၃. တတိယပါရာဇိကံ

တီဟီတိ ကာယဝစီမနောဒွါရေဟိ. ဝိဘာဝိတန္တိ ပကာသိတံ၊ ဒေသိတံ ပညတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ပဌမပညတ္တိနိဒါနဝဏ္ဏနာ

၁၆၂. တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေနာတိ တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပေန နဂရဘူမိယာ ဝဍ္ဎနေန. ဝိသာလီဘူတတ္တာတိ ဂါဝုတန္တရံ ဂါဝုတန္တရံ ပုထုဘူတတ္တာ. ဗာရာဏသိရညော ကိရ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၆၊ ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆. ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ) အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဂဗ္ဘော သဏ္ဌာသိ၊ သာ ဉတွာ ရညော နိဝေဒေသိ၊ ရာဇာ ဂဗ္ဘပရိဟာရံ အဒါသိ. သာ သမ္မာ ပရိဟရိယမာနာ ဂဗ္ဘပရိပါကကာလေ ဝိဇာယနဃရံ ပါဝိသိ. ပုညဝန္တီနံ ပစ္စူသသမယေ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ သာ စ တာသံ အညတရာ၊ တေန ပစ္စူသသမယေ အလတ္တကပဋလဗန္ဓုဇီဝကပုပ္ဖသဒိသံ မံသပေသိံ ဝိဇာယိ. တတော ‘‘အညာ ဒေဝိယော သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသေ ပုတ္တေ ဝိဇာယန္တိ၊ အဂ္ဂမဟေသီ မံသပေသိန္တိ ရညော ပုရတော မမ အဝဏ္ဏော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ စိန္တေတွာ တေန အဝဏ္ဏဘယေန တံ မံသပေသိံ ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆေတွာ ဂင်္ဂါယ သောတေ ပက္ခိပါပေသိ. မနုဿေဟိ ဆဍ္ဍိတမတ္တေ ဒေဝတာ အာရက္ခံ သံဝိဒဟိံသု. သုဝဏ္ဏပဋ္ဋိကဉ္စေတ္ထ ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန ‘‘ဗာရာဏသိရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ပဇာ’’တိ လိခိတွာ ဗန္ဓိံသု. တတော တံ ဘာဇနံ ဦမိဘယာဒီဟိ အနုပဒ္ဒုတံ ဂင်္ဂါသောတေန ပါယာသိ.

တေန စ သမယေန အညတရော တာပသော ဂေါပါလကကုလံ နိဿာယ ဂင်္ဂါတီရေ ဝိဟရတိ. သော ပါတောဝ ဂင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏော တံ ဘာဇနံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ပံသုကူလသညာယ အဂ္ဂဟေသိ. အထေတ္ထ တံ အက္ခရပဋ္ဋိကံ ရာဇမုဒ္ဒိကာလဉ္ဆနဉ္စ ဒိသွာ မုဉ္စိတွာ တံ မံသပေသိံ အဒ္ဒသ. ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘သိယာ ဂဗ္ဘော၊ တထာ ဟိဿ ဒုဂ္ဂန္ဓပူတိဘာဝေါ နတ္ထီ’’တိ. ဥဒကပ္ပဝါဟေနာဂတဿပိ ဟိ ဥသ္မာ န ဝိဂစ္ဆတိ၊ ဥသ္မာ စ နာမ ဤဒိသာယ သဝိညာဏကတာယ ဘဝေယျာတိ ‘‘သိယာ ဂဗ္ဘော’’တိ စိန္တေသိ. ပုညဝန္တတာယ ပန ဒုဂ္ဂန္ဓံ နာဟောသိ သဥသုမဂတာယ ပူတိဘာဝေါ စ. ဧဝံ ပန စိန္တေတွာ အဿမံ နေတွာ နံ သုဒ္ဓေ ဩကာသေ ဌပေသိ. အထ အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဒွေ မံသပေသိယော အဟေသုံ. တာပသော ဒိသွာ သာဓုကတရံ ဌပေသိ. တတော ပုန အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဧကမေကိဿာ ပေသိယာ ဟတ္ထပါဒသီသာနမတ္ထာယ ပဉ္စ ပဉ္စ ပိဠကာ ဥဋ္ဌဟိံသု. အထ တတော အဍ္ဎမာသစ္စယေန ဧကာ မံသပေသိ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသော ဒါရကော၊ ဧကာ ဒါရိကာ အဟောသိ. တေသု တာပသဿ ပုတ္တသိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ ဒါရကာနံ ပုညုပနိဿယတော အင်္ဂုဋ္ဌကတော စဿ ခီရံ နိဗ္ဗတ္တိ. တတော ပဘုတိ စ ခီရဘတ္တံ အလဘိတ္ထ. တာပသော ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ခီရံ ဒါရကာနံ မုခေ အာသိဉ္စတိ. တေသံ ပန ယံ ယံ ဥဒရံ ပဝိသတိ၊ တံ သဗ္ဗံ မဏိဘာဇနဂတံ ဝိယ ဒိဿတိ. စရိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ ဗောဓိသတ္တမာတု ဝိယ ဥဒရစ္ဆဝိယာ အစ္ဆဝိပ္ပသန္နတာယ ဧဝံ တေ နိစ္ဆဝီ အဟေသုံ. အပရေ အာဟု ‘‘သိဗ္ဗိတွာ ဌပိတာ ဝိယ နေသံ အညမညံ လီနာ ဆဝိ အဟောသီ’’တိ. ဧဝံ တေ နိစ္ဆဝိတာယ ဝါ လီနစ္ဆဝိတာယ ဝါ ‘‘လိစ္ဆဝီ’’တိ ပညာယိံသု.

တာပသော ဒါရကေ ပေါသေန္တော ဥဿူရေ ဂါမံ ဘိက္ခာယ ပဝိသတိ၊ အတိဒိဝါ ပဋိက္ကမတိ. တဿ တံ ဗျာပါရံ ဉတွာ ဂေါပါလကာ အာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ၊ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒါရကပေါသနံ ပလိဗောဓော၊ အမှာကံ ဒါရကေ ဒေထ၊ မယံ ပေါသေဿာမ၊ တုမှေ အတ္တနော ကမ္မံ ကရောထာ’’တိ. တာပသော ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိ. ဂေါပါလကာ ဒုတိယဒိဝသေ မဂ္ဂံ သမံ ကတွာ ပုပ္ဖေဟိ ဩကိရိတွာ ဓဇပဋာကာ ဥဿာပေတွာ တူရိယေဟိ ဝဇ္ဇမာနေဟိ အဿမံ အာဂတာ. တာပသော ‘‘မဟာပုညာ ဒါရကာ၊ အပ္ပမာဒေနေဝ ဝဍ္ဎေထ၊ ဝဍ္ဎေတွာ အညမညံ အာဝါဟံ ကရောထ၊ ပဉ္စဂေါရသေန ရာဇာနံ တောသေတွာ ဘူမိဘာဂံ ဂဟေတွာ နဂရံ မာပေထ၊ တတ္ထ ကုမာရံ အဘိသိဉ္စထာ’’တိ ဝတွာ ဒါရကေ အဒါသိ. တေ ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိတွာ ဒါရကေ နေတွာ ပေါသေသုံ. ဒါရကာ ဝုဍ္ဎိမနွာယ ကီဠန္တာ ဝိဝါဒဋ္ဌာနေသု အညေ ဂေါပါလကဒါရကေ ဟတ္ထေနပိ ပါဒေနပိ ပဟရန္တိ၊ တေ ရောဒန္တိ. ‘‘ကိဿ ရောဒထာ’’တိ စ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တာ ‘‘ဣမေ နိမ္မာတာပိတိကာ တာပသပေါသိတာ အမှေ အတီဝ ပဟရန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. တတော နေသံ ပေါသကမာတာပိတရောပိ ‘‘ဣမေ ဒါရကာ အညေ ဒါရကေ ဝိဟေသေန္တိ ဒုက္ခာပေန္တိ၊ န ဣမေ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ၊ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ ဣမေ’’တိ အာဟံသု. တတော ပဘုတိ ကိရ သော ပဒေသော ‘‘ဝဇ္ဇီ’’တိ ဝုစ္စတိ ယောဇနသတပရိမာဏေန.

အထ တံ ပဒေသံ ဂေါပါလကာ ရာဇာနံ တောသေတွာ အဂ္ဂဟေသုံ. တတ္ထ စ နဂရံ မာပေတွာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကံ ကုမာရံ အဘိသိဉ္စိတွာ ရာဇာနံ အကံသု. ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိဒါယကဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ အသမ္ဘိန္နေ ဧဝ ရာဇကုလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ စ ရာဇကုမာရဿ ပုညာနုဘာဝသဉ္စောဒိတာ ဒေဝတာဓိဂ္ဂဟိတာ အကံသူတိ ကေစိ. ဒါရကဿ ဒါရိကာယ သဒ္ဓိံ ဝါရေယျံ ကတွာ ကတိကံ အကံသု ‘‘ဗာဟိရတော ဒါရိကာ န အာနေတဗ္ဗာ၊ ဣတော ဒါရိကာ န ကဿစိ ဒါတဗ္ဗာ’’တိ. တေသံ ပဌမသံဝါသေန ဒွေ ဒါရကာ ဇာတာ ဓီတာ စ ပုတ္တော စ. ဧဝံ သောဠသက္ခတ္တုံ ဒွေ ဒွေ ဇာတာ. တတော တေသံ ဒါရကာနံ ယထာက္ကမံ ဝဍ္ဎန္တာနံ အာရာမုယျာနနိဝါသဋ္ဌာနပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဂဟေတုံ အပ္ပဟောန္တံ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ဂါဝုတန္တရေန ဂါဝုတန္တရေန ပရိက္ခိပိံသု. တဿ ပုနပ္ပုနံ ဝိသာလီကတတ္တာ ‘‘ဝေသာလီ’’တွေဝ နာမံ ဇာတံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန ဝိသာလီဘူတတ္တာ ဝေသာလီတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

ဣဒမ္ပိ စ နဂရန္တိ န ကေဝလံ ရာဇဂဟသာဝတ္ထိယော ယေဝါတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ မဟာဝနံ နာမာတိအာဒိ မဇ္ဈိမဘာဏကသံယုတ္တဘာဏကာနံ သမာနဋ္ဌကထာ. မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယဉှိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၆) သံယုတ္တဋ္ဌကထာယဉ္စ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၉၈၄-၉၈၅) ဣမိနာဝ နယေန ဝုတ္တံ. ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၅၉) ပန ‘‘မဟာဝနေတိ ဗဟိနဂရေ ဟိမဝန္တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓံ ဟုတွာ ဌိတံ သယံဇာတံ ဝနံ အတ္ထိ၊ ယံ မဟန္တဘာဝေနေဝ မဟာဝနန္တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မိံ မဟာဝနေ. ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ သံဃာရာမံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ. တတ္ထ ကဏ္ဏိကံ ယောဇေတွာ ထမ္ဘာနံ ဥပရိ ကူဋာဂါရသာလာသင်္ခေပေန ဒေဝဝိမာနသဒိသံ ပါသာဒံ အကံသု၊ တံ ဥပါဒါယ သကလောပိ သံဃာရာမော ကူဋာဂါရသာလာတိ ပညာယိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝနမဇ္ဈေ ကတတ္တာ ‘‘ဝနံ နိဿာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာရာမေတိ သံဃာရာမေ. ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆဒနေနာတိ ဟံသဝဋ္ဋကပဋိစ္ဆန္နေန၊ ဟံသမဏ္ဍလာကာရေနာတိ အတ္ထော.

အနေကပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ကာရဏဝစနောတိ အာဟ ‘‘အနေကေဟိ ကာရဏေဟီ’’တိ၊ အယံ ကာယော အဝိညာဏကောပိ သဝိညာဏကောပိ ဧဝမ္ပိ အသုဘော ဧဝမ္ပိ အသုဘောတိ နာနာဝိဓေဟိ ကာရဏေဟီတိ အတ္ထော. အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တန္တိ ကေသာဒိဝသေန တတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဒိတော အသုဘာကာရဿ သဗ္ဗသော ဒဿနဝသေန ပဝတ္တံ. ကာယဝိစ္ဆန္ဒနိယကထန္တိ အတ္တနော ပရဿ စ ကရဇကာယေ ဝိစ္ဆန္ဒနုပ္ပါဒနကထံ. မုတ္တံ ဝါတိအာဒိနာ ဗျတိရေကမုခေန ကာယဿ အမနုညတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အာဒိတော တီဟိ ပဒေဟိ အဒဿနီယတာယ အသာရကတာယ မဇ္ဈေ စတူဟိ ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ၊ အန္တေ ဧကေန လေသမတ္တေနပိ မနုညတာဘာဝမဿ ဒဿေတိ. အထ ခေါတိအာဒိနာ အနွယတော သရူပေနေဝ အမနုညတာယ ဒဿနံ. ဆန္ဒောတိ ဒုဗ္ဗလရာဂေါ. ရာဂေါတိ ဗလဝရာဂေါ. ‘‘ကေသာ လောမာဒီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ယေပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသုဘာတိ အာဂန္တုကေန သုဘာကာရေန ဝိရဟိတတ္တာ အသုဘာ. အသုစိနောတိ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ အသုစိနော. ပဋိကူလာတိ နာဂရိကဿ အသုစိကဋ္ဌာနံ ဝိယ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ ပဋိကူလာ.

ကေသာ နာမေတေ ဝဏ္ဏတောပိ ပဋိကူလာ၊ သဏ္ဌာနတောပိ ဂန္ဓတောပိ အာသယတောပိ ဩကာသတောပိ ပဋိကူလာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သော စ နေသံ။ပေ။ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. မနုညေပိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၈၃၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၃၅၆) ဟိ ယာဂုပတ္တေ ဝါ ဘတ္တပတ္တေ ဝါ ကေသဝဏ္ဏံ ကိဉ္စိ ဒိသွာ ‘‘ကေသမိဿကမိဒံ၊ ဟရထ န’’န္တိ ဇိဂုစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ ကေသာ ဝဏ္ဏတော ပဋိကူလာ. ရတ္တိံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာပိ ကေသသဏ္ဌာနံ အက္ကဝါကံ ဝါ မကစိဝါကံ ဝါ ဆုပိတွာ တထေဝ ဇိဂုစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ သဏ္ဌာနတောပိ ပဋိကူလာ. တေလမက္ခနပုပ္ဖဓူပါဒိသင်္ခါရဝိရဟိတာနဉ္စ ကေသာနံ ဂန္ဓော ပရမဇေဂုစ္ဆော ဟောတိ၊ တတော ဇေဂုစ္ဆတရော အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တာနံ. ကေသာ ဟိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော အပ္ပဋိကူလာပိ သိယုံ၊ ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလာယေဝ. ယထာ ဟိ ဒဟရဿ ကုမာရကဿ ဝစ္စံ ဝဏ္ဏတော ဟလိဒ္ဒိဝဏ္ဏံ၊ သဏ္ဌာနတောပိ ဟလိဒ္ဒိပိဏ္ဍသဏ္ဌာနံ၊ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ဆဍ္ဍိတဉ္စ ဥဒ္ဓုမာတကကာဠသုနခသရီရံ ဝဏ္ဏတော တာလပက္ကဝဏ္ဏံ၊ သဏ္ဌာနတော ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမုဒိင်္ဂသဏ္ဌာနံ၊ ဒါဌာပိဿ သုမနမကုဠသဒိသာတိ ဥဘယမ္ပိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော သိယာ အပ္ပဋိကူလံ၊ ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလမေဝ၊ ဧဝံ ကေသာပိ သိယုံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော အပ္ပဋိကူလာ၊ ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလာယေဝါတိ.

ယထာ ပန အသုစိဋ္ဌာနေ ဂါမနိဿန္ဒေန ဇာတာနိ သူပေယျပဏ္ဏာနိ နာဂရိကမနုဿာနံ ဇေဂုစ္ဆာနိ ဟောန္တိ အပရိဘောဂါနိ၊ ဧဝံ ကေသာပိ ပုဗ္ဗလောဟိတမုတ္တကရီသပိတ္တသေမှာဒိနိဿန္ဒေန ဇာတတ္တာ ဇေဂုစ္ဆာတိ ဣဒံ တေသံ အာသယတော ပါဋိကုလျံ. ဣမေ စ ကေသာ နာမ ဂူထရာသိမှိ ဥဋ္ဌိတကဏ္ဏကံ ဝိယ ဧကတိံသကောဋ္ဌာသရာသိမှိ ဇာတာ၊ တေ သုသာနသင်္ကာရဋ္ဌာနာဒီသု ဇာတသာကံ ဝိယ ပရိခါဒီသု ဇာတကမလကုဝလယာဒိပုပ္ဖံ ဝိယ စ အသုစိဋ္ဌာနေ ဇာတတ္တာ ပရမဇေဂုစ္ဆာတိ ဣဒံ တေသံ ဩကာသတော ပါဋိကုလျံ. ယထာ စ ကေသာနံ၊ ဧဝံ သဗ္ဗကောဋ္ဌာသာနဉ္စ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓာသယောကာသဝသေန ပဉ္စဓာ ပဋိကူလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ လောမာဒီန’’န္တိ. ပဉ္စပဉ္စပ္ပဘေဒေနာတိ ဧတ္ထ ဗာဟိရတ္ထသမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ပဉ္စ ပဉ္စ ပဘေဒါ ဧတဿာတိ ပဉ္စပဉ္စပ္ပဘေဒေါတိ.

သံဝဏ္ဏေန္တောတိ ဝိတ္ထာရေန္တော. အသုဘာယာတိ အသုဘမာတိကာယ. ဖာတိကမ္မန္တိ ဗဟုလီကာရော. ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ဧတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ ထိနမိဒ္ဓံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ နီဝရဏာနံ ပဟာနဝသေန ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ ဧတေသု အပ္ပဟီနေသု ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေနဿေတာနိ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ဈာနက္ခဏေ အညေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ၊ တထာပိ ဧတာနေဝ ဝိသေသေန ဈာနန္တရာယကရာနိ. ကာမစ္ဆန္ဒေန ဟိ နာနာဝိသယပလောဘိတံ စိတ္တံ န ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမာဓိယတိ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဘိဘူတံ ဝါ စိတ္တံ န ကာမဓာတုပ္ပဟာနာယ ပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ဗျာပါဒေန စ အာရမ္မဏေ ပဋိဟညမာနံ န နိရန္တရံ ပဝတ္တတိ၊ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတံ အကမ္မညံ ဟောတိ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပရေတံ အဝူပသန္တမေဝ ဟုတွာ ပရိဗ္ဘမတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပဟတံ ဈာနာဓိဂမသာဓိကံ ပဋိပဒံ နာရောဟတိ. ဣတိ ဝိသေသေန ဈာနန္တရာယကရတ္တာ ဧတာနေဝ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝုတ္တာနိ.

ယသ္မာ ပန ဝိတက္ကော အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ၊ ဝိစာရော အနုပ္ပဗန္ဓတိ၊ တေဟိ အဝိက္ခေပါယ သမ္ပာဒိတပယောဂဿ စေတသော ပယောဂသမ္ပတ္တိသမ္ဘဝါ ပီတိ ပီနနံ၊ သုခဉ္စ ဥပဗြူဟနံ ကရောတိ၊ အထ နံ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မံ ဧတေဟိ အဘိနိရောပနာနုဗန္ဓနပီနနဥပဗြူဟနေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာ ဧကဂ္ဂတာ ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမံ သမ္မာ အာဓိယတိ၊ တသ္မာ ဝိတက္ကော ဝိစာရော ပီတိ သုခံ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပ္ပန္နေသု ဟိ ဧတေသု ပဉ္စသု ဈာနံ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ၊ တေနဿ ဧတာနိ ပဉ္စ သမန္နာဂတင်္ဂါနီတိ ဝုစ္စန္တိ. တသ္မာ န ဧတေဟိ သမန္နာဂတံ အညဒေဝ ဈာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ ပန အင်္ဂမတ္တဝသေနေဝ စတုရင်္ဂိနီ သေနာ၊ ပဉ္စင်္ဂိကံ တူရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကော စ မဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ အင်္ဂမတ္တဝသေနေဝ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိက’’န္တိ ဝါ ‘‘ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတ’’န္တိ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧတာနိ စ ပဉ္စင်္ဂါနိ ကိဉ္စာပိ ဥပစာရက္ခဏေပိ အတ္ထိ၊ အထ ခေါ ဥပစာရေ ပကတိစိတ္တတော ဗလဝတရာနိ၊ ဣဓ ပန ဥပစာရတောပိ ဗလဝတရာနိ ရူပါဝစရက္ခဏပ္ပတ္တာနိ. ဧတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကော သုဝိသဒေန အာကာရေန အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပယမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဝိစာရော အတိဝိယ အာရမ္မဏံ အနုမဇ္ဇမာနော၊ ပီတိသုခံ သဗ္ဗာဝန္တမ္ပိ ကာယံ ဖရမာနံ. တေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘နာဿ ကိဉ္စိ သဗ္ဗာဝတော ကာယဿ ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန အပ္ဖုဋံ ဟောတီ’’တိ. စိတ္တေကဂ္ဂတာပိ ဟေဋ္ဌိမမှိ သမုဂ္ဂပဋလေ ဥပရိမံ သမုဂ္ဂပဋလံ ဝိယ အာရမ္မဏေ သုဖုသိတာ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယမေတေသံ ဣတရေဟိ ဝိသေသော၊ တသ္မာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတ’’န္တိ အပ္ပနာဈာနမေဝ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ.

တိဝိဓကလျာဏံ ဒသလက္ခဏသမ္ပန္နန္တိ ဧတ္ထ ပန ဈာနဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေန တိဝိဓကလျာဏတာ၊ တေသံယေဝ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနံ လက္ခဏဝသေန ဒသလက္ခဏသမ္ပန္နတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတ္ထာရနယံ ပနေတ္ထ သယမေဝ ပကာသယိဿတိ. ကိလေသစောရေဟိ အနဘိဘဝနီယတ္တာ ဈာနံ ‘‘စိတ္တမဉ္ဇူသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဿာယာတိ ပါဒကံ ကတွာ.

ဒသလက္ခဏဝိဘာဝနေနေဝ တိဝိဓကလျာဏတာပိ ဝိဘာဝိတာ ဟောတီတိ ဒသလက္ခဏံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘တတြိမာနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါရိပန္ထိကတော စိတ္တဝိသုဒ္ဓီတိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထော ‘‘တတြာယံ ပါဠီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပါဠိဝဏ္ဏနာယမေဝ အာဝိ ဘဝိဿတိ. တတြာတိ တသ္မိံ ဒသလက္ခဏဝိဘာဝနေ. ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓီတိ ပဋိပဇ္ဇတိ ဈာနံ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ၊ ဂေါတြဘုပရိယောသာနော ပုဗ္ဗဘာဂိယော ဘာဝနာနယော. ပရိပန္ထတော ဝိသုဇ္ဈနံ ဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဒါယ ဝိသုဒ္ဓိ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ. သာ ပနာယံ ယသ္မာ ဈာနဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ အာဒီ’’တိ. ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာတိ ဝိသောဓေတဗ္ဗတာဒီနံ အဘာဝတော ဈာနပရိယာပန္နာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ အနုဗြူဟနာ. သာ ပနာယံ ယသ္မာ ဝိသေသတော ဈာနဿ ဌိတိက္ခဏေ လဗ္ဘတိ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ မဇ္ဈေ’’တိ. သမ္ပဟံသနာတိ တတ္ထ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန ပရိယောဒပနာ. သာ ပန ယသ္မာ ဈာနဿ ဩသာနက္ခဏေ ပါကဋာ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာန’’န္တိ. ဣမာနိ တီဏိ လက္ခဏာနီတိ ပရိပန္ထတော စိတ္တဿ ဝိသုဇ္ဈနာကာရော၊ မဇ္ဈိမဿ သမထနိမိတ္တဿ ပဋိပဇ္ဇနာကာရော၊ တတ္ထ ပက္ခန္ဒနာကာရောတိ ဣမာနိ တီဏိ ဈာနဿ အာဒိတော ဥပ္ပါဒက္ခဏေ အပ္ပနာပ္ပတ္တိလက္ခဏာနိ. တေဟိ အာကာရေဟိ ဝိနာ အပ္ပနာပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော အသတိ စ အပ္ပနာယံ တဒဘာဝတော အာဒိကလျာဏဉ္စေဝ ဝိသုဒ္ဓိပဋိပဒတ္တာ ယထာဝုတ္တေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ စ တိလက္ခဏသမ္ပန္နဉ္စ. ဣမိနာ နယေန မဇ္ဈပရိယောသာနလက္ခဏာနဉ္စ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကေစိ ပန ‘‘ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ နာမ သသမ္ဘာရိကော ဥပစာရော၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ နာမ အပ္ပနာ၊ သမ္ပဟံသနာ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ. တထာ ဟိ သတိ အဈာနဓမ္မေဟိ ဈာနဿ ဂုဏသံကိတ္တနံ နာမ ကတံ ဟောတိ. န ဟိ ဘူမန္တရံ ဘူမန္တရပရိယာပန္နံ ဟောတိ၊ ပါဠိယာ စေတံ ဝိရုဇ္ဈတိ. ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတိ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတဉ္စ ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈) ဟိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဟိ ဧကတ္တဂတံ စိတ္တန္တိ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဘာဝေန ဧကဂ္ဂတာယ စ သိခါပ္ပတ္တိယာ တဒနုဂုဏံ ဧကတ္တဂတံ သသမ္ပယုတ္တံ အပ္ပနာပ္ပတ္တံ စိတ္တံ ဝုတ္တံ၊ တဿေဝ စ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒတာဒိ အနန္တရံ ဝုစ္စတေ. တသ္မာ ပါဠိယံ ဧကသ္မိံယေဝ အပ္ပနာစိတ္တက္ခဏေ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ အန္တောအပ္ပနာယမေဝ ပရိကမ္မာဂမနဝသေန ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ၊ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကထံ? ယသ္မိံ (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၅၈၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၇၅) ဝါရေ အပ္ပနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မိံ ယော နီဝရဏသင်္ခါတော ကိလေသဂဏော တဿ ဈာနဿ ပရိပန္ထော၊ တတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ အာဝရဏဝိရဟိတံ ဟုတွာ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ နာမ သမပ္ပဝတ္တော အပ္ပနာသမာဓိယေဝ၊ လီနုဒ္ဓစ္စသင်္ခါတာနံ ဥဘိန္နံ အန္တာနံ အနုပဂမနေန မဇ္ဈိမော၊ သဝိသေသံ ပစ္စနီကဓမ္မာနံ ဝူပသမနတော သမထော၊ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ကာရဏဘာဝတော နိမိတ္တန္တိ ကတွာ. တဿ ပန အပ္ပနာစိတ္တဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ ဂေါတြဘုစိတ္တံ သတိပိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတဘာဝဘေဒေ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝဘေဒေ စ ဧကိဿာယေဝ သန္တတိယာ ပရိဏာမူပဂမနတော ဧကသန္တတိပရိဏာမနယေန တထတ္တံ အပ္ပနာသမာဓိဝသေန သမာဟိတဘာဝံ ဥပဂစ္ဆမာနံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ တထတ္တုပဂမနေန တတ္ထ ပက္ခန္ဒတိ နာမ. ယသ္မိဉှိ ခဏေ တထတ္တံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တသ္မိံယေဝ ခဏေ တထတ္တုပဂမနေန အပ္ပနာသမာဓိနာ သမာဟိတဘာဝူပဂမနေန တတ္ထ ပက္ခန္ဒတိ နာမ. ဧဝံ တာဝ ပုရိမသ္မိံ ဂေါတြဘုစိတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနာ ပရိပန္ထဝိသုဒ္ဓိမဇ္ဈိမသမထပ္ပဋိပတ္တိပက္ခန္ဒနာကာရာ အာဂမနဝသေန နိပ္ဖဇ္ဇမာနာ ပဌမဿ ဈာနဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေယေဝ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေယေဝ ဟိ အာကာရာ ပစ္စယဝိသေသတော ဈာနက္ခဏေ နိပ္ဖဇ္ဇမာနာ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ.

ဧဝံ ဝိသုဒ္ဓဿ ပန တဿ စိတ္တဿ ပုန သောဓေတဗ္ဗာဘာဝတော ဝိသောဓနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထဘာဝူပဂမနေန သမထပ္ပဋိပန္နဿ ပုန သမာဓာနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော သမထပ္ပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထပ္ပဋိပန္နဘာဝတော ဧဝ စဿ ကိလေသသံသဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကတ္တေန ဥပဋ္ဌိတဿ ပုန ဧကတ္တုပဋ္ဌာနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. ဧဝံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ယေ ပနေတေ ဧဝံ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတေ တသ္မိံ ဈာနစိတ္တေ ဇာတာ သမာဓိပညာသင်္ခါတာ ယုဂနဒ္ဓဓမ္မာ အညမညံ အနတိဝတ္တမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ၊ ယာနိ စ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တာနိ၊ ယဉ္စေသ တဒုပဂံ တေသံ အနတိဝတ္တနဧကရသသဘာဝါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝီရိယံ ဝါဟယတိ၊ ယာ စဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ အာသေဝနာ၊ သဗ္ဗေပိ တေ အာကာရာ ယသ္မာ ဉာဏေန သံကိလေသဝေါဒါနေသု တံ တံ အာဒီနဝဉ္စ အာနိသံသဉ္စ ဒိသွာ တထာ တထာ သမ္ပဟံသိတတ္တာ ဝိသောဓိတတ္တာ ပရိယောဒါပိတတ္တာ နိပ္ဖန္နာ၊ တသ္မာ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ.

အထ ကသ္မာ သမ္ပဟံသနာဝ ‘‘ပရိယောသာန’’န္တိ ဝုတ္တာ၊ န ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာတိ? ယသ္မာ တသ္မိံ ဘာဝနာစိတ္တေ ဥပေက္ခာဝသေန ဉာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဉာဏကိစ္စဘူတာ သမ္ပဟံသနာ ‘‘ပရိယောသာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ အပ္ပနာကာလေ ဘာဝနာယ သမပ္ပဝတ္တိယာ ပဋိပက္ခဿ စ သုပ္ပဟာနတော ပဂ္ဂဟာဒီသု ဗျာပါရဿ အကာတဗ္ဗတော အဇ္ဈုပေက္ခနာဝ ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သမယေ စိတ္တဿ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတီ’’တိ စ အာဒိ. သာ ပနာယံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဉာဏဿ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ဟောတိ ဝိသေသတော ဉာဏသာဓနတ္တာ အပ္ပနာဗျာပါရဿ၊ တသ္မာ ဉာဏကိစ္စဘူတာ သမ္ပဟံသနာ ‘‘ပရိယောသာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ တိဝိဓာယ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိယာ လဒ္ဓဝိသေသာယ တိဝိဓာယ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာယ သာတိသယံ ပညိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တဘာဝေန စတုဗ္ဗိဓာပိ သမ္ပဟံသနာ သိဇ္ဈတီတိ အာဂမနုပေက္ခာဉာဏကိစ္စဝသေန ဒသပိ အာကာရာ ဈာနေ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဧဝံ တိဝိဓတ္တဂတံ စိတ္တန္တိအာဒီနိ တဿေဝ စိတ္တဿ ထောမနဝစနာနိ. တတ္ထ ဧဝံ တိဝိဓတ္တဂတန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒနဥပေက္ခာနုဗြူဟနဉာဏသမ္ပဟံသနာဝသေန တိဝိဓဘာဝံ ဂတံ. ဝိတက္ကသမ္ပန္နန္တိ ကိလေသက္ခောဘဝိရဟိတတ္တာ ဝိတက္ကေန သုန္ဒရဘာဝမုပဂတံ. စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္နန္တိ တသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတေန အဓိဋ္ဌာနေန သမ္ပန္နံ အနူနံ. ယထာ အဓိဋ္ဌာနဝသိယံ အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဈာနပ္ပဝတ္တိ၊ တထာ ဣဓာပိ စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနန္တိ စိတ္တေကဂ္ဂတာပိ ယုဇ္ဇတိ. တေန ဟိ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ၊ န ဧတ္ထ ဝိက္ခိပတီတိ. သမာဓိသမ္ပန္နန္တိ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗော. အထ ဝါ သမာဓိဿေဝ ဈာနင်္ဂသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္န’’န္တိ ဈာနင်္ဂပဉ္စကဝသေန ဝုတ္တံ. သမာဓိသမ္ပန္နန္တိ ဣန္ဒြိယသင်္ဂဟိတတ္တာ ဣန္ဒြိယပဉ္စကဝသေန.

အသုဘသညာပရိစိတေနာတိ သကလံ ကာယံ အသုဘန္တိ ပဝတ္တာယ သညာယ သဟဂတတ္တာ ဈာနံ အသုဘသညာ၊ တေန ပရိစိတေန ပရိဘာဝိတေန. စေတသာတိ စိတ္တေန. ဗဟုလန္တိ အဘိဏှံ. ဝိဟရတောတိ ဝိဟရန္တဿ၊ အသုဘသမာပတ္တိဗဟုလဿာတိ အတ္ထော. မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာတိ မေထုနဓမ္မေန သမင်္ဂိဘာဝတော. ပဋိလီယတီတိ ဧကပဿေန နိလီယတိ နိလီနံ ဝိယ ဟောတိ. ပဋိကုဋတီတိ သင်္ကုစတိ. ပဋိဝတ္တတီတိ နိဝတ္တတိ. န သမ္ပသာရီယတီတိ န ဝိသရတိ၊ အဘိရတိဝသေန န ပက္ခန္ဒတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပဋိလီယတီတိ သင်္ကုစတိ တတ္ထ ပဋိကူလတာယ သဏ္ဌိတတ္တာ. ပဋိကုဋတီတိ အပသက္ကတိ န ဥပသက္ကတိ. ပဋိဝတ္တတီတိ နိဝတ္တတိ၊ တတော ဧဝ န သမ္ပသာရီယတီတိ. နှာရုဒဒ္ဒုလန္တိ နှာရုခဏ္ဍံ နှာရုဝိလေခနံ ဝါ.

အဒ္ဓမာသန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ယထာဝုတ္တကာလံ ပဋိ ပဋိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိယံ ဓမ္မစိန္တာယ စိတ္တံ နိလီယိတုံ. ပယုတ္တဝါစန္တိ ပစ္စယပဋိသံယုတ္တဝါစံ၊ ဗုဒ္ဓါ ဣမေသု ဒိဝသေသု ပိဏ္ဍာယ န စရန္တိ၊ ဝိဟာရေယေဝ နိသီဒန္တိ၊ တေသံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဟောတီတိ အာဒိဝစနံ.

ကလျာဏူပနိဿယဝသေနာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပနိဿယဝသေန. ပရေ ကိရာတိ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသူစနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တ’’န္တိ၊ ပဝတ္တိအဇာနနံ အာရောစယိတာဘာဝေါ ဉာတေ နိဝါရဏဉ္စာတိ ဣဒံ တေသံ ဣစ္ဆာမတ္တံ၊ န ပန ကာရဏန္တိ အတ္ထော. အပရေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဧတသ္မိံ ကိရ အဍ္ဎမာသေ န ကောစိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျော အဟောသိ၊ အထ သတ္ထာ ဣမံ အဍ္ဎမာသံ ဖလသမာပတ္တိသုခေန ဝီတိနာမေဿာမိ၊ ဣတိ မယှဉ္စေဝ သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတိ၊ အနာဂတေ စ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ‘သတ္ထာပိ ဂဏံ ပဟာယ ဧကကော ဝိဟာသိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန မယ’န္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇိဿတိ၊ တဒဿ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝမာဟာ’’တိ. နေဝ ကောစိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမတီတိ ဌပေတွာ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ အညော ကောစိ နေဝ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမတိ၊ ဘိက္ခုသံဃော ပန သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဧကံ ဘိက္ခုံ အဒါသိ. သော ပါတောဝ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနမုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ ကတွာ အပဂစ္ဆတိ.

အနေကကာရဏသမ္မိဿောတိ ဧတ္ထ ကာယဿ အသုစိဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိကူလတာဝ အနေကကာရဏံ. မဏ္ဍနကပကတိကောတိ အလင်္ကာရကသဘာဝေါ. ကောစိ တရုဏောပိ ယုဝါ န ဟောတိ၊ ကောစိ ယုဝါပိ မဏ္ဍနကဇာတိကော န ဟောတိ ယထာ ဥပသန္တသဘာဝေါ အာလသိယဗျသနာဒီဟိ ဝါ အဘိဘူတော၊ ဣဓ ပန ဒဟရော စေဝ ယုဝါ စ မဏ္ဍနကဇာတိကော စ အဓိပ္ပေတော. ပဌမယောဗ္ဗနံ နာမ ပန္နရသဝဿတော ယာဝ ဒွတ္တိံသ သံဝစ္ဆရာနိ၊ သောဠသဝဿတော ဝါ ယာဝ တေတ္တိံသ ဝဿာနိ. ကုဏပန္တိ မတကဠေဝရံ၊ အဟိဿ ကုဏပံ အဟိကုဏပံ. ဧဝံ ဣတရာနိပိ. အတိပဋိကူလဇိဂုစ္ဆနီယသဘာဝတော စေတ္ထ ဣမာနေဝ တီဏိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အညေသဉှိ သသသူကရာဒီနံ ကုဏပံ မနုဿာ ကဋုကဘဏ္ဍာဒီဟိ အဘိသင်္ခရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တိပိ၊ ဣမေသံ ပန ကုဏပံ အဘိနဝမ္ပိ ဇိဂုစ္ဆန္တိယေဝ၊ ကော ပန ဝါဒေါ ကာလာတိက္ကမေန ပူတိဘူတေ. အတိပဋိကူလဇိဂုစ္ဆနီယတာ စ နေသံ အတိဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ၊ သာ စ အဟီနံ တိခိဏကောပတာယ ကုက္ကုရမနုဿာနံ ဩဒနကုမ္မာသူပစယတာယ စ သရီရဿ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ.

သမဏကုတ္တကောတိ သမဏကိစ္စကော၊ ကာသာဝနိဝါသနာဒိဝသေန သမဏကိစ္စကာရီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သမဏဝေသဓာရကော’’တိ. သဗ္ဗမကံသူတိ ပုထုဇ္ဇနာ သာဝဇ္ဇေပိ တတ္ထ အနဝဇ္ဇသညိနော ဟုတွာ ကရဏကာရာပနသမနုညတာဒိဘေဒံ သဗ္ဗမကံသု. လောဟိတကန္တိ ဧတ္ထ ‘‘လောဟိတဂတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ဝဂ္ဂူတိ မတာ ဝဂ္ဂုမတာ. ပုညသမ္မတာတိ ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနေန သတ္တာနံ ပုနနေန ဝိသောဓနေန ပုညန္တိ သမ္မတာ. ပဝါဟေဿာမီတိ ဂမယိဿာမိ၊ ဝိသောဓေဿာမီတိ အတ္ထော.

၁၆၃. မာရဓေယျံ ဝုစ္စတိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ. ဝစနတ္ထတော ပန မာရဿ ဓေယျံ မာရဓေယျံ. ဓေယျန္တိ ဌာနံ ဝတ္ထု နိဝါသော ဂေါစရော. မာရော ဝါ ဧတ္ထ ဓိယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ မာရဓေယျံ၊ မာရောတိ စေတ္ထ ကိလေသမာရော အဓိပ္ပေတော၊ ကိလေသမာရဝသေနေဝ စ ဒေဝပုတ္တမာရဿ ကာမဘဝေ အာဓိပစ္စန္တိ. မာရဝိသယံ နာတိက္ကမိဿတီတိ စိန္တေတွာတိ ဧဝမယံ သံဝေဂံ ပဋိလဘိတွာ မာရဝိသယံ အတိက္ကမေယျာပိ၊ မယာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တေ ဥပ္ပန္နံ သံဝေဂံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ မာရဝိသယံ နာတိက္ကမိဿတီတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ. ဒွိဝစနန္တိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝစနံ၊ အာမေဍိတဝစနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိယောဇေန္တီတိ ဧတ္ထ အယံ အန္ဓဗာလာ ဒေဝတာ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသံဝေဂမူလကံ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ‘‘အယံ မာရဝိသယံ အတိက္ကမေယျာပီ’’တိ စိန္တေတွာ အတ္တနော အညာဏတာယ ‘‘မတာ သံသာရတော မုစ္စန္တီ’’တိ ဧဝံလဒ္ဓိကာပိ သမာနာ အတ္တနော လဒ္ဓိဝသေန မတာ ဘိက္ခူ သံသာရတော မုစ္စန္တီတိ ဣမမတ္ထံ အနုပပရိက္ခိတွာ တံ တတ္ထ နိယောဇေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ကိဉ္စာပိ အသုဘကထံ ကထေန္တေန ဘဂဝတာ ယထာ တေသံ ဘိက္ခူနံ မရဏဘယံ န ဘဝိဿတိ၊ တထာ ဒေသိတတ္တာ ဘိက္ခူနဉ္စ တံ ဓမ္မကထံ သုတွာ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေန ကာယေ ဝိဂတဆန္ဒရာဂတာယ မရဏဿ အဘိပတ္ထိတဘာဝတော ဘယံ နတ္ထိ၊ တံ ပန အသိဟတ္ထံ တထာ ဝိစရန္တံ ဒိသွာ တဒညေသံ ဘိက္ခူနံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယံ သန္ဓာယ ‘‘ဟောတိယေဝ ဘယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. ‘‘အတ္တနာပိ အတ္တာနံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ၊ အညမညမ္ပိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသီ’’တိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အပ္ပကဉှိ ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနူပဂံ န ဟောတီတိ ‘‘ပဉ္စသတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ယေ စ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ အညမညဉ္စ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသုံ၊ တေ ဌပေတွာ အဝသေသေ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခူ သဗ္ဗေ စ အရိယေ အယံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၁၆၄. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧတ္ထ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ အပသက္ကိတွာ သလ္လာနံ နိလီယနံ ဝိဝေစနံ၊ ကာယစိတ္တေဟိ တတော ဝိဝိတ္တတာ ဧကီဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဧကီဘာဝတော’’တိ၊ ပဝိဝေကတောတိ အတ္ထော. ဧကီဘာဝေါတိ ဟိ ကာယစိတ္တဝိဝေကော ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌိတောတိ တတော ဒုဝိဓဝိဝေကတော ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ ရူပါရမ္မဏာဒိသင်္ခါရသမာယောဂေန ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာဒိသတ္တသမာဂမေန စ အပေတော. ဥဒ္ဒေသံ ပရိပုစ္ဆံ ဂဏှန္တီတိ အတ္တနော အတ္တနော အာစရိယာနံ သန္တိကေ ဂဏှန္တိ. ကာမံ ဒသာနုဿတိဂ္ဂဟဏေနေဝ အာနာပါနဿတိပိ ဂဟိတာ၊ သာ ပန တတ္ထ သန္နိပတိတဘိက္ခူသု ဗဟူနံ သပ္ပါယာ သာတ္ထိကာ စ၊ တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ တမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ကထေသိ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနသဒိသာ၊ စတ္တာရော ပန အာရုပ္ပါ အာဒိကမ္မိကာနံ အနနုရူပါတိ တေသံ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလီနဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ဥပဋ္ဌာနသာလာယန္တိ ဓမ္မသဘာယံ. မုဟုတ္တေနေဝါတိ သတ္ထရိ သဒ္ဓမ္မေ စ ဂါရဝေန ဥပဂတဘိက္ခူနံ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဥဋ္ဌဟိံသူတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္ဒေသံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဩဟိတသောတာ ဝိဟရန္တိ. ယဿာတိ ယဿ ကတ္တဗ္ဗဿ. ကာလန္တိ ဒေသနာကာလံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ပဌမပညတ္တိနိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အာနာပါနဿတိသမာဓိကထာဝဏ္ဏနာ

၁၆၅. အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တပ္ပတ္တိအတ္ထာယ. အညံ ပရိယာယန္တိ အရဟတ္တာဓိဂမတ္ထာယ အညမ္ပိ ကာရဏံ. အာစိက္ခန္တောတိ ပသံသာပုဗ္ဗကံ ဒေသေန္တော၊ ပသံသာ စ တတ္ထ အဘိရုစိဇနနေန ဥဿာဟနတ္ထာ. တဉှိ သုတွာ ဘိက္ခူ ‘‘ဘဂဝါ ဣမံ သမာဓိံ အနေကေဟိ အာကာရေဟိ ပသံသတိ၊ သန္တော ကိရာယံ သမာဓိ ပဏီတော စ အသေစနကော စ သုခေါ စ ဝိဟာရော၊ ပါပဓမ္မေ စ ဌာနသော အန္တရဓာပေတီ’’တိ သဉ္ဇာတာဘိရုစိနော ဥဿာဟဇာတာ သက္ကစ္စံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ မညန္တိ.

အတ္ထယောဇနက္ကမန္တိ အတ္ထဉ္စ ယောဇနက္ကမဉ္စ. ဘဂဝါ အတ္တနော ပစ္စက္ခဘူတံ သမာဓိံ ဒေသနာနုဘာဝေန တေသမ္ပိ ဘိက္ခူနံ အာသန္နံ ပစ္စက္ခဉ္စ ကရောန္တော သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန ‘‘အယမ္ပိ ခေါ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာသပဿာသပရိဂ္ဂါဟိကာတိ ဒီဃရဿာဒိဝိသေသေဟိ သဒ္ဓိံ အဿာသပဿာသေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂါဟိကာ၊ တေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ နော ပဿာသော နော အဿာသောတိ သော သောယေဝ အတ္ထော ပဋိသေဓေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော. အဿာသဝသေနာတိ အဿာသံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဿာသဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ အသမ္မုဿနတာယ တမေဝ အဿာသံ ပဿာသဉ္စ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ သတိ နာမာတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ အာနာပါနေသု သတိ အာနာပါနဿတီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဣဒါနိ သတိဝသေနေဝ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ‘‘ယော အဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတိ၊ ယော ပဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယော အဿသတိ၊ တဿ သတိ အဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတိ. ယော ပဿသတိ၊ တဿ သတိ ပဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော.

ယုတ္တောတိ သမ္ပယုတ္တော. အာနာပါနဿတိယန္တိ အာနာပါနဿတိယံ ပစ္စယဘူတာယန္တိ အတ္ထော. ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ သမာဓိဿ သတိယာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော သမ္ပယုတ္တဝစနတော၊ ဒုတိယသ္မိံ ပန ဥပနိဿယဘာဝေါပိ. ဥပစာရဇ္ဈာနသဟဂတာ ဟိ သတိ အပ္ပနာသမာဓိဿ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဥဘယထာပိ သဟဇာတာဒီနံ သတ္တန္နမ္ပိ ပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ပုန စပရံ၊ ဥဒါယိ၊ အက္ခာတာ မယာ သာဝကာနံ ပဋိပဒါ၊ ယထာပဋိပန္နာ မေ သာဝကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၄၇) ဥပ္ပါဒနဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ ဝုစ္စတီတိ တဒုဘယဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပါဒိတော ဝဍ္ဎိတော စာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဘာဝံ ဝိဇ္ဇမာနတံ ဣတော ဂတောတိ ဘာဝိတော၊ ဥပ္ပါဒိတော ပဋိလဒ္ဓမတ္တောတိ အတ္ထော. ဥပ္ပန္နော ပန လဒ္ဓါသေဝနော ဘာဝိတော၊ ပဂုဏဘာဝံ အာပါဒိတော ဝဍ္ဎိတောတိ အတ္ထော. ဗဟုလီကတောတိ ဗဟုလံ ပဝတ္တိတော. တေန အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝပ္ပတ္တိမာဟ. ယော ဟိ ဝသီဘာဝံ အာပါဒိတော၊ သော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကတော’’တိ. ယထာ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော (မ. နိ. ၁.၁၃၉၊ အ. နိ. ၄.၂၄၁) ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂) စ ဧဝမာဒီသု ပဌမပဒေ ဝုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဒုတိယာဒီသုပိ ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ၊ ဧဝမိဓာပီတိ အာဟ ‘‘ဥဘယတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

ဥဘယပဒနိယမေန လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသုဘကမ္မဋ္ဌာနန္တိ အသုဘာရမ္မဏံ ဈာနမာဟ. တဉှိ အသုဘေသု ယောဂကမ္မဘာဝတော ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ကာရဏဘာဝတော စ ‘‘အသုဘကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေဝလန္တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏံ နိဝတ္တေတိ. ပဋိဝေဓဝသေနာတိ ဈာနပဋိဝေဓဝသေန. ဈာနဉှိ ဘာဝနာဝိသေသေန ဣဇ္ဈန္တံ အတ္တနော ဝိသယံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တမေဝ ပဝတ္တတိ ယထာသဘာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ စာတိ ပဋိဝေဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာတိ ဗီဘစ္ဆာရမ္မဏတ္တာ. ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာ. ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေန လေသန္တရေန ဝါ. အာရမ္မဏသန္တတာယပီတိ အနုက္ကမေန ဝိစေတဗ္ဗတံ ပတ္တာရမ္မဏဿ ပရမသုခုမတံ သန္ဓာယာဟ. သန္တေ ဟိ သန္နိသိန္နေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော သယမ္ပိ သန္နိသိန္နောဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော’’တိ၊ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏသန္တတာယ တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ သန္တတာ လောကုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏာဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာဟိ ဒီပေတဗ္ဗာ.

နာဿ သန္တပဏီတဘာဝါဝဟံ ကိဉ္စိ သေစနန္တိ အသေစနကော၊ အသေစနကတ္တာ အနာသိတ္တကော၊ အနာသိတ္တကတ္တာ ဧဝ အဗ္ဗောကိဏ္ဏော အသမ္မိဿော ပရိကမ္မာဒိနာ၊ တတောယေဝ ပါဋိယေက္ကော၊ ဝိသုံယေဝေကော အာဝေဏိကော အသာဓာရဏော. သဗ္ဗမေတံ သရသတော ဧဝ သန္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ၊ ပရိကမ္မံ ဝါ သန္တဘာဝနိမိတ္တံ. ပရိကမ္မန္တိ စ ကသိဏကရဏာဒိနိမိတ္တုပ္ပါဒပရိယောသာနံ၊ တာဒိသံ ဣဓ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. တဒါ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိရဿာဒတ္တာ အသန္တံ အပ္ပဏီတံ သိယာ. ဥပစာရေန ဝါ နတ္ထိ ဧတ္ထ သန္တတာတိ ယောဇနာ. ယထာ ဥပစာရက္ခဏေ နီဝရဏဝိဂမေန အင်္ဂပါတုဘာဝေန စ ပရေသံ သန္တတာ ဟောတိ၊ န ဧဝမိမဿ. အယံ ပန အာဒိမနသိ။ပေ။ ပဏီတော စာတိ ယောဇနာ. ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိကေ သန္ဓာယာဟ. အနာသိတ္တကောတိ ဥပသေစနေန အနာသိတ္တကော. တေနာဟ ‘‘ဩဇဝန္တော’’တိ၊ ဩဇဝန္တသဒိသောတိ အတ္ထော. မဓုရောတိ ဣဋ္ဌော. စေတသိကသုခပ္ပဋိလာဘသံဝတ္တနံ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန ဥပေက္ခာယ ဝါ သန္တဘာဝေန သုခဂတိကတ္တာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဈာနသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋသရီရတာဝသေန ပန ကာယိကသုခပ္ပဋိလာဘသံဝတ္တနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တဉ္စ ခေါ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတကာလေ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေတိ ဣဒံ ဟေတုမှိ ဘုမ္မဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အဝိက္ခမ္ဘိတေတိ ဈာနေန သကသန္တာနတော အနီဟဋေ အပ္ပဟီနေ. အကောသလ္လသမ္ဘူတေတိ အကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ အဝိဇ္ဇာ၊ တတော သမ္ဘူတေ. အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟိ သဗ္ဗေ ပါပဓမ္မာ. ခဏေနေဝါတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေနေဝ. အန္တရဓာပေတီတိ ဧတ္ထ အန္တရဓာပနံ ဝိနာသနံ. တံ ပန ဈာနကတ္တုကဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘေတီ’’တိ. ဝူပသမေတီတိ ဝိသေသေန ဥပသမေတိ. ဝိသေသေန ဥပသမနံ ပန သမ္မဒေဝ ဥပသမနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ဥပသမေတီ’’တိ.

နနု စ အညောပိ သမာဓိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေနေဝ ပဋိပက္ခဓမ္မေ အန္တရဓာပေတိ ဝူပသမေတိ၊ အထ ကသ္မာ အယမေဝ သမာဓိ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တောတိ? ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ နာနာဝိတက္ကဝူပသမနသဗ္ဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အာနာပါနဿတိ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၁၊ ဥဒါ. ၃၁). အပိစ တိက္ခပညဿ ဉာဏုတ္တရဿေတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ ဉာဏုတ္တရဿ စ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဣတရေဟိ သာတိသယံ ယထာ သဒ္ဓါဓိမုတ္တေဟိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ၊ တသ္မာ ဣမံ ဝိသေသံ သန္ဓာယ ‘‘ဌာနသော အန္တရဓာပေတိ ဝူပသမေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ နိမိတ္တပါတုဘာဝေ သတိ ခဏေနေဝ အင်္ဂပါတုဘာဝသဗ္ဘာဝတော အယမေဝ သမာဓိ ‘‘ဌာနသော အန္တရဓာပေတိ ဝူပသမေတီ’’တိ ဝုတ္တော ယထာ တံ မဟတော အကာလမေဃဿ ဥဋ္ဌိတဿ ဓာရာနိပါတေ ခဏေနေဝ ပထဝိယံ ရဇောဇလ္လဿ ဝူပသမော. တေနေဝါဟ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာ အကာလမေဃော ဥဋ္ဌိတော’’တိအာဒိ. သာသနိကဿ ဈာနဘာဝနာ ယေဘုယျေန နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ’’တိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဧကံသေန နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာဝ ဟောတိ. ဣမမေဝ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ သဗ္ဗေပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂစ္ဆန္တိ၊ အရိယမဂ္ဂဿ ပါဒကဘူတော အယံ သမာဓိ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎိတွာ အရိယမဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော’’တိ. အယံ ပနတ္ထော ဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာနံ ဝသေန သမ္မဒေဝ ယုဇ္ဇတိ.

ကထန္တိ ဣဒံ ပုစ္ဆနာကာရဝိဘာဝနပဒံ၊ ပုစ္ဆာ စေတ္ထ ကထေတုကမျတာဝသေန အညေသံ အသမ္ဘဝတော၊ သာ စ ဥပရိ ဒေသနံ အာရုဠှာနံ သဗ္ဗေသံ ပကာရဝိသေသာနံ အာမသနဝသေနာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကထန္တိ။ပေ။ ဝိတ္ထာရေတုကမျတာပုစ္ဆာ’’တိ အာဟ. ကထံ ဗဟုလီကတောတိ ဧတ္ထာပိ အာနာပါနဿတိသမာဓီတိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ကထန္တိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဗဟုလီကာရံ နာနပ္ပကာရတော ဝိတ္ထာရေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ဗဟုလီကတော အာနာပါနဿတိသမာဓီတိ တထာ ပုဋ္ဌဓမ္မနိဒဿနန္တိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာယေဝ အတိဒိဿတိ. ဟေဋ္ဌာ ပပဉ္စဝသေန ဝုတ္တမတ္ထံ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော’’တိ အာဟ၊ ပိဏ္ဍတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

တမတ္ထန္တိ တံ ‘‘ကထံ ဘာဝိတော’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆာဝသေန သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ. ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉၁၊ အ. နိ. ၃.၆၁) ဣဓ-သဒ္ဒေါ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တော. ‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉) ဩကာသံ. ‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ပဒပူရဏမတ္တံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၇၃) ပန သာသနံ. ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခူ’’တိ ဣဓာပိ သာသနမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဘိက္ခူ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗပ္ပကာရအာနာပါနဿတိသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကဿာတိ သဗ္ဗပ္ပကာရဂ္ဂဟဏံ သောဠသ ပကာရေ သန္ဓာယ. တေ ဟိ ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ. ဗာဟိရကာ ဟိ ဇာနန္တာ အာဒိတော စတုပ္ပကာရမေဝ ဇာနန္တိ. တေနာဟ ‘‘အညသာသနဿ တထာဘာဝပ္ပဋိသေဓနော’’တိ၊ ယထာဝုတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဿယဘာဝပ္ပဋိသေဓနောတိ အတ္ထော. ဧတေန ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣဒံ အန္တောဂဓဧဝ-သဒ္ဒန္တိ ဒဿေတိ. သန္တိ ဟိ ဧကပဒါနိပိ အဝဓာရဏာနိ ယထာ ဝါယုဘက္ခောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော’’တိအာဒိ. ပရိပုဏ္ဏသမဏကရဏဓမ္မော ဟိ ယော၊ သော သဗ္ဗပ္ပကာရအာနာပါနဿတိသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကော. ပရပ္ပဝါဒါတိ ပရေသံ အညတိတ္ထိယာနံ နာနပ္ပကာရဝါဒါ တိတ္ထာယတနာနိ.

အရညာဒိကဿေဝ ဘာဝနာနုရူပသေနာသနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုဒ္ဒမော ဒမထံ အနုပဂတော ဂေါဏော ကူဋဂေါဏော. ယထာ ထနေဟိ သဗ္ဗသော ခီရံ န ပဂ္ဃရတိ၊ ဧဝံ ဒေါဟပဋိဗန္ဓိနီ ကူဋဓေနု. အဿာတိ ဂေါပဿ. ရူပသဒ္ဒါဒိကေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဿာဒေါ ရူပါရမ္မဏာဒိရသော. ပုဗ္ဗေ အာစိဏ္ဏာရမ္မဏန္တိ ပဗ္ဗဇိတတော ပုဗ္ဗေ၊ အနာဒိမတိ ဝါ သံသာရေ ပရိစိတာရမ္မဏံ. ဥပစာရဝသေန ဥပနိသီဒတိ၊ အပ္ပနာဝသေန ဥပနိပဇ္ဇတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. နိဗန္ဓေယျာတိ ဗန္ဓေယျ. သတိယာတိ သမ္မဒေဝ ကမ္မဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏဝသပ္ပဝတ္တာယ သတိယာ. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ. ဒဠှန္တိ ထိရံ၊ ယထာ သတောကာရိဿ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေါ သမာဓိ ဣဇ္ဈတိ၊ တထာ ထာမဂတံ ကတွာတိ အတ္ထော.

မုဒ္ဓဘူတန္တိ သန္တတာဒိဝိသေသဂုဏဝန္တတာယ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အရိယေဟိ သမာသေဝိတဘာဝတော စ မုဒ္ဓသဒိသံ၊ ဥတ္တမန္တိ အတ္ထော. ဝိသေသာဓိဂမဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရပဒဋ္ဌာနန္တိ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဧကစ္စာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမဿ စေဝ အညကမ္မဋ္ဌာနေန အဓိဂတဝိသေသာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဿ စ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယော ဝိယ ဘဂဝါ ယောဂီနံ အနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနုပဒိဿနတော. ဘိက္ခု ဒီပိသဒိသော အရညေ ဧကကော ဝိဟရိတွာ ပဋိပက္ခနိမ္မထနေန ဣစ္ဆိတတ္ထသာဓနတော. ဖလမုတ္တမန္တိ သာမညဖလမာဟ. ပရက္ကမဇဝယောဂ္ဂဘူမိန္တိ ဘာဝနုဿာဟဇဝဿ ယောဂ္ဂကရဏဘူမိဘူတံ.

ဧဝံ ဝုတ္တလက္ခဏေသူတိ အဘိဓမ္မပရိယာယေန သုတ္တန္တပရိယာယေန ဝုတ္တလက္ခဏေသု. ရုက္ခသမီပန္တိ ‘‘ယာဝတာ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတိ၊ နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ၊ ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ရုက္ခဿ သမီပဋ္ဌာနံ. အဝသေသသတ္တဝိဓသေနာသနန္တိ ပဗ္ဗတံ ကန္ဒရံ ဂိရိဂုဟံ သုသာနံ ဝနပ္ပတ္ထံ အဗ္ဘောကာသံ ပလာလပုဉ္ဇန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥတုတ္တယာနုကူလံ ဓာတုစရိယာနုကူလန္တိ ဂိမှာဒိဥတုတ္တယဿ သေမှာဒိဓာတုတ္တယဿ မောဟာဒိစရိတတ္တယဿ စ အနုကူလံ. တထာ ဟိ ဂိမှကာလေ အရညံ အနုကူလံ သောမ္မသီတလဘာဝတော၊ ဟေမန္တေ ရုက္ခမူလံ ဟိမပါတနိဝါရဏတော၊ ဝဿကာလေ သုညာဂါရံ ဝဿနိဝါရဏဂေဟသမ္ဘဝတော. သေမှဓာတုကဿ သေမှပကတိကဿ အရညံ အနုကူလံ ဒူရံ ဂန္တွာ ဘိက္ခာစရဏေန သေမှဿ ဝူပသမနတော၊ ပိတ္တဓာတုကဿ ရုက္ခမူလံ အနုကူလံ သီတဝါတသမ္ဖဿသမ္ဘဝတော၊ ဝါတဓာတုကဿ သုညာဂါရံ အနုကူလံ ဝါတနိဝါရဏတော. မောဟစရိတဿ အရညံ အနုကူလံ. မဟာအရညေ ဟိ စိတ္တံ န သင်္ကုစတိ ဝိဝဋင်္ဂဏဘာဝတော၊ ဒေါသစရိတဿ ရုက္ခမူလံ အနုကူလံ ပသာဒနီယဘာဝတော၊ ရာဂစရိတဿ သုညာဂါရံ အနုကူလံ ဝိသဘာဂါရမ္မဏာနံ ပဝေသနိဝါရဏတော. အလီနာနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကန္တိ အသင်္ကောစာဝိက္ခေပပက္ခိကံ. သယနဉှိ ကောသဇ္ဇပက္ခိကံ၊ ဌာနစင်္ကမနာနိ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနိ၊ န ဧဝံ နိသဇ္ဇာ. တတော ဧဝ တဿာ သန္တတာ. နိသဇ္ဇာယ ဒဠှဘာဝံ ပလ္လင်္ကာဘုဇနေန၊ အဿာသပဿာသာနံ ပဝတ္တနသုခတံ ဥပရိမကာယဿ ဥဇုကဋ္ဌပနေန၊ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟူပါယံ ပရိမုခံ သတိယာ ဌပနေန ဒဿေန္တော.

ဦရုဗဒ္ဓါသနန္တိ ဦရူနမဓောဗန္ဓနဝသေန နိသဇ္ဇာ. ဟေဋ္ဌိမကာယဿ အနုဇုကံ ဌပနံ နိသဇ္ဇာဝစနေနေဝ ဗောဓိတန္တိ. ဥဇုံ ကာယန္တိ ဧတ္ထ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဥပရိမကာယဝိသယောတိ အာဟ – ‘‘ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ’’တိ. တံ ပန ဥဇုကဋ္ဌပနံ သရူပတော ပယောဇနတော စ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာရသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပဏမန္တီတိ န ဩဏမန္တိ. န ပရိပတတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ ဝီထိံ န ဝိလင်္ဃေတိ၊ တတော ဧဝ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသုပ္ပတ္တိယာ ဝုဍ္ဎိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ. ဣဓ ပရိ-သဒ္ဒေါ အဘိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခ’’န္တိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ အတ္ထော. ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော ‘‘ပရိဏာယိကာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆၊ ၂၀) ဝိယ. နိယျာနဋ္ဌော ပဋိပက္ခတော နိဂ္ဂမနဋ္ဌော၊ တသ္မာ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနန္တိ သဗ္ဗထာ ဂဟိတာသမ္မောသံ ပရိစ္စတ္တသမ္မောသံ သတိံ ကတွာ၊ ပရမံ သတိနေပက္ကံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. သတောဝါတိ သတိယာ သမန္နာဂတော ဧဝ သရန္တော ဧဝ အဿသတိ၊ နာဿ ကာစိ သတိဝိရဟိတာ အဿာသပ္ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. သတော ပဿသတီတိ ဧတ္ထာပိ သတောဝ ပဿသတီတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. သတောကာရီတိ သတော ဧဝ ဟုတွာ သတိယာ ဧဝ ဝါ ကာတဗ္ဗဿ ကတ္တာ၊ ကရဏသီလော ဝါ.

ဗာတ္တိံသာယ အာကာရေဟီတိ စတူသု စတုက္ကေသု အာဂတာနိ ဒီဃရဿာဒီနိ သောဠသ ပဒါနိ အဿာသပဿာသဝသေန ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တေဟိ ဒီဃမဿာသံ အာဒိံ ကတွာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိပဿာသပရိယန္တေဟိ ဗာတ္တိံသာကာရေဟိ. ယဒိ ‘‘သတောဝ အဿသတိ၊ သတော ပဿသတီ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တံ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘အဿသတိ ပဿသတိ’’စ္စေဝ အဝတွာ ‘‘သတောကာရီ’’တိ ဝုတ္တံ? ဧကရသံ ဒေသနံ ကာတုကာမတာယ. ပဌမစတုက္ကေ ပဒဒွယမေဝ ဟိ ဝတ္တမာနကာလဝသေန အာဂတံ၊ ဣတရာနိ အနာဂတကာလဝသေန၊ တသ္မာ ဧကရသံ ဒေသနံ ကာတုကာမတာယ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘သတောကာရိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဒီဃံအဿာသဝသေနာတိ ဒီဃအဿာသဝသေန၊ ဝိဘတ္တိအလောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော. ဒီဃန္တိ ဝါ ဘဂဝတာ ဝုတ္တအဿာသဝသေန. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပန္တိ ဝိက္ခေပဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော အဝိက္ခေပေါတိ လဒ္ဓနာမံ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂဘာဝံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌိတာ ဟောတိ. တာယ သတိယာ တေန ဉာဏေနာတိ ယထာဝုတ္တာယ သတိယာ ယထာဝုတ္တေန စ ဉာဏေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဒီဃံ အဿာသံ အာရမ္မဏဘူတံ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ အသမ္မောဟတော ဝါ သမ္ပဇာနန္တဿ တတ္ထ သတိ ဥပဋ္ဌိတာဝ ဟောတိ၊ တံ သမ္ပဇာနန္တဿ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အသမ္မောဟဝသေန ဝါ သမ္ပဇညံ၊ တဒဓီနသတိသမ္ပဇညေန တံသမင်္ဂီ ယောဂါဝစရော သတောကာရီ နာမ ဟောတီတိ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ အဿာသဝသေနာတိ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ ဟုတွာ အဿသနဿ ဝသေန. ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိအဿာသဝသေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ တဿ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိနော အဿာသာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိအဿာသာ၊ တေသံ ဝသေနာတိ အတ္ထော.

အန္တော ဥဋ္ဌိတသသနံ အဿာသော၊ ဗဟိ ဥဋ္ဌိတသသနံ ပဿာသောတိ အာဟ – ‘‘အဿာသောတိ ဗဟိနိက္ခမနဝါတော’’တိအာဒိ. သုတ္တန္တဋ္ဌကထာယံ ပန ဗဟိ ဥဋ္ဌဟိတွာပိ အန္တော သသနတော အဿာသော၊ အန္တော ဥဋ္ဌဟိတွာပိ ဗဟိ သသနတော ပဿာသောတိ ကတွာ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ မာတုကုစ္ဆိယံ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ အလဒ္ဓေါကာသော နာသိကာဝါတော မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တေ ပဌမံ ဗဟိ နိက္ခမတီတိ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမေန ‘‘အာဒိမှိ သာသော အဿာသော’’တိ ဗဟိနိက္ခမနဝါတော ဝုတ္တော. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂဗ္ဘသေယျကာန’’န္တိအာဒိ. သုတ္တန္တဋ္ဌကထာယံ ပန ပဝတ္တိယံ ဘာဝနာရမ္ဘသမယေ ပဌမံ နာသိကာဝါတဿ အန္တော အာကဍ္ဎိတွာ ပစ္ဆာ ဗဟိ ဝိဿဇ္ဇနတော ပဝတ္တိက္ကမေန ‘‘အာဒိမှိ သာသော အဿာသော’’တိ အန္တောပဝိသနဝါတော ဝုတ္တော. သုတ္တန္တနယောယေဝ စေတ္ထ ‘‘အဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ သတိယာ အနုဂစ္ဆတော အဇ္ဈတ္တံ ဝိက္ခေပဂတေန စိတ္တေန ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ သာရဒ္ဓါ စ ဟောန္တိ ဣဉ္ဇိတာ စ ဖန္ဒိတာ စ၊ ပဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ သတိယာ အနုဂစ္ဆတော ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပဂတေန စိတ္တေန ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ သာရဒ္ဓါ စ ဟောန္တိ ဣဉ္ဇိတာ စ ဖန္ဒိတာ စာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၇) ဣမာယ ပါဠိယာ သမေတိ. ‘‘ဘာဝနာရမ္ဘေ ပဝတ္တိက္ကမဿေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ သုန္ဒရတရော’’တိ ဝဒန္တိ. တာလုံ အာဟစ္စ နိဗ္ဗာယတီတိ တာလုံ အာဟစ္စ နိရုဇ္ဈတိ. တေန ကိရ သမ္ပတိဇာတော ဗာလဒါရကော ခိပိတံ ကရောတိ. ဧဝံ တာဝါတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ. ကေစိ ‘‘ဧဝံ တာဝါတိ အနေန ပဝတ္တိက္ကမေန အဿာသော ဗဟိနိက္ခမနဝါတောတိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော’’တိ ဝဒန္တိ.

အဒ္ဓါနဝသေနာတိ ကာလဒ္ဓါနဝသေန. အယဉှိ အဒ္ဓါန-သဒ္ဒေါ ကာလဿ ဒေသဿ စ ဝါစကောတိ. တတ္ထ ဒေသဒ္ဓါနံ ဥဒါဟရဏဘာဝေန ဒဿေတွာ ကာလဒ္ဓါနဿ ဝသေန အဿာသပဿာသာနံ ဒီဃရဿတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဩကာသဒ္ဓါနန္တိ ဩကာသဘူတံ အဒ္ဓါနံ. ဖရိတွာတိ ဗျာပေတွာ. စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာပိ အနေကကလာပဘာဝေန၊ ဒီဃမဒ္ဓါနန္တိ ဒီဃံ ပဒေသံ. တသ္မာတိ သဏိကံ ပဝတ္တိယာ ဒီဃသန္တာနတာယ ဒီဃာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ စ ဟတ္ထိအာဒိသရီရေ သုနခါဒိသရီရေ စ အဿာသပဿာသာနံ ဒေသဒ္ဓါနဝိသိဋ္ဌေန ကာလဒ္ဓါနဝသေနေဝ ဒီဃရဿတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ‘‘သဏိကံ ပူရေတွာ သဏိကမေဝ နိက္ခမန္တိ၊ သီဃံ ပူရေတွာ သီဃမေဝ နိက္ခမန္တီ’’တိ ဝစနတော. မနုဿေသူတိ သမာနပ္ပမာဏေသုပိ မနုဿသရီရေသု. ဒီဃံ အဿသန္တီတိ ဒီဃံ အဿာသပ္ပဗန္ဓံ ပဝတ္တေန္တီတိ အတ္ထော. ပဿသန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သုနခသသာဒယော ဝိယ ရဿံ အဿသန္တိ ပဿသန္တိ စာတိ ယောဇနာ. ဣဒံ ပန ဒီဃံ ရဿဉ္စ အဿသနံ ပဿသနဉ္စ တေသံ သတ္တာနံ သရီရဿ သဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေသန္တိ တေသံ သတ္တာနံ. တေတိ အဿာသပဿာသာ. ဣတ္တရမဒ္ဓါနန္တိ အပ္ပကံ ကာလံ. နဝဟာကာရေဟီတိ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ ပုဗ္ဗေနာပရံ အလဒ္ဓဝိသေသဿ ကေဝလံ အဒ္ဓါနဝသေန အာဒိတော ဝုတ္တာ တယော အာကာရာ၊ တေ စ ခေါ ဧကစ္စော အဿာသံ သုဋ္ဌု သလ္လက္ခေတိ၊ ဧကစ္စော ပဿာသံ၊ ဧကစ္စော တဒုဘယန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန. ကေစိ ပန ‘‘အဿသတိပိ ပဿသတိပီတိ ဧကဇ္ဈံ ဝစနံ ဘာဝနာယ နိရန္တရံ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဆန္ဒဝသေန ပုဗ္ဗေ ဝိယ တယော၊ တထာ ပါမောဇ္ဇဝသေနာတိ ဣမေဟိ နဝဟိ အာကာရေဟိ.

ကာမဉ္စေတ္ထ ဧကဿ ပုဂ္ဂလဿ တယော ဧဝ အာကာရာ လဗ္ဘန္တိ၊ တန္တိဝသေန ပန သဗ္ဗေသံ ပါဠိအာရုဠှတ္တာ တေသံ ဝသေန ပရိကမ္မဿ ကာတဗ္ဗတ္တာ စ ‘‘တတြာယံ ဘိက္ခု နဝဟာကာရေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပဇာနတောတိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တေဟိ အာကာရေဟိ အဿာသပဿာသေ ပဇာနတော၊ တတ္ထ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တဿ. ဧကေနာကာရေနာတိ ဒီဃံအဿာသာဒီသု စတူသု အာကာရေသု ဧကေန အာကာရေန၊ နဝသု တီသု ဝါ ဧကေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ –

‘‘ဒီဃော ရဿော စ အဿာသော၊

ပဿာသောပိ စ တာဒိသော၊

စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ ဝတ္တန္တိ၊

နာသိကဂ္ဂေဝ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၆၅)၊

အယံ ဘာဝနာ အဿာသပဿာသကာယာနုပဿနာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ.

ဣဒါနိ ပါဠိဝသေနေဝ တေ နဝ အာကာရေ ဘာဝနာဝိဓိဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ‘‘ကထံ ပဇာနာတီ’’တိ ပဇာနနဝိဓိံ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆတိ. ဒီဃံ အဿာသန္တိ ဝုတ္တလက္ခဏံ ဒီဃံ အဿာသံ. အဒ္ဓါနသင်္ခါတေတိ အဒ္ဓါနန္တိ သင်္ခံ ဂတေ ဒီဃေ ကာလေ၊ ဒီဃံ ခဏန္တိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌာသပရိယာယော ဝါ သင်္ခါတ-သဒ္ဒေါ ‘‘ထေယျသင်္ခါတ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ၊ တသ္မာ အဒ္ဓါနသင်္ခါတေတိ အဒ္ဓါနကောဋ္ဌာသေ ဒေသဘာဂေတိ အတ္ထော. ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဘာဝနာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ အာဝဟန္တိယာ လဒ္ဓဿာဒတ္တာ တတ္ထ သာတိသယော ကတ္တုကာမတာလက္ခဏော ကုသလစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဆန္ဒဝသေနာတိ တထာပဝတ္တဆန္ဒဿ ဝသေန ဝိသေသဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုဍ္ဎိံ ဖာတိံ ဂမေန္တဿ. တတော သုခုမတရန္တိ ယထာဝုတ္တဆန္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ပုရိမကတော သုခုမတရံ. ဘာဝနာဗလေန ဟိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓဒရထပရိဠာဟတာယ ကာယဿ အဿာသပဿာသာ သုခုမတရာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. ပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဿာသပဿာသာနံ သုခုမတရဘာဝေန အာရမ္မဏဿ သန္တတရတာယ ကမ္မဋ္ဌာနဿ စ ဝီထိပ္ပဋိပန္နတာယ ဘာဝနာစိတ္တသဟဂတော ပမောဒေါ ခုဒ္ဒိကာဒိဘေဒါ တရုဏပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တံ ဝိဝတ္တတီတိ အနုက္ကမေန အဿာသပဿာသာနံ အတိဝိယ သုခုမတရဘာဝပ္ပတ္တိယာ အနုပဋ္ဌဟနေ ဝိစေတဗ္ဗာကာရပ္ပတ္တေဟိ တေဟိ စိတ္တံ ဝိနိဝတ္တတီတိ ကေစိ. ဘာဝနာဗလေန ပန သုခုမတရဘာဝပ္ပတ္တေသု အဿာသပဿာသေသု တတ္ထ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ ပကတိအဿာသပဿာသတော စိတ္တံ နိဝတ္တတိ. ဥပေက္ခာ သဏ္ဌာတီတိ တသ္မိံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေ သမာဓိမှိ ဥပ္ပန္နေ ပုန ဈာနနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ ဗျာပါရာဘာဝတော အဇ္ဈုပေက္ခနံ ဟောတိ၊ သာ ပနာယံ ဥပေက္ခာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဣမေဟိ နဝဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ နဝဟိ ပကာရေဟိ ပဝတ္တာ. ဒီဃံ အဿာသပဿာသာ ကာယောတိ ဒီဃာကာရာ အဿာသပဿာသာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာပိ သမူဟဋ္ဌေန ကာယော. အဿာသပဿာသေ နိဿာယ ဥပ္ပန္နနိမိတ္တမ္ပိ ဧတ္ထ အဿာသပဿာသသာမညဝသေန ဝုတ္တံ. ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ တံ အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတီတိ သတိ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ. အနုပဿနာ ဉာဏန္တိ သမထဝသေန နိမိတ္တဿ အနုပဿနာ ဝိပဿနာဝသေန အဿာသပဿာသေ တန္နိဿယဉ္စ ကာယံ ‘‘ရူပ’’န္တိ၊ စိတ္တံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ‘‘အရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတွာ နာမရူပဿ အနုပဿနာ စ ဉာဏံ တတ္ထ ယထာဘူတာဝဗောဓော. ကာယော ဥပဋ္ဌာနန္တိ သော ကာယော အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပဂန္တွာ သတိ ဧတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ. ဧတ္ထ စ ‘‘ကာယော ဥပဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမိနာ ဣတရကာယဿပိ သင်္ဂဟောတိ တထာ ဝုတ္တံ သမ္မသနစာရဿပိ ဣဓ ဣစ္ဆိတတ္တာ. နော သတီတိ သော ကာယော သတိ နာမ န ဟောတိ. သတိ ဥပဋ္ဌာနဉ္စေဝ သတိ စ သရဏဋ္ဌေန ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန စ. တာယ သတိယာတိ ယထာဝုတ္တာယ သတိယာ. တေန ဉာဏေနာတိ ယထာဝုတ္တေနေဝ ဉာဏေန. တံ ကာယန္တိ တံ အဿာသပဿာသကာယဉ္စေဝ တန္နိဿယရူပကာယဉ္စ. အနုပဿတီတိ ဈာနသမ္ပယုတ္တဉာဏေန စေဝ ဝိပဿနာဉာဏေန စ အနု အနု ပဿတိ. တေန ဝုစ္စတိ ကာယေ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာတိ တေန အနုပဿနေန ယထာဝုတ္တေ ကာယေ အယံ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာ အယံ ယထာဝုတ္တေ အဿာသပဿာသကာယေ တဿ နိဿယဘူတေ ကရဇကာယေ စ ကာယဿေဝ အနုပဿနာ အနုဒကဘူတာယ မရီစိယာ ဥဒကာနုပဿနာ ဝိယ န အနိစ္စာဒိသဘာဝေ ကာယေ နိစ္စာဒိဘာဝါနုပဿနာ၊ အထ ခေါ ယထာရဟံ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တာ သုဘဘာဝဿေဝ အနုပဿနာ. အထ ဝါ ကာယေ ‘‘အဟန္တိ ဝါ၊ မမန္တိ ဝါ၊ ဣတ္ထီတိ ဝါ၊ ပုရိသော’’တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗဿ ကဿစိ အဘာဝတော တာဒိသံ အနနုပဿိတွာ ကာယမတ္တဿေဝ အနုပဿနာ ကာယာနုပဿနာ၊ တာယ ကာယာနုပဿနာယ သမ္ပယုတ္တာ သတိယေဝ ဥပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ၊ တဿ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာတိ.

ဧသေဝ နယောတိ ‘‘နဝဟိ အာကာရေဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝိဓိံ ရဿ-ပဒေ အတိဒိဿတိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဒဿိတေ ‘‘ကထံ ဒီဃံ အဿသန္တော’’တိအာဒိနာ အာဂတေ ပါဠိနယေ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ရဿပဒဝသေန အာဂတေ ပါဠိနယေ. အယန္တိ ယောဂါဝစရော. အဒ္ဓါနဝသေနာတိ ဒီဃကာလဝသေန. ဣတ္တရဝသေနာတိ ပရိတ္တကာလဝသေန. ဣမေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ နဝဟိ အာကာရေဟိ.

တာဒိသောတိ ဒီဃော ရဿော စ. စတ္တာရော ဝဏ္ဏာတိ စတ္တာရော အာကာရာ တေ စ ဒီဃာဒယော ဧဝ. နာသိကဂ္ဂေဝ ဘိက္ခုနောတိ ဂါထာသုခတ္ထံ ရဿံ ကတွာ ဝုတ္တံ. နာသိကဂ္ဂေ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော၊ တေန ဥတ္တရောဋ္ဌံ သင်္ဂဏှာတိ.

သဗ္ဗကာယပ္ပဋိသံဝေဒီတိ သဗ္ဗဿ ကာယဿ ပဋိ ပဋိ ပစ္စေကံ သမ္မဒေဝ ဝေဒနသီလော ဇာနနသီလော၊ တဿ ဝါ ပဋိ ပဋိ သမ္မဒေဝ ဝေဒေါ ဧတဿ အတ္ထိ၊ တံ ဝါ ပဋိ ပဋိ သမ္မဒေဝ ဝေဒမာနောတိ အတ္ထော. တတ္ထ တတ္ထ သဗ္ဗ-ဂ္ဂဟဏေန အဿာသာဒိကာယဿ အနဝသေသပရိယာဒါနေ သိဒ္ဓေပိ အနေကကလာပသမုဒါယဘာဝတော တဿ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဘာဂါနံ သံဝေဒနဒဿနတ္ထံ ပဋိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ၊ တတ္ထ သက္ကစ္စကာရိဘာဝဒဿနတ္ထံ သံ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သကလဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ သမာနေသုပိ အဿာသပဿာသေသု ယောဂိနော ပဋိပတ္တိဝိဓာနေ ပစ္စေကံ သက္ကစ္စံယေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ဝိသုံ ဒေသနာ ကတာ၊ ဧဝံ တမေဝတ္ထံ ဒီပေတုံ သတိပိ အတ္ထဿ သမာနတာယ ‘‘သကလဿာ’’တိအာဒိနာ ပဒဒွယဿ ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပါကဋံ ကရောန္တောတိ ဝိဘူတံ ကရောန္တော၊ သဗ္ဗသော ဝိဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော. ပါကဋီကရဏံ ဝိဘာဝနံ တတ္ထ အသမ္မုယှနဉာဏေနေဝ နေသံ ပဝတ္တနေန ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ ဝိဒိတံ ကရောန္တော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေနေဝ အဿာသပဿာသေ ပဝတ္တေတိ၊ န ဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန၊ တသ္မာ ဧဝံဘူတော သဗ္ဗကာယပ္ပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမိ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟီတိ ယောဇနာ. စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဝိသဋေတိ အနေကကလာပတာယ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝေန ဝိသဋေ. အာဒိ ပါကဋော ဟောတိ သတိယာ ဉာဏဿ စ ဝသေန ကတပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ ပဝတ္တတ္တာ. တာဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စတုတ္ထပုဂ္ဂလသဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ပဂေဝ သတိံ ဉာဏဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ တီသုပိ ဌာနေသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ စိတ္တံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန သဗ္ဗကာယပ္ပဋိသံဝေဒနဝသေနေဝ. ဃဋတီတိ ဥဿဟတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ၊ မနသိကာရံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တထာဘူတဿာတိ အာနာပါနဿတိံ ဘာဝေန္တဿ. သံဝရောတိ သတိ ဝီရိယမ္ပိ ဝါ. တာယ သတိယာတိ ယာ သာ အာနာပါနေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ သတိ၊ တာယ. တေန မနသိကာရေနာတိ ယော သော တတ္ထ သတိပုဗ္ဗင်္ဂမော ဘာဝနာမနသိကာရော၊ တေန သဒ္ဓိန္တိ အဓိပ္ပါယော. အာသေဝတီတိ ‘‘တိဿော သိက္ခာယော’’တိ ဝုတ္တေ အဓိကုသလဓမ္မေ အာသေဝတိ. တဒါသေဝနဉှေတ္ထ သိက္ခနန္တိ အဓိပ္ပေတံ. ပုရိမနယေတိ ပုရိမသ္မိံ ဘာဝနာနယေ၊ ပဌမဝတ္ထုဒွယေတိ အဓိပ္ပါယော. တတ္ထာပိ ကာမံ ဉာဏုပ္ပါဒနံ လဗ္ဘတေဝ အဿာသပဿာသာနံ ယာထာဝတော ဒီဃရဿဘာဝါဝဗောဓသဗ္ဘာဝတော၊ တထာပိ တံ န ဒုက္ကရံ ယထာပဝတ္တာနံ တေသံ ဂဟဏမတ္တဘာဝတောတိ တတ္ထ ဝတ္တမာနကာလပ္ပယောဂေါ ကတော. ဣဒံ ပန ဒုက္ကရံ ပုရိသဿ ခုရဓာရာယံ ဂမနသဒိသံ၊ တသ္မာ သာတိသယေနေတ္ထ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒီပေတုံ အနာဂတကာလပ္ပယောဂေါ ကတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ယသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဉာဏုပ္ပါဒနာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာယသင်္ခါရပဿမ္ဘနပီတိပဋိသံဝေဒနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘သံဝရသမာဒါနာနံ သင်္ဂဟော’’တိ ဝဒန္တိ.

ကာယသင်္ခါရန္တိ အဿာသပဿာသံ. သော ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနောပိ သမာနော ကရဇကာယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ တေန သင်္ခရီယတီတိ ကာယသင်္ခါရောတိ ဝုစ္စတိ. ယော ပန ‘‘ကာယသင်္ခါရော ဝစီသင်္ခါရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၀၂) ဧဝမာဂတော ကာယသင်္ခါရော စေတနာလက္ခဏော သတိပိ ဒွါရန္တရုပ္ပတ္တိယံ ယေဘုယျဝုတ္တိယာ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိယာ စ ကာယဒွါရေန လက္ခိတော၊ သော ဣဓ နာဓိပ္ပေတော. ပဿမ္ဘေန္တောတိအာဒီသု ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ပဒံ ပုရိမဿ ပုရိမဿ အတ္ထဝစနံ. တသ္မာ ပဿမ္ဘနံ နာမ ဝူပသမနံ၊ တဉ္စ တထာပယောဂေ အသတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ ဩဠာရိကဿ ကာယသင်္ခါရဿ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ အနုပ္ပါဒနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတြာတိ ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘေန္တော’’တိ ဧတ္ထ. အပရိဂ္ဂဟိတကာလေတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အနာရဒ္ဓကာလေ၊ တတော ဧဝ ကာယစိတ္တာနမ္ပိ အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ. ‘‘နိသီဒတိ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာ’’တိ ဟိ ဣမိနာ ကာယပရိဂ္ဂဟော၊ ‘‘ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ ဣမိနာ စိတ္တပရိဂ္ဂဟော ဝုတ္တော. တေနေဝါဟ – ‘‘ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တီ’’တိ. ကာယောတိ ကရဇကာယော. သဒရထာတိ သပရိဠာဟာ. သာ စ နေသံ သဒရထတာ ဂရုဘာဝေန ဝိယ ဩဠာရိကတာယ အဝိနာဘာဝိနီတိ အာဟ ‘‘ဩဠာရိကာ’’တိ. ဗလဝတရာတိ သဗလာ ထူလာ. သန္တာ ဟောန္တီတိ စိတ္တံ တာဝ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝေန ဧကဂ္ဂံ ဟုတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနံ သန္တံ ဟောတိ ဝူပသန္တံ၊ တတော ဧဝ တံသမုဋ္ဌာနာ ရူပဓမ္မာ လဟုမုဒုကမ္မညဘာဝပ္ပတ္တာ၊ တဒနုဂုဏတာယ သေသံ တိသန္တတိရူပန္တိ ဧဝံ စိတ္တေ ကာယေ စ ဝူပသန္တေ ပဝတ္တမာနေ တန္နိဿိတာ အဿာသပဿာသာ သန္တသဘာဝါ အနုက္ကမေန သုခုမသုခုမတရသုခုမတမာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယဒါ ပနဿ ကာယောပီ’’တိအာဒိ. ပဿမ္ဘေမီတိ ပဌမာဝဇ္ဇနာ. အာဘုဇနံ အာဘောဂေါ၊ သမ္မာ အနု အနု အာဟရဏံ သမန္နာဟာရော၊ တသ္မိံယေဝ အတ္ထေ အပရာပရံ ပဝတ္တအာဝဇ္ဇနာ တဿေဝ အတ္ထဿ မနသိကရဏံ စိတ္တေ ဌပနံ မနသိကာရော၊ ဝီမံသာ ပစ္စဝေက္ခဏာ.

သာရဒ္ဓေတိ သဒရထေ သပရိဠာဟေ. အဓိမတ္တန္တိ ဗလဝံ ဩဠာရိကံ၊ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ. ကာယသင်္ခါရော ဟိ အဓိပ္ပေတော. ‘‘အဓိမတ္တံ ဟုတွာ ပဝတ္တတီ’’တိ ကိရိယာဝိသေသနံ ဝါ ဧတံ. သုခုမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကာယမှီတိ ဧတ္ထ စိတ္တေ စာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ကရိယမာနံ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ နာနာဝဇ္ဇနံ ပရိကမ္မံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိယ ဒူရသမုဿာရိတပဋိပက္ခန္တိ ကတွာ တံသမုဋ္ဌာနော ကာယသင်္ခါရော ပဌမဇ္ဈာနေ စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေ စ ဩဠာရိကောတိ သဒိသော ဝုတ္တော. ဧသ နယော သေသုပစာရဒွယေပိ. အထ ဝါ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ အဓိဂမာယ ပဋိပဇ္ဇတော ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝသေန ကိလမတော ယောဂိနော ကာယကိလမထစိတ္တုပဃာတာဒိဝသေန ဝိတက္ကာဒိသင်္ခေါဘေန သပရိပ္ဖန္ဒတာယ စ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဥပစာရေသု ကာယသင်္ခါရဿ ဩဠာရိကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတိသုခုမောတိ အညတ္ထ လဗ္ဘမာနော ကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အတိက္ကန္တသုခုမော. သုခုမဘာဝေါပိဿ တတ္ထ နတ္ထိ ကုတော ဩဠာရိကတာ အပ္ပဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိမေဝ ပါပုဏာတီ’’တိ.

လာဘိဿ သတော အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဝေလံ ဧကာသနေနေဝ ဝါ သဗ္ဗေသံ ဈာနာနံ ပဋိလာဘံ သန္ဓာယ မဇ္ဈိမဘာဏကာ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနတော ဥပရူပရိဈာနူပစာရေပိ သုခုမတရံ ဣစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ဟိ သောပစာရာနံ ဈာနာနံ ဥပရူပရိ ဝိသေသဝန္တတာ သန္တတာ စ သမ္ဘဝေယျ၊ ဧကာဝဇ္ဇနူပစာရံ ဝါ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝါဒေန ဣမဿ ဝါဒဿ အဝိရောဓော သိဒ္ဓေါ ဘိန္နဝိသယတ္တာ. သဗ္ဗေသံယေဝါတိ ဥဘယေသမ္ပိ. ယသ္မာ တေ သဗ္ဗေပိ ဝုစ္စမာနေန ဝိဓိနာ ပဿဒ္ဓိမိစ္ဆန္တိယေဝ. အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဝတ္တကာယသင်္ခါရော ပရိဂ္ဂဟိတကာလေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ဣဒံ သဒိသသန္တာနတာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ တေ ဧဝ ဩဠာရိကာ အဿာသာဒယော သုခုမာ ဟောန္တိ. ပဿမ္ဘနာကာရော ပန တေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟေ သုခုမောတိ စတုဓာတုမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သကလရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော ဘာဝနာယ ဥပရူပရိ ပဏီတဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟေ သုခုမော’’တိ. လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာယာတိ ကလာပသမ္မသနမာဟ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာတော ပဋ္ဌာယ ဗလဝဝိပဿနာ၊ တတော ဩရံ ဒုဗ္ဗလဝိပဿနာ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ’’တိအာဒိနာ သမထနယေ ဝုတ္တနယေန. ‘‘အပရိဂ္ဂဟေ ပဝတ္တော ကာယသင်္ခါရော မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ ဝိပဿနာနယေပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

အဿာတိ ဣမဿ ‘‘ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရ’’န္တိ ပဒဿ. စောဒနာသောဓနာဟီတိ အနုယောဂပရိဟာရေဟိ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန. ကထန္တိ ယံ ဣဒံ ‘‘ပဿမ္ဘယံ။ပေ။ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ကထံ ကေန ပကာရေန ကာယသင်္ခါရဿ ပဿမ္ဘနံ ယောဂိနော စ သိက္ခနံ ဟောတီတိ ကထေတုကာမတာယ ပုစ္ဆိတွာ ကာယသင်္ခါရေ သရူပတော ဩဠာရိကသုခုမတော ဝူပသမတော အနုယောဂပရိဟာရတော စ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ကာယသင်္ခါရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ကာယိကာတိ ရူပကာယေ ဘဝါ. ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယသန္နိဿိတာ. ကာယေ သတိ ဟောန္တိ၊ အသတိ န ဟောန္တိ၊ တတော ဧဝ တေ အကာယသမုဋ္ဌာနာပိ ကာယေန သင်္ခရီယန္တီတိ ကာယသင်္ခါရာ. ပဿမ္ဘေန္တောတိ ဩဠာရိကောဠာရိကံ ပဿမ္ဘေန္တော.

သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဩဠာရိကဉှိ ကာယသင်္ခါရံ အဝူပသန္တသဘာဝံ သန္နိသီဒါပေန္တော ‘‘ပဿမ္ဘေန္တော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ အနုပ္ပါဒနိရောဓံ ပါပေန္တော ‘‘နိရောဓေန္တော’’တိ၊ သုဋ္ဌု သန္တသဘာဝံ နယန္တော ‘‘ဝူပသမေန္တော’’တိ.

ယထာရူပေဟီတိ ယာဒိသေဟိ. ကာယသင်္ခါရေဟီတိ ဩဠာရိကေဟိ ကာယသင်္ခါရေဟိ. အာနမနာတိ အဘိမုခေန ကာယဿ နမနာ. ဝိနမနာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဿတော နမနာ. သန္နမနာတိ သဗ္ဗတော၊ သုဋ္ဌု ဝါ နမနာ. ပဏမနာတိ ပစ္ဆတော နမနာ. ဣဉ္ဇနာဒီနိ အာနမနာဒီနံ ဝေဝစနာနိ၊ အဓိမတ္တာနိ ဝါ အဘိမုခစလနာဒီနိ အာနမနာဒယော၊ မန္ဒာနိ ဣဉ္ဇနာဒယော. ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရန္တိ တထာရူပံ အာနမနာဒီနံ ကာရဏဘူတံ ဩဠာရိကံ ကာယသင်္ခါရံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော. တသ္မိဉှိ ပဿမ္ဘိတေ အာနမနာဒယောပိ ပဿမ္ဘိတာ ဧဝ ဟောန္တိ.

သန္တံ သုခုမန္တိ ယထာရူပေဟိ ကာယသင်္ခါရေဟိ ကာယဿ အပရိပ္ဖန္ဒနဟေတူဟိ အာနမနာဒယော န ဟောန္တိ၊ တထာရူပံ ဒရထာဘာဝတော သန္တံ၊ အနောဠာရိကတာယ သုခုမံ. ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရန္တိ သာမညတော ဧကံ ကတွာ ဝဒတိ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဩဠာရိကောဠာရိကံ ကာယသင်္ခါရံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော အနုက္ကမေန ကာယဿ အပရိပ္ဖန္ဒနဟေတုဘူတေ သုခုမသုခုမတရေ ဥပ္ပါဒေတွာ တေပိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ပရမသုခုမတာယ ကောဋိပ္ပတ္တံ ယံ ကာယသင်္ခါရံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သန္တံ သုခုမံ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရ’’န္တိ.

ဣတီတိအာဒိ စောဒကဝစနံ. တတ္ထ ဣတီတိ ပကာရတ္ထေ နိပါတော၊ ကိရာတိ အရုစိသူစနေ၊ ဧဝဉ္စေတိ အတ္ထော. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ‘‘ဝုတ္တပ္ပကာရေန ယဒိ အတိသုခုမမ္ပိ ကာယသင်္ခါရံ ပဿမ္ဘေတီ’’တိ. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ သတိ တယာ ဝုတ္တာကာရေ လဗ္ဘမာနေ. ဝါတူပလဒ္ဓိယာတိ ဝါတဿ ဥပလဒ္ဓိယာ. စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော၊ အဿာသာဒိဝါတာရမ္မဏဿ စိတ္တဿ ပဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာ ပဝတ္တနာ န ဟောတိ၊ တေ စ တေန ပဿမ္ဘေတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော. အဿာသပဿာသာနဉ္စ ပဘာဝနာတိ ဩဠာရိကေ အဿာသပဿာသေ ဘာဝနာယ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ သုခုမာနံ တေသံ ပဘာဝနာ စ န ဟောတိ ဥဘယေသံ တေသံ တေန ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတဗ္ဗတော. အာနာပါနဿတိယာတိ အာနာပါနာရမ္မဏာယ သတိယာ စ ပဝတ္တနံ န ဟောတိ အာနာပါနာနံ အဘာဝတော. တတော ဧဝ တံသမ္ပယုတ္တဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိဿ စ ပဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာပိ န ဟောတိ. န ဟိ ကဒါစိ အာရမ္မဏေန ဝိနာ သာရမ္မဏာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တိ. န စ နံ တန္တိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ. တံ ဝုတ္တဝိဓာနံ သမာပတ္တိံ ပဏ္ဍိတာ ပညဝန္တော န စေဝ သမာပဇ္ဇန္တိပိ တတော န ဝုဋ္ဌဟန္တိပီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ စောဒကော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝူပနယနံ ပဿမ္ဘနန္တိ အဓိပ္ပါယေန စောဒေတိ.

ပုန ဣတိ ကိရာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တာယ စောဒနာယ ဝိဿဇ္ဇနာ. တတ္ထ ကိရာတိ ယဒီတိ ဧတဿ အတ္ထေ နိပါတော. ဣတိ ကိရ သိက္ခတိ၊ မယာ ဝုတ္တာကာရေန ယဒိ သိက္ခတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ပဿမ္ဘနေ သတိ. ပဘာဝနာ ဟောတီတိ ယဒိပိ ဩဠာရိကာ ကာယသင်္ခါရာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ၊ သုခုမာ ပန အတ္ထေဝါတိ အနုက္ကမေန ပရမသုခုမဘာဝပ္ပတ္တဿ ဝသေန နိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ အာနာပါနဿတိယာ အာနာပါနဿတိသမာဓိဿ စ ပဘာဝနာ ဣဇ္ဈတေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

ယထာ ကထံ ဝိယာတိ ယထာဝုတ္တဝိဓာနံ တံ ကထံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ အတ္ထိ ကိဉ္စိ တဒတ္ထသမ္ပဋိပါဒနေ ဩပမ္မန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒါနိ ဩပမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘သေယျထာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သေယျထာပီတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. ကံသေတိ ကံသဘာဇနေ. နိမိတ္တန္တိ နိမိတ္တဿ၊ တေသံ သဒ္ဒါနံ ပဝတ္တာကာရဿာတိ အတ္ထော. သာမိအတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ. သုဂ္ဂဟိတတ္တာတိ သုဋ္ဌု ဂဟိတတ္တာ. သုမနသိကတတ္တာတိ သုဋ္ဌု စိတ္တေ ဌပိတတ္တာ. သူပဓာရိတတ္တာတိ သမ္မဒေဝ ဥပဓာရိတတ္တာ သလ္လက္ခိတတ္တာ. သုခုမကာ သဒ္ဒါတိ အနုရဝေ အာဟ၊ ယေ အပ္ပကာ. အပ္ပတ္ထော ဟိ အယံ က-သဒ္ဒေါ. သုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏတာပီတိ သုခုမော သဒ္ဒေါဝ နိမိတ္တံ သုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တံ၊ တဒါရမ္မဏတာယပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာမံ တဒါ သုခုမာပိ သဒ္ဒါ နိရုဒ္ဓါ၊ သဒ္ဒနိမိတ္တဿ ပန သုဂ္ဂဟိတတ္တာ သုခုမတရသဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏဘာဝေနပိ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ တဿ တဿ နိရုဒ္ဓဿ သဒ္ဒဿ နိမိတ္တံ အဝိက္ခိတ္တေန စိတ္တေန ဥပဓာရေန္တဿ အနုက္ကမေန ပရိယောသာနေ အတိသုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တမ္ပိ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ ပဝတ္တတေဝ. စိတ္တံ န ဝိက္ခေပံ ဂစ္ဆတိ တသ္မိံ ယထာဥပဋ္ဌိတေ နိမိတ္တေ သမာဓာနသဗ္ဘာဝတော.

ဧဝံ သန္တေတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဿ သုတ္တပဒဿ သဒ္ဓိံ စောဒနာသောဓနာဟိ အတ္ထော ဝုတ္တော၊ တံ ဥဒ္ဓရိတွာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနာနိ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဿမ္ဘယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရန္တိ ဝုတ္တအဿာသပဿာသာ ကာယောတိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရန္တိ ဧတ္ထ အဿာသပဿာသာ ကာယောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂ အာဒယော၊ မ. နိ. ၁.၁၀၅ အာဒယော) ကာယာနုပဿနံ ကထေန္တေန ပဌမစတုက္ကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ၊ အာနာပါနဿတိသုတ္တေပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော ဒီဃံ အဿသာမီတိ ပဇာနာတိ။ပေ။ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ. ကာယေ ကာယာနုပဿီ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခု ဝိဟရတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၄၉) ဝုတ္တတ္တာ စ ‘‘ကာယာနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တဿ ပဌမစတုက္ကဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

အာဒိကမ္မိကဿ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ပန ဣတရစတုက္ကေသုပိ လဗ္ဘတေဝ. ဧတ္ထာတိ ပဌမစတုက္ကေ. သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟီတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ၊ ပုညဝန္တာနံ ပန ဥပနိဿယသမ္ပန္နာနံ အဘိညာပိ သိဇ္ဈတိယေဝ. စတုဗ္ဗိဓန္တိ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. အနာပဇ္ဇနန္တိ သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အညတရဿ အနာပဇ္ဇနံ. အာပန္နဝုဋ္ဌာနန္တိ အာပန္နသပ္ပဋိကမ္မာပတ္တိတော ယထာဓမ္မံ ပဋိကမ္မကရဏေန ဝုဋ္ဌာနံ၊ ဒေသနာဂါမိနိတော ဒေသနာယ၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိတော ပရိဝါသာဒိဝိနယကမ္မကရဏေန ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေသနာယပိ ဟိ အာပန္နာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ သာပိ ဝုဋ္ဌာနေနေဝ သင်္ဂဟိတာ. ကိလေသေဟိ စ အပ္ပဋိပီဠနန္တိ ကောဓော ဥပနာဟော မက္ခော ပလာသော ဣဿာ မစ္ဆရိယံ မာယာ သာဌေယျံ ထမ္ဘော သာရမ္ဘော မာနော အတိမာနော မဒေါ ပမာဒေါတိ ဧဝမာဒီဟိ ပါပဓမ္မေဟိ အပ္ပဋိပီဠနံ၊ တေသံ အနုပ္ပါဒနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ယမိဒံ အာဘိသမာစာရိကသီလံ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒွေအသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနိ စုဒ္ဒသဝိဓံ မဟာဝတ္တန္တိ ဧတ္ထ မဟာဝတ္တံ နာမ ဝတ္တက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တာနိ အာဂန္တုကဝတ္တံ အာဝါသိကဂမိကအနုမောဒနဘတ္တဂ္ဂပိဏ္ဍစာရိကအာရညိကသေနာသနဇန္တာဃရဝစ္စကုဋိဥပဇ္ဈာယသဒ္ဓိဝိဟာရိကအာစရိယအန္တေဝါသိကဝတ္တန္တိ စုဒ္ဒသ ဝတ္တာနိ. တတော အညာနိ ပန ကဒါစိ တဇ္ဇနီယကမ္မကတာဒိကာလေယေဝ စရိတဗ္ဗာနိ ဒွါသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနိ၊ န သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု စရိတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ မဟာဝတ္တေသု အဂဏိတာနိ. တတ္ထ ‘‘ပါရိဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝတ္တံ ပညပေဿာမီ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ။ပေ။ န ဆမာယံ စင်္ကမန္တေ စင်္ကမေ စင်္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၇၆) ဝုတ္တဝတ္တာနိ ဆသဋ္ဌိ၊ တတော ပရံ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပါရိဝါသိကေန ဘိက္ခုနာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ မူလာယပဋိကဿနာရဟေန၊ မာနတ္တာရဟေန၊ မာနတ္တစာရိကေန၊ အဗ္ဘာနာရဟေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္နေ အာဝါသေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ (စူဠဝ. ၈၂) ဝုတ္တာနိ ပကတတ္တေ စရိတဗ္ဗေဟိ အနညတ္တာ ဝိသုံ တာနိ အဂဏေတွာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရာဒီသု ပုဂ္ဂလန္တရေသု စရိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကေကံ ကတွာ ဂဏိတာနိ ပဉ္စာတိ ဧကသတ္တတိ ဝတ္တာနိ၊ ဥက္ခေပနီယကမ္မကတဝတ္တေသု ဝတ္တပညာပနဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘န ပကတတ္တဿ ဘိက္ခုနော အဘိဝါဒနံ။ပေ။ နဟာနေ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၅၁) ဣဒံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အသာဒိယနံ ဧကံ၊ ‘‘န ပကတတ္တော ဘိက္ခု သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသေတဗ္ဗော’’တိအာဒီနိ (စူဠဝ. ၅၁) စ ဒသာတိ ဧဝမေတာနိ ဒွါသီတိ. ဧတေသွေဝ ပန ကာနိစိ တဇ္ဇနီယကမ္မာဒိဝတ္တာနိ ကာနိစိ ပါရိဝါသိကာဒိဝတ္တာနီတိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ဒွါသီတိ ဧဝ. အညတ္ထ ပန အဋ္ဌကထာပဒေသေ အပ္ပကံ ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနူပဂံ န ဟောတီတိ အသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနီတိ ဝုစ္စတိ. အာဘိသမာစာရိကသီလန္တိ ဧတ္ထ အဘိသမာစာရောတိ ဥတ္တမသမာစာရော၊ အဘိသမာစာရောဝ အာဘိသမာစာရိကံ၊ အဘိသမာစာရံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပညတ္တံ အာဘိသမာစာရိကံ၊ တဒေဝ သီလန္တိ အာဘိသမာစာရိကသီလံ. ခန္ဓကဝတ္တပရိယာပန္နဿ သီလဿေတံ အဓိဝစနံ. အဟံ သီလံ ရက္ခာမိ၊ ကိံ အာဘိသမာစာရိကေနာတိအာဒီသု သီလန္တိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ ခန္ဓကဝတ္တပရိယာပန္နဿ အာဘိသမာစာရိကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ. ပရိပူရေတိ ပရိပုဏ္ဏေ၊ ပရိပူရိတေတိ ဝါ အတ္ထော.

တတောတိ ယထာဝုတ္တသီလဝိသောဓနတော ပရံ. အာဝါသောတိ အာဝါသပလိဗောဓော. ကုလန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၄၁) အာဝါသောတိ ဧကောပိ ဩဝရကော ဝုစ္စတိ ဧကမ္ပိ ပရိဝေဏံ သကလောပိ သံဃာရာမော. သွာယံ န သဗ္ဗဿေဝ ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ ယော ပနေတ္ထ နဝကမ္မာဒိဥဿုက္ကံ ဝါ အာပဇ္ဇတိ၊ ဗဟုဘဏ္ဍသန္နိစယော ဝါ ဟောတိ၊ ယေန ကေနစိ ဝါ ကာရဏေန အပေက္ခဝါ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော၊ တဿေဝ ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ န ဣတရဿ.

ကုလန္တိ ဉာတိကုလံ ဝါ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဝါ. ဧကစ္စဿ ဟိ ဥပဋ္ဌာကကုလမ္ပိ ‘‘သုခိတေ သုခိတော’’တိအာဒိနာ နယေန သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ သော ကုလမာနုသကေဟိ ဝိနာ ဓမ္မဿဝနာယ သာမန္တဝိဟာရမ္ပိ န ဂစ္ဆတိ. ဧကစ္စဿ မာတာပိတရောပိ ပလိဗောဓာ န ဟောန္တိ ကောရဏ္ဍကဝိဟာရဝါသိတ္ထေရဿ ဘာဂိနေယျဒဟရဘိက္ခုနော ဝိယ.

လာဘောတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ. တေ ကထံ ပလိဗောဓာ ဟောန္တိ? ပုညဝန္တဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ဂတဂတဋ္ဌာနေ မနုဿာ မဟာပရိဝါရေ ပစ္စယေ ဒေန္တိ၊ သော တေသံ အနုမောဒေန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဩကာသံ န လဘတိ၊ အရုဏုဂ္ဂမနတော ယာဝ ပဌမယာမော၊ တာဝ မနုဿသံသဂ္ဂေါ န ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ပုန ဗလဝပစ္စူသေယေဝ ဗာဟုလ္လိကပိဏ္ဍပါတိကာ အာဂန္တွာ ‘‘ဘန္တေ၊ အသုကော ဥပဋ္ဌာကော ဥပါသကော ဥပါသိကာ အမစ္စော အမစ္စဓီတာ တုမှာကံ ဒဿနကာမာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ သော ‘‘ဂဏှာဝုသော ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဂမနသဇ္ဇောဝ ဟောတိ နိစ္စဗျာဝဋော၊ တဿေဝ တေ ပစ္စယာ ပလိဗောဓာ ဟောန္တိ. တေန ဂဏံ ပဟာယ ယတ္ထ နံ န ဇာနန္တိ၊ တတ္ထ ဧကကေန စရိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သော ပလိဗောဓော ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ.

ဂဏောတိ သုတ္တန္တိကဂဏော ဝါ အာဘိဓမ္မိကဂဏော ဝါ. ယော တဿ ဥဒ္ဒေသံ ဝါ ပရိပုစ္ဆံ ဝါ ဒေန္တော သမဏဓမ္မဿ ဩကာသံ န လဘတိ၊ တဿ ဂဏော ပလိဗောဓော ဟောတိ. တေန သော ဧဝံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော – သစေ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟု ကတံ ဟောတိ၊ အပ္ပံ အဝသိဋ္ဌံ၊ တံ နိဋ္ဌပေတွာ အရညံ ပဝိသိတဗ္ဗံ. သစေ အပ္ပံ ကတံ၊ ဗဟု အဝသိဋ္ဌံ၊ ယောဇနတော ပရံ အဂန္တွာ အန္တောယောဇနပရိစ္ဆေဒေ အညံ ဂဏဝါစကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဣမေ အာယသ္မာ ဥဒ္ဒေသာဒီဟိ သင်္ဂဏှတူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝမ္ပိ အလဘမာနေန ‘‘မယှံ၊ အာဝုသော၊ ဧကံ ကိစ္စံ အတ္ထိ၊ တုမှေ ယထာဖာသုကဋ္ဌာနာနိ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဂဏံ ပဟာယ အတ္တနော ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ.

ကမ္မေနာတိ ကမ္မပလိဗောဓေန. ‘‘ကမ္မဉ္စ ပဉ္စမ’’န္တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ကမ္မန္တိ နဝကမ္မံ. တံ ကရောန္တေန ဝဍ္ဎကီအာဒီဟိ လဒ္ဓါလဒ္ဓံ ဇာနိတဗ္ဗံ၊ ကတာကတေ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗထာပိ ပလိဗောဓော ဟောတိ. သောပိ ဧဝံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော – သစေ အပ္ပံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ၊ နိဋ္ဌပေတဗ္ဗံ. သစေ ဗဟု၊ သံဃိကံ စေ၊ နဝကမ္မံ သံဃဿ ဝါ ဘာရဟာရကဘိက္ခူနံ ဝါ နိယျာတေတဗ္ဗံ. အတ္တနော သန္တကံ စေ၊ အတ္တနော ဘာရဟာရကာနံ နိယျာတေတဗ္ဗံ. တာဒိသံ အလဘန္တေန သံဃဿ ပရိစ္စဇိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ.

အဒ္ဓါနန္တိ မဂ္ဂဂမနံ. ယဿ ဟိ ကတ္ထစိ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခော ဝါ ဟောတိ၊ ပစ္စယဇာတံ ဝါ ကိဉ္စိ လဒ္ဓဗ္ဗံ ဟောတိ. သစေ တံ အလဘန္တော န သက္ကောတိ အဓိဝါသေတုံ၊ အရညံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿပိ ဂမိကစိတ္တံ နာမ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဂန္တွာ တံ ကိစ္စံ တီရေတွာဝ သမဏဓမ္မေ ဥဿုက္ကံ ကာတဗ္ဗံ.

ဉာတီတိ ဝိဟာရေ အာစရိယုပဇ္ဈာယသဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကသမာနုပဇ္ဈာယကသမာနာစရိယကာ၊ ဃရေ မာတာ ပိတာ ဘာတာတိ ဧဝမာဒိကာ. တေ ဂိလာနာ ဣမဿ ပလိဗောဓာ ဟောန္တိ. တသ္မာ သော ပလိဗောဓော တေ ဥပဋ္ဌဟိတွာ တေသံ ပါကတိကကရဏေန ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဥပဇ္ဈာယော တာဝ ဂိလာနော သစေ လဟုံ န ဝုဋ္ဌာတိ၊ ယာဝဇီဝံ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗော၊ တထာ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယော ဥပသမ္ပဒါစရိယော သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ဥပသမ္ပာဒိတပဗ္ဗာဇိတအန္တေဝါသိကသမာနုပဇ္ဈာယကာ စ. နိဿယာစရိယဥဒ္ဒေသာစရိယနိဿယန္တေဝါသိကဥဒ္ဒေသန္တေဝါသိကသမာနာစရိယကာ ပန ယာဝ နိဿယဥဒ္ဒေသာ အနုပစ္ဆိန္နာ၊ တာဝ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗာ. ပဟောန္တေန တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗာ ဧဝ. မာတာပိတူသု ဥပဇ္ဈာယေ ဝိယ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗံ. သစေပိ ဟိ တေ ရဇ္ဇေ ဌိတာ ဟောန္တိ၊ ပုတ္တတော စ ဥပဋ္ဌာနံ ပစ္စာသီသန္တိ၊ ကာတဗ္ဗမေဝ. အထ တေသံ ဘေသဇ္ဇံ နတ္ထိ၊ အတ္တနော သန္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အသတိ၊ ဘိက္ခာစရိယာယ ပရိယေသိတွာပိ ဒါတဗ္ဗမေဝ. ဘာတုဘဂိနီနံ ပန တေသံ သန္တကမေဝ ယောဇေတွာ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ နတ္ထိ၊ အတ္တနော သန္တကံ တာဝကာလိကံ ဒတွာ ပစ္ဆာ လဘန္တေန ဂဏှိတဗ္ဗံ၊ အလဘန္တေန န စောဒေတဗ္ဗာ. အညာတကဿ ဘဂိနိယာ သာမိကဿ ဘေသဇ္ဇံ နေဝ ကာတုံ၊ န ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ‘‘တုယှံ သာမိကဿ ဒေဟီ’’တိ ဝတွာ ပန ဘဂိနိယာ ဒါတဗ္ဗံ. ဘာတု ဇာယာယပိ ဧသေဝ နယော၊ တေသံ ပန ပုတ္တာ ဣမဿ ဉာတကာယေဝါတိ တေသံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

အာဗာဓောတိ ယော ကောစိ ရောဂေါ. သော ဗာဓယမာနော ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဘေသဇ္ဇကရဏေန ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. သစေ ပန ကတိပါဟံ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တဿပိ န ဝူပသမ္မတိ၊ ‘‘နာဟံ တုယှံ ဒါသော၊ န ဘတကော၊ တံယေဝမှိ ပေါသေန္တော အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ ဒုက္ခပ္ပတ္တော’’တိ အတ္တဘာဝံ ဂရဟိတွာ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော.

ဂန္ထောတိ ပရိယတ္တိပရိဟရဏံ. တံ သဇ္ဈာယာဒီဟိ နိစ္စဗျာဝဋဿေဝ ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ န ဣတရဿ.

ဣဒ္ဓိယာတိ ဣဒ္ဓိပလိဗောဓေန. ‘‘ဣဒ္ဓီတိ တေ ဒသာ’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ဣဒ္ဓီတိ ပေါထုဇ္ဇနိကာ ဣဒ္ဓိ. သာ ဟိ ဥတ္တာနသေယျကဒါရကော ဝိယ တရုဏသဿံ ဝိယ စ ဒုပ္ပရိဟာရာ ဟောတိ၊ အပ္ပမတ္တကေန စ ဘိဇ္ဇတိ. သာ ပန ဝိပဿနာယ ပလိဗောဓော ဟောတိ၊ န သမာဓိဿ သမာဓိံ ပတွာ ပတ္တဗ္ဗတော၊ တသ္မာ ဝိပဿနာတ္ထိကေန ဣဒ္ဓိပလိဗောဓော ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော၊ ဣတရေန အဝသေသာတိ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနံ ပရိဗုန္ဓေတိ ဥပရောဓေတိ ပဝတ္တိတုံ န ဒေတီတိ ပလိဗောဓော၊ ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တော၊ ပရိပန္ထောတိ အတ္ထော. ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ သမာပနေန သင်္ဂဟဏေန ဥပရုန္ဓိတဗ္ဗော၊ အပလိဗောဓော ကာတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယုတ္တော ကမ္မဋ္ဌာနိကော၊ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တော. တေန ကမ္မဋ္ဌာနိကေန. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ သဗ္ဗေပိ ဘိက္ခူ’’တိ ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. သဟဝါသီနန္တိ သဟဝါသီနံ ဘိက္ခူနံ. မုဒုစိတ္တတံ ဇနေတီတိ အတ္တနိ မုဒုစိတ္တတံ ဥပ္ပါဒေတိ. အယဉ္စ သဟဝါသီနံ စိတ္တမဒ္ဒဝဇနနာဒိအတ္ထော ‘‘မနုဿာနံ ပိယော ဟောတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန မေတ္တာနိသံသသုတ္တေန (အ. နိ. ၈.၁) ဒီပေတဗ္ဗော.

အနောလီနဝုတ္တိကော ဟောတီတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ဩလီနဝုတ္တိကော ဟီနဝီရိယော န ဟောတိ၊ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒိဗ္ဗေသုပိ အာရမ္မဏေသု၊ ပဂေဝ ဣတရေသူတိ အဓိပ္ပါယော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ သမဏကရဏီယေ၊ သဗ္ဗသ္မိံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ. အတ္ထယိတဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗာသေဝနဝသေန အတ္ထယိတဗ္ဗံ. ယောဂဿ ဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနံ ယောဂါနုယောဂေါ၊ တဒေဝ ကရဏီယဋ္ဌေန ကမ္မံ၊ တဿ ယောဂါနုယောဂကမ္မဿ. ပဒဋ္ဌာနတ္တာတိ နိပ္ဖတ္တိဟေတုတ္တာ.

ဩဒါတကသိဏေ အာလောကကသိဏံ၊ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသကသိဏေ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏဉ္စ အန္တောဂဓံ ကတွာ ပါဠိယံ ပထဝီကသိဏာဒီနံ ရူပဇ္ဈာနာရမ္မဏာနံ အဋ္ဌန္နံယေဝ ကသိဏာနံ သရူပတော ဝုတ္တတ္တာ အာကာသကသိဏံ အာလောကကသိဏဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏေသူ’’တိ ပါဠိယံ အာဂတနယေနေဝ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာနယေန ပန အာကာသကသိဏေ အာလောကကသိဏေ စ ဝိသုံ ဂဟိတေ စတ္တာလီသံယေဝ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ. တတြိမာနိ စတ္တာလီသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ – ဒသ ကသိဏာ၊ ဒသ အသုဘာ၊ ဒသ အနုဿတိယော၊ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ စတ္တာရော အာရုပ္ပါ၊ ဧကာ သညာ၊ ဧကံ ဝဝတ္ထာနန္တိ. တတ္ထ ပထဝီကသိဏံ အာပေါကသိဏံ တေဇောကသိဏံ ဝါယောကသိဏံ နီလကသိဏံ ပီတကသိဏံ လောဟိတကသိဏံ ဩဒါတကသိဏံ အာလောကကသိဏံ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏန္တိ ဣမေ ဒသ ကသိဏာ. ဥဒ္ဓုမာတကံ ဝိနီလကံ ဝိပုဗ္ဗကံ ဝိစ္ဆိဒ္ဒကံ ဝိက္ခာယိတကံ ဝိက္ခိတ္တကံ ဟတဝိက္ခိတ္တကံ လောဟိတကံ ပုဠဝကံ အဋ္ဌိကန္တိ ဣမေ ဒသ အသုဘာ. ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မ သံဃ သီလ စာဂ ဒေဝတာနုဿတိ မရဏဿတိ ကာယဂတာသတိ အာနာပါနဿတိ ဥပသမာနုဿတီတိ ဣမာ ဒသ အနုဿတိယော. မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ ဥပေက္ခာတိ ဣမေ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ. အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အာကိဉ္စညာယတနံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣမေ စတ္တာရော အာရုပ္ပါ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ ဧကာ သညာ. စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ ဧကံ ဝဝတ္ထာနန္တိ.

ယံ ယဿ စရိတာနုကူလန္တိ ဧတ္ထ ရာဂစရိတဿ တာဝ ဒသ အသုဘာ ကာယဂတာသတီတိ ဧကာဒသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ အနုကူလာနိ၊ ဒေါသစရိတဿ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ စတ္တာရိ ဝဏ္ဏကသိဏာနီတိ အဋ္ဌ၊ မောဟစရိတဿ စ ဝိတက္ကစရိတဿ စ ဧကံ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနမေဝ၊ သဒ္ဓါစရိတဿ ပုရိမာ ဆ အနုဿတိယော၊ ဗုဒ္ဓိစရိတဿ မရဏဿတိ ဥပသမာနုဿတိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ စတ္တာရိ၊ သေသကသိဏာနိ စတ္တာရော စ အာရုပ္ပါ သဗ္ဗစရိတာနံ အနုကူလာနိ. ကသိဏေသု စ ယံ ကိဉ္စိ ပရိတ္တံ ဝိတက္ကစရိတဿ၊ အပ္ပမာဏံ မောဟစရိတဿ အနုကူလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေနာတိ ‘‘ယောဂါနုယောဂကမ္မဿ ပဒဋ္ဌာနတ္တာ’’တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ.

ယံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတုကာမော ဟောတိ၊ တဿေဝ ဝသေန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အာသဝက္ခယပ္ပတ္တဿ ခီဏာသဝဿ သန္တိကေ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာဝ ကမ္မဋ္ဌာနေန။ပေ။ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ. အရဟန္တာဒယော ဟီတိအာဒိ ဧကစ္စခီဏာသဝတော ဗဟုဿုတောဝ ကမ္မဋ္ဌာနဒါနေ သေယျောတိ ဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. မဟာဟတ္ထိပထံ နီဟရန္တော ဝိယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနပထဝိံ မဟာဟတ္ထိပထံ ကတွာ ဒဿေန္တော ဝိယ. သပ္ပါယာသပ္ပါယံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ယဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခတိ၊ တဿ ဥပကာရာနုပကာရံ ယုတ္တိမဂ္ဂနေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ.

ဣဒါနိ ကမ္မဋ္ဌာနဒါယကဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တေန ဓောတမက္ခိတေဟိ ပါဒေဟိ ဥပါဟနာ အာရုဟိတွာ ဆတ္တံ ဂဟေတွာ တေလနာဠိမဓုဖာဏိတာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ အန္တေဝါသိကပရိဝုတေန န ဂန္တဗ္ဗံ၊ ဂမိကဝတ္တံ ပန ပူရေတွာ အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ သယမေဝ ဂဟေတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ယံ ယံ ဝိဟာရံ ပဝိသတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ပဝိဋ္ဌကာလေ အာဂန္တုကဝတ္တံ၊ နိက္ခမနကာလေ ဂမိကဝတ္တန္တိ ယထာရဟံ တံ တံ ဝတ္တံ ပူရေန္တေန သလ္လဟုကပရိက္ခာရေန ပရမသလ္လေခဝုတ္တိနာ ဟုတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ ဣမမတ္ထံ သင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘သလ္လဟုကဝုတ္တိနာ ဝိနယာစာရသမ္ပန္နေနာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ပန ဂန္တွာ တံ ဝိဟာရံ ပဝိသန္တေန အန္တရာယေဝ ဒန္တကဋ္ဌံ ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ ဂဟေတွာ ပဝိသိတဗ္ဗံ၊ န စ မုဟုတ္တံ ဝိဿမိတွာ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒီနိ ကတွာ အာစရိယဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမီတိ အညံ ပရိဝေဏံ ပဝိသိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? သစေ ဟိဿ တတြ အာစရိယဿ ဝိသဘာဂါ ဘိက္ခူ ဘဝေယျုံ၊ တံ တေ အာဂမနကာရဏံ ပုစ္ဆိတွာ အာစရိယဿ အဝဏ္ဏံ ပကာသေတွာ ‘‘နဋ္ဌောသိ၊ သစေ တဿ သန္တိကံ အာဂတော’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရံ ဥပ္ပါဒေယျုံ၊ ယေန တတောဝ ပဋိနိဝတ္တေယျ၊ တသ္မာ အာစရိယဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတွာ ဥဇုကံ တတ္ထေဝ ဂန္တဗ္ဗံ.

ဝုတ္တပ္ပကာရမာစရိယန္တိ –

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော၊ ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော၊

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ၊ နော စဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ. (အ. နိ. ၇.၃၇၊ နေတ္တိ. ၁၁၃) –

ဧဝမာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သဒ္ဓါဒိဂုဏသမန္နာဂတံ ဧကန္တဟိတေသိံ ဝုဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတံ ကလျာဏမိတ္တံ အာစရိယံ. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အာရာဓိတစိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ သစေ အာစရိယော ဒဟရတရော ဟောတိ၊ ပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏာဒီနိ န သာဒိတဗ္ဗာနိ. သစေ ဝုဍ္ဎတရော၊ ဂန္တွာ အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ ဌာတဗ္ဗံ. ‘‘နိက္ခိပါဝုသော၊ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဝုတ္တေန နိက္ခိပိတဗ္ဗံ. ‘‘ပါနီယံ ပိဝါ’’တိ ဝုတ္တေန သစေ ဣစ္ဆတိ၊ ပါတဗ္ဗံ. ‘‘ပါဒေ ဓောဝါ’’တိ ဝုတ္တေန န တာဝ ဓောဝိတဗ္ဗာ. သစေ ဟိ အာစရိယေန အာဘတမုဒကံ ဘဝေယျ၊ န သာရုပ္ပံ သိယာ. ‘‘ဓောဝါဝုသော၊ န မယာ အာဘတံ၊ အညေဟိ အာဘတ’’န္တိ ဝုတ္တေန ပန ယတ္ထ အာစရိယော န ပဿတိ၊ ဧဝရူပေ ပဋိစ္ဆန္နေ ဝါ ဩကာသေ အဗ္ဘောကာသဝိဟာရဿပိ ဝါ ဧကမန္တေ နိသီဒိတွာ ပါဒါ ဓောဝိတဗ္ဗာ. သစေ အာစရိယော တေလနာဠိံ အာဟရတိ၊ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ သက္ကစ္စံ ဂဟေတဗ္ဗာ. သစေ ဟိ န ဂဏှေယျ၊ ‘‘အယံ ဘိက္ခု ဣတော ဧဝ ပဋ္ဌာယ သမ္ဘောဂံ ကောပေတီ’’တိ အာစရိယဿ အညထတ္တံ ဘဝေယျ. ဂဟေတွာ ပန န အာဒိတောဝ ပါဒါ မက္ခေတဗ္ဗာ. သစေ ဟိ တံ အာစရိယဿ ဂတ္တဗ္ဘဉ္ဇနတေလံ ဘဝေယျ၊ န သာရုပ္ပံ သိယာ၊ တသ္မာ ပဌမံ သီသံ မက္ခေတွာ ခန္ဓာဒီနိ မက္ခေတဗ္ဗာနိ. ‘‘သဗ္ဗပါရိဟာရိယတေလမိဒံ၊ အာဝုသော၊ ပါဒေပိ မက္ခေဟီ’’တိ ဝုတ္တေန ပန ပါဒေ မက္ခေတွာ ‘‘ဣမံ တေလနာဠိံ ဌပေမိ၊ ဘန္တေ’’တိ ဝတွာ အာစရိယေ ဂဏှန္တေ ဒါတဗ္ဗာ.

ဂတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ မေ၊ ဘန္တေ၊ ကထေထ’’ဣစ္စေဝံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒုတိယဒိဝသတော ပန ပဋ္ဌာယ သစေ အာစရိယဿ ပကတိဥပဋ္ဌာကော အတ္ထိ၊ တံ ယာစိတွာ ဝတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. သစေ ယာစိတောပိ န ဒေတိ၊ ဩကာသေ လဒ္ဓေယေဝ ကာတဗ္ဗံ. ကရောန္တေန စ ခုဒ္ဒကမဇ္ဈိမမဟန္တာနိ တီဏိ ဒန္တကဋ္ဌာနိ ဥပနာမေတဗ္ဗာနိ. သီတံ ဥဏှန္တိ ဒုဝိဓံ မုခဓောဝနုဒကဉ္စ နှာနောဒကဉ္စ ပဋိယာဒေတဗ္ဗံ. တတော ယံ အာစရိယော တီဏိ ဒိဝသာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ တာဒိသမေဝ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗံ၊ နိယမံ အကတွာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ယထာလဒ္ဓံ ဥပနာမေတဗ္ဗံ. ကိံ ဗဟုနာ ဝုတ္တေန၊ ယံ တံ ဘဂဝတာ ‘‘အန္တေဝါသိကေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာစရိယမှိ သမ္မာ ဝတ္တိတဗ္ဗံ. တတြာယံ သမ္မာဝတ္တနာ – ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ဥပါဟနာ ဩမုဉ္စိတွာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဒန္တကဋ္ဌံ ဒါတဗ္ဗံ၊ မုခေါဒကံ ဒါတဗ္ဗံ၊ အာသနံ ပညပေတဗ္ဗံ. သစေ ယာဂု ဟောတိ၊ ဘာဇနံ ဓောဝိတွာ ယာဂု ဥပနာမေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိကံ (မဟာဝ. ၆၆) ခန္ဓကေ ဝတ္တံ ပညတ္တံ၊ တံ သဗ္ဗမ္ပိ ကာတဗ္ဗံ. ဣတိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တေန နယေန ပဋိပဇ္ဇန္တော ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ စိတ္တံ အာရာဓေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပဉ္စသန္ဓိကန္တိ ပဉ္စပဗ္ဗံ၊ ပဉ္စဘာဂန္တိ အတ္ထော. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဂ္ဂဏှနန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဂန္ထဿ ဥဂ္ဂဏှနံ၊ တဒတ္ထပရိပုစ္ဆာ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပရိပုစ္ဆနာ. အထ ဝါ ဂန္ထတော အတ္ထတော စ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဂ္ဂဏှနံ ဥဂ္ဂဟော၊ တတ္ထ သံသယပရိပုစ္ဆနာ ပရိပုစ္ဆာ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥပဋ္ဌာနန္တိ နိမိတ္တုပဋ္ဌာနံ၊ ဧဝံ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ ‘‘ဧဝမိဒံ နိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဥပဓာရဏံ၊ တထာ ကမ္မဋ္ဌာနပ္ပနာ ‘‘ဧဝံ ဈာနမပ္ပေတီ’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ လက္ခဏန္တိ ဂဏနာနုဗန္ဓနာဖုသနာနံ ဝသေန ဘာဝနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဌပနာယ သမ္ပတ္တိ၊ တတော ပရမ္ပိ ဝါ သလ္လက္ခဏာဒိဝသေန မတ္ထကပ္ပတ္တီတိ ကမ္မဋ္ဌာနသဘာဝဿ သလ္လက္ခဏံ. တေနာဟ – ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသဘာဝုပဓာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ.

အတ္တနာပိ န ကိလမတိ ဩဓိသော ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဂ္ဂဏှနတော၊ တတော ဧဝ အာစရိယမ္ပိ န ဝိဟေဌေတိ ဓမ္မာဓိကရဏမ္ပိ ဘာဝနာယ မတ္ထကံ ပါပနတော. တသ္မာတိ တံနိမိတ္တံ အတ္တနောအကိလမနအာစရိယာဝိဟေဌနဟေတု. ထောကန္တိ ထောကံ ထောကံ. တတ္ထာတိ ယတ္ထ အာစရိယော ဝသတိ၊ တတ္ထ. သပ္ပါယံ ဟောတီတိ အာဝါသသပ္ပါယာဒိလာဘေန မနသိကာရဖာသုတာ ဘာဝနာနုကူလတာ ဟောတိ. ယောဇနပရမန္တိ ဣမိနာ ဂါဝုတအဍ္ဎယောဇနာနိပိ သင်္ဂဏှာတိ. ယသ္မာ ပန မန္ဒပညော ဂါဝုတေ အဍ္ဎယောဇနေ ယောဇနမတ္တေ ဝါ ဝသန္တော ကမ္မဋ္ဌာနဿ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဌာနေ သန္ဒေဟေ ဝါ သတိသမ္မောသေ ဝါ ဇာတေ ကာလဿေဝ ဝိဟာရေ ဝတ္တံ ကတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေယေဝ အာစရိယဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တံ ဒိဝသံ အာစရိယဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ အကိလမန္တောယေဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ အာဂန္တုံ သက္ခိဿတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မန္ဒပညော ယောဇနပရမံ ဂန္တွာ’’တိ. သစေ တိက္ခပညော ယောဇနပရမေ ဖာသုကဋ္ဌာနံ န လဘတိ၊ တေန ကမ္မဋ္ဌာနေ သဗ္ဗံ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနံ ဆိန္ဒိတွာ ဝိသုဒ္ဓံ အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကတွာ ယောဇနပရမတော ဒူရမ္ပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘တိက္ခပညော ဒူရမ္ပိ ဂန္တွာ’’တိ.

အဋ္ဌာရသသေနာသနဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ မဟတ္တံ၊ နဝတ္တံ၊ ဇိဏ္ဏတ္တံ၊ ပန္ထနိဿိတတ္တံ၊ သောဏ္ဍီ၊ ပဏ္ဏံ၊ ပုပ္ဖံ၊ ဖလံ၊ ပတ္ထနီယတာ၊ နဂရသန္နိဿိတတာ၊ ဒါရုသန္နိဿိတတာ၊ ခေတ္တသန္နိဿိတတာ၊ ဝိသဘာဂါနံ ပုဂ္ဂလာနံ အတ္ထိတာ၊ ပဋ္ဋနသန္နိဿိတတာ၊ ပစ္စန္တသန္နိဿိတတာ၊ ရဇ္ဇသီမသန္နိဿိတတာ၊ အသပ္ပါယတာ၊ ကလျာဏမိတ္တာနံ အလာဘောတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ သေနာသနဒေါသေဟိ ဝိဝဇ္ဇိတံ. ဣမေသဉှိ အဋ္ဌာရသန္နံ ဒေါသာနံ အညတရေန သမန္နာဂတံ သေနာသနံ ဘာဝနာယ အနနုရူပံ.

ကသ္မာ? မဟာဝိဟာရေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၂) တာဝ ဗဟူ နာနာဆန္ဒာ သန္နိပတန္တိ၊ တေ အညမညံ ပဋိဝိရုဒ္ဓတာယ ဝတ္တံ န ကရောန္တိ၊ ဗောဓိယင်္ဂဏာဒီနိ အသမ္မဋ္ဌာနေဝ ဟောန္တိ၊ အနုပဋ္ဌာပိတံ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ. တတြာယံ ‘‘ဂေါစရဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမီ’’တိ ပတ္တစီဝရမာဒါယ နိက္ခန္တောပိ သစေ ပဿတိ ဝတ္တံ အကတံ၊ ပါနီယဃဋံ ဝါ ရိတ္တံ၊ အထာနေန ဝတ္တံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ ပါနီယံ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗံ၊ အကရောန္တော ဝတ္တဘေဒေ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ. ကရောန္တဿ ကာလော အတိက္ကမတိ၊ အတိဒိဝါ ပဝိဋ္ဌော နိဋ္ဌိတာယ ဘိက္ခာယ ကိဉ္စိ န လဘတိ. ပဋိသလ္လာနဂတောပိ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခူနံ ဥစ္စာသဒ္ဒေန သံဃကမ္မေဟိ စ ဝိက္ခိပတိ. ယတ္ထ ပန သဗ္ဗံ ဝတ္တံ ကတမေဝ ဟောတိ၊ အဝသေသာပိ စ ဃဋ္ဋနာ နတ္ထိ၊ ဧဝရူပေ မဟာဝိဟာရေပိ ဝိဟာတဗ္ဗံ.

နဝဝိဟာရေ ဗဟု နဝကမ္မံ ဟောတိ၊ အကရောန္တံ ဥဇ္ဈာယန္တိ. ယတ္ထ ပန ဘိက္ခူ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘အာယသ္မာ ယထာသုခံ သမဏဓမ္မံ ကရောတု၊ မယံ နဝကမ္မံ ကရိဿာမာ’’တိ၊ ဧဝရူပေ ဝိဟာတဗ္ဗံ.

ဇိဏ္ဏဝိဟာရေ ပန ဗဟု ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ အန္တမသော အတ္တနော သေနာသနမတ္တမ္ပိ အပ္ပဋိဇဂ္ဂန္တံ ဥဇ္ဈာယန္တိ၊ ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဟာယတိ.

ပန္ထနိဿိတေ မဟာပထဝိဟာရေ ရတ္တိန္ဒိဝံ အာဂန္တုကာ သန္နိပတန္တိ. ဝိကာလေ အာဂတာနံ အတ္တနော သေနာသနံ ဒတွာ ရုက္ခမူလေ ဝါ ပါသာဏပိဋ္ဌေ ဝါ ဝသိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ ပုနဒိဝသေပိ ဧဝမေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဩကာသော န ဟောတိ. ယတ္ထ ပန ဧဝရူပေါ အာဂန္တုကသမ္ဗာဓော န ဟောတိ၊ တတ္ထ ဝိဟာတဗ္ဗံ.

သောဏ္ဍီ နာမ ပါသာဏပေါက္ခရဏီ ဟောတိ. တတ္ထ ပါနီယတ္ထံ မဟာဇနော သမောသရတိ၊ နဂရဝါသီနံ ရာဇကုလူပကတ္ထေရာနံ အန္တေဝါသိကာ ရဇနကမ္မတ္ထာယ အာဂစ္ဆန္တိ၊ တေသံ ဘာဇနဒါရုဒေါဏိကာဒီနိ ပုစ္ဆန္တာနံ ‘‘အသုကေ စ အသုကေ စ ဌာနေ’’တိ ဒဿေတဗ္ဗာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗကာလမ္ပိ နိစ္စဗျာဝဋော ဟောတိ.

ယတ္ထ နာနာဝိဓံ သာကပဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တတ္ထဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသိန္နဿပိ သန္တိကေ သာကဟာရိကာ ဂါယမာနာ ပဏ္ဏံ ဥစ္စိနန္တိယော ဝိသဘာဂသဒ္ဒသင်္ဃဋ္ဋနေန ကမ္မဋ္ဌာနန္တရာယံ ကရောန္တိ.

ယတ္ထ ပန နာနာဝိဓာ မာလာဂစ္ဆာ သုပုပ္ဖိတာ ဟောန္တိ၊ တတြာပိ တာဒိသောယေဝ ဥပဒ္ဒဝေါ.

ယတ္ထ နာနာဝိဓံ အမ္ဗဇမ္ဗုပနသာဒိဖလံ ဟောတိ၊ တတ္ထ ဖလတ္ထိကာ အာဂန္တွာ ယာစန္တိ၊ အဒေန္တဿ ကုဇ္ဈန္တိ၊ ဗလက္ကာရေန ဝါ ဂဏှန္တိ၊ သာယနှသမယေ ဝိဟာရမဇ္ဈေ စင်္ကမန္တေန တေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ဥပါသကာ ဧဝံ ကရောထာ’’တိ ဝုတ္တာ ယထာရုစိ အက္ကောသန္တိ၊ အဝါသာယပိဿ ပရက္ကမန္တိ.

ပတ္ထနီယေ ပန လောကသမ္မတေ ဒက္ခိဏဂိရိဟတ္ထိကုစ္ဆိစေတိယဂိရိစိတ္တလပဗ္ဗတသဒိသေ ဝိဟာရေ ဝိဟရန္တံ ‘‘အယံ အရဟာ’’တိ သမ္ဘာဝေတွာ ဝန္ဒိတုကာမာ မနုဿာ သမန္တာ ဩသရန္တိ၊ တေနဿ န ဖာသု ဟောတိ. ယဿ ပန တံ သပ္ပါယံ ဟောတိ၊ တေန ဒိဝါ အညတ္ထ ဂန္တွာ ရတ္တိံ ဝသိတဗ္ဗံ.

နဂရသန္နိဿိတေ ဝိသဘာဂါရမ္မဏာနိ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ၊ ကုမ္ဘဒါသိယောပိ ဃဋေဟိ နိဃံသန္တိယော ဂစ္ဆန္တိ၊ ဩက္ကမိတွာ မဂ္ဂံ န ဒေန္တိ၊ ဣဿရမနုဿာပိ ဝိဟာရမဇ္ဈေ သာဏိံ ပရိက္ခိပိတွာ နိသီဒန္တိ.

ဒါရုသန္နိဿယေ ပန ယတ္ထ ကဋ္ဌာနိ စ ဒဗ္ဗုပကရဏရုက္ခာ စ သန္တိ၊ တတ္ထ ကဋ္ဌဟာရိကာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသာကပုပ္ဖဟာရိကာ ဝိယ အဖာသုကံ ကရောန္တိ. ဝိဟာရေ ရုက္ခာ သန္တိ၊ တေ ‘‘ဆိန္ဒိတွာ ဃရာနိ ကရိဿာမာ’’တိ မနုဿာ အာဂန္တွာ ဆိန္ဒန္တိ. သစေ သာယနှသမယေ ပဓာနဃရာ နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရမဇ္ဈေ စင်္ကမန္တော တေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ဥပါသကာ ဧဝံ ကရောထာ’’တိ ဝဒတိ၊ ယထာရုစိ အက္ကောသန္တိ၊ အဝါသာယပိဿ ပရက္ကမန္တိ.

ယော ပန ခေတ္တသန္နိဿိတော ဟောတိ သမန္တာ ခေတ္တေဟိ ပရိဝါရိတော၊ တတ္ထ မနုဿာ ဝိဟာရမဇ္ဈေယေဝ ခလံ ကတွာ ဓညံ မဒ္ဒန္တိ၊ ပမုခေသု သယန္တိ၊ အညမ္ပိ ဗဟုံ အဖာသုံ ကရောန္တိ. ယတြပိ မဟာသံဃဘောဂေါ ဟောတိ၊ အာရာမိကကုလာနံ ဂါဝေါ ရုန္ဓန္တိ၊ ဥဒကဝါရံ ပဋိသေဓေန္တိ၊ မနုဿာ ဝီဟိသီသံ ဂဟေတွာ ‘‘ပဿထ တုမှာကံ အာရာမိကကုလာနံ ကမ္မ’’န္တိ သံဃဿ ဒဿေန္တိ. တေန တေန ကာရဏေန ရာဇရာဇမဟာမတ္တာနံ ဃရဒွါရံ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ၊ အယမ္ပိ ခေတ္တသန္နိဿိတေနေဝ သင်္ဂဟိတော.

ယတ္ထ အညမညဝိသဘာဂါ ဝေရီ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ၊ ယေ ကလဟံ ကရောန္တာ ‘‘မာ၊ ဘန္တေ၊ ဧဝံ ကရောထာ’’တိ ဝါရိယမာနာ ‘‘ဧတဿ ပံသုကူလိကဿ အာဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ နဋ္ဌာမှာ’’တိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ.

ယောပိ ဥဒကပဋ္ဋနံ ဝါ ထလပဋ္ဋနံ ဝါ သန္နိဿိတော ဟောတိ၊ တတ္ထ အဘိဏှံ နာဝါဟိ စ သတ္ထေဟိ စ အာဂတမနုဿာ ‘‘ဩကာသံ ဒေထ၊ ပါနီယံ ဒေထ၊ လောဏံ ဒေထာ’’တိ ဃဋ္ဋယန္တာ အဖာသုံ ကရောန္တိ.

ပစ္စန္တသန္နိဿိတေ ပန မနုဿာ ဗုဒ္ဓါဒီသု အပ္ပသန္နာ ဟောန္တိ.

ရဇ္ဇသီမသန္နိဿိတေ ရာဇဘယံ ဟောတိ. တဉှိ ပဒေသံ ဧကော ရာဇာ ‘‘န မယှံ ဝသေ ဝတ္တတီ’’တိ ပဟရတိ၊ ဣတရောပိ ‘‘န မယှံ ဝသေ ဝတ္တတီ’’တိ. တတြာယံ ဘိက္ခု ကဒါစိ ဣမဿ ရညော ဝိဇိတေ ဝိစရတိ၊ ကဒါစိ ဧတဿ၊ အထ နံ ‘‘စရပုရိသော အယ’’န္တိ မညမာနာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ.

အသပ္ပါယတာတိ ဝိသဘာဂရူပါဒိအာရမ္မဏသမောသရဏေန ဝါ အမနုဿပရိဂ္ဂဟိတတာယ ဝါ အသပ္ပါယတာ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ထေရော အရညေ ဝသတိ. အထဿ ဧကာ ယက္ခိနီ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဌတွာ ဂါယိ. သော နိက္ခမိတွာ ဒွါရေ အဋ္ဌာသိ၊ သာ ဂန္တွာ စင်္ကမနသီသေ ဂါယိ. ထေရော စင်္ကမနသီသံ အဂမာသိ၊ သာ သတပေါရိသေ ပပါတေ ဌတွာ ဂါယိ. ထေရော ပဋိနိဝတ္တိ၊ အထ နံ သာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ဂဟေတွာ ‘‘မယာ၊ ဘန္တေ၊ န ဧကော၊ န ဒွေ တုမှာဒိသာ ခါဒိတာ’’တိ အာဟ.

ယတ္ထ န သက္ကာ ဟောတိ အာစရိယံ ဝါ အာစရိယသမံ ဝါ ဥပဇ္ဈာယံ ဝါ ဥပဇ္ဈာယသမံ ဝါ ကလျာဏမိတ္တံ လဒ္ဓုံ၊ တတ္ထ သော ကလျာဏမိတ္တာနံ အလာဘော မဟာဒေါသောယေဝ. တသ္မာ ဣမေသံ အဋ္ဌာရသန္နံ ဒေါသာနံ အညတရေန သမန္နာဂတံ သေနာသနံ ဘာဝနာယ အနနုရူပန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အဋ္ဌကထာသု –

‘‘မဟာဝါသံ နဝါဝါသံ၊ ဇရာဝါသဉ္စ ပန္ထနိံ၊

သောဏ္ဍိံ ပဏ္ဏဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ၊ ဖလံ ပတ္ထိတမေဝ စ.

‘‘နဂရံ ဒါရုနာ ခေတ္တံ၊ ဝိသဘာဂေန ပဋ္ဋနံ၊

ပစ္စန္တသီမာသပ္ပါယံ၊ ယတ္ထ မိတ္တော န လဗ္ဘတိ.

‘‘အဋ္ဌာရသေတာနိ ဌာနာနိ၊ ဣတိ ဝိညာယ ပဏ္ဍိတော၊

အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ၊ မဂ္ဂံ သပ္ပဋိဘယံ ယထာ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၂)၊

ပဉ္စသေနာသနင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ဂါမတော နာတိဒူရနာစ္စာသန္နတာဒီဟိ ပဉ္စဟိ သေနာသနင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ နာတိဒူရံ ဟောတိ နာစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ၊ ဒိဝါ အပ္ပါကိဏ္ဏံ ရတ္တိံ အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသံ၊ အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿံ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ဝိဟရန္တဿ အပ္ပကသိရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ထေရာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ ဗဟုဿုတာ အာဂတာဂမာ ဓမ္မဓရာ ဝိနယဓရာ မာတိကာဓရာ၊ တေ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆတိ ပရိပဉှတိ ‘ဣဒံ၊ ဘန္တေ၊ ကထံ၊ ဣမဿ ကော အတ္ထော’တိ. တဿ တေ အာယသ္မန္တော အဝိဝဋဉ္စေဝ ဝိဝရန္တိ၊ အနုတ္တာနီကတဉ္စ ဥတ္တာနိံ ကရောန္တိ၊ အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁).

ဧတ္ထ စ နာတိဒူရံ နာစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နန္တိ ဧကံ အင်္ဂံ၊ ဒိဝါ အပ္ပါကိဏ္ဏံ ရတ္တိံ အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသန္တိ ဧကံ၊ အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿန္တိ ဧကံ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ဝိဟရန္တဿ။ပေ။ ပရိက္ခာရာတိ ဧကံ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ထေရာ။ပေ။ ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တီတိ ဧကံ. ဧဝံ ပဉ္စင်္ဂါနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ဥပစ္ဆိန္နခုဒ္ဒကပလိဗောဓေနာတိ ဧတ္ထ ပန ခုဒ္ဒကပလိဗောဓေ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တေန ဒီဃာနိ ကေသနခလောမာနိ ဆိန္ဒိတဗ္ဗာနိ၊ ဇိဏ္ဏစီဝရေသု အဂ္ဂဠအနုဝါတပရိဘဏ္ဍဒါနာဒိနာ ဒဠှီကမ္မံ ဝါ တန္တုစ္ဆေဒါဒီသု တုန္နကမ္မံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ၊ ကိလိဋ္ဌာနိ ဝါ ရဇိတဗ္ဗာနိ. သစေ ပတ္တေ မလံ ဟောတိ၊ ပတ္တော ပစိတဗ္ဗော၊ မဉ္စပီဌာဒီနိ သောဓေတဗ္ဗာနိ. ဘတ္တသမ္မဒံ ပဋိဝိနောဒေတွာတိ ဘောဇနနိမိတ္တံ ပရိဿမံ ဝိနောဒေတွာ. အာဟာရေ ဟိ အာသယံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေ တဿ အာဂန္တုကတာယ ယေဘုယျေန သိယာ သရီရဿ ကောစိ ပရိဿမော၊ တံ ဝူပသမေတွာ. တသ္မိဉှိ အဝူပသန္တေ သရီရခေဒေန စိတ္တံ ဧကဂ္ဂတံ န လဘေယျာတိ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗတော ဥဂ္ဂဟော၊ သဗ္ဗောပိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိဓိ၊ န ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဥဂ္ဂဟမတ္တံ. အာစရိယတော ဥဂ္ဂဟော အာစရိယုဂ္ဂဟော၊ တတော. ဧကပဒမ္ပီတိ ဧကကောဋ္ဌာသမ္ပိ.

အနုဗန္ဓနာတိ အဿာသပဿာသာနံ အနုဂမနဝသေန သတိယာ နိရန္တရံ အနုပဝတ္တနာ. ဖုသနာတိ အဿာသပဿာသေ ဂဏေန္တဿ ဂဏနံ ပဋိသံဟရိတွာ တေ သတိယာ အနုဗန္ဓန္တဿ ယထာ အပ္ပနာ ဟောတိ၊ တထာ စိတ္တံ ဌပေန္တဿ စ နာသိကဂ္ဂါဒိဋ္ဌာနဿ နေသံ ဖုသနာ. ယသ္မာ ပန ဂဏနာဒိဝသေန ဝိယ ဖုသနာဒိဝသေန ဝိသုံ မနသိကာရော နတ္ထိ၊ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဂဏနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ဣဓ ဖုသနာဂဟဏန္တိ ဒီပေန္တော ‘‘ဖုသနာတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာန’’န္တိ အာဟ. ဌပနာတိ သမာဓာနံ. တဉှိ သမ္မဒေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာဓာနံ ဌပနံ ဟောတိ. တထာ ဟိ သမာဓိ ‘‘စိတ္တဿ ဌိတိ သဏ္ဌိတီ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သမာဓိပ္ပဓာနာ ပန အပ္ပနာတိ အာဟ ‘‘ဌပနာတိ အပ္ပနာ’’တိ. အနိစ္စတာဒီနံ သံလက္ခဏတော သလ္လက္ခဏာ ဝိပဿနာ. ပဝတ္တတော နိမိတ္တတော စ ဝိနိဝဋ္ဋနတော ဝိနိဝဋ္ဋနာ မဂ္ဂေါ. သကလသံကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝတော သဗ္ဗသော သုဒ္ဓီတိ ပါရိသုဒ္ဓိ ဖလံ. တေသန္တိ ဝိဝဋ္ဋနာပါရိသုဒ္ဓီနံ. ပဋိပဿနာတိ ပတိ ပတိ ဒဿနံ ပေက္ခနံ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ.

ခဏ္ဍန္တိ ဧကံ တီဏိ ပဉ္စာတိ ဧဝံ ဂဏနာယ ခဏ္ဍနံ. ဩကာသေတိ ဂဏနာဝိဓိံ သန္ဓာယာဟ၊ ဂဏနာနိဿိတောဝ န ကမ္မဋ္ဌာနနိဿိတော. သိခါပ္ပတ္တံ နု ခေါတိ ဣဒံ စိရတရံ ဂဏနာယ မနသိကရောန္တဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. သော ဟိ တထာ လဒ္ဓံ အဝိက္ခေပမတ္တံ နိဿာယ ဧဝံ မညေယျ. အဿာသပဿာသေသု ယော ဥပဋ္ဌာတိ၊ တံ ဂဟေတွာတိ ဣဒံ အဿာသပဿာသေသု ယဿ ဧကောဝ ပဌမံ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယဿ ပန ဥဘောပိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ တေန ဥဘယမ္ပိ ဂဟေတွာ ဂဏေတဗ္ဗံ. ယော ဥပဋ္ဌာတီတိ ဣမိနာ စ ဒွီသု နာသာပုဋဝါတေသု ယော ပါကဋတရော ဥပဋ္ဌာတိ၊ သော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဒီပိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တမာနန္တိ အာမေဍိတဝစနေန နိရန္တရံ အဿာသပဿာသာနံ ဥပလက္ခဏံ ဒဿေတိ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဥပလက္ခေတွာဝါတိ အတ္ထော. ပဌမံ ဧကေကသ္မိံ ဥပဋ္ဌိတေပိ ဥပလက္ခေတွာဝ ဂဏေန္တဿ ကမေန ဥဘောပိ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘အဿာသပဿာသာ ပါကဋာ ဟောန္တီ’’တိ. တေန ‘‘ဥပလက္ခေတွာဝ ဂဏေတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမဿ ‘‘တဿေဝံ ဂဏယတော။ပေ။ ပါကဋာ ဟောန္တီ’’တိ ဣဒံ ကာရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ ဂဏနာဝသေန ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော ဝိဘူတာ ဟောန္တိ.

ပလိဃာယ ပရိဝတ္တနကံ ယတ္ထ နိက္ခိပန္တိ၊ သော ပလိဃတ္ထမ္ဘော. တိယာမရတ္တိန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ပုရိမနယေနာတိ သီဃဂဏနာယ၊ ဂေါပါလကဂဏနာယာတိ အတ္ထော. ဧကော ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စာတိ ဂဏနာဝိဓိဒဿနံ. တသ္မာ အဋ္ဌာတိအာဒီသုပိ ဧကတော ပဋ္ဌာယေဝ ပစ္စေကံ အဋ္ဌာဒီနိ ပါပေတဗ္ဗာနိ. ‘‘သီဃံ သီဃံ ဂဏေတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏံ နိဒဿနဉ္စ ဒဿေတိ ‘‘ဂဏနာပဋိဗဒ္ဓေ ဟီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ အရီယတိ တေန နာဝါတိ အရိတ္တံ၊ ပါဇနဒဏ္ဍော. အရိတ္တေန ဥပတ္ထမ္ဘနံ အရိတ္တုပတ္ထမ္ဘနံ၊ တဿ ဝသေန.

နိပ္ပရိယာယတော နိရန္တရပ္ပဝတ္တိ နာမ ဌပနာယမေဝါတိ အာဟ ‘‘နိရန္တရပ္ပဝတ္တံ ဝိယာ’’တိ. အန္တော ပဝိသန္တံ မနသိကရောန္တော အန္တော စိတ္တံ ပဝေသေတိ နာမ. ဗဟိ စိတ္တနီဟရဏေပိ ဧသေဝ နယော. ဝါတဗ္ဘာဟတန္တိ အဗ္ဘန္တရဂတဝါတံ ဗဟုလံ မနသိကရောန္တဿ ဝါတေန တံ ဌာနံ အဗ္ဘာဟတံ ဝိယ မေဒေန ပူရိတံ ဝိယ စ ဟောတိ၊ တထာ ဥပဋ္ဌာတိ. နီဟရတောတိ ဖုဋ္ဌောကာသံ မုဉ္စိတွာ နီဟရတော. တထာ ပန နီဟရတော ဝါတဿ ဂတိသမနွေသနမုခေန နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တံ ဝိဓာဝတီတိ အာဟ ‘‘ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတီ’’တိ.

ဧတန္တိ ဧတံ အဿာသပဿာသဇာတံ. အနုဂမနန္တိ ပဝတ္တပဝတ္တာနံ အဿာသပဿာသာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန သတိယာ အနု အနု ပဝတ္တနံ အနုဂစ္ဆနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘တဉ္စ ခေါ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနုဂမနဝသေနာ’’တိ. နာဘိ အာဒိ တတ္ထ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. ပဌမုပ္ပတ္တိဝသေန ဟိ ဣဓ အာဒိစိန္တာ၊ န ဥပ္ပတ္တိမတ္တဝသေန. တထာ ဟိ တေ နာဘိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နာသိကဂ္ဂါ သဗ္ဗတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝ. ယတ္ထ ယတ္ထ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ ဓမ္မာနံ ဂမနာဘာဝတော. ယထာပစ္စယံ ပန ဒေသန္တရပ္ပတ္တိယံ ဂတိသမညာ. ဟဒယံ မဇ္ဈန္တိ ဟဒယသမီပံ တဿ ဥပရိဘာဂေါ မဇ္ဈံ. နာသိကဂ္ဂံ ပရိယောသာနန္တိ နာသိကဋ္ဌာနံ တဿ ပရိယောသာနံ အဿာသပဿာသာနံ သမညာယ တဒဝဓိဘာဝတော. တထာ ဟေတေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝုတ္တာ၊ န စ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘အဗ္ဘန္တရပဝိသနဝါတဿ နာသိကဂ္ဂံ အာဒီ’’တိ. ပဝိသနနိက္ခမနပရိယာယော ပန တံသဒိသဝသေနေဝ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိက္ခေပဂတန္တိ ဝိက္ခေပံ ဥပဂတံ၊ ဝိက္ခိတ္တံ အသမာဟိတန္တိ အတ္ထော. သာရဒ္ဓါယာတိ သဒရထဘာဝါယ. ဣဉ္ဇနာယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဿ စလနာယ. ဝိက္ခေပဂတေန စိတ္တေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ၊ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ဝါ. သာရဒ္ဓါတိ သဒရထာ. ဣဉ္ဇိတာတိ ဣဉ္ဇနကာ စလနကာ၊ တထာ ဖန္ဒိတာ.

အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေနာတိအာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနုဂမနဝသေန န မနသိ ကာတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အနုဗန္ဓနာယ မနသိကရောန္တေန ဖုသနာဝသေန ဌပနာဝသေန စ မနသိ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ယေန အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ၊ တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဂဏနာနုဗန္ဓနာဝသေန ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိသုံ မနသိကာရော နတ္ထီတိ ဂဏနာယ အနုဗန္ဓနာယ စ ဝိနာ ယထာက္ကမံ ကေဝလံ ဖုသနာဝသေန ဌပနာဝသေန စ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရော နတ္ထိ. နနု ဖုသနာယ ဝိနာ ဌပနာယ ဝိယ ဖုသနာယ ဝိနာ ဂဏနာယပိ မနသိကာရော နတ္ထိယေဝါတိ? ယဒိပိ နတ္ထိ၊ ဂဏနာ ပန ယထာ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဿ မူလဘာဝတော ပဓာနဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗာ၊ ဧဝံ အနုဗန္ဓနာ ဌပနာယ တာယ ဝိနာ ဌပနာယ အသမ္ဘဝတော. တသ္မာ သတိပိ ဖုသနာယ နာနန္တရိကဘာဝေ ဂဏနာနုဗန္ဓနာ ဧဝ မူလဘာဝတော ပဓာနဘာဝေန ဂဟေတွာ ဣတရာသံ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဂဏနာနုဗန္ဓနာဝသေန ဝိယ ဟိ ဖုသနာဌပနာဝသေန ဝိသုံ မနသိကာရော နတ္ထီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ တာ ကသ္မာ ဥဒ္ဒေသေ ဝိသုံ ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဂဏေန္တောတိ ဣမိနာ ဂဏနာယ ဖုသနာ အင်္ဂန္တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ – ‘‘ဂဏနာယ စ ဖုသနာယ စ မနသိ ကရောတီ’’တိ. တတ္ထေဝါတိ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ. တေတိ အဿာသပဿာသေ. သတိယာ အနုဗန္ဓန္တောတိ ဂဏနာဝိဓိံ အနုဂန္တွာ သတိယာ နိဗန္ဓန္တော၊ ဖုဋ္ဌောကာသေယေဝ တေ နိရန္တရံ ဥပဓာရေန္တောတိ အတ္ထော. အပ္ပနာဝသေန စိတ္တံ ဌပေန္တောတိ ယထာ အပ္ပနာ ဟောတိ၊ ဧဝံ ယထာဥပဋ္ဌိတေ နိမိတ္တေ စိတ္တံ ဌပေန္တော သမာဒဟန္တော. အနုဗန္ဓနာယ စာတိအာဒီသု အနုဗန္ဓနာယ စ ဖုသနာယ စ ဌပနာယ စ မနသိ ကရောတီတိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. သွာယမတ္ထောတိ ယွာယံ ‘‘ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဂဏေန္တော တတ္ထေဝ ဂဏနံ ပဋိသံဟရိတွာ တေ သတိယာ အနုဗန္ဓန္တော’’တိ ဝုတ္တော၊ သော အယမတ္ထော. ယာ အစ္စန္တာယ န မိနောတိ န ဝိနိစ္ဆိနတိ၊ သာ မာနဿ သမီပေတိ ဥပမာ ယထာ ဂေါဏော ဝိယ ဂဝယောတိ.

ပင်္ဂုဠောတိ ပီဌသပ္ပီ. ဒေါလာတိ ပေင်္ခေါလော. ကီဠတန္တိ ကီဠန္တာနံ. မာတာပုတ္တာနန္တိ အတ္တနော ဘရိယာယ ပုတ္တဿ စ. ဥဘော ကောဋိယောတိ အာဂစ္ဆန္တဿ ပုရိမကောဋိံ၊ ဂစ္ဆန္တဿ ပစ္ဆိမကောဋိန္တိ ဒွေပိ ကောဋိယော. မဇ္ဈဉ္စာတိ ဒေါလာဖလကဿေဝ မဇ္ဈံ. ဥပနိဗန္ဓနတ္ထမ္ဘော ဝိယာတိ ဥပနိဗန္ဓနတ္ထမ္ဘော၊ နာသိကဂ္ဂံ မုခနိမိတ္တံ ဝါ၊ တဿ မူလေ သမီပေ ဌတွာ. ကထံ ဌတွာ? သတိယာ ဝသေန. သတိဉှိ တတ္ထ သူပဋ္ဌိတံ ကရောန္တော ယောဂါဝစရော တတ္ထ ဌိတော နာမ ဟောတိ အဝယဝဓမ္မေန သမုဒါယဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော. နိမိတ္တေတိ နာသိကဂ္ဂါဒိနိမိတ္တေ. သတိယာ နိသိန္နောတိ သတိဝသေန နိသီဒန္တော. ‘‘သတိဉှိ တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ဌာနေ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ. တတ္ထာတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေ. တေတိ နဂရဿ အန္တော ဗဟိ စ ဂတာ မနုဿာ တေသံ သင်္ဂဟာ စ ဟတ္ထဂတာ. အာဒိတော ပဘုတီတိ ဥပမေယျတ္ထဒဿနတော ပဋ္ဌာယ.

ဂါထာယံ နိမိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနနိမိတ္တံ. အနာရမ္မဏမေကစိတ္တဿာတိ ဧကဿ စိတ္တဿ န အာရမ္မဏံ၊ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ အတ္ထော. အဇာနတော စ တယော ဓမ္မေတိ နိမိတ္တံ အဿာသော ပဿာသောတိ ဣမေ နိမိတ္တာဒယော တယော ဓမ္မေ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဝိန္ဒန္တဿ. စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. ဘာဝနာတိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ. နုပလဗ္ဘတီတိ န ဥပလဗ္ဘတိ န သိဇ္ဈတီတိ အယံ စောဒနာဂါထာယ အတ္ထော. ဒုတိယာ ပန ပရိဟာရဂါထာ သုဝိညေယျာဝ.

ကထန္တိ တာသံ စောဒနာပရိဟာရဂါထာနံ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ဣမေ တယော ဓမ္မာတိအာဒီသု ပဒယောဇနာယ သဒ္ဓိံ အယမတ္ထနိဒ္ဒေသော – ဣမေ နိမိတ္တာဒယော တယော ဓမ္မာ ဧကစိတ္တဿ ကထံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တိ၊ အသတိပိ အာရမ္မဏဘာဝေ န စိမေ န စ ဣမေ တယော ဓမ္မာ အဝိဒိတာ ဟောန္တိ၊ ကထဉ္စ န ဟောန္တိ အဝိဒိတာ၊ တေသဉှိ အဝိဒိတတ္တေ စိတ္တဉ္စ ကထံ ဝိက္ခေပံ န ဂစ္ဆတိ၊ ပဓာနဉ္စ ဘာဝနာယ နိပ္ဖါဒကံ ဝီရိယဉ္စ ကထံ ပညာယတိ၊ နီဝရဏာနံ ဝိက္ခမ္ဘကံ သမ္မဒေဝ သမာဓာနာဝဟံ ဘာဝနာနုယောဂသင်္ခါတံ ပယောဂဉ္စ ယောဂီ ကထံ သာဓေတိ၊ ဥပရူပရိ လောကိယလောကုတ္တရဉ္စ ဝိသေသံ ကထမဓိဂစ္ဆတီတိ.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ကကစောပမာယ သာဓေတုံ ‘‘သေယျထာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘူမိဘာဂဿ ဝိသမတာယ စဉ္စလေ ရုက္ခေ ဆေဒနကိရိယာ န သုကရာ သိယာ၊ တထာ စ သတိ ကကစဒန္တဂတိ ဒုဝိညေယျာတိ အာဟ – ‘‘သမေ ဘူမိဘာဂေ’’တိ. ကကစေနာတိ ခုဒ္ဒကေန ခရပတ္တေန. တေနာဟ ‘‘ပုရိသော’’တိ. ဖုဋ္ဌကကစဒန္တာနန္တိ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌကကစဒန္တာနံ ဝသေန. တေန ကကစဒန္တေဟိ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ပုရိသဿ သတိယာ ဥပဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ – ‘‘န အာဂတေ ဝါ ဂတေ ဝါ ကကစဒန္တေ မနသိ ကရောတီ’’တိ.

ကကစဿ အာကဍ္ဎနကာလေ ပုရိသာဘိမုခံ ပဝတ္တာ အာဂတာ၊ ပေလ္လနကာလေ တတော ဝိဂတာ ဂတာတိ ဝုတ္တာ၊ န စ အာဂတာ ဝါ ဂတာ ဝါ ကကစဒန္တာ အဝိဒိတာ ဟောန္တိ သဗ္ဗတ္ထ သတိယာ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ဆိန္ဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ အဖုသိတွာ ဂစ္ဆန္တာနံ အာဂစ္ဆန္တာနဉ္စ ကကစဒန္တာနံ အဘာဝတော. ပဓာနန္တိ ရုက္ခဿ ဆေဒနဝီရိယံ. ပယောဂန္တိ တဿေဝ ဆေဒနကိရိယံ. ဥပမာယံ ‘‘ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီ’’တိ ပဒံ ပါဠိယံ နတ္ထိ၊ ယောဇေတွာ ပန ဒဿေတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂၇) ဥပမာယမ္ပိ ‘‘ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီ’’တိ ပဒံ ယောဇေတွာဝ ဝုတ္တံ. တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ ‘‘ဝိသေသန္တိ အနေကဘာဝါပါဒနံ၊ တေန စ သာဓေတဗ္ဗံ ပယောဇနဝိသေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော.

ယထာ ရုက္ခောတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. ဥပနိဗန္ဓတိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဧတာယာတိ သတိ ဥပနိဗန္ဓနာ နာမ၊ တဿာ အဿာသပဿာသာနံ သလ္လက္ခဏဿ နိမိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနာနိမိတ္တံ၊ နာသိကဂ္ဂံ မုခနိမိတ္တံ ဝါ. ဧဝမေဝန္တိ ယထာ သော ပုရိသော ကကစေန ရုက္ခံ ဆိန္ဒန္တော အာဂတဂတေ ကကစဒန္တေ အမနသိကရောန္တောပိ ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ သတိယာ ဥပဋ္ဌပနေန အာဂတဂတေ ကကစဒန္တေ ဇာနာတိ၊ သုတ္တပဒဉ္စ အဝိရဇ္ဈန္တော အတ္ထကိစ္စံ သာဓေတိ၊ ဧဝမေဝံ. နာသိကဂ္ဂေ မုခနိမိတ္တေတိ ဒီဃနာသိကော နာသိကဂ္ဂေ၊ ဣတရော မုခံ အသနံ နိမီယတိ ဆာဒီယတိ ဧတေနာတိ မုခနိမိတ္တန္တိ လဒ္ဓနာမေ ဥတ္တရောဋ္ဌေ.

ဣဒံ ပဓာနန္တိ ယေန ဝီရိယာရမ္ဘေန အာရဒ္ဓဝီရိယဿ ယောဂိနော ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ကမ္မနိယံ ဘာဝနာကမ္မက္ခမံ ဘာဝနာကမ္မယောဂ္ဂံ ဟောတိ၊ ဣဒံ ဝီရိယံ ပဓာနန္တိ ဖလေန ဟေတုံ ဒဿေတိ. ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တီတိ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသဘူတာနိ နီဝရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီယန္တိ. ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တီတိ တတော ဧဝ ကာမဝိတက္ကာဒယော မိစ္ဆာဝိတက္ကာ ဥပသမံ ဂစ္ဆန္တိ၊ နီဝရဏပ္ပဟာနေန ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဓိဂမံ ဒဿေတွာ ဝိတက္ကဝူပသမာပဒေသေန ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနမဓိဂမမာဟ. အယံ ပယောဂေါတိ အယံ ဈာနာဓိဂမဿ ဟေတုဘူတော ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေါ ပယောဂေါ. သံယောဇနာ ပဟီယန္တီတိ ဒသပိ သံယောဇနာနိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီယန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တီတိ တထာ သတ္တပိ အနုသယာ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန ဘင်္ဂမတ္တဿပိ အနဝသေသတော ဝိဂတန္တာ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ သံယောဇနပ္ပဟာနံ နာမ အနုသယနိရောဓေနေဝ ဟောတိ၊ ပဟီနေသု စ သံယောဇနေသု အနုသယာနံ လေသောပိ န ဘဝိဿတီတိ စ ဒဿနတ္ထံ ‘‘သံယောဇနာ ပဟီယန္တိ၊ အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ ဝိသေသောတိ ဣမံ သမာဓိံ နိဿာယ အနုက္ကမေန လဗ္ဘမာနော အယံ သံယောဇနပ္ပဟာနာဒိကော ဣမဿ သမာဓိဿ ဝိသေသောတိ အတ္ထော.

ယဿာတိ ယေန. အနုပုဗ္ဗန္တိ အနုက္ကမေန. ပရိစိတာတိ ပရိစိဏ္ဏာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – အာနာပါနဿတိ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒေသိတာ၊ တထာ ယေန ဒီဃရဿပဇအာနနာဒိဝိဓိနာ အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတာ သုဋ္ဌု ဘာဝိတာ၊ တတော ဧဝ ပရိပုဏ္ဏာ သောဠသန္နံ ဝတ္ထူနံ ပါရိပူရိယာ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏာ၊ သော ဘိက္ခု ဣမံ အတ္တနော ခန္ဓာဒိလောကံ ပညောဘာသေန ပဘာသေတိ. ယထာ ကိံ? အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တော စန္ဒိမာ တာရကရာဇာ ဝိယာတိ. ‘‘အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ’’တိ ဟိ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ မဟိကာဒီနမ္ပိ ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒလောပေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣဓာတိ ကကစူပမာယ. အဿာတိ ယောဂိနော. ဣဓာတိ ဝါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. အဿာတိ ဥပမာဘူတဿ ကကစဿ. အာဂတဂတဝသေန ယထာ တဿ ပုရိသဿ အမနသိကာရော၊ ဧဝံ အဿာသပဿာသာနံ အာဂတဂတဝသေန အမနသိကာရမတ္တမေဝ အာနယနပ္ပယောဇနံ. န စိရေနေဝါတိ ဣဒံ ကတာဓိကာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တန္တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ. အဝသေသဇ္ဈာနင်္ဂပဋိမဏ္ဍိတာတိ ဝိတက္ကာဒိအဝသေသဇ္ဈာနင်္ဂပဋိမဏ္ဍိတာတိ ဝဒန္တိ၊ ဝိစာရာဒီတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ နိပ္ပရိယာယေန ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာဘာဝတော. သော ဟိ ပါဠိယံ ‘‘အပ္ပနာ ဗျပ္ပနာ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော၊ တံသမ္ပယောဂတော ဝါ ယသ္မာ ဈာနံ အပ္ပနာတိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရော၊ ဈာနင်္ဂေသု စ သမာဓိ ပဓာနံ၊ တသ္မာ တံ အပ္ပနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဝသေသဇ္ဈာနင်္ဂပဋိမဏ္ဍိတာ အပ္ပနာသင်္ခါတာ ဌပနာ စ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ကဿစိ ပန ဂဏနာဝသေနေဝ မနသိကာရကာလတော ပဘုတီတိ ဧတ္ထ ‘‘အနုက္ကမတော။ပေ။ ပတ္တံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကောဝ ဂန္ထော ပရိဟီနော၊ ပုရာဏပေါတ္ထကေသု ပန ကတ္ထစိ သော ဂန္ထော လိခိတောယေဝ တိဋ္ဌတိ.

သာရဒ္ဓကာယဿ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ. ဩနမတိ ဝတ္ထိကာဒိပလမ္ဗနေန. ဝိကူဇတီတိ သဒ္ဒံ ကရောတိ. ဝလိံ ဂဏှာတီတိ. တတ္ထ တတ္ထ ဝလိနံ ဟောတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သာရဒ္ဓကာယော ဂရုကော ဟောတီတိ. ကာယဒရထဝူပသမေန သဒ္ဓိံ သိဇ္ဈမာနော ဩဠာရိကအဿာသပဿာသနိရောဓော ဗျတိရေကမုခေန တဿ သာဓနံ ဝိယ ဝုတ္တော. ဩဠာရိကအဿာသပဿာသနိရောဓဝသေနာတိ အနွယဝသေန တဒတ္ထဿ သာဓနံ. ကာယဒရထေ ဝူပသန္တေတိ စိတ္တဇရူပါနံ လဟုမုဒုကမ္မညဘာဝေန ယော သေသတိသန္တတိရူပါနမ္ပိ လဟုအာဒိဘာဝေါ၊ သော ဣဓ ကာယဿ လဟုဘာဝေါတိ အဓိပ္ပေတော. သွာယံ ယသ္မာ စိတ္တဿ လဟုအာဒိဘာဝေန ဝိနာ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ လဟုကံ ဟောတီ’’တိ.

ဩဠာရိကေ အဿာသပဿာသေ နိရုဒ္ဓေတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမှိ ဝိစေတဗ္ဗာကာရပ္ပတ္တဿ ကာယသင်္ခါရဿ ဝိစယနဝိဓိံ ဒဿေတုံ အာနီတံ.

ဥပရူပရိ ဝိဘူတာနီတိ ဘာဝနာဗလေန ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ. ဒေသတောတိ ပကတိယာ ဖုသနဒေသတော၊ ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဖုသနဝသေန ဥပဓာရိတဋ္ဌာနတော.

‘‘ကတ္ထ နတ္ထီ’’တိ ဌာနဝသေန ‘‘ကဿ နတ္ထီ’’တိ ပုဂ္ဂလဝသေန စ ဝီမံသိယမာနမတ္ထံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အန္တောမာတုကုစ္ဆိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ယထာ ဥဒကေ နိမုဂ္ဂဿ နိရုဒ္ဓေါကာသတာယ အဿာသပဿာသာ န ပဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ အန္တောမာတုကုစ္ဆိယံ. ယထာ မတာနံ သမုဋ္ဌာပကစိတ္တာဘာဝတော၊ ဧဝံ အသညီဘူတာနံ မုစ္ဆာပရေတာနံ အသညီသု ဝါ ဇာတာနံ၊ တထာ နိရောဓသမာပန္နာန’’န္တိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. မဟာဂဏ္ဌိပဒေ ပန ‘‘မုစ္ဆာပရေတာနံ စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နာနံ ဓမ္မတာဝသေနေဝ နေသံ အနုပ္ပဇ္ဇနံ၊ တထာ ရူပါရူပဘဝသမင်္ဂီနံ. ကေစိ ပန ‘‘အနုပုဗ္ဗတော သုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နဿ၊ ရူပဘဝေ ရူပါနံ ဘဝင်္ဂဿ စ သုခုမဘာဝတော ရူပဘဝသမင်္ဂီနံ နတ္ထီ’’တိ ကာရဏံ ဝဒန္တိ. အတ္ထိယေဝ တေ အဿာသပဿာသာ ပါရိသေသတောတိ အဓိပ္ပါယော ယထာဝုတ္တသတ္တဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တဿ အဿာသပဿာသာနံ အနုပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဿ အဘာဝတော. ပကတိဖုဋ္ဌဝသေနာတိ ပကတိယာ ဖုသနဋ္ဌာနဝသေန. နိမိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ သတိယာ တတ္ထ သုခပ္ပဝတ္တနတ္ထံ ထိရတရံ သညာဏံ ပဝတ္တေတဗ္ဗံ. ထိရသညာပဒဋ္ဌာနာ ဟိ သတိ. ဣမမေဝါတိ ဣမံ ဧဝ အနုပဋ္ဌဟန္တဿ ကာယသင်္ခါရဿ ကဏ္ဋကုဋ္ဌာပနဉာယေန ဥပဋ္ဌာပနဝိဓိမေဝ. အတ္ထဝသန္တိ ဟေတုံ. အတ္ထော ဟိ ဖလံ. သော ယဿ ဝသေန ပဝတ္တတိ၊ သော အတ္ထဝသောတိ. မုဋ္ဌဿတိဿာတိ ဝိနဋ္ဌဿတိဿ. အသမ္ပဇာနဿာတိ သမ္ပဇညဝိရဟိတဿ၊ ဘာဝေန္တဿ အနုက္ကမေန အနုပဋ္ဌဟန္တေ အဿာသပဿာသေ ဝီမံသိတွာ ‘‘ဣမေ တေ’’တိ ဥပဓာရေတုံ သမ္မဒေဝ ဇာနိတုဉ္စ သမတ္ထာဟိ သတိပညာဟိ ဝိရဟိတဿာတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတော အညံ ကမ္မဋ္ဌာနံ. ဂရုကန္တိ ဘာရိယံ. သာ စဿ ဂရုကတာ ဘာဝနာယ သုဒုက္ကရဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘ဂရုကဘာဝန’’န္တိ.

ဥပရူပရိ သန္တသုခုမဘာဝါပတ္တိတော ‘‘ဗလဝတီ သုဝိသဒါ သူရာ စ သတိ ပညာ စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ သုခုမဿ နာမ အတ္ထဿ သာဓနေနပိ သုခုမေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ အနုပဋ္ဌဟန္တာနံ အဿာသပဿာသာနံ ပရိယေသနုပါယံ ဒဿေန္တော ‘‘တာဟိ စ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနုပဒန္တိ ပဒါနုပဒံ. စရိတွာတိ ဂေါစရံ ဂဟေတွာ. တသ္မိံယေဝ ဌာနေတိ ဥပနိဗန္ဓနနိမိတ္တသညိတေ ဌာနေ. ယောဇေတွာတိ မနသိကာရေန ယောဇေတွာ. ‘‘သတိရသ္မိယာ ဗန္ဓိတွာ’’တိ ဝါ ဝုတ္တမေဝတ္ထမာဟ ‘‘တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ယောဇေတွာ’’တိ. န ဟိ ဥပမေယျေ ဗန္ဓနယောဇနဋ္ဌာနာနိ ဝိသုံ လဗ္ဘန္တိ. နိမိတ္တန္တိ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ ဝါ. ဥဘယမ္ပိ ဟိ ဣဓ ဧကဇ္ဈံ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တူလပိစုအာဒိ ဥပမတ္တယံ ဥဂ္ဂဟေ ယုဇ္ဇတိ၊ သေသံ ဥဘယတ္ထ. ဧကစ္စေတိ ဧကေ အာစရိယာ.