿာနိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ အပရာမဋ္ဌာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ၊ တထာရူပေသု သီလေသု သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၃၊ မ. နိ. ၁.၄၉၂၊ ၃.၅၄၊ အ. နိ. ၆.၁၁၊ ပရိ. ၂၇၄) ဧဝံ ဝုတ္တာနဉ္စ သီလာနံ သာမညေန သင်္ဃာတော သင်္ဃဋိတော သမေတောတိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ဃာတော၊ သမဏဂဏော၊ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသင်္ဃာဋသင်္ခါတေနာ’’ တိပိ ပါဌော. တထာ သင်္ခါတေန ကတိတေနာတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ဒိဋ္ဌိသီလာဒီနံ နိယတသဘာဝတ္တာ သောတာပန္နာပိ အညမညံ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတာ၊ ပဂေဝ သကဒါဂါမိအာဒယော၊ တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’တိ၊ (သံ. နိ. ၂.၄၁၊ ၅.၁၉၈၊ ၁၀၀၄) ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ စ အာဒိ. အရိယပုဂ္ဂလဿ ဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒူရေ ဌိတာပိ အတ္တနော ဂုဏသာမဂ္ဂိယာ သံဟတတာယေဝ၊ ‘‘တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ၊ (မ. နိ. ၁.၄၉၂) တထာရူပေသု သီလေသု သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၉၂) ဝစနတော ပန ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝေါ လဗ္ဘတိယေဝ. သဒ္ဓိံ-သဒ္ဒေါ ဧကတောတိ အတ္ထေ နိပါတော. ပဉ္စ။ပေ။ မတ္တာနီတိ ပဉ္စ-သဒ္ဒေန မတ္တသဒ္ဒံ သင်္ခိပိတွာ ဗာဟိရတ္ထသမာသော ဝုတ္တော. ဧတေသန္တိ ဘိက္ခုသတာနံ. ပုန ပဉ္စ မတ္တာ ပမာဏာတိ ဗျာသော၊ နိကာရလောပေါ စေတ္ထ နပုံသကလိင်္ဂတ္တာ.

သုပ္ပိယောတိ တဿ နာမမေဝ၊ န ဂုဏာဒိ. န ကေဝလံ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဘဂဝါယေဝ၊ အထ ခေါ သုပ္ပိယောပိ ပရိဗ္ဗာဇကော ဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေန သဒ္ဓိန္တိ ပုဂ္ဂလံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ၊ တဉ္စ ခေါ မဂ္ဂပဋိပန္နသဘာဂတာယ ဧဝ၊ န သီလာစာရာဒိသဘာဂတာယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပိ-ကာရော’’တိအာဒိ. သုခုစ္စာရဏဝသေန ပုဗ္ဗာပရပဒါနံ သမ္ဗန္ဓမတ္တကရဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ပဒသန္ဓိကရော’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန သရဗျဉ္ဇနာဒိသန္ဓိဘာဝံ၊ တေနာဟ ‘‘ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာဝသေန ဝုတ္တော’’တိ၊ ဧတေန ပဒပူရဏမတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အပိစ အဝဓာရဏတ္ထောပိ ခေါ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တော ‘‘အဿောသိ ခေါ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ဝိယ၊ တေန အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော အဟောသိယေဝ၊ နာဿ မဂ္ဂပဋိပတ္တိယာ ကောစိ အန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. သဉ္ဇယဿာတိ ရာဇဂဟဝါသိနော သဉ္ဇယနာမဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ၊ ယဿ သန္တိကေ ပဌမံ ဥပတိဿကောလိတာပိ ပဗ္ဗဇိံသု ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကောဝ၊ န အစေလကပရိဗ္ဗာဇကော. ‘‘ယဒါ၊ တဒါ’’တိ စ ဧတေန သမကာလမေဝ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နတံ ဒဿေတိ. အတီတကာလတ္ထော ပါဠိယံ ဟောတိသဒ္ဒေါ ယောဂဝိဘာဂေန၊ တံကာလာပေက္ခာယ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ တဒါ ဟောတီတိ အတ္ထော.

အန္တေတိ သမီပေ. ဝသတီတိ ဝတ္တပဋိဝတ္တာဒိကရဏဝသေန သဗ္ဗိရိယာပထသာဓာရဏဝစနံ၊ အဝစရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ တေနေဝါဟ ‘‘သမီပစာရော သန္တိကာဝစရော သိဿော’’တိ. စောဒိတာ ဒေဝဒူတေဟီတိ ဒဟရကုမာရော ဇရာဇိဏ္ဏသတ္တော ဂိလာနော ကမ္မကာရဏာ၊ ကမ္မကာရဏိကာ ဝါ မတသတ္တောတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဒေဝဒူတေဟိ စောဒိတာ ဩဝဒိတာ သံဝေဂံ ဥပ္ပါဒိတာ သမာနာပိ. တေ ဟိ ဒေဝါ ဝိယ ဒူတာ၊ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနံ ဝါ ဒူတာတိ ဒေဝဒူတာ. ဟီနကာယူပဂါတိ အပါယကာယမုပဂတာ. နရသင်္ခါတာ တေ မာဏဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. သာမညဝသေန စေတ္ထ သတ္တော ‘‘မာဏဝေါ’’တိ ဝုတ္တော၊ ဣတရေ ပန ဝိသေသဝသေန. ပကရဏာဓိဂတော ဟေသ အတ္ထုဒ္ဓါရောတိ. ကတကမ္မေဟီတိ ကတစောရကမ္မေဟိ. တရုဏောတိ သောဠသဝဿတော ပဋ္ဌာယ ပတ္တဝီသတိဝဿော၊ ဥဒါနဋ္ဌကထာယဉှိ ‘‘သတ္တာ ဇာတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဉ္စဒသဝဿကာ၊ တာဝ ‘ကုမာရကာ၊ ဗာလာ’တိ စ ဝုစ္စန္တိ. တတော ပရံ ဝီသတိဝဿာနိ ‘ယုဝါနော’’’တိ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၄၄) ဝုတ္တံ. တရုဏော၊ မာဏဝေါ၊ ယုဝါတိ စ အတ္ထတော ဧကံ၊ လောကိယာ ပန ‘‘ဒွါဒသဝဿတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဇရမပ္ပတ္တော၊ တာဝ တရုဏော’’တိပိ ဝဒန္တိ.

တေသု ဝါ ဒွီသု ဇနေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ယော ဝါ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ပုဗ္ဗေ အဓိဂတော ကာလော၊ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော တတြာတိ ယဉှိ သမယံ ဘဂဝါ အန္တရာ ရာဇဂဟဉ္စ နာဠန္ဒဉ္စ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော၊ တသ္မိံယေဝ သမယေ သုပ္ပိယောပိ တံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော အဝဏ္ဏံ ဘာသတိ၊ ဗြဟ္မဒတ္တော စ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ. နိပါတမတ္တန္တိ ဧတ္ထ မတ္တသဒ္ဒေန ဝိသေသတ္ထာဘာဝတော ပဒပူရဏတ္တံ ဒဿေတိ. မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတိ မဓုပိဏ္ဍိကဒေသနာ နာမ ဣတိ နံ သုတ္တန္တံ ဓာရေဟိ၊ ရာဇညာတိ ပါယာသိရာဇညနာမကံ ရာဇာနမာလပတိ. ပရိယာယတိ ပရိဝတ္တတီတိ ပရိယာယော၊ ဝါရော. ပရိယာယေတိ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပဋိပါဒေတီတိ ပရိယာယော၊ ဒေသနာ. ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ ပရိယာယော၊ ကာရဏံ. အနေကသဒ္ဒေနေဝ အနေကဝိဓေနာတိ အတ္ထော ဝိညာယတိ အဓိပ္ပါယမတ္တေနာတိ အာဟ ‘‘အနေကဝိဓေနာ’’တိ. ကာရဏဉ္စေတ္ထ ကာရဏပတိရူပကမေဝ၊ န ဧကံသကာရဏံ အဝဏ္ဏကာရဏဿ အဘူတတ္တာ၊ တသ္မာ ကာရဏေနာတိ ကာရဏပတိရူပကေနာတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အကာရဏမေဝ ‘ကာရဏ’န္တိ ဝတွာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁). ဇာတိဝသေနိဒံ ဗဟွတ္ထေ ဧကဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဗဟူဟီ’’တိအာဒိနာ.

‘‘အဝဏ္ဏဝိရဟိတဿ အသမာနဝဏ္ဏသမန္နာဂတဿပီ’’တိ ဝက္ခမာနကာရဏဿ အကာရဏဘာဝဟေတုဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ ဒေါသဝိရဟိတဿပိ အသဒိသဂုဏသမန္နာဂတဿာပီတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အဝဏ္ဏံ ဒေါသံ နိန္ဒန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယံ လောကေ’’တိအာဒိနာ အရသရူပနိဗ္ဘောဂအကိရိယဝါဒဥစ္ဆေဒဝါဒဇေဂုစ္ဆီဝေနယိကတပဿီအပဂဗ္ဘဘာဝါနံ ကာရဏပတိရူပကံ ဒဿေတိ. တသ္မာတိ ဟိ ဧတံ ‘‘အရသရူပေါ။ပေ။ အပဂဗ္ဘော’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – လောကသမ္မတော အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလီကမ္မသာမီစိကမ္မအာသနာဘိနိမန္တနသင်္ခါတော သာမဂ္ဂီရသော သမဏဿ ဂေါတမဿ နတ္ထိ၊ တသ္မာ သော သာမဂ္ဂီရသသင်္ခါတေန ရသေန အသမ္ပန္နသဘာဝေါ၊ တေန သာမဂ္ဂီရသသင်္ခါတေန ပရိဘောဂေန အသမန္နာဂတော. တဿ အကတ္တဗ္ဗတာဝါဒေါ၊ ဥစ္ဆိဇ္ဇိတဗ္ဗတာဝါဒေါ စ၊ တံ သဗ္ဗံ ဂူထံ ဝိယ မဏ္ဍနဇာတိယော ပုရိသော ဇေဂုစ္ဆီ. တဿ ဝိနာသကော သောဝ တဒကရဏတော ဝိနေတဗ္ဗော. တဒကရဏေန ဝယောဝုဍ္ဎေ တာပေတိ တဒါစာရဝိရဟိတတာယ ဝါ ကပဏပုရိသော. တဒကရဏေန ဒေဝလောကဂဗ္ဘတော အပဂတော၊ တဒကရဏတော ဝါ သော ဟီနဂဗ္ဘော စာတိ ဧဝံ တဒေဝ အဘိဝါဒနာဒိအကရဏံ အရသရူပတာဒီနံ ကာရဏပတိရူပကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘နတ္ထိ။ပေ။ ဝိသေသော’’တိ ဧတဿ ပန ‘‘သုန္ဒရိကာယ နာမ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ မရဏာနဝဗောဓော၊ သံသာရဿ အာဒိကောဋိယာ အပညာယနပဋိညာ၊ ဌပနီယပုစ္ဆာယ အဗျာကတဝတ္ထုဗျာကရဏ’’န္တိ ဧဝမာဒီနိ ကာရဏပတိရူပကာနိ နိဒ္ဓါရိတဗ္ဗာနိ၊ တထာ ‘‘တက္ကပရိယာဟတံ သမဏော။ပေ။ သယမ္ပဋိဘာန’’န္တိ ဧတဿ ‘‘အနာစရိယကေန သာမံ ပဋိဝေဓေန တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဓမ္မဒေသနာ၊ ကတ္ထစိ ပရေသံ ပဋိပုစ္ဆာကထနံ၊ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီဟိ အာရောစိတနယေနေဝ ဗျာကရဏ’’န္တိ ဧဝမာဒီနိ၊ ‘‘သမဏော။ပေ။ န အဂ္ဂပုဂ္ဂလော’’တိ ဧတေသံ ပန ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနံ ကမေနေဝ အနဝဗောဓော၊ လောကန္တဿ အဇာနနံ၊ အတ္တနာ ဣစ္ဆိတတပစာရာဘာဝေါ’’တိ ဧဝမာဒီနိ. ဈာနဝိမောက္ခာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော. အရိယံ ဝိသုဒ္ဓံ၊ ဥတ္တမံ ဝါ ဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ၊ အလံ ကိလေသဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထံ အရိယဉာဏဒဿနံ ဧတ္ထ၊ ဧတဿာတိ ဝါ အလမရိယဉာဏဒဿနော. သွေဝ ဝိသေသော တထာ. အရိယဉာဏဒဿနမေဝ ဝါ ဝိသေသံ ဝုတ္တနယေန အလံ ပရိယတ္တံ ယဿ၊ ယသ္မိန္တိ ဝါ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော၊ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မောဝ. တက္ကပရိယာဟတန္တိ ကပ္ပနာမတ္တေန သမန္တတော အာဟရိတံ၊ ဝိတက္ကေန ဝါ ပရိဃဋိတံ. ဝီမံသာနုစရိတန္တိ ဝီမံသနာယ ပုနပ္ပုနံ ပရိမဇ္ဇိတံ. သယမ္ပဋိဘာနန္တိ သယမေဝ အတ္တနော ဝိဘူတံ၊ တာဒိသံ ဓမ္မန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အကာရဏန္တိ အယုတ္တံ အနုပပတ္တိံ. ကာရဏပဒေ စေတံ ဝိသေသနံ. န ဟိ အရသရူပတာဒယော ဒေါသာ ဘဂဝတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ၊ ဓမ္မသံဃေသု စ ဒုရက္ခာတဒုပ္ပဋိပန္နာဒယော အကာရဏန္တိ ဝါ ယုတ္တိကာရဏရဟိတံ အတ္တနာ ပဋိညာမတ္တံ. ပကတိကမ္မပဒဉ္စေတံ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ ကာရဏံ ဝတွာတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဣဝါတိ ဣဝ-သဒ္ဒတ္ထော ရူပကနယေန ယောဇေတဗ္ဗော ပတိရူပကကာရဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ တထာတိ ဇာတိဝုဍ္ဎာနမနဘိဝါဒနာဒိနာ တေန တေန အာကာရေန. ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿ ဂုဏပသံသာသု ပဝတ္တနတော ယထာက္ကမံ ‘‘အဝဏ္ဏံ ဒေါသံ နိန္ဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ဒုရက္ခာတောတိ ဒုဋ္ဌုမာက္ခာတော၊ တထာ ဒုပ္ပဋိဝေဒိတော. ဝဋ္ဋတော နိယျာတီတိ နိယျာနံ၊ တဒေဝ နိယျာနိကော၊ တတော ဝါ နိယျာနံ နိဿရဏံ၊ တတ္ထ နိယုတ္တောတိ နိယျာနိကော. ဝဋ္ဋတော ဝါ နိယျာတီတိ နိယျာနိကော ယ-ကာရဿ က-ကာရံ၊ ဤ-ကာရဿ စ ရဿံ ကတွာ. ‘‘အနီယ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလာ ကတ္တုအဘိဓာယကော’’တိ သဒ္ဒဝိဒူ ဝဒန္တိ၊ န နိယျာနိကော တထာ. သံသာရဒုက္ခဿ အနုပသမသံဝတ္တနိကော ဝုတ္တနယေန. ပစ္စနီကပဋိပဒန္တိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိရုဒ္ဓပဋိပဒံ. အနနုလောမပဋိပဒန္တိ သပ္ပုရိသာနံ အနနုလောမပဋိပဒံ. အဓမ္မာနုလောမပဋိပဒန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနနုလောမပဋိပဒံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘အဝဏ္ဏံ ဘာသတိ၊ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ စ ဝတ္တမာနကာလနိဒ္ဒေသော ကတော၊ နနု သင်္ဂီတိကာလတော သော အဝဏ္ဏဝဏ္ဏာနံ ဘာသနကာလော အတီတောတိ? သစ္စမေတံ၊ ‘‘အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတီတကာလတ္ထတ္တာ ပန ဘာသတိ-သဒ္ဒဿ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ယသ္မိံ ကာလေ တေဟိ အဝဏ္ဏော ဝဏ္ဏော စ ဘာသီယတိ၊ တမပေက္ခိတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘တတြာ’’တိ ပဒဿ ကာလပဋိနိဒ္ဒေသဝိကပ္ပနံ အဋ္ဌကထာယံ အဝုတ္တမ္ပိ သုပပန္နံ ဟောတိ.

‘‘သုပ္ပိယဿ ပန။ပေ။ ဘာသတီ’’တိ ပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓဒဿနံ ‘‘အန္တေဝါသီ ပနဿာ’’တိအာဒိဝစနံ. အပရာမသိတဗ္ဗံ အရိယူပဝါဒကမ္မံ၊ တထာ အနက္ကမိတဗ္ဗံ.သွာယန္တိ သော အာစရိယော. အသိဓာရန္တိ အသိနာ တိခိဏဘာဂံ. ကကစဒန္တ ပန္တိယန္တိ ခန္ဓကကစဿ ဒန္တသင်္ခါတာယ ဝိသမပန္တိယာ. ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ယေန ကေနစိ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေန ပဟရိတွာ ကီဠမာနော ဝိယ. အက္ခိကဏ္ဏကောသသင်္ခါတဋ္ဌာနဝသေန တီဟိ ပကာရေဟိ ဘိန္နော မဒေါ ယဿာတိ ပဘိန္နမဒေါ၊ တံ. အဝဏ္ဏံ ဘာသမာနောတိ အဝဏ္ဏံ ဘာသနဟေတု. ဟေတုအတ္ထော ဟိ အယံ မာန-သဒ္ဒေါ. န အယော ဝုဍ္ဎိ အနယော. သောယေဝ ဗျသနံ၊ အတိရေကဗျသနန္တိ အတ္ထော၊ တံ ပါပုဏိဿတိ ဧကန္တမဟာသာဝဇ္ဇတ္တာ ရတနတ္တယောပဝါဒဿ. တေနေဝါဟ –

‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ၊

တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော၊

ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ၊

ကလိနာ တေန သုခံ န ဝိန္ဒတီ’’တိ. (သု. နိ. ၆၆၃၊ သံ နိ. ၁.၁၈၀-၁၈၁၊ နေတ္တိ. ၉၂)၊

‘‘အမှာကံ အာစရိယော’’တိအာဒိနာ ဗြဟ္မဒတ္တဿ သံဝေဂုပ္ပတ္တိံ၊ အတ္တနော အာစရိယေ စ ကာရုညပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတွာ ကိဉ္စာပိ အန္တေဝါသိနာ အာစရိယဿ အနုကူလေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အယံ ပန ပဏ္ဍိတဇာတိကတ္တာ န ဤဒိသေသု ဌာနေသု တမနုဝတ္တတီတိ ဣဒါနိဿ ကမ္မဿကတာဉာဏပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘အာစရိယေ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဟလာဟလန္တိ တင်္ခဏညေဝ မာရဏကံ ဝိသံ. ဟနတီတိ ဟိ ဟလော န-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ၊ ဟလာနမ္ပိ ဝိသေသော ဟလော ဟလာဟလော မဇ္ဈေဒီဃဝသေန၊ ဧတေန စ အညေ အဋ္ဌဝိဓေ ဝိသေ နိဝတ္တေတိ. ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ပုမေ ပဏ္ဍေ စ ကာကောလ၊ ကာဠကူဋဟလာဟလာ၊

သရောတ္ထိကောသုင်္ကိကေ ယော၊ ဗြဟ္မပုတ္တော ပဒီပနော၊

ဒါရဒေါ ဝစ္ဆနာဘော စ၊ ဝိသဘေဒါ ဣမေ နဝါ’’တိ.

ခရောဒကန္တိ စဏ္ဍသောတောဒကံ. ‘‘ခါရောဒက’’န္တိပိ ပါဌော၊ အတိလောဏတာယ တိတ္တောဒကန္တိ အတ္ထော. နရကပပါတန္တိ စောရပပါတံ. မာဏဝကာတိ အတ္တာနမေဝ ဩဝဒိတုံ အာလပတိ ‘‘သမယောပိ ခေါ တေ ဘဒ္ဒါလိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါအဟောသီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၃၅) ဝိယ. ‘‘ကမ္မဿကာ’’တိ ကမ္မမေဝ အတ္တသန္တကဘာဝံ ဝတွာ တဒေဝ ဝိဝရတိ ‘‘အတ္တနော ကမ္မာနုရူပမေဝ ဂတိံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိနာ. ယောနိသောတိ ဥပါယေန ဉာယေန. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာတိ အာစရိယော ဝိယ အယောနိသော အရိယူပဝါဒေ အနိမ္မုဇ္ဇန္တော ယောနိသော အရိယူပဝါဒတော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ၊ ဥဒ္ဓံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. မဒ္ဒမာနောတိ မဒ္ဒန္တော ဘိန္ဒန္တော. ဧကံသကာရဏမေဝ ဣဓ ကာရဏန္တိ ဒဿေတုကာမေန ‘‘သမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယထာ တ’’န္တိအာဒိနာ တဿ သမာရဒ္ဓဘာဝံ ဒဿေတိ၊ န္တိ စ နိပါတမတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အညော ပဏ္ဍိတသဘာဝေါ ဇာတိ အာစာရဝသေန ကုလပုတ္တော အနေကပရိယာယေန တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ဘာသိတုမာရဘတိ၊ တထာ အယမ္ပိ အာရဒ္ဓေါ၊ တဉ္စ ခေါ အပိ နာမာယမာစရိယော ဧတ္တကေနာပိ ရတနတ္တယာဝဏ္ဏဘာသတော ဩရမေယျာတိ.

သပ္ပရာဇဝဏ္ဏန္တိ အဟိရာဇဝဏ္ဏံ. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ဝဏ္ဏသုန္ဒရတာယ၊ ဝဏ္ဏသရီရေန ဝါ. ဝါရိဇံ ကမလံ န ပဟရာမိ န ဘဉ္ဇာမိ၊ အာရာ ဒူရတောဝ ဥပသိင်္ဃာမီတိ အတ္ထော. အထာတိ ဧဝံ သန္တေပိ. ဂန္ဓတ္ထေနောတိ ဂန္ဓစောရော. သညူဠှာတိ ဂန္ထိတာ ဗန္ဓိတာ. ဂဟပတီတိ ဥပါလိဂဟပတိံ နာဋပုတ္တဿ အာလပနံ. ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဏိတဗ္ဗော ‘‘အယမီဒိသော’’တိ ပကာသေတဗ္ဗောတိ ဝဏ္ဏော၊ သဏ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏီယတိ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထာပီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ဇာတိ. ဝဏ္ဏေတိ ဝိကာရမာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ရူပါယတနံ. ဝဏ္ဏီယတိ ဖလမေတေန ယထာသဘာဝတော ဝိဘာဝီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ကာရဏံ. ဝဏ္ဏီယတိ အပ္ပမဟန္တာဒိဝသေန ပမီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ပမာဏံ. ဝဏ္ဏီယတိ ပသံသီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ဂုဏော. ဝဏ္ဏနံ ဂုဏသံကိတ္တနံ ဝဏ္ဏော၊ ပသံသာ. ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဒိသဒ္ဒေန ဇာတရူပပုဠိနက္ခရာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘ဣဓ ဂုဏောပိ ပသံသာပီ’’တိ ဝုတ္တမေဝ သမတ္ထေတိ ‘‘အယံ ကိရာ’’တိအာဒိနာ. ကိရာတိ စေတ္ထ အနုဿဝနတ္ထေ၊ ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ. ဂုဏူပသဉှိတန္တိ ဂုဏောပသညုတံ. ‘‘ဂုဏူပသဉှိတံ ပသံသ’’န္တိ ပန ဝဒန္တော ပသံသာယ ဧဝ ဂုဏဘာသနံ သိဒ္ဓံ တဿာ တဒဝိနာဘာဝတော၊ တသ္မာ ဣဒမတ္ထဒွယံ ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ.

ကထံ ဘာသတီတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧကော စ သော ပုဂ္ဂလော စာတိ ဧကပုဂ္ဂလော. ကေနဋ္ဌေန ဧကပုဂ္ဂလော? အသဒိသဋ္ဌေန၊ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန၊ အသမသမဋ္ဌေန စ. သော ဟိ ပဌမာဘိနီဟာရကာလေ ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပဋိပါဋိယာ အာဝဇ္ဇနံ အာဒိံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဂုဏေဟိ စေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ စ သေသမဟာဇနေန အသဒိသော. ယေ စဿ ဂုဏာ၊ တေပိ အညသတ္တာနံ ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌာ၊ ပုရိမကာ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမာ၊ တေဟိ ပန အယမေဝေကော ရူပကာယနာမကာယေဟိ သမော.လောကေတိ သတ္တလောကေ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပန ဣဒံ ဥဘယမ္ပိ ဝိပ္ပကတဝစနမေဝ ဥပ္ပါဒကိရိယာယ ဝတ္တမာနကာလိကတ္တာ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဗဟုဇနဟိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အညေန ကာရဏေနာတိ ဧဝံ ပနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. လက္ခဏေ ဟေသ မာန-သဒ္ဒေါ၊ ဧဝရူပဉ္စေတ္ထ လက္ခဏံ န သက္ကာ အညေန သဒ္ဒလက္ခဏေန ပဋိဗာဟိတုံ. အပိစ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ၊ ဥပ္ပန္နော နာမာတိ အယမေတ္ထ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ ဟိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အနာဂါမိဖလံ၊ တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ၊ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သာဝကာနံ ဝိယ န ပဋိပါဋိယာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သဟေဝ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သကလောပိ သဗ္ဗညုဂုဏရာသိ အာဂတောဝ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ နိဗ္ဗတ္တသဗ္ဗကိစ္စတ္တာ အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နော နာမ၊ တဒနိဗ္ဗတ္တတ္တာ တဒညက္ခဏေ ယထာရဟံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ’’ စ္စေဝ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ အရဟတ္တဖလက္ခဏံယေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတီတကာလိကဿာပိ ဝတ္တမာနပယောဂဿ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. ဧဝံ သတိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနော’’တိ စေတ္ထ မာန-သဒ္ဒေါ သာမတ္ထိယတ္ထော. ယာဝတာ သာမတ္ထိယေန မဟာဗောဓိသတ္တာနံ စရိမဘဝေ ဥပ္ပတ္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ တာဝတာ သာမတ္ထိယေန ဗောဓိသမ္ဘာရဘူတေန ပရိပုဏ္ဏေန သမန္နာဂတော ဟုတွာတိ အတ္ထော. တထာသာမတ္ထိယယောဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမာတိ. သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမော၊ အသမေဟိ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟေဝ သမော မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏ နိက္ခံ ဝိယ နိဗ္ဗိသိဋ္ဌော၊ ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော’’တိ စေတဿ ဝိသေသနံ. အာလယသင်္ခါတံ တဏှံ သမုဂ္ဃါတေတိ သမုစ္ဆိန္ဒတီတိ အာလယသမုဂ္ဃါတော. ဝဋ္ဋံ ဥပစ္ဆိန္ဒတီတိ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒေါ.

ပဟောန္တေနာတိ သက္ကောန္တေန. ‘‘ပဉ္စနိကာယေ’’တိ ဝတွာပိ အနေကာဝယဝတ္တာ တေသံ န ဧတ္တကေန သဗ္ဗထာ ပရိယာဒါနန္တိ ‘‘နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံစတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတိတ္ထေနာတိ အနောတရဏဋ္ဌာနေန. န ဝတ္တဗ္ဗော အပရိမာဏဝဏ္ဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါဒီနံ၊ နိရဝသေသာနဉ္စ တေသံ ဣဓ ပကာသနေန ပါဠိသံဝဏ္ဏနာယ ဧဝ သမ္ပဇ္ဇနတော၊ စိတ္တသမ္ပဟံသနကမ္မဋ္ဌာနသမ္ပဇ္ဇနဝသေန စ သဖလတ္တာ. ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော သဗ္ဗထာမေန ပကာသိတတ္တာ. ကိံ ပန သော တထာ ဩဂါဟေတွာ ဘာသတီတိ အာဟ. ‘‘ဗြဟ္မဒတ္တော ပနာ’’တိအာဒိ. အနုက္ကမေန ပုနပ္ပုနံ ဝါ သဝနံ အနုဿဝေါ၊ ပရမ္ပရသဝနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန အာကာရပရိဝိတက္ကဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယော သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ ‘‘သုန္ဒရမိဒံ ကာရဏ’’န္တိ ဧဝံ သယမေဝ ကာရဏပရိဝိတက္ကနံ အာကာရပရိဝိတက္ကော. အတ္တနော ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာယိတွာ ခမနံ ရုစ္စနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တီတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ၊ တေဟိယေဝ သမ္ဗန္ဓိတေနာတိ အတ္ထော. မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော၊ တေန ယထာဝုတ္တံ ကာရဏံ နိဝတ္တေတိ. အတ္တနော ထာမေနာတိ အတ္တနော ဉာဏဗလေနေဝ၊ န ပန ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဂုဏာနုရူပန္တိ အဓိပ္ပါယော. အသင်္ချေယျာပရိမေယျပ္ပဘေဒါ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဂုဏာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ၊

ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော၊

ခီယေထ ကပ္ပေါ စိရဒီဃမန္တရေ၊

ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၄၊ ၃.၁၄၁၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၂၅၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃၊ ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၁၊ အပ. အဋ္ဌ. ၂.၉၁၊ စရိယာ. အဋ္ဌ. ၉၊ ၃၂၉)၊

ဣဓာပိ ဝက္ခတိ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိ.

ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိဒဿေတိ. ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တေ’’တိ. အညမညဿာ’’တိ ဣဒံ ရုဠှိပဒံ ‘‘ဧကော ဧကာယာ’’တိ (ပါရာ. ၄၄၄၊ ၄၅၂) ပဒံ ဝိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အညောအညဿာ’’တိ ရုဠှိပဒေနေဝ ဝိဝရတိ. ‘‘ဥဇုမေဝါ’’တိ သာဝဓာရဏသမာသတံ ဝတွာ တေန နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္ထံ အာဟ ‘‘ဤသကမ္ပိ အပရိဟရိတွာ’’တိ၊ ထောကတရမ္ပိ အဝိရဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော. ကထန္တိ အာဟ ‘‘အာစရိယေန ဟီ’’တိအာဒိ. ပုဗ္ဗေ ဧကဝါရမိဝ အဝဏ္ဏဝဏ္ဏဘာသနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေပိ ‘‘ဥဇုဝိပစ္စနီကဝါဒါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁) ဝုတ္တတ္တာ အနေကဝါရမေဝ တေ ဧဝံ ဘာသန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုန ဣတရော အဝဏ္ဏံ ဣတရော ဝဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ဟိ ဝိသဒ္ဒဿ ဝိဝိဓတ္ထတံ သမတ္ထေတိ. သာရဖလကေတိ သာရဒါရုဖလကေ၊ ဥတ္တမဖလကေ ဝါ. ဝိသရုက္ခအာဏိန္တိ ဝိသဒါရုမယပဋာဏိံ. ဣရိယာပထာနုဗန္ဓနေန အနုဗန္ဓာ ဟောန္တိ၊ န သမ္မာပဋိပတ္တိအနုဗန္ဓနေန.

သီသာနုလောကိနောတိ သီသေန အနုလောကိနော၊ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ မဂ္ဂါနုက္ကမေန ဩလောကယမာနာတိ အတ္ထော. တသ္မိံ ကာလေတိ ယမှိ သံဝစ္ဆရေ၊ ဥတုမှိ၊ မာသေ၊ ပက္ခေ ဝါ ဘဂဝါ တံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော၊ တသ္မိံ ကာလေ. တေန ဟိ အနိယမတော သံဝစ္ဆရဥတုမာသဍ္ဎမာသာဝ နိဒ္ဒိသိတာ ‘‘တံ ဒိဝသ’’န္တိ ဒိဝသဿ ဝိသုံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ၊ မုဟုတ္တာဒီနဉ္စ ဒိဝသပရိယာပန္နတော. ‘‘တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နော’’တိ စေတ္ထ အာဓာရဝစနမေတံ. တေနေဝ ဟိ ကိရိယာဝိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန ‘‘ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိ သဟ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဟိ ဝတ္တမာနနိဒ္ဒေသော ကတော၊ ဣတရထာ တသ္မိံ ကာလေ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရတိ၊ တံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂဉ္စ ပဋိပန္နောတိ အနဓိပ္ပေတတ္ထော အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ အသမာနဝိသယာ ကိရိယာ ဧကာဓာရာ သမ္ဘဝန္တိ၊ ယာ စေတ္ထ အဓိပ္ပေတာ အဒ္ဓါနပဋိပဇ္ဇနကိရိယာ၊ သာ စ အနိယမိတာ န ယုတ္တာတိ. ရာဇဂဟပရိဝတ္တကေသူတိ ရာဇဂဟံ ပရိဝတ္တေတွာ ဌိတေသု. ‘‘အညတရသ္မိ’’န္တိ ဣမိနာ တေသု ဘဂဝတော အနိဗဒ္ဓဝါသံ ဒဿေတိ. သောတိ ဧဝံ ရာဇဂဟေ ဝသမာနော သော ဘဂဝါ. ပိဏ္ဍာယ စရဏေနပိ ဟိ တတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓဘာဝဝစနတော သန္နိဝါသတ္တမေဝ ဒဿေတိ. ယဒိ ပန ‘‘ပိဏ္ဍာယ စရမာနော သော ဘဂဝါ’’တိ ပစ္စာမသေယျ၊ ယထာဝုတ္တောဝ အနဓိပ္ပေတတ္ထော အာပဇ္ဇေယျာတိ. တံ ဒိဝသန္တိ ယံ ဒိဝသံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော၊ တံ ဒိဝသ. တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နောတိ ဧတ္ထ အစ္စန္တသံယောဂဝစနမေတံ. ဘတ္တဘုဉ္ဇနတော ပစ္ဆာ ပစ္ဆာဘတ္တံ၊ တသ္မိံ ပစ္ဆာဘတ္တသမယေ. ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ ယတ္ထ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယ စရိတွာ ဘုဉ္ဇန္တိ၊ တတော အပက္ကန္တော. တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နောတိ ‘‘နာဠန္ဒာယံ ဝေနေယျာနံ ဝိဝိဓဟိတသုခနိပ္ဖတ္တိံ အာကင်္ခမာနော ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ တိဝိဓသီလာလင်္ကတံ နာနာဝိဓကုဟနလပနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဇာလဝိနိဝေဌနံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုပကမ္ပနံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တံ ဒေသေဿာမီ’’တိ တံ ယထာဝုတ္တံ ဒီဃမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော၊ ဣဒံ ပန ကာရဏံ ပကရဏတောဝ ပါကဋန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နော’’တိ စောဒနာ ဝိသောဓိတာ ဟောတိ.

ဣဒါနိ ဣတရမ္ပိ စောဒနံ ဝိသောဓိတုံ ‘‘သုပ္ပိယောပီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ကာလေ၊ တံ ဒိဝသံ အနုဗန္ဓောတိ စ ဝုတ္တနယေန သမ္ဗန္ဓော. ပါတော အသိတဗ္ဗောတိ ပါတရာသော၊ သော ဘုတ္တော ယေနာတိ ဘုတ္တပါတရာသော. ဣစ္စေဝါတိ ဧဝမေဝ မနသိ သန္နိဓာယ၊ န ပန ‘‘ဘဂဝန္တံ၊ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိဿာမီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတော တံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နဘာဝံ အဇာနန္တောဝါ’’တိ၊ တထာ အဇာနန္တော ဧဝ ဟုတွာ အနုဗန္ဓောတိ အတ္ထော. န ဟိ သော ဘဂဝန္တံ ဒဋ္ဌုမေဝ ဣစ္ဆတိ၊ တေနာဟ ‘‘သစေ ပန ဇာနေယျ၊ နာနုဗန္ဓေယျာ’’တိ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘ကသ္မာ စ သုပ္ပိယော အနုဗန္ဓော’’တိ စောဒနာ ဝိသောဓိတာ ဟောတိ. ‘‘သော’’တိအာဒိနာ အပရမ္ပိ စောဒနံ ဝိသောဓေတိ. ကဒါစိ ပန ဘဂဝါ အညတရဝေသေနေဝ ဂစ္ဆတိ အင်္ဂုလိမာလဒမနပက္ကုသာတိအဘိဂ္ဂမနာဒီသု၊ ကဒါစိ ဗုဒ္ဓသိရိယာ၊ ဣဓာပိ ဤဒိသာယ ဗုဒ္ဓသိရိယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓသိရိယာ သောဘမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သိရီတိ စေတ္ထ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ၊ တဒေဝ ဥပမာဝသေန ဒဿေတိ ‘‘ရတ္တကမ္ဗလပရိက္ခိတ္တမိဝါ’’တိအာဒိနာ. ဂစ္ဆတီတိ ဇင်္ဂမော ယထာ ‘‘စင်္ကမော’’တိ. စဉ္စလမာနော ဂစ္ဆန္တော ဂိရိ၊ တာဒိသဿ ကနကဂိရိနော သိခရမိဝါတိ အတ္ထော.

‘‘တသ္မိံ ကိရာ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ၊ ပါဠိယံ အဒဿိတတ္တာ၊ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယဉ္စ အနာဂတတ္တာ အနုဿဝသိဒ္ဓါ အယံ ကထာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကိရာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ၊ တထာ ဝါ ဟောတု အညထာ ဝါ၊ အတ္တနာ အဒိဋ္ဌံ၊ အသုတံ၊ အမုတဉ္စ အနုဿဝမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ. သမန္တာတိ သမန္တတော ဒသဟိ ဒိသာဟိ. အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေတိ တေသံ ရသ္မီနံ ပကတိယာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ သမန္တတော၊ ဥပရိ စ ပစ္စေကံ အသီတိဟတ္ထမတ္တေ ပဒေသေ ပကတိယာဝ ဃနီဘူတာ ရသ္မိယော တိဋ္ဌန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ဝိနယဋီကာယံ ပန ‘‘တာယေဝ ဗျာမပ္ပဘာ နာမ. ယတော ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ရသ္မိယော တဠာကတော မာတိကာ ဝိယ ဒသသု ဒိသာသု ဓာဝန္တိ၊ သာ ယသ္မာ ဗျာမမတ္တာ ဝိယ ခါယတိ၊ တသ္မာ ဗျာမပ္ပဘာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၆) သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘ပုရတ္ထိမကာယတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ပစ္ဆိမကာယတော. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော. ဝါမဟတ္ထတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဥပရိ ကေသန္တတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကေသာဝဋ္ဋေဟိ မောရဂီဝဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိယံ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ သမန္တာ အသီတိဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဝိဓာဝန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၉၉) ကေစိ ပန အညထာပိ ပရိကပ္ပနာမတ္တေန ဝဒန္တိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ တထာ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ၊ အယုတ္တတ္တာ စ. တာသံ ပန ဗုဒ္ဓရသ္မီနံ တဒါ အနိဂ္ဂူဟိတဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘တသ္မိံ ကိရ သမယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ပက္ကုသာတိအဘိဂ္ဂမနာဒီသု ဝိယ ဟိ တဒါ တာသံ နိဂ္ဂူဟနေ ကိဉ္စိ ကာရဏံ နတ္ထိ. အာဓာဝန္တီတိ အဘိမုခံ ဒိသံ ဓာဝန္တိ. ဝိဓာဝန္တီတိ ဝိဝိဓာ ဟုတွာ ဝိဒိသံ ဓာဝန္တိ.

တသ္မိံ ဝနန္တရေ ဒိဿမာနာကာရေန တာသံ ရသ္မီနံ သောဘာ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ရတနာဝေဠာ’’တိအာဒိ. ရတနာဝေဠာ နာမ ရတနမယဝဋံသကံ မုဒ္ဓံ အဝတိ ရက္ခတီတိ ဟိ အဝေဠာ၊အာဝေဠာ ဝါ၊ မုဒ္ဓမာလာ. ဥက္ကာ နာမ ယာ သဇောတိဘူတာ၊ တာသံ သတံ၊ နိပတနံ နိပါတော၊ တဿ နိပါတော၊ တေန သမာကုလံ တထာ. ပိသိတဗ္ဗတ္တာ ပိဋ္ဌံ၊ စီနဒေသေ ဇာတံ ပိဋ္ဌံ စီနပိဋ္ဌံ၊ ရတ္တစုဏ္ဏံ၊ ယံ ‘‘သိန္ဒူရော’’တိပိ ဝုစ္စတိ၊ စီနပိဋ္ဌမေဝ စုဏ္ဏံ. ဝါယုနော ဝေဂေန ဣတော စိတော စ ခိတ္တံ တန္တိ တထာ. ဣန္ဒဿ ဓနု လောကသင်္ကေတဝသေနာတိ ဣန္ဒဓနု၊ သူရိယရသ္မိဝသေန ဂဂနေ ပညာယမာနာကာရဝိသေသော. ကုဋိလံ အစိရဋ္ဌာယိတ္တာ ဝိရူပံ ဟုတွာ ဇဝတိ ဓာဝတီတိ ဝိဇ္ဇု၊ သာယေဝ လတာ တံသဒိသဘာဝေနာတိ တထာ၊ ဝါယုဝေဂတော ဝလာဟကဃဋ္ဋနေနေဝ ဇာတရသ္မိ. တာယတိ အဝိဇဟနဝသေန အာကာသံ ပါလေတီတိ တာရာ၊ ဂဏသဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တဿ ပဘာ တထာ. ဝိပ္ဖုရိတဝိစ္ဆရိတမိဝါတိ အာဘာယ ဝိဝိဓံ ဖရမာနံ၊ ဝိဇ္ဇောတယမာနံ ဝိယ စ. ဝနဿ အန္တရံ ဝိဝရံ ဝနန္တရံ၊ ဘဂဝတာ ပတ္တပတ္တဝနပ္ပဒေသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

အသီတိယာ အနုဗျဉ္ဇနေဟိ တမ္ဗနခတာဒီဟိ အနုရဉ္ဇိတံ တထာ. ကမလံ ပဒုမပုဏ္ဍရီကာနိ၊ အဝသေသံ နီလရတ္တသေတဘေဒံ သရောရုဟံ ဥပ္ပလံ၊ ဣတိ ပဉ္စဝိဓာ ပင်္ကဇဇာတိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောတိ. ဝိကသိတံ ဖုလ္လိတံ တဒုဘယံ ယဿ သရဿ တထာ. သဗ္ဗေန ပကာရေန ပရိတော သမန္တတော ဖုလ္လတိ ဝိကသတီတိ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ အ-ကာရဿ အာ-ကာရံ၊ ရ-ကာရဿ စ လ-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘ပါလိဘဒ္ဒေါ’’တိ၊ တာရာနံ မရီစိ ပဘာ၊ တာယ ဝိကသိတံ ဝိဇ္ဇောတိတံ တထာ. ဗျာမပ္ပဘာယ ပရိက္ခေပေါ ပရိမဏ္ဍလော၊ တေန ဝိလာသိနီ သောဘိနီ တထာ. မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ အညမညပဋိဗဒ္ဓတ္တာ မာလာကာရေနေဝ ဌိတာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ’’တိ. ဒွတ္တိံသစန္ဒာဒီနံ မာလာ ကေနစိ ဂန္ထေတွာ ပဋိပါဋိယာ စ ဌပိတာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘ယဒိ သိယာ’’တိ ပရိကပ္ပနာမတ္တေန ဟိ ‘‘ဂန္ထေတွာ ဌပိတဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိကပ္ပေါပမာ ဟေသာ၊ လောကေပိ စ ဒိဿတိ.

‘‘မယေဝ မုခသောဘာဿေ၊ တျလမိန္ဒုဝိကတ္ထနာ၊

ယတောမ္ဗုဇေပိ သာတ္ထီတိ၊ ပရိကပ္ပေါပမာ အယ’’န္တိ.

ဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာယ သိရိံ အတ္တနော သိရိယာ အဘိဘဝန္တီ ဣဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

ဧဝံ ဘဂဝတော တဒါ သောဘံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဘိက္ခုသံဃဿာပိ သောဘံ ဒဿေန္တော ‘‘တဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. စတုဗ္ဗိဓာယ အပ္ပိစ္ဆတာယ အပ္ပိစ္ဆာ. ဒွါဒသဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌာ. တိဝိဓေန ဝိဝေကေန ပဝိဝိတ္တာ. ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီဟိ အသံသဋ္ဌာ. ဒုပ္ပဋိပတ္တိကာနံ စောဒကာ. ပါပေ အကုသလေ ဂရဟိနော ပရေသံ ဟိတပဋိပတ္တိယာ ဝတ္တာရော. ပရေသဉ္စ ဝစနက္ခမာ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိနာ တဒဘိသမ္ဗန္ဓေန ဘဂဝတော သောဘံ ဒဿေတိ. ရတ္တပဒုမာနံ သဏ္ဍော သမူဟော ဝနံ၊ တဿ မဇ္ဈေ ဂတာ တထာ. ‘‘ရတ္တံ ပဒုမံ၊ သေတံ ပုဏ္ဍရီက’’န္တိ ပတ္တနိယမမန္တရေန တထာ ဝုတ္တံ၊ ပတ္တနိယမေန ပန သတပတ္တံ ပဒုမံ၊ ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ. ပဝါဠံ ဝိဒ္ဒုမော၊ တေန ကတာယ ဝေဒိကာယ ပရိက္ခိတ္တော ဝိယ. မိဂပက္ခီနမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ၊ အပိ-သဒ္ဒေါ ဝါ သမ္ဘာဝနာယံ၊ တေနာဟ ‘‘ပဂေဝ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ. မဟာထေရာတိ မဟာသာဝကေ သန္ဓာယာဟ. သုရဉ္ဇိတဘာဝေန ဤသကံ ကဏှဝဏ္ဏတာယ မေဃဝဏ္ဏံ. ဧကံသံ ကရိတွာတိ ဧကံသပါရုပနဝသေန ဝါမံသေ ကရိတွာ. ကတ္တရဿ ဇိဏ္ဏဿ အာလမ္ဗနော ဒဏ္ဍော ကတ္တရဒဏ္ဍော၊ ဗာဟုလ္လဝသေနာယံ သမညာ. သုဝမ္မံ နာမ သောဘဏုရစ္ဆဒေါ၊ တေန ဝမ္မိတာ သန္နဒ္ဓါတိ သုဝမ္မဝမ္မိတာ၊ ဣဒံ တေသံ ပံသုကူလဓာရဏနိဒဿနံ. ယေသံ ကုစ္ဆိဂတံ သဗ္ဗမ္ပိ တိဏပလာသာဒိ ဂန္ဓဇာတမေဝ ဟောတိ၊ တေ ဂန္ဓဟတ္ထိနော နာမ၊ ယေ ‘‘ဟေမဝတာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေသမ္ပိ ထေရာနံ သီလာဒိဂုဏဂန္ဓတာယ တံသဒိသတာ. အန္တောဇဋာဗဟိဇဋာသင်္ခါတာယ တဏှာဇဋာယ ဝိဇဋိတဘာဝတော ဝိဇဋိတဇဋာ. တဏှာဗန္ဓနာယ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နဗန္ဓနာ. ‘‘သော’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဝစနဿ ဂုဏဒဿနံ. အနုဗုဒ္ဓေဟီတိ ဗုဒ္ဓါနမနုဗုဒ္ဓေဟိ. တေပိ ဟိ ဧကဒေသေန ဘဂဝတာ ပဋိဝိဒ္ဓပဋိဘာဂေနေဝ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈန္တိ. ပတ္တပရိဝါရိတန္တိ ပုပ္ဖဒလေန ပရိဝါရိတံ. ကံ ဝုစ္စတိ ကမလာဒိ၊ တသ္မိံ သရတိ ဝိရာဇတီတိ ကေသရံ၊ ကိဉ္ဇက္ခော. ကဏ္ဏေ ကရီယတီတိ ကဏ္ဏိကာ. ကဏ္ဏာလင်္ကာရော၊ တံသဒိသဏ္ဌာနတာယ ကဏ္ဏိကာ၊ ဗီဇကောသော. ဆန္နံ ဟံသကုလာနံ သေဋ္ဌော ဓတရဋ္ဌော ဟံသရာဇာ ဝိယ၊ ဟာရိတော နာမ မဟာဗြဟ္မာ ဝိယ.

ဧဝံ ဂစ္ဆန္တံ ဘဂဝန္တံ၊ ဘိက္ခူ စ ဒိသွာ အတ္တနော ပရိသံ ဩလောကေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကာဇဒဏ္ဍကေတိ ကာဇသင်္ခါတေ ဘာရာဝဟဒဏ္ဍကေ၊ ကာဇသ္မိံ ဝါ ဘာရလဂ္ဂိတဒဏ္ဍကေ. ခုဒ္ဒကံ ပီဌံ ပီဌကံ. မူလေ၊ အဂ္ဂေ စ တိဓာ ကတော ဒဏ္ဍော တိဒဏ္ဍော. မောရဟတ္ထကော မောရပိဉ္ဆံ. ခုဒ္ဒကံ ပသိဗ္ဗံ ပသိဗ္ဗကံ. ကုဏ္ဍိကာ ကမဏ္ဍလု. သာ ဟိ ကံ ဥဒကံ ဥဒေတိ ပသဝေတိ၊ ရက္ခတီတိ ဝါ ကုဏ္ဍိကာ နိရုတ္တိနယေန. ဂဟိတံ ဩမကတော လုဇ္ဇိတံ၊ ဝိဝိဓံ လုဇ္ဇိတဉ္စ ပီဌက။ပေ။ ကုဏ္ဍိကာဒိအနေကပရိက္ခာရသင်္ခါတံ ဘာရံ ဘရတိ ဝဟတီတိ ဂဟိတ။ပေ။ ဘာရဘရိတာ. ဣတီတိ နိဒဿနတ္ထော. ဧဝန္တိ ဣဒမတ္ထော. ဧဝံ ဣဒံ ဝစနမာဒိ ယဿ ဝစနဿ တထာ၊ တဒေဝ နိရတ္ထကံ ဝစနံ ယဿာတိ ဧဝမာဒိနိရတ္ထကဝစနာ. မုခံ ဧတဿ အတ္ထီတိ မုခရာ၊ သဗ္ဗေပိ မုခဝန္တာ ဧဝ၊ အယံ ပန ဖရုသာဘိလာပမုခဝတီ၊ တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. နိန္ဒာယဉှိ အယံ ရပစ္စယော. မုခေန ဝါ အမနာပံ ကမ္မံ ရာတိ ဂဏှာတီတိ မုခရာ. ဝိဝိဓာ ကိဏ္ဏာ ဝါစာ ယဿာတိ ဝိကိဏ္ဏဝါစာ. တဿာတိ သုပ္ပိယဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ. န္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရံ ပရိသံ.

ဣဒါနီတိ တဿ တထာရူပါယ ပရိသာယ ဒဿနက္ခဏေ. ပနာတိ အရုစိသံသူစနတ္ထော၊ တထာပီတိ အတ္ထော. လာဘ။ပေ။ ဟာနိယာ စေဝ ဟေတုဘူတာယ. ကထံ ဟာနီတိ အာဟ ‘‘အညတိတ္ထိယာနဉှီ’’တိအာဒိ. နိဿိရီကတန္တိ နိသောဘတံ၊ အယမတ္ထော မောရဇာတကာဒီဟိပိ ဒီပေတဗ္ဗော. ‘‘ဥပတိဿကောလိတာနဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ပက္ခဟာနိတာယ ဝိတ္ထာရော. အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ၊ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ စ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ သန္ဓာယ ‘‘တေသု ပန ပက္ကန္တေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသံ ပဗ္ဗဇိတကာလေယေဝ အဍ္ဎတေယျသတံ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာ ပဗ္ဗဇိ၊ တတော ပရမ္ပိ တဒနုပဗ္ဗဇိတာ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာ အပရိမာဏာတိ ဒဿေတိ ‘‘သာပိ တေသံ ပရိသာ ဘိန္နာ’’တိ ဣမိနာ. ယာယ ကာယစိ ဟိ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာယ ပဗ္ဗဇိတာယ တဿ ပရိသာ ဘိန္နာယေဝ နာမ သမာနဂဏတ္တာတိ တထာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမေဟီ’’တိအာဒိနာ လာဘပက္ခဟာနိံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. ဥသူယသင်္ခါတဿ ဝိသဿ ဥဂ္ဂါရော ဥဂ္ဂိလနံ ဥသူယဝိသုဂ္ဂါရော၊ တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘ယသ္မာ ပနေသာ’’တိအာဒိနာဝ ‘‘ကသ္မာ စ သော ရတနတ္တယဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ စောဒနံ ဝိသောဓေတိ၊ ‘‘သစေ’’တိအာဒိကံ ပန သဗ္ဗမ္ပိ တပ္ပရိဝါရဝစနမေဝါတိ တေဟိပိ သာ ဝိသောဓိတာယေဝ နာမ. ဘဂဝတော ဝိရောဓာနုနယာဘာဝဝီမံသနတ္ထံ ဧတေ အဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ. ‘‘မာရေန အနွာဝိဋ္ဌာ ဧဝံ ဘာသန္တီ’’တိ စ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တမေဝ အဋ္ဌကထာယ ဥဇုဝိပစ္စနီကတ္တာ. ပါကဋောယေဝါယမတ္ထောတိ.

၂. ယသ္မာ အတ္ထင်္ဂတော သူရိယော၊ တသ္မာ အကာလော ဒါနိ ဂန္တုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

အမ္ဗလဋ္ဌိကာတိ သာမီပိကဝေါဟာရော ယထာ ‘‘ဝရုဏနဂရံ၊ ဂေါဒါဂါမော’’တိ အာဟ ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. တရုဏပရိယာယော လဋ္ဌိကာ-သဒ္ဒေါ ရုက္ခဝိသယေ ယထာ ‘‘မဟာဝနံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ဗေလုဝလဋ္ဌိကာယ မူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသူတိ ဒဿေတိ’’ ‘‘တရုဏမ္ဗရုက္ခော’’တိ ဣမိနာ. ကေစိ ပန ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ နာမ ဝုတ္တနယေန ဧကော ဂါမော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသံ မတေ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယန္တိ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. ဆာယူဒကသမ္ပန္နန္တိ ဆာယာယ စေဝ ဥဒကေန စ သမ္ပန္နံ. မဉ္ဇုသာတိ ပေဠာ. ပဋိဘာနစိတ္တဝိစိတ္တန္တိ ဣတ္ထိပုရိသသညောဂါဒိနာ ပဋိဘာနစိတ္တေန ဝိစိတ္တံ၊ ဧတေန ရညော အဂါရံ၊ တဒေဝ ရာဇာဂါရကန္တိ ဒဿေတိ. ရာဇာဂါရကံ နာမ ဝေဿဝဏမဟာရာဇဿ ဒေဝါယတနန္တိ ဧကေ.

ဗဟုပရိဿယောတိ ဗဟုပဒ္ဒဝေါ. ကေဟီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စောရေ’ဟိပီ’’တိအာဒိ. ဟန္ဒာတိ ဝစနဝေါဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော၊ တဒါနုဘာဝတော နိပ္ပရိဿယတ္ထာယ ဣဒါနိ ဥပဂန္တွာ သွေ ဂမိဿာမီတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘သဒ္ဓိံ အန္တေဝါသိနာ ဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေနာ’’ တိစ္စေဝ သီဟဠဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တဉ္စ ခေါ ပါဠိအာရုဠှဝသေနေဝ၊ န ပန တဒါ သုပ္ပိယဿ ပရိသာယ အဘာဝတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဓိံ အတ္တနော ပရိသာယာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဗြဟ္မဒတ္တောယေဝ ပါဠိယမာရုဠှော၊ န ပန တဒဝသေသာ သုပ္ပိယဿ ပရိသာတိ? ဒေသနာနဓီနဘာဝေန ပယောဇနာဘာဝတော. ယထာ စေတံ၊ ဧဝံ အညမ္ပိ ဧဒိသံ ပယောဇနာဘာဝတော သင်္ဂီတိကာရကေဟိ န သင်္ဂီတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ပါဠိယံ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဓာရံ ဝတွာ ‘တဒေတံ န သီဟဠဋ္ဌကထာနယဒဿနံ၊ ပါဠိယံ ဝုတ္တဘာဝဒဿနမေဝါ’တိ’’ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ. ပါဠိအာရုဠှဝသေနေဝ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတတ္ထဿ အာပဇ္ဇနတော. တသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ‘‘ဝုတ္တန္တိ ဝါ အမှေဟိပိ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ တဒါ အညာယပိ ပရိသာယ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ ပါဠိယမာရုဠှဝသေန ပန အညထာပိ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော ယုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ.

ဣဒါနိ ‘‘တတြာပိ သုဒ’’န္တိအာဒိပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ဝါသံ ဥပဂတော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကုစ္ဆိတံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ကုကတံ၊ တဿ ဘာဝေါ ကုက္ကုစ္စံ၊ ကုစ္ဆိတကိရိယာ၊ ဣတော စိတော စ စဉ္စလနန္တိ အတ္ထော၊ ဟတ္ထဿ ကုက္ကုစ္စံ တထာ. ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိနာ တထာဘူတတာယ ကာရဏံ ဒဿေတိ. နိဝါတေတိ ဝါတဝိရဟိတဋ္ဌာနေ. ယထာဝုတ္တဒေါသာဘာဝေန နိစ္စလာ. တံ ဝိဘူတိန္တိ တာဒိသံ သောဘံ. ဝိပ္ပလပန္တီတိ သတိဝေါဿဂ္ဂဝသေန ဝိဝိဓာ လပန္တိ. နိလ္လာလိတဇိဝှါတိ ဣတော စိတော စ နိက္ခန္တဇိဝှါ. ကာကစ္ဆမာနာတိ ကာကာနံ သဒ္ဒသဒိသံ သဒ္ဒံ ကုရုမာနာ. ဃရုဃရုပဿာသိနောတိ ဃရုဃရုဣတိ သဒ္ဒံ ဇနေတွာ ပဿသန္တာ. ဣဿာဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ ဥသူယနဝသေန. ‘‘သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘အာဒိပေယျာလနယောယ’’န္တိ ဒဿေတိ.