၁. ပါရာဇိကကဏ္ဍံ

၁. ပဌမပါရာဇိကံ

သုဒိန္နဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ

၂၄. အနုပဒဝဏ္ဏနန္တိ ပဒံ ပဒံ ပဋိဝဏ္ဏနံ၊ ပဒါနုက္ကမေန ဝဏ္ဏနံ ဝါ. ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနဥဒ္ဓါရသာရဏာဒိနာ ကိစ္စေနာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ကာယိကဘဏ္ဍဿ ဝိက္ကိဏနံ ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနံ၊ ဒါတုံ သင်္ကေတိတေ ဒိဝသေ ဂန္တွာ ဂဟဏံ ဥဒ္ဓါရော၊ ‘‘အသုကသ္မိံ ဒိဝသေ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ သတုပ္ပါဒနံ သာရဏံ. စတုဗ္ဗိဓာယာတိ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဂဟပတိသမဏာနံ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓာယ၊ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီဥပါသကဥပါသိကာနံ ဝသေန ဝါ. ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသီတိ ဟေတုအတ္ထော အယံ ဒိသွာန-သဒ္ဒေါ အသမာနကတ္တုကော ယထာ ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဟောတိ၊ သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ. ဒဿနကာရဏာ ဟိ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကနံ အဟောသိ. ကိဉ္စာပိ ဧတ္ထ ‘‘ဘဗ္ဗကုလပုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နဿပိ အဇာတသတ္တုနော ဝိယ အန္တရာယော ဘဝိဿတီတိ ဣမဿ ထေရဿပိ ကတပါပကမ္မမူလဝိပ္ပဋိသာရဝသေန အဓိဂမန္တရာယော အဟောသီတိ ဝဒန္တိ.

ကိံ ပန ယေသံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော အတ္ထိ၊ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေပိ တေသံ အန္တရာယော ဟောတီတိ? အာမ ဟောတိ၊ န ပန ဗုဒ္ဓေ ပဋိစ္စ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ပရေသံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ ဥဿာဟဇာတာ တတ္ထ နိရန္တရံ ယုတ္တပယုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တေ ပဋိစ္စ တေသံ အန္တရာယော န ဟောတိ၊ အထ ခေါ ကိရိယာပရိဟာနိယာ ဝါ ပါပမိတ္တတာယ ဝါ ဟောတိ၊ ကိရိယာပရိဟာနိ စ ဒေသကဿ တဿေဝ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ တဇ္ဇပယောဂါဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ဒေသကဝသေန ပနေတ္ထ ပရိဟာနိ သာဝကာနံ ဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ဗုဒ္ဓါနံ ဝသေန. တထာ ဟိ သစေ ဓမ္မသေနာပတိ ဓနဉ္ဇာနိယဿ ဗြာဟ္မဏဿ အာသယံ ဉတွာ ဓမ္မံ ဒေသယိဿ၊ ဗြာဟ္မဏော သောတာပန္နော အဘဝိဿ. ဧဝံ တာဝ ဒေသကဿ ဝသေန ကိရိယာပရိဟာနိယာ အန္တရာယော ဟောတိ. သစေ ပေဿော ဟတ္ထာရောဟပုတ္တော ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မံ သုဏန္တော မုဟုတ္တံ နိသီဒေယျ၊ ယာဝ တဿ ဘဂဝါ အတ္တန္တပါဒိကေ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေ ဝိတ္ထာရေန ဝိဘဇိတွာ ဒေသေတိ၊ သောတာပတ္တိဖလေန သံယုတ္တော အဘဝိဿ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန ကိရိယာပရိဟာနိယာ အန္တရာယော ဟောတိ နာမ. ဣမဿ ဟိ ဥပါသကဿ ကိရိယာပရိဟာနိ ဇာတာ အပရိနိဋ္ဌိတာယ ဒေသနာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပက္ကန္တတ္တာ. သစေ အဇာတသတ္တု ဒေဝဒတ္တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ ပိတုဃာတကမ္မံ နာကရိဿ၊ သာမညဖလသုတ္တကထိတဒိဝသေ သောတာပန္နော အဘဝိဿ၊ တဿ ဝစနံ ဂဟေတွာ ပိတုဃာတကမ္မဿ ကတတ္တာ ပန နာဟောသိ. ဧဝံ ပါပမိတ္တတာယ အန္တရာယော ဟောတိ. သုဒိန္နဿပိ ပါပမိတ္တဝသေန အန္တရာယော အဟောသီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တေန မာတာပိတူနံ ဝစနံ ဂဟေတွာ ပုရာဏဒုတိယိကာယ မေထုနဓမ္မော ပဋိသေဝိတော နာဘဝိဿ၊ န တံမူလဝိပ္ပဋိသာရဝသေန အဓိဂမန္တရာယော အဘဝိဿ.

ယန္နူနာတိ ပရိဝိတက္ကနတ္ထေ နိပါတောတိ အာဟ ‘‘ပရိဝိတက္ကဒဿနမေတ’’န္တိ. ‘‘ဓမ္မံ သုဏေယျ’’န္တိ ကိရိယာပဒေန ဝုစ္စမာနော ဧဝ ဟိ အတ္ထော ‘‘ယန္နူနာ’’တိ နိပါတပဒေန ဇောတီယတိ. အဟံ ယန္နူန ဓမ္မံ သုဏေယျန္တိ ယောဇနာ. ယန္နူနာတိ စ ယဒိ ပနာတိ အတ္ထော. ယဒိ ပနာတိ ဣဒမ္ပိ ဟိ တေန သမာနတ္ထမေဝ. ယံ ဓမ္မံ သုဏာတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥဠာရုဠာရဇနာတိ ခတ္တိယမဟာသာလာဒိဥဠာရုဠာရဇနာကိဏ္ဏာ. သစေ အယမ္ပိ ပဌမံ အာဂစ္ဆေယျ၊ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ နိသီဒိတုံ အရဟရူပေါတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆာ အာဂတေနာ’’တိ. သိက္ခတ္တယူပသံဟိတန္တိ အဓိသီလအဓိစိတ္တအဓိပညာသင်္ခါတသိက္ခတ္တယယုတ္တံ. ထောကံ ဓမ္မကထံ သုတွာ အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓာပိ သုတွာ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ သဝနကာရဏာ ဧတဒဟောသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ အထ ကသ္မာ ‘‘ဧကမန္တံ နိသိန္နဿ။ပေ။ ဧတဒဟောသီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တံ ပနဿ ယသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တန္တိ ပရိဝိတက္ကနံ.

သင်္ခေပကထာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဒုဒ္ဓါရံ အကတွာ သမာသတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ယေန ယေန အာကာရေနာတိ ယေန ယေန ပကာရေန. တေန တေန မေ ဥပပရိက္ခတောတိ ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ၂.၄၂၊ ပါစိ. ၄၁၇၊ မဟာနိ. ၃၊ စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၄၇) စ အာဒိနာ ယေန ယေန အာကာရေန ကာမေသု အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ဂုဏံ ပကာသေန္တံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ အဝဗုဇ္ဈာမိ၊ တေန တေန ပကာရေန ဥပပရိက္ခတော ဝီမံသန္တဿ မယှံ ဧဝံ ဟောတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌာတိ. သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒိသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သေဋ္ဌစရိယံ. ဧကမ္ပိ ဒိဝသန္တိ ဧကဒိဝသမတ္တမ္ပိ. အခဏ္ဍံ ကတွာတိ ဒုက္ကဋမတ္တဿပိ အနာပဇ္ဇနေန အခဏ္ဍိတံ ကတွာ၊ အခဏ္ဍအစ္ဆိဒ္ဒါဒိဘာဝါပါဒနေန ဝါ. အခဏ္ဍလက္ခဏဝစနဉှေတံ. စရိမကစိတ္တန္တိ စုတိစိတ္တံ. ကိဉ္စိပိ ဧကဒေသံ အသေသေတွာ ဧကန္တေနေဝ ပရိပူရေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. ကိလေသမလေန အမလီနံ ကတွာတိ တဏှာသံကိလေသာဒိနာ အသံကိလိဋ္ဌံ ကတွာ၊ စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တမ္ပိ သံကိလေသမလံ အနုပ္ပါဒေတွာ. အစ္စန္တမေဝ ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ ပရိဟရိတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ. တတော ဧဝ သင်္ခံ ဝိယ လိခိတန္တိ သင်္ခလိခိတံ. တေနာဟ ‘‘လိခိတသင်္ခသဒိသ’’န္တိ. ပရိယောဒါတဋ္ဌေန နိမ္မလဘာဝေန သင်္ခံ ဝိယ လိခိတံ ဓောတန္တိ သင်္ခလိခိတန္တိ အာဟ ‘‘ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂ’’န္တိ. ‘‘အဇ္ဈာဝသတာ’’တိ ပဒပ္ပယောဂေန အဂါရန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဂါရမဇ္ဈေ’’တိ. ဒါဌိကာပိ မဿုဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟေတွာ ‘‘မဿု’’တွေဝ ဝုတ္တံ၊ ဥတ္တရာဓရမဿုန္တိ အတ္ထော. ကသာယေန ရတ္တာနီတိ ကာသာယာနီတိ အာဟ ‘‘ကသာယရသပီတတာယာ’’တိ. ပရိဒဟိတွာတိ နိဝါသေတွာ စေဝ ပါရုပိတွာ စ. အဂါရဿ ဟိတန္တိ အဂါရဝါသော အဂါရံ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ တဿ ဝဍ္ဎိအာဝဟံ အဂါရဿ ဟိတံ.

၂၅. ဉာတိသာလောဟိတာတိအာဒီသု ‘‘အယံ အဇ္ဈတ္တိကော’’တိ ဇာနန္တိ၊ ဉာယန္တိ ဝါတိ ဉာတီ၊ လောဟိတေန သမ္ဗန္ဓာတိ သာလောဟိတာ. ပိတုပက္ခိကာ ဉာတီ၊ မာတုပက္ခိကာ သာလောဟိတာ. မာတုပက္ခိကာ ပိတုပက္ခိကာ ဝါ ဉာတီ၊ သဿုသသုရပက္ခိကာ သာလောဟိတာ. မိတ္တာယန္တီတိ မိတ္တာ၊ မိနန္တိ ဝါ သဗ္ဗဂုယှေသု အန္တော ပက္ခိပန္တီတိ မိတ္တာ. ကိစ္စကရဏီယေသု သဟဘာဝဋ္ဌေန အမာ ဟောန္တီတိ အမစ္စာ. မမာယတီတိ မာတာ၊ ပိယာယတီတိ ပိတာ. သရီရကိစ္စလေသေနာတိ ဥစ္စာရပဿာဝါဒိသရီရကိစ္စလေသေန. အနနုညာတံ ပုတ္တံ န ပဗ္ဗာဇေတီတိ ‘‘မာတာပိတူနံ လောကိယမဟာဇနဿ စ စိတ္တညထတ္တံ မာ ဟောတူ’’တိ န ပဗ္ဗာဇေတိ. တတောယေဝ စ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ တထာ ဝရော ဒိန္နော.

၂၆. ဓုရနိက္ခေပေနာတိ ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနာဒီသု ဓုရနိက္ခေပေန. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ပိယာယိတဗ္ဗောတိ ပိယောတိ အာဟ ‘‘ပီတိဇနနကော’’တိ. မနဿ အပ္ပါယနတော မနာပေါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကော’’တိ. သုခေဓိတော တရုဏဒါရကကာလေ၊ တတော ပရဉ္စ သပ္ပိခီရာဒိသာဒုရသမနုညဘောဇနာဒိအာဟာရသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဟတော. အထ ဝါ ဒဠှဘတ္တိကဓာတိဇနာဒိပရိဇနသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပရိစ္ဆေဒသမ္ပတ္တိယာ စ ဥဠာရပဏီတသုခပစ္စယူပဟာရေဟိ စ သုခေဓိတော၊ အကိစ္ဆေနေဝ ဒုက္ခပစ္စယဝိနောဒနေန သုခပရိဟတော. အဇ္ဈတ္တိကင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဝါ သုခေဓိတော၊ ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ သုခပရိဟတော.

ကိဉ္စီတိ ဧတဿ ဝိဝရဏံ ‘‘အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကလဘာဂ’’န္တိ. ယဒါ ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ ဗောဓနတ္ထော န ဟောတိ၊ တဒါ တဿ ပယောဂေ ‘‘သပ္ပိနော ဇာနာတိ၊ မဓုနော ဇာနာတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ သဒ္ဒတ္ထဝိဒူ ဣစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စိ ဒုက္ခေန နာနုဘောသီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ၊ အနုဘဝနတ္ထေ စ ဇာနနာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စိ ဒုက္ခေန နာနုဘောသီတိ ကေနစိ ဒုက္ခေန ကရဏဘူတေန ဝိသယံ နာနုဘောသီတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဟိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနဿ လောပေါ ကတော. တေနေဝ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဝိကပ္ပဒွယေပိ ပုရိမပဒဿ ဥတ္တရပဒေန သမာနဝိဘတ္တိလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. ယဒါ ပန ဇာနာတိ-သဒ္ဒေါ သရဏတ္ထော ဟောတိ၊ တဒါ သရဏတ္ထာနံ ဓာတုသဒ္ဒါနံ ပယောဂေ ‘‘မာတု သရတိ၊ ပိတု သရတိ၊ ဘာတု ဇာနာတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ သဒ္ဒသတ္ထဝိဒူ ဝဒန္တီတိ အာဟ ‘‘အထ ဝါ ကိဉ္စိ ဒုက္ခံ နဿရသီတိ အတ္ထော’’တိ၊ ကဿစိ ဒုက္ခဿ အနနုဘူတတ္တာ အတ္တနာ အနုဘူတံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဒုက္ခံ ပရိယေသမာနောပိ အဘာဝတောယေဝ နဿရသီတိ အတ္ထော. ဝိကပ္ပဒွယေပီတိ အနုဘဝနသရဏတ္ထဝသေန ဝုတ္တေ ဒုတိယတတိယဝိကပ္ပဒွယေ. ပုရိမပဒဿာတိ ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ပဒဿ. ဥတ္တရပဒေနာတိ ‘‘ဒုက္ခဿာ’’တိ ပဒေန. သမာနဝိဘတ္တိလောပေါတိ ဥတ္တရပဒေန သမာနဿ သာမိဝစနဿ လောပေါ. ‘‘ကဿစိ ဒုက္ခဿာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိကပ္ပဒွယေပိ ပုရိမပဒေ သာမိဝစနဿ လောပံ ကတွာ ‘‘ကိဉ္စိ ဒုက္ခဿာ’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတော. အနိစ္ဆကာတိ အနိစ္ဆန္တာ. ဧဝံ သန္တေတိ နနု မယံ သုဒိန္န သာမာဒီသု ကေနစိပိ ဥပါယေန အပ္ပဋိသာဓနေန အပ္ပဋိကာရေန မရဏေနပိ တယာ အကာမကာပိ ဝိနာ ဘဝိဿာမ၊ ဧဝံ သတိ. ယေနာတိ ယေန ကာရဏေန. ကိံ ပနာတိ ဧတ္ထ ကိန္တိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကေန ပန ကာရဏေနာ’’တိ.

၂၈. ဂန္ဓဗ္ဗနဋနာဋကာဒီနီတိ ဧတ္ထ ဂန္ဓဗ္ဗာ နာမ ဂါယနကာ၊ နဋာ နာမ ရင်္ဂနဋာ၊ နာဋကာ လင်္ဃနကာဒယော. ပရိစာရေဟီတိ ဧတ္ထ ပရိတော တတ္ထ တတ္ထ ယထာသကံ ဝိသယေသု စာရေဟီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယာနိ စာရေဟီ’’တိအာဒိ. ပရိစာရေဟီတိ ဝါ သုခူပကရဏေဟိ အတ္တာနံ ပရိစာရေဟိ အတ္တနော ပရိစရဏံ ကာရေဟိ. တထာဘူတော စ ယသ္မာ လဠန္တော ကီဠန္တော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘လဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဝိသေသတော ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ဘောဂါ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဘောဂေ ဘုဉ္ဇန္တော’’တိ. ဒါနပ္ပဒါနာနီတိ ဧတ္ထ နိစ္စဒါနံ ဒါနံ နာမ၊ ဥပေါသထဒိဝသာဒီသု ဒါတဗ္ဗံ အတိရေကဒါနံ ပဒါနံ နာမ. ပဝေဏီရက္ခဏဝသေန ဝါ ဒီယမာနံ ဒါနံ နာမ၊ အတ္တနာဝ ပဋ္ဌပေတွာ ဒီယမာနံ ပဒါနံ နာမ. ပစုရဇနသာဓာရဏံ ဝါ နာတိဥဠာရံ ဒါနံ နာမ၊ အနညသာဓာရဏံ အတိဥဠာရံ ပဒါနံ နာမ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သီလာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. နတ္ထိ ဧတဿ ဝစနပ္ပဋိဝစနသင်္ခါတော အာလာပသလ္လာပေါတိ နိရာလာပသလ္လာပေါ.

၃၀. ဗလံ ဂါဟေတွာတိ ဧတ္ထ ဗလဂ္ဂဟဏံ နာမ ကာယဗလဿ ဥပ္ပါဒနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကာယဗလံ ဇနေတွာ’’တိ. အဿုမုခန္တိ အဿူနိ မုခေ ဧတဿာတိ အဿုမုခေါ၊ တံ အဿုမုခံ၊ အဿုကိလိန္နမုခန္တိ အတ္ထော. ဂါမောယေဝ ဂါမန္တသေနာသနံ ဂါမပရိယာပန္နတ္တာ ဂါမန္တသေနာသနဿ. အတိရေကလာဘပဋိက္ခေပေနာတိ ‘‘ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တဘိက္ခာဟာရလာဘတော အဓိကလာဘော သံဃဘတ္တာဒိအတိရေကလာဘော၊ တဿ ပဋိက္ခေပေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘စုဒ္ဒသ ဘတ္တာနိ ပဋိက္ခိပိတွာ’’တိ. သံဃဘတ္တံ ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ နိမန္တနဘတ္တံ သလာကဘတ္တံ ပက္ခိကံ ဥပေါသထိကံ ပါဋိပဒိကံ အာဂန္တုကဘတ္တံ ဂမိကဘတ္တံ ဂိလာနဘတ္တံ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ ဝိဟာရဘတ္တံ ဓုရဘတ္တံ ဝါရဘတ္တန္တိ ဣမာနိ စုဒ္ဒသ ဘတ္တာနိ. တတ္ထ သကလဿ သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ သံဃဘတ္တံ. ကတိပယေ ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ. ဧကသ္မိံ ပက္ခေ ဧကဒိဝသံ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ပက္ခိကံ. ဥပေါသထေ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဥပေါသထိကံ. ပါဋိပဒဒိဝသေ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ပါဋိပဒိကံ. ဝိဟာရံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဝိဟာရဘတ္တံ. ဓုရဂေဟေယေဝ ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဓုရဘတ္တံ. ဂါမဝါသီအာဒီဟိ ဝါရေန ဒါတဗ္ဗံ ဘတ္တံ ဝါရဘတ္တံ.

အထ ‘‘ဂဟပတိစီဝရံ ပဋိက္ခိပိတွာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. ဂဟဏေ ဟိ သတိ ပဋိက္ခေပေါ ယုဇ္ဇေယျ၊ န စ ပဌမဗောဓိယံ ဂဟပတိစီဝရဿ ပဋိဂ္ဂဟဏံ အနုညာတံ ပရတော ဇီဝကဝတ္ထုသ္မိံ အနုညာတတ္တာ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ဇီဝကဝတ္ထုသ္မိံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၃၇) ‘‘ဘဂဝတော ဟိ ဗုဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣဒံ ဝတ္ထံ၊ ဧတ္ထန္တရေ ဝီသတိ ဝဿာနိ န ကောစိ ဂဟပတိစီဝရံ သာဒိယိ၊ သဗ္ဗေ ပံသုကူလိကာဝ အဟေသု’’န္တိ. သုဒိန္နော စ ပဌမဗောဓိယံယေဝ ပဗ္ဗဇိတော. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘သုဒိန္နော ဟိ ဘဂဝတော ဒွါဒသမေ ဝဿေ ပဗ္ဗဇိတော၊ ဝီသတိမေ ဝဿေ ဉာတိကုလံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော၊ သယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဋ္ဌဝဿိကော ဟုတွာ’’တိ. တသ္မာ ‘‘ဂဟပတိစီဝရံ ပဋိက္ခိပိတွာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – အနနုညာတေပိ ဂဟပတိစီဝရေ ပံသုကူလိကင်္ဂသမာဒါနဝသေန ဂဟပတိစီဝရံ ပဋိက္ခိတ္တံ နာမ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဟပတိစီဝရံ ပဋိက္ခိပိတွာ’’တိ.

လောလုပ္ပစာရံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ကုသလဘဏ္ဍဿ ဘုသံ ဝိလုမ္ပနဋ္ဌေန လောလုပ္ပံ ဝုစ္စတိ တဏှာ၊ လောလုပ္ပေန စရဏံ လောလုပ္ပစာရော၊ တဏှာဝသေန ဃရပဋိပါဋိံ အတိက္ကမိတွာ ဘိက္ခာယ စရဏံ၊ တံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဃရပဋိပါဋိယာ ဘိက္ခာယ ပဝိသတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ အာရညိကင်္ဂါဒိပဓာနင်္ဂဝသေန သေသဓုတင်္ဂါနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝဇ္ဇီနန္တိ ရာဇာနော အပေက္ခိတွာ သာမိဝစနံ ကတံ၊ ဝဇ္ဇီရာဇူနန္တိ အတ္ထော. ဇနပဒ-သဒ္ဒဿ တံနိဝါသီသုပိ ပဝတ္တနတော ‘‘ဝဇ္ဇီသူ’’တိ ဇနပဒါပေက္ခံ ဘုမ္မဝစနံ၊ ဝဇ္ဇိနာမကေ ဇနပဒေတိ အတ္ထော.

ဥပဘောဂပရိဘောဂူပကရဏမဟန္တတာယာတိ ပဉ္စကာမဂုဏသင်္ခါတာနံ ဥပဘောဂါနဉ္စေဝ ဟတ္ထိအဿရထဣတ္ထိယာဒိဥပဘောဂူပကရဏာနဉ္စ မဟန္တတာယ. ဥပဘောဂူပကရဏာနေဝ ဟိ ဣဓ ပရိဘောဂူပကရဏသဒ္ဒေန ဝုတ္တာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘ယေ ဟိ တေသံ ဥပဘောဂါ၊ ယာနိ စ ဥပဘောဂူပကရဏာနိ၊ တာနိ မဟန္တာနီ’’တိ. ‘‘ဥပဘောဂါ ဟတ္ထိအဿရထဣတ္ထီအာဒယော၊ ဥပဘောဂူပကရဏာနိ တေသမေဝ သုဝဏ္ဏာဒိဥပကရဏာနီ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သာရကာနီတိ သာရဘူတာနိ. နိဓေတွာတိ နိဒဟိတွာ၊ နိဓာနံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဒိဝသပရိဗ္ဗယသင်္ခါတဘောဂမဟန္တတာယာတိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗသင်္ခါတဘောဂါနံ မဟန္တတာယ. ဇာတရူပရဇတဿေဝ ပဟူတတာယာတိ ပိဏ္ဍပိဏ္ဍဝသေန စေဝ သုဝဏ္ဏမာသကရဇတမာသကာဒိဝသေန စ ဇာတရူပရဇတဿေဝ ပဟူတတာယ. ဝိတ္တီတိ တုဋ္ဌိ၊ ဝိတ္တိယာ ဥပကရဏံ ဝိတ္တူပကရဏံ၊ ပဟူတံ နာနာဝိဓာလင်္ကာရဘူတံ ဝိတ္တူပကရဏမေတေသန္တိ ပဟူတဝိတ္တူပကရဏာ. တေနာဟ ‘‘အလင်္ကာရဘူတဿာ’’တိအာဒိ. ဝေါဟာရဝသေနာတိ ဝဏိဇ္ဇာဝသေန ဝဍ္ဎိကတာဒိဝသေန. ဓနဓညဿ ပဟူတတာယာတိ သတ္တရတနသင်္ခါတဿ ဓနဿ သဗ္ဗပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏသင်္ဂဟိတဿ ဓညဿ စ ပဟူတတာယာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဝေဠုရိယဝဇိရပဝါဠာနိ သတ္တ ရတနာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. သာလိဝီဟိအာဒိ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ပုရက္ခတံ သဿဖလန္တိ ကတွာ၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော မုဂ္ဂမာသာဒိ အပရဏ္ဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကတ္တာတိ သေသဓုတင်္ဂပရိဝါရိတေန ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတဓုတင်္ဂေန သမန္နာဂတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘သပဒါနစာရံ စရိတုကာမော’’တိ.

၃၁. အန္တောဇာတတာယ ဝါ ဉာတိသဒိသီ ဒါသီတိ ဉာတိဒါသီ. ပူတိဘာဝေနေဝ လက္ခိတဗ္ဗဒေါသော ဝါ အာဘိဒေါသိကော၊ အဘိဒေါသံ ဝါ ပစ္စူသကာလံ ဂတော ပတ္တော အတိက္ကန္တောတိ အာဘိဒေါသိကော. တေနာဟ ‘‘ဧကရတ္တာတိက္ကန္တဿ ဝါ’’တိအာဒိ. ပူတိဘူတဘာဝေန ပရိဘောဂံ နာရဟတီတိ အပရိဘောဂါရဟော. ဆဍ္ဍနီယသဘာဝေ နိစ္ဆိတေပိ ပုစ္ဆာကာလေ သန္ဒေဟဝေါဟာရဝသေနေဝ ပုစ္ဆိတုံ ယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သစေ’’တိ. အရိယဝေါဟာရေနာတိ အရိယသမုဒါစာရေန. အရိယာ ဟိ မာတုဂါမံ ဘဂိနိဝါဒေန သမုဒါစရန္တိ. နိဿဋ္ဌပရိဂ္ဂဟန္တိ ပရိစ္စတ္တာလယံ.

‘‘အာကိရာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိညတ္တိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘သစေ တံ ဆဍ္ဍနီယဓမ္မ’’န္တိ ပရိယာယံ အမုဉ္စိတွာ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပယုတ္တဝါစာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပစ္စယပဋိသံယုတ္တာ ဝါစာ ပယုတ္တဝါစာ. ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ နိရပေက္ခဘာဝတော ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန ဝိသေသတော အပရိဘောဂါရဟတ္တာဝ ဝတ္ထုနော. အဂ္ဂအရိယဝံသိကောတိ အရိယဝံသပဋိပတ္တိပူရကာနံ အဂ္ဂေါ ဥတ္တမော. နိမီယတိ သညာယတီတိ နိမိတ္တံ၊ ယထာသလ္လက္ခိတော အာကာရောတိ အာဟ ‘‘ဂိဟိကာလေ သလ္လက္ခိတပုဗ္ဗံ အာကာရ’’န္တိ. ဟတ္ထပိဋ္ဌိအာဒီနိ ဩလောကယမာနာ ‘‘သာမိပုတ္တဿ မေ သုဒိန္နဿ ဝိယ သုဝဏ္ဏကစ္ဆပပိဋ္ဌိသဒိသာ ဣမာ ဟတ္ထပါဒပိဋ္ဌိယော၊ ဟရိတာလဝဋ္ဋိယော ဝိယ သုဝဋ္ဋိတာ အင်္ဂုလိယော၊ မဓုရော သရော’’တိ ဂိဟိကာလေ သလ္လက္ခိတပုဗ္ဗံ အာကာရံ အဂ္ဂဟေသိ သဉ္ဇာနိ သလ္လက္ခေသိ. ကသ္မာ ပန သာ ဉာတိဒါသီ ဒိသွာဝ န သဉ္ဇာနီတိ အာဟ ‘‘သုဒိန္နော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတေနာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတေန၊ ပဗ္ဗဇိတေနာတိ အတ္ထော. ဃရံ ပဝိသိတွာတိ ဂေဟသာမိနိယာ နိသီဒိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတံ အန္တောဂေဟံ ပဝိသိတွာ. ယဂ္ဃေတိ ဣမဿ အာရောစယာမီတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အာရောစနတ္ထေ နိပါတော’’တိ. ‘‘ယဂ္ဃေ ဇာနေယျာသီတိ သုဋ္ဌု ဇာနေယျာသီ’’တိပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. အာလပနေတိ ဒါသိဇနဿ အာလပနေ. တေနာဟ ‘‘ဧဝဉှီ’’တိအာဒိ.

၃၂. ဃရေသု သာလာ ဟောန္တီတိ ဃရေသု ဧကမန္တေ ဘောဇနသာလာ ဟောန္တိ ပါကာရပရိက္ခိတ္တာ သုသံဝိဟိတဒွါရဗန္ဓာ သုသမ္မဋ္ဌဝါလိကင်္ဂဏာ. ဥဒကကဉ္ဇိယန္တိ ဥဒကဉ္စ ကဉ္ဇိယဉ္စ. ကသ္မာ ပန ဤဒိသာယမေဝ သာလာယ အညတရံ ကုဋ္ဋမူလန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘န ဟိ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိအာဒိ. အသာရုပ္ပေ ဌာနေတိ ဘိက္ခူနံ အနနုစ္ဆဝိကေ ပဒေသေ. အတ္ထိ နု ခေါတိ နု-သဒ္ဒေါ ပုစ္ဆနတ္ထေ၊ ခေါ-သဒ္ဒေါ ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ဝုတ္တော. နုခေါတိ ဝါ နိပါတသမုဒါယော ပုစ္ဆနတ္ထော. တေန နာမ-သဒ္ဒဿ ပုစ္ဆနတ္ထတံ ဒဿေတိ. ယေသံ နော တွန္တိ ယေသံ နော ပုတ္တော တွံ. ဤဒိသေ ဌာနေတိ ကိဉ္စာပိ တံ ဌာနံ ဘိက္ခူနံ အနနုရူပံ န ဟောတိ၊ တထာပိ မာဒိသာနံ မဟာဘောဂကုလာနံ ပုတ္တဿ ပရကုလေ အာသနသာလာယံ နိသီဒိတွာ ဘောဇနံ နာမ အယုတ္တရူပန္တိ မညမာနော အာဟ. တေနေဝါဟ ‘‘နနု နာမ၊ တာတ သုဒိန္န၊ သကံ ဂေဟံ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. အညေနပိ ပကာရေန နာမသဒ္ဒဿ ပုစ္ဆနတ္ထတမေဝ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တထာ အတ္ထိ နု ခေါ တာတာ’’တိအာဒိ. တထာတိ သမုစ္စယတ္ထော. ဣဒါနိ နာမသဒ္ဒဿ မညနတ္ထတံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တထာ အတ္ထိ မညေ’’တိအာဒိ.

ဒုက္ခာဘိတုန္နတာယာတိ မာနသိကေန ဒုက္ခေန အဘိပီဠိတတ္တာ. ဧတမတ္ထန္တိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ၊ တာတ သုဒိန္န၊ အမှာကံ ဓန’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ. အနောကပ္ပနာမရိသနတ္ထဝသေနာတိ ဧတ္ထ အနောကပ္ပနံ အသဒ္ဒဟနံ. အမရိသနံ အသဟနံ. အနာဂတဝစနံ အနာဂတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ၊ အတ္ထော ပန ဝတ္တမာနကာလိကောဝ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စက္ခမ္ပီ’’တိ. န မရိသယာမီတိ န ဝိသဟာမိ. တံ န သုန္ဒရန္တိ ‘‘တဒါယ’’န္တိ ပါဌံ သန္ဓာယာဟ. အလံ၊ ဂဟပတိ၊ ကတံ မေ အဇ္ဇ ဘတ္တကိစ္စန္တိ ထေရော ဥက္ကဋ္ဌဧကာသနိကတာယ ပဋိက္ခိပန္တော ဧဝမာဟ. ဥက္ကဋ္ဌဧကာသနိကတာယာတိ စ ဣဒံ ဘူတကထနဝသေန ဝုတ္တံ ထေရဿ တထာဘာဝဒီပနတ္ထံ. မုဒုကဿပိ ဟိ ဧကာသနိကဿ ယာယ နိသဇ္ဇာယ ကိဉ္စိမတ္တမ္ပိ ဘောဇနံ ဘုတ္တံ၊ ဝတ္တသီသေနပိ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ ပုန ဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ‘‘အာသနံ ဝါ ရက္ခေယျ ဘောဇနံ ဝါ’’တိ. ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကောပိ သမာနောတိ နိဒဿနမတ္တမိဒံ၊ ထေရော သပဒါနစာရိကေသုပိ ဥက္ကဋ္ဌောယေဝ. ဥက္ကဋ္ဌသပဒါနစာရိကောပိ ဟိ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ အာဟဋဘိက္ခမ္ပိ အဂ္ဂဟေတွာဝ ဃရဒွါရေ ဌတွာ ပတ္တဝိဿဇ္ဇနမေဝ ကရောတိ၊ တသ္မာ ထေရော ဥက္ကဋ္ဌသပဒါနစာရိကတ္တာပိ သွာတနာယ ဘိက္ခံ နာဓိဝါသေတိ. အထ ကသ္မာ ‘‘အဓိဝါသေသီ’’တိ အာဟ ‘‘သစေ ဧကဘတ္တမ္ပိ န ဂဟေဿာမီ’’တိအာဒိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ မာတာပိတူနံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ အနုဂ္ဂဟံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဓုတင်္ဂဝိသုဒ္ဓိကာ န ဘဝန္တိ.

၃၃. မဇ္ဈိမပ္ပမာဏောတိ စတုဟတ္ထော ပုရိသော မဇ္ဈိမပ္ပမာဏော. ‘‘ဆဟတ္ထော’’တိပိ ကေစိ. တိရော ကရောန္တိ ဧတာယာတိ တိရောကရဏီတိ သာဏိပါကာရဝစနော အယံ တိရောကရဏီ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘တိရောကရဏိယန္တိ ကရဏတ္ထေ ဘုမ္မ’’န္တိ. ‘‘တိရောကရဏိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘တိရောကရဏိယ’’န္တိ ကရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ ဝုတ္တံ. တိရောကရဏီယ-သဒ္ဒေါ ဝါ အယံ သာဏိပါကာရပရိယာယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ. တံ ပရိက္ခိပိတွာတိ တံ သမန္တတော ခိပိတွာ၊ ပရိတော ဗန္ဓိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သမန္တတော ကတွာ’’တိ. ဝိဘတ္တိပတိရူပကောပိ နိပါတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တေနာတိ အယမ္ပိ ဝါ’’တိအာဒိ.

၃၄. ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော သုဒိန္နဿ ပိတာ သကေ နိဝေသနေ ပဏီတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဋိယာဒါပေတွာ အာယသ္မတော သုဒိန္နဿ ကာလံ အာရောစေသိ – ‘ကာလော၊ တာတ သုဒိန္န၊ နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တ’န္တိ’’ ဧဝံ ကာလာရောစနဿ ပါဠိယံ အနာရုဠှတ္တာ အာဟ – ‘‘ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ကာလာရောစနံ န ဝုတ္တ’’န္တိ. အာရောစိတေယေဝ ကာလေတိ ‘‘ကာလော၊ တာတ သုဒိန္န၊ နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တ’’န္တိ ကာလေ အာရောစိတေယေဝ. ဒွေ ပုဉ္ဇေတိ ကဟာပဏပုဉ္ဇဉ္စ သုဝဏ္ဏပုဉ္ဇဉ္စ.

ပေတ္တိကန္တိ ပိတိတော အာဂတံ ပေတ္တိကံ. နိဟိတန္တိ ဘူမိဂတံ. ပယုတ္တန္တိ ဝဍ္ဎိဝသေန ပယောဇိတံ. တဒ္ဓိတလောပံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘ပိတာမဟံ ဓနံ လဒ္ဓါ၊ သုခံ ဇီဝတိ သဉ္ဇယော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ တဒ္ဓိတလောပံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပိတာမဟတော အာဂတံ၊ ပိတာမဟဿ ဝါ ဣဒံ ပေတာမဟံ. ပဗ္ဗဇိတလိင်္ဂန္တိ သမဏဝေသံ. န ရာဇဘီတောတိ အပရာဓကာရဏာ န ရာဇကုလာ ဘီတော. ယေသံ သန္တကံ ဓနံ ဂဟိတံ၊ တေ ဣဏာယိကာ. ပလိဗုဒ္ဓေါ ပီဠိတော.

ဝိဘတ္တိပတိရူပကောတိ ‘‘တေနာ’’တိ ပဒံ သန္ဓာယာဟ. တံနိဒါနန္တိ တံ ဓနံ နိဒါနံ ကာရဏမဿာတိ တံနိဒါနံ. အဿာတိ ပစ္စတ္တဝစနဿ၊ ပဒဿ ဝါ. ဘယန္တိ စိတ္တဿ ဥတြသ္တာကာရေန ပဝတ္တဘယံ အဓိပ္ပေတံ၊ န ဉာဏဘယံ၊ နာပိ ‘‘ဘာယတိ ဧတသ္မာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အာရမ္မဏဘယန္တိ အာဟ ‘‘စိတ္တုတြာသောတိ အတ္ထော’’တိ. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ တေနေဝ စိတ္တုတြာသဘယေန သကလသရီရဿ ဆမ္ဘိတဘာဝေါ. ဝိသေသတော ပန ဟဒယမံသစလနန္တိ အာဟ ‘‘ကာယကမ္ပော ဟဒယမံသစလန’’န္တိ. လောမဟံသောတိ တေန ဘယေန တေန ဆမ္ဘိတတ္တေန သကလသရီရလောမာနံ ဟဋ္ဌဘာဝေါ၊ သော ပန နေသံ ဘိတ္တိယံ နာဂဒန္တာနံ ဝိယ ဥဒ္ဓံမုခတာတိ အာဟ ‘‘လောမာနံ ဟံသနံ ဥဒ္ဓဂ္ဂဘာဝေါ’’တိ.

၃၅. အတ္တနာတိ ပစ္စတ္တေ ကရဏဝစနံ၊ သယန္တိ အတ္ထော. ဒေဝစ္ဆရာနန္တိ အနစ္စန္တိယော သန္ဓာယာဟ. ဒေဝနာဋကာနန္တိ နစ္စန္တိယော၊ ပရိယာယဝစနံ ဝါ ဧတံ ဒေဝကညာနံ. သမုပ္ပန္နဗလဝသောကာ ဟုတွာတိ အယံ လောကော နာမ အတ္တာနံဝ စိန္တေတိ၊ တသ္မာ သာပိ ‘‘ဣဒါနိ အဟံ အနာထာ ဇာတာ’’တိ အတ္တာနံဝ စိန္တယမာနာ ‘‘အယံ အဇ္ဇ အာဂမိဿတိ၊ အဇ္ဇ အာဂမိဿတီ’’တိ အဋ္ဌ ဝဿာနိ ဗဟိ န နိက္ခန္တာ ဧတံ နိဿာယ မယာ ဒါရကောပိ န လဒ္ဓေါ၊ ယဿ အာနုဘာဝေန ဇီဝေယျာမိ၊ ဣတော စာမှိ ပရိဟီနာ အညတော စာတိ သမုပ္ပန္နဗလဝသောကာ ဟုတွာ. ကုလရုက္ခပတိဋ္ဌာပနေ ဗီဇသဒိသတ္တာ ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကော ပုတ္တော ဣဓ ဗီဇကောတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ကုလဝံသဗီဇကံ ဧကံ ပုတ္တ’’န္တိ. သံ နာမ ဓနံ၊ တဿ ပတီတိ သံပတိ၊ ဓနဝါ ဝိဘဝသမ္ပန္နော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဟိတာဝဟတ္တာ တဿ ဟိတန္တိ သာပတေယျံ၊ တဒေဝ ဓနံ ဝိဘဝေါတိ အာဟ – ‘‘ဣမံ သာပတေယျံ ဧဝံ မဟန္တံ အမှာကံ ဝိဘဝ’’န္တိ.

၃၆. ဣတ္ထီနံ ကုမာရီဘာဝပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ပစ္ဆိမဝယတော ဩရံ အသတိ ဝိဗန္ဓေ အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ဂဗ္ဘာသယသညိတေ တတိယေ အာဝတ္တေ ကတိပယာ လောဟိတပီဠကာ သဏ္ဌဟိတွာ အဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗာ ဧဝ ဘိဇ္ဇန္တိ၊ တတော လောဟိတံ ပဂ္ဃရတိ၊ တတ္ထ ဥတုသမညာ ပုပ္ဖသမညာ စာတိ အာဟ – ‘‘ပုပ္ဖန္တိ ဥတုကာလေ ဥပ္ပန္နလောဟိတဿ နာမ’’န္တိ. ဂဗ္ဘပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနေတိ ယသ္မိံ ဩကာသေ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိ၊ တသ္မိံ ပဒေသေ. သဏ္ဌဟိတွာတိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ. ဘိဇ္ဇန္တီတိ အဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗာ ဧဝ ဘိဇ္ဇန္တိ. အယဉှိ တာသံ သဘာဝေါ. ဒေါသေနာတိ လောဟိတမလေန. သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှီတိ ပဂ္ဃရိတလောဟိတတ္တာ အနာမယတ္တာ စ နဟာနတော ပရံ စတုတ္ထဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ သုဒ္ဓေ ဂဗ္ဘာသယေ. သုဒ္ဓေ ပန ဝတ္ထုမှိ မာတာပိတူသု ဧကဝါရံ သန္နိပတိတေသု ယာဝ သတ္တ ဒိဝသာနိ ခေတ္တမေဝ ဟောတိ ဂဗ္ဘသဏ္ဌဟနဿ ပရိတ္တဿ လောဟိတလေပဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ကေစိ ပန ‘‘အဍ္ဎမာသမတ္တမ္ပိ ခေတ္တမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဗာဟာယန္တိ အဓိကရဏေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ပုရာဏဒုတိယိကာယ ယာ ဗာဟာ၊ တတြ နံ ဂဟေတွာ’’တိ. ဥပယောဂတ္ထေ ဘုမ္မဝစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ ယထာ ‘‘သုဒိန္နဿ ပါဒေသု ဂဟေတွာ’’တိ.

ပုဗ္ဗေပိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနံ သဗ္ဘာဝတော အပညတ္တေ သိက္ခာပဒေတိ ပါရာဇိကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒေ အဋ္ဌပိတေ’’တိ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ – ‘‘ဘဂဝတော ကိရ ပဌမဗောဓိယ’’န္တိအာဒိ. ဧဝရူပန္တိ ပါရာဇိကပညတ္တိယာ အနုရူပံ. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ၊ သံဃာဒိသေသပညတ္တိယာ အနုရူပမ္ပိ အဇ္ဈာစာရံ နာကံသုယေဝ. တေနေဝါဟ – ‘‘အဝသေသေ ပဉ္စ ခုဒ္ဒကာပတ္တိက္ခန္ဓေ ဧဝ ပညပေသီ’’တိ. ဣဒဉ္စ ထုလ္လစ္စယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ လဟုကာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ သဗ္ဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပဉ္စာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အနဝသေသတော ပညတ္တတ္တာဝ. ပဌမဗောဓိယံ ပဉ္စန္နံ လဟုကာပတ္တီနံ သဗ္ဘာဝဝစနေနေဝ ဓမ္မသေနာပတိဿ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာစနာ ဝိသေသတော ဂရုကာပတ္တိပညတ္တိယာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသဿ စ ဟေတုဘူတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကေစိ ပန ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ ပန ဝတ္ထုသ္မိံ အဝသေသပဉ္စခုဒ္ဒကာပတ္တိက္ခန္ဓေ ဧဝ ပညပေသီတိ ဣဒံ ဒွါဒသမေ ဝဿေ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝုတ္ထဝဿေန ဘဂဝတာ တတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌဝဿဗ္ဘန္တရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ တတော ပုဗ္ဗေပိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သဗ္ဘာဝတော. တေနေဝ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ‘‘ဧကဘိက္ခုနာပိ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ ဝါ ပစ္ဆိမိကာယ တတ္ထ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆာမာတိ ဝဿစ္ဆေဒေါ ဝါ န ကတော’’တိ စ ‘‘သာမမ္ပိ ပစနံ သမဏသာရုပ္ပံ န ဟောတိ၊ န စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စ ဝုတ္တံ. အာရာဓယိံသူတိ စိတ္တံ ဂဏှိံသု၊ အဇ္ဈာသယံ ပူရယိံသု၊ ဟဒယဂါဟိနိံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇိံသူတိ အတ္ထော. ဧကံ သမယန္တိ ဧကသ္မိံ သမယေ၊ ပဌမဗောဓိယန္တိ အတ္ထော.

ယံ အာဒီနဝန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သိက္ခာပဒံ ပညပေန္တောတိ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒံ ပညပေန္တော. အာဒီနဝံ ဒဿေဿတီတိ ‘‘ဝရံ တေ၊ မောဃပုရိသ၊ အာသီဝိသဿ ဃောရဝိသဿ မုခေ အင်္ဂဇာတံ ပက္ခိတ္တံ၊ န တွေဝ မာတုဂါမဿ အင်္ဂဇာတေ အင်္ဂဇာတံ ပက္ခိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ယံ အာဒီနဝံ ဒဿေဿတိ. အဘိဝိညာပေသီတိ ဣမဿ ‘‘ပဝတ္တေသီ’’တိ အယမတ္ထော ကထံ လဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တနာပိ ဟီ’’တိအာဒိ. ကာယဝိညတ္တိစောပနတောတိ ကာယဝိညတ္တိဝသေန ပဝတ္တစလနတော. ကသ္မာ ပနေသ မေထုနဓမ္မေန အနတ္ထိကောပိ သမာနော တိက္ခတ္တုံ အဘိဝိညာပေသီတိ အာဟ – ‘‘တိက္ခတ္တုံ အဘိဝိညာပနဉ္စေသာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တိက္ခတ္တုံ အဘိဝိညာပနန္တိ မုတ္တိပါပနဝသေန တီသု ဝါရေသု မေထုနဓမ္မဿ ပဝတ္တနံ.

သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဒါနံ အဝဓာရဏဖလတ္တာ ဝိနာပိ ဧဝကာရံ အဝဓာရဏတ္ထော ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တေနေဝ အဇ္ဈာစာရေနာ’’တိ. အဋ္ဌ ဟိ ဂဗ္ဘကာရဏာနိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘မေထုနစောဠဂ္ဂဟဏံ၊ တနုသံသဂ္ဂေါ စ နာဘိအာမသနံ၊

ပါနံ ဒဿနသဝနံ၊ ဃာယနမိတိ ဂဗ္ဘဟေတဝေါ အဋ္ဌာ’’တိ.

ဣဒါနိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေတုကာမော အာဟ – ‘‘ကိံ ပန အညထာပိ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. နနု စ နာဘိပရာမသနမ္ပိ ကာယသံသဂ္ဂေါယေဝ၊ ကသ္မာ နံ ဝိသုံ ဝုတ္တန္တိ? ဥဘယေသံ ဆန္ဒရာဂဝသေန ကာယသံသဂ္ဂေါ ဝုတ္တော၊ ဣတ္ထိယာ ဆန္ဒရာဂဝသေန နာဘိပရာမသနံ၊ ဝတ္ထုဝသေန ဝါ တံ ဝိသုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကထံ ပန ကာယသံသဂ္ဂေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ၊ ကထဉ္စ တတ္ထ သုက္ကသောဏိတဿ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထိယော ဟီ’’တိအာဒိ. ဆန္ဒရာဂုပ္ပတ္တိဝသေန ဣတ္ထိယာ သုက္ကကောဋ္ဌာသော စလိတော ဟောတိ၊ သောပိ ဂဗ္ဘသဏ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတ္ထိသန္တာနေပိ ဟိ ရသာဒိသတ္တဓာတုယော လဗ္ဘန္တိယေဝ. တေနာဟ – ‘‘အင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနံ သာဒိယန္တိယောပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ’’တိ. ဂဏ္ဌိပဒေသု ပန ‘‘ကာယသံသဂ္ဂါဒိနာ သတ္တပ္ပကာရေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏေ ပိတု သုက္ကကောဋ္ဌာသံ ဝိနာ ဆန္ဒရာဂဝသေန မာတု ဝိကာရပ္ပတ္တံ လောဟိတမေဝ ဂဗ္ဘသဏ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယဿ အင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနံ သာဒိယိတွာ မာတာ ပုတ္တံ ပဋိလဘတိ၊ သစေ သော အပရေန သမယေန ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော ဟုတွာ တာဒိသံ ပိတရံ မနုဿဇာတိကံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ၊ ပိတုဃာတကောဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

တံ အသုစိံ ဧကဒေသံ မုခေန အဂ္ဂဟေသီတိ ပုရာဏစီဝရံ ဓောဝန္တီ တတ္ထ ယံ အသုစိံ အဒ္ဒသ၊ တံ အသုစိံ ဧကဒေသံ ပိဝိ. ‘‘ဝဋ္ဋတိ တုမှာကံ မေထုနဓမ္မော’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ကပ္ပတု ဝါ မာ ဝါ ကပ္ပတု၊ မယံ တေန အနတ္ထိကာ’’တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အနတ္ထိကာ မယံ ဧတေနာ’’တိ. ကိဉ္စာပိ နာဘိပရာမသနေ မေထုနရာဂေါ နတ္ထိ၊ တထာပိ နာဘိပရာမသနကာလေ ဖဿသာဒိယနဝသေန အဿာဒမတ္တံ တဿာ အဟောသီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ အညထာ ဂဗ္ဘသဏ္ဌဟနံ န သိယာ. ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ နာဘိပရာမသနေန မဏ္ဍဗျဿ နိဗ္ဗတ္တိ အဟောသိ၊ စဏ္ဍပဇ္ဇောတမာတု နာဘိယံ ဝိစ္ဆိကာ ဖရိတွာ ဂတာ၊ တေန စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ နိဗ္ဗတ္တိ အဟောသီတိ အာဟ ‘‘ဧတေနေဝ နယေနာ’’တိအာဒိ. ပုရိသံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဝါတပါနာဒိနာ ဒိသွာ ဝါ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ဝါ ပုရိသံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ. ရာဇောရောဓာ ဝိယာတိ သီဟဠဒီပေ ကိရ ဧကိဿာ ဣတ္ထိယာ တထာ အဟောသိ၊ တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ. အယန္တိ သုဒိန္နဿ ပုရာဏဒုတိယိကာ. ယံ သန္ဓာယာတိ ယံ အဇ္ဈာစာရံ သန္ဓာယ. သုက္ကံ သန္ဓာယ ‘‘မာတာပိတရော စ သန္နိပတိတာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတီတိ လောဟိတံ သန္ဓာယ. တတ္ထ သန္နိပတိတာ ဟောန္တီတိ အသဒ္ဓမ္မဝသေန ဧကသ္မိံ ဌာနေ သမာဂတာ သင်္ဂတာ ဟောန္တိ. မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတီတိ ဣဒံ ဥတုသမယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န လောကသမညာကရဇဿ လဂ္ဂနဒိဝသမတ္တံ. ဂန္ဓဗ္ဗောတိ တတြူပဂသတ္တော၊ ဂန္တဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တ-ကာရဿ ဓ-ကာရော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဂန္ဓနတော ဥပ္ပဇ္ဇနဂတိယာ နိမိတ္တုပဋ္ဌာနေန သူစနတော ဒီပနတော ဂန္ဓောတိ လဒ္ဓနာမေန ဘဝဂါမိကမ္မုနာ အဗ္ဗတိ ပဝတ္တတီတိ ဂန္ဓဗ္ဗော၊ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တော. ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ ဥပဂတော ဟောတိ. ဧတ္ထ စ န မာတာပိတူနံ သန္နိပါတံ ဩလောကယမာနော သမီပေ ဌိတော နာမ ဟောတိ၊ ကမ္မယန္တယန္တိတော ပန ဧကော သတ္တော တသ္မိံ ဩကာသေ နိဗ္ဗတ္တနကော ပုရိမဇာတိယံ ဌိတောယေဝ ဂတိနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပပတ္တာဘိမုခေါ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.

သန္နိပါတာတိ သမောဓာနေန သမာဂမေန. ဂဗ္ဘဿာတိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနကသတ္တဿ. ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနကသတ္တောပိ ဟိ ဂဗ္ဘောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ယထာ ခေါ ပနာနန္ဒ၊ အညာ ဣတ္ထိကာ နဝ ဝါ ဒသ ဝါ မာသေ ဂဗ္ဘံ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ဝိဇာယန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၀၅). ကတ္ထစိ ပန ဂဗ္ဘောတိ မာတုကုစ္ဆိ ဝုတ္တော. ယထာဟ –

‘‘ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ၊ ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ၊

အဗ္ဘုဋ္ဌိတောဝ သော ယာတိ၊ သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၃၆၃)၊ –

ဧတ္ထ စ ဂဗ္ဘတိ အတ္တဘာဝဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ဂဗ္ဘော၊ ကလလာဒိအဝတ္ထော ဓမ္မပ္ပဗန္ဓော၊ တံနိဿိတတ္တာ ပန သတ္တသန္တာနော ‘‘ဂဗ္ဘော’’တိ ဝုတ္တော ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ. တံနိဿယဘာဝတော မာတုကုစ္ဆိ ‘‘ဂဗ္ဘော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂဗ္ဘော ဝိယာတိ ဝါ. ယထာ ဟိ နိဝါသဋ္ဌာနတာယ သတ္တာနံ ဩဝရကော ‘‘ဂဗ္ဘော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ သတ္တာနံ ယာဝ အဘိဇာတိ နိဝါသဋ္ဌာနတာယ မာတုကုစ္ဆိ ‘‘ဂဗ္ဘော’’တိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ.

အာရက္ခဒေဝတာတိ တဿ အာရက္ခတ္ထာယ ဌိတာ ဒေဝတာ. အဿ တံ အဇ္ဈာစာရန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တထာ နိစ္ဆာရေသုန္တိ တထာ မဟန္တံ သဒ္ဒံ ကတွာ နိစ္ဆာရေသုံ. ကိဉ္စာပိ ဣဓ ပါဠိယံ အာကာသဋ္ဌဒေဝတာ ဝိသုံ န အာဂတာ၊ တထာပိ သဒ္ဒဿ အနုဿာဝနေ အယမနုက္ကမောတိ ဒဿေတုံ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝတာယော ဒွိဓာ ကတွာ အာကာသဋ္ဌဒေဝတာ ဝိသုံ ဝုတ္တာ. တေနေတ္ထ အာကာသဋ္ဌကာနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ စာတုမဟာရာဇိကာတိ ပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတဋ္ဌကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိဟာတိ နိပါတသမုဒါယော ဧဝံသဒ္ဒဿ အတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧဝ’’န္တိ. ခဏေန မုဟုတ္တေနာတိ ပဒဒွယံ ဝေဝစနဘာဝတော သမာနတ္ထမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကကောလာဟလမဟောသီတိ ဒေဝဗြဟ္မလောကေသု ဧကကောလာဟလမဟောသိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သော သဒ္ဒေါ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆိ၊ တထာပိ န သော မနုဿာနံ ဝိသယော တေသံ ရူပံ ဝိယ၊ တေနေဝ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကစ္စိ နော တွံ၊ အာဝုသော သုဒိန္န၊ အနဘိရတော’’တိ.

၃၇. ‘‘ဧဝံ မာတာပုတ္တာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သဖလာ အဟောသိ၊ ပိတာ ပန ဝိပ္ပဋိသာရာဘိဘူတော ဝိဟာသီ’’တိ ဝစနတော သုဒိန္နဿ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အရဟတ္တာဓိဂမော နာဟောသီတိ ဝိညာယတိ. ကေစိ ပန ‘‘ပုဗ္ဗေကတပုညတာယ စောဒိယမာနဿ ဘဗ္ဗကုလပုတ္တဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ သုဒိန္နော တံ ကုက္ကုစ္စံ ဝိနောဒေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ၊ တေနေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုညာတာ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ န သမေတိ. ပုဗ္ဗေကတပုညတာ စ အပ္ပမာဏံ တာဒိသဿပိ အန္တရာကတပါပကမ္မဿ ဝသေန အဇာတသတ္တုနော ဝိယ အဓိဂမန္တရာယဒဿနတော. ကတာကတာနုသောစနလက္ခဏံ ကုက္ကုစ္စံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈာစာရဟေတုကော ပစ္ဆာနုတာပေါ’’တိ. ကတံ အဇ္ဈာစာရံ ပဋိစ္စ အနုသောစနဝသေန ဝိရူပံ သရဏံ စိန္တနံ ဝိပ္ပဋိသာရောတိ အာဟ ‘‘ဝိပ္ပဋိသာရောတိပိ တဿေဝ နာမ’’န္တိ. ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကိရိယာတိ ကုကတံ၊ ကုကတမေဝ ကုက္ကုစ္စန္တိ အာဟ ‘‘ကုစ္ဆိတကိရိယာဘာဝတော ကုက္ကုစ္စ’’န္တိ. ပရိယာဒိန္နမံသလောဟိတတ္တာတိ ပရိက္ခီဏမံသလောဟိတတ္တာ. အဝိပ္ဖါရိကောတိ ဥဒ္ဒေသာဒီသု ဗျာပါရရဟိတော၊ အဗျာဝဋောတိ အတ္ထော. ဝဟစ္ဆိန္နောတိ ဆိန္နဝဟော၊ ဘာရဝဟနေန ဆိန္နက္ခန္ဓောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ တံ စိန္တယီတိ ‘‘ယဒိ အဟံ တံ ပါပံ န ကရိဿံ၊ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိယ ပရိပုဏ္ဏသီလော အဿ’’န္တိအာဒိနာ တံ တံ စိန္တယိ.

၃၈. ဧဝံဘူတန္တိ ကိသလူခါဒိဘာဝပ္ပတ္တံ. ဂဏသင်္ဂဏိကာပပဉ္စေနာတိ ဂဏေ ဇနသမာဂမေ သန္နိပတနံ ဂဏသင်္ဂဏိကာ၊ ဂဏသင်္ဂဏိကာယေဝ ပပဉ္စော ဂဏသင်္ဂဏိကာပပဉ္စော၊ တေန. ယဿာတိ ယေ အဿ. ကထာဖာသုကာတိ ဝိဿာသိကဘာဝေနေဝ ကထာကရဏေ ဖာသုကာ၊ သုခေန ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျာ၊ သုခသမ္ဘာသာတိ အတ္ထော. ပသာဒဿ ပမာဏတော ဦနာဓိကတ္တံ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗေသံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပသာဒပတိဋ္ဌာနောကာသဿ သမ္ပုဏ္ဏတ္တာ’’တိ. ဒါနီတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဧတရဟိ-သဒ္ဒေါ အတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဒါနီတိ နိပါတော’’တိ. နော-သဒ္ဒေါပိ နု-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပုစ္ဆနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကစ္စိ နု တွ’’န္တိ. တမေဝ အနဘိရတိန္တိ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပုစ္ဆိတံ တမေဝ ဂိဟိဘာဝပတ္ထနာကာရံ အနဘိရတိံ. ‘‘တမေဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိကုသလာန’’န္တိအာဒိ. အဓိကုသလာ ဓမ္မာ သမထဝိပဿနာဒယော. အတ္ထီတိ ဝိသယဘာဝေန စိတ္တေ ပရိဝတ္တနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပါပဿ ဝတ္တမာနတံ သန္ဓာယ၊ အတ္ထိ ဝိသယဘာဝေန စိတ္တေ ပရိဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘နိစ္စကာလံ အဘိမုခံ ဝိယ မေ တိဋ္ဌတီ’’တိ.

ယံ တွန္တိ ဧတ္ထ ယန္တိ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတော၊ ကရဏတ္ထေ ဝါ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ပါပေနာ’’တိ. အနေကပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ကာရဏဝစနောတိ အာဟ ‘‘အနေကကာရဏေနာ’’တိ. ဝိရာဂတ္ထာယာတိ ဘဝဘောဂေသု ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. နော ရာဂေန ရဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဘဝဘောဂေသုယေဝ ရာဂေန အရဉ္ဇနတ္ထာယ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသူတိ အဓိပ္ပါယိကမတ္တံ သဗ္ဗပဒေသု အတိဒိဿတိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ပရိယာယဝစနမတ္တန္တိ ‘‘ဝိသံယောဂါယာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗပဒေသု ‘‘ကိလေသေဟိ ဝိသံယုဇ္ဇနတ္ထာယာ’’တိအာဒိနာ ပဒတ္ထဝိဘာဝနဝသေန ဝုတ္တပရိယာယဝစနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. န သံယုဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ကိလေသေဟိ န သံယုဇ္ဇနတ္ထာယ. အဂ္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ကိလေသေ အဂ္ဂဟဏတ္ထာယ၊ ဘဝဘောဂေ ဝါ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဂ္ဂဟဏတ္ထာယ. န သင်္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရနိဗ္ဗာနမေဝါတိ သင်္ခါရေဟိ နိက္ခန္တံ ဝိဝိတ္တံ၊ တတောယေဝ လောကတော ဥတ္တိဏ္ဏတ္တာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗာနံ. မဒနိမ္မဒနာယာတိ ဝါတိ ဧတ္ထ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထေန ဝါ-သဒ္ဒေန အာဒိအတ္ထေန ဣတိ-သဒ္ဒေန ဝါ ‘‘ပိပါသဝိနယာယာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေန အရိယမဂ္ဂေန ပဟီယမာနာ ရာဂမာနမဒါဒယော တံ ပတွာ ပဟီယန္တိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တံ အာဂမ္မာတိ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ပဋိစ္စ အရိယမဂ္ဂဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဟေတု. မာနမဒပုရိသမဒါဒယောတိ ဧတ္ထ ဇာတိအာဒိံ နိဿာယ သေယျဿ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမာနောယေဝ မဒဇနနဋ္ဌေန မဒေါတိ မာနမဒေါ. ပုရိသမဒေါ ဝုစ္စတိ ပုရိသမာနော၊ ‘‘အဟံ ပုရိသော’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကမာနော. ‘‘အသဒ္ဓမ္မသေဝနသမတ္ထတံ နိဿာယ ပဝတ္တော မာနော၊ ရာဂေါ ဧဝ ဝါ ပုရိသမဒေါ’’တိ ကေစိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗလမဒယောဗ္ဗနမဒါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. မဟာဂဏ္ဌိပဒေ ပန မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ စ ‘‘ပုရိသမဒေါ နာမ သမ္ဘဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ဣဓ ယုတ္တံ ဝိယ န ဒိဿတိ. န ဟိ ‘‘ဘဂဝတာ သမ္ဘဝဿ ဝိနာသာယ ဓမ္မော ဒေသိတော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နိမ္မဒါတိ ဝိဂတမဒဘာဝါ. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အမဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. မဒါ နိမ္မဒီယန္တိ ဧတ္ထ အမဒဘာဝံ ဝိနာသံ ဂစ္ဆန္တီတိ မဒနိမ္မဒနော. ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ.

ကာမပိပါသာတိ ကာမာနံ ပါတုကမျတာ၊ ကာမတဏှာတိ အတ္ထော. အာလီယန္တိ အဘိရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန သေဝီယန္တီတိ အာလယာ၊ ပဉ္စ ကာမဂုဏာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စ ကာမဂုဏာလယာ’’တိ. ပဉ္စသု ဟိ ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေနေဝ ပဉ္စ ကာမဂုဏာပိ ပဟီနာ နာမ ဟောန္တိ၊ တေနေဝ ‘‘ယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပေသု ဆန္ဒရာဂေါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၃၂၃) ဝုတ္တံ. ပဉ္စကာမဂုဏေသု ဝါ အာလယာ ပဉ္စကာမဂုဏာလယာ. အာလီယန္တိ အလ္လီယန္တိ အဘိရမနဝသေန သေဝန္တီတိ အာလယာတိ ဟိ တဏှာဝိစရိတာနံ အဓိဝစနံ. တေဘူမကဝဋ္ဋန္တိ တီသု ဘူမီသု ကမ္မကိလေသဝိပါကာ ဝဋ္ဋနဋ္ဌေန ဝဋ္ဋံ. ဝိရဇ္ဇတီတိ ပလုဇ္ဇတိ. ‘‘ဝိရဇ္ဇတီတိ ကာမဝိနာသော ဝုတ္တော၊ နိရုဇ္ဈတီတိ ဧကပ္ပဟာရေန ဝိနာသော’’တိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ သာမညစောဒနာယပိ ‘‘တဏှာက္ခယော’’တိ အဓိကတတ္တာ တဏှာယ ဧဝ ဝိရဇ္ဇနံ နိရုဇ္ဈနဉ္စ ဝုတ္တံ.

စတဿော ယောနိယောတိ ဧတ္ထ ယောနီတိ ခန္ဓကောဋ္ဌာသဿပိ ကာရဏဿပိ ပဿာဝမဂ္ဂဿပိ နာမံ. ‘‘စတဿော နာဂယောနိယော (သံ. နိ. ၃.၃၄၂-၃၄၃) စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနိ နာမ. ‘‘ယောနိ ဟေသာ ဘူမိဇ ဖလဿ အဓိဂမာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၂၆) ဧတ္ထ ကာရဏံ. ‘‘န စာဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဗြူမိ၊ ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၄၅၇၊ ဓ. ပ. ၃၉၆) ဧတ္ထ ပဿာဝမဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ‘‘ယောနီ’’တိ အဓိပ္ပေတော. ယဝန္တိ တာယ သတ္တာ အမိဿိတာပိ သမာနဇာတိတာယ မိဿိတာ ဟောန္တီတိ ယောနိ. သာ ပန အတ္ထတော အဏ္ဍာဒိဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝိသိဋ္ဌော ခန္ဓာနံ ဘာဂသော ပဝတ္တိဝိသေသော၊ သာ စ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇသံသေဒဇဩပပါတိကဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘စတဿော ခေါ ဣမာ၊ သာရိပုတ္တ၊ ယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ ယောနိ ဇလာဗုဇာ ယောနိ သံသေဒဇာ ယောနိ ဩပပါတိကာ ယောနီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၂).

တတ္ထ အဏ္ဍေ ဇာတာ အဏ္ဍဇာ. ဇလာဗုမှိ ဇာတာ ဇလာဗုဇာ. သံသေဒေ ဇာတာ သံသေဒဇာ. ဝိနာ ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပတိတွာ ဝိယ နိဗ္ဗတ္တာတိ ဩပပါတိကာ. ဧတ္ထ စ ပေတလောကေ တိရစ္ဆာနေ မနုဿေသု စ အဏ္ဍဇာဒယော စတဿောပိ ယောနိယော သမ္ဘဝန္တိ၊ မနုဿေသု ပနေတ္ထ ကေစိဒေဝ ဩပပါတိကာ ဟောန္တိ မဟာပဒုမကုမာရာဒယော ဝိယ. အဏ္ဍဇာပိ ကောန္တပုတ္တာ ဒွေဘာတိယထေရာ ဝိယ၊ သံသေဒဇာပိ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တပေါက္ခရသာတိဗြာဟ္မဏပဒုမဝတီဒေဝီအာဒယော ဝိယ ကေစိဒေဝ ဟောန္တိ၊ ယေဘုယျေန ပန မနုဿာ ဇလာဗုဇာဝ. ပေတေသုပိ နိဇ္ဈာမတဏှိကပေတာနံ နိစ္စဒုက္ခာတုရတာယ ကာမသေဝနာ နတ္ထိ၊ တသ္မာ တေ ဂဗ္ဘသေယျကာ န ဟောန္တိ. ဇာလာဝန္တတာယ န တာသံ ကုစ္ဆိယံ ဂဗ္ဘော သဏ္ဌာတိ၊ တသ္မာ တေ ဩပပါတိကာယေဝ သံသေဒဇတာယပိ အသမ္ဘဝတော၊ အဝသေသပေတာ ပန စတုယောနိကာပိ ဟောန္တိ. ယထာ စ တေ၊ ဧဝံ ယက္ခာပိ သဗ္ဗစတုပ္ပဒပက္ခိဇာတိဒီဃဇာတိအာဒယောပိ သဗ္ဗေ စတုယောနိကာယေဝ. သဗ္ဗေ နေရယိကာ စ စတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိဒေဝါ စ ဩပပါတိကာယေဝ၊ ဘုမ္မဒေဝါ ပန စတုယောနိကာဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဒေဝမနုဿေသု သံသေဒဇဩပပါတိကာနံ အယံ ဝိသေသော – သံသေဒဇာ မန္ဒာ ဒဟရာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ၊ ဩပပါတိကာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဟုတွာ.

ပဉ္စ ဂတိယောတိ ဧတ္ထ သုကတဒုက္ကဋကမ္မဝသေန ဂန္တဗ္ဗာ ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဂတိယော. ယထာ ဟိ ကမ္မဘဝေါ ပရမတ္ထတော အသတိပိ ကာရကေ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ သိဒ္ဓေါ၊ တံသမင်္ဂိနာ သန္တာနလက္ခဏေန သတ္တေန ကတောတိ ဝေါဟရီယတိ၊ ဧဝံ ဥပပတ္တိဘဝလက္ခဏဂတိယော ပရမတ္ထတော အသတိပိ ဂမကေ တံတံကမ္မဝသေန ယေသံ တာနိ ကမ္မာနိ တေဟိ ဂန္တဗ္ဗာတိ ဝေါဟရီယန္တိ. အပိစ ဂတိဂတိ နိဗ္ဗတ္တိဂတိ အဇ္ဈာသယဂတိ ဝိဘဝဂတိ နိပ္ဖတ္တိဂတီတိ ဗဟုဝိဓာ ဂတိ နာမ. တတ္ထ ‘‘တံ ဂတိံ ပေစ္စ ဂစ္ဆာမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၈၄) စ ‘‘ယဿ ဂတိံ န ဇာနန္တိ၊ ဒေဝါ ဂန္ဓဗ္ဗမာနုသာ’’တိ (ဓ. ပ. ၄၂၀၊ သု. နိ. ၆၄၉) စ အယံ ဂတိဂတိ နာမ. ‘‘ဣမေသံ ခေါ ပနာဟံ ဘိက္ခူနံ သီလဝန္တာနံ နေဝ ဇာနာမိ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၀၈) အယံ နိဗ္ဗတ္တိဂတိ နာမ. ‘‘ဧဝမ္ပိ ခေါ တေ အဟံ ဗြဟ္မေ ဂတိဉ္စ ပဇာနာမိ စုတိဉ္စ ပဇာနာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၀၃) အယံ အဇ္ဈာသယဂတိ နာမ. ‘‘ဝိဘဝေါ ဂတိ ဓမ္မာနံ၊ နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီ’’တိ (ပရိ. ၃၃၉) အယံ ဝိဘဝဂတိ နာမ. ‘‘ဒွေယေဝ ဂတိယော သမ္ဘဝန္တိ အနညာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၈၊ ၂.၃၄၊ ၃.၂၀၀) အယံ နိပ္ဖတ္တိဂတိ နာမ. တာသု ဣဓ ဂတိဂတိ အဓိပ္ပေတာ၊ သာ ပန နိရယတိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယမနဥဿဒေဝါနံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမာ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဂတိယော. ကတမာ ပဉ္စ? နိရယော တိရစ္ဆာနယောနိ ပေတ္တိဝိသယော မနုဿာ ဒေဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၃).

တတ္ထ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဗြူဟေန္တောယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အယော၊ သုခံ. နတ္ထိ ဧတ္ထ အယောတိ နိရယော၊ တတော ဧဝ ရမိတဗ္ဗံ အဿာဒေတဗ္ဗံ တတ္ထ နတ္ထီတိ နိရတိအတ္ထေန နိရဿာဒဋ္ဌေန စ နိရယောတိ ဝုစ္စတိ. တိရိယံ အဉ္စိတာတိ တိရစ္ဆာနာ၊ ဒေဝမနုဿာဒယော ဝိယ ဥဒ္ဓံ ဒီဃာ အဟုတွာ တိရိယံ ဒီဃာတိ အတ္ထော. ပကဋ္ဌတော သုခတော အယနံ အပဂမော ပေစ္စဘာဝေါ၊ တံ ပေစ္စဘာဝံ ပတ္တာနံ ဝိသယောတိ ပေတ္တိဝိသယော၊ ပေတယောနိ. မနဿ ဥဿန္နတာယ မနုဿာ၊ သတိသူရဘာဝဗြဟ္မစရိယယောဂျတာဒိဂုဏဝသေန ဥပစိတမာနသတာယ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏစိတ္တတာယ မနုဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အယံ ပနတ္ထော နိပ္ပရိယာယတော ဇမ္ဗုဒီပဝါသီဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ – ‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ စ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ. ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁). တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ စ ဘဂဝန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ မဟာသာဝကာ စက္ကဝတ္တိနော အညေ စ မဟာနုဘာဝါ သတ္တာ တတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တေဟိ သမာနရူပါဒိတာယ ပန သဒ္ဓိံ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ ဣတရမဟာဒီပဝါသိနောပိ မနုဿာတွေဝ ပညာယိံသု.

အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘လောဘာဒီဟိ အလောဘာဒီဟိ စ သဟိတဿ မနဿ ဥဿန္နတာယ မနုဿာ. ယေ ဟိ သတ္တာ မနုဿဇာတိကာ၊ တေသု ဝိသေသတော လောဘာဒယော အလောဘာဒယော စ ဥဿန္နာ. တေ လောဘာဒိဥဿန္နတာယ အပါယမဂ္ဂံ၊ အလောဘာဒိဥဿန္နတာယ သုဂတိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂဉ္စ ပရိပူရေန္တိ၊ တသ္မာ လောဘာဒီဟိ အလောဘာဒီဟိ စ သဟိတဿ မနဿ ဥဿန္နတာယ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ စတုမဟာဒီပဝါသိနော သတ္တဝိသေသာ မနုဿာတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ. လောကိယာ ပန ‘‘မနုနော အပစ္စဘာဝေန မနုဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. မနု နာမ ပဌမကပ္ပိကော လောကမရိယာဒါယ အာဒိဘူတော သတ္တာနံ ဟိတာဟိတဝိဓာယကော ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗတာဝသေန ပိတုဋ္ဌာနိယော၊ ယော သာသနေ မဟာသမ္မတောတိ ဝုစ္စတိ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော၊ ပစ္စက္ခတော ပရမ္ပရာယ စ တဿ ဩဝါဒါနုသာသနိယံ ဌိတာ သတ္တာ ပုတ္တသဒိသတာယ ‘‘မနုဿာ၊ မာနုသာ’’တိ စ ဝုစ္စန္တိ. တတော ဧဝ ဟိ တေ ‘‘မာနဝါ မနုဇာ’’တိ စ ဝေါဟရီယန္တိ.

ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ အတ္တနော အတ္တနော ဒေဝါနုဘာဝသင်္ခါတေဟိ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟိ စ ဒိဗ္ဗန္တိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ ဇောတန္တီတိ ဒေဝါ. တတ္ထ ကာမဒေဝါ ကာမဂုဏေဟိ စေဝ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟိ စ၊ ဣတရေ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟေဝ ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သရဏန္တိ ဝါ ဂမိယန္တိ အဘိတ္ထဝီယန္တီတိ ဝါ ဒေဝါ. ဧတ္ထ စ နိရယဂတိဒေဝဂတိမနုဿဂတီဟိ သဒ္ဓိံ ဩကာသေန ခန္ဓာ ဝုတ္တာ. တိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယဂ္ဂဟဏေန ခန္ဓာနံ ဧဝ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ တေသံ တာဒိသဿ ပရိစ္ဆိန္နဿ ဩကာသဿ အဘာဝတော. ယတ္ထ ယတ္ထ ဝါ တေ အရညသမုဒ္ဒပဗ္ဗတပါဒါဒိကေ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တိ၊ တာဒိသဿ ဌာနဿ ဝသေန ဩကာသောပိ ဂဟေတဗ္ဗော. သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော နဝ သတ္တာဝါသာ စ ဟေဋ္ဌာ သံဝဏ္ဏိတနယာ ဧဝ. အပရာပရဘာဝါယာတိ အပရာပရံ ယောနိအာဒိတော ယောနိအာဒိဘာဝါယ. အာဗန္ဓနံ ဂဏ္ဌိကရဏံ၊ သံသိဗ္ဗနံ တုန္နကရဏံ. တဏှာယ နိက္ခန္တံ တတ္ထ တဿာ သဗ္ဗသော အဘာဝတော၊ နိက္ခမနဉ္စဿ တဏှာယ ဝိသံယောဂေါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိသံယုတ္တ’’န္တိ.

ကာမာနံ ပဟာနန္တိ ဧတ္ထ ကာမဂ္ဂဟဏေန ကာမီယတီတိ ကာမော၊ ကာမေတီတိ ကာမောတိ ဒုဝိဓဿပိ ကာမဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုကာမာနံ ကိလေသကာမာနဉ္စ ပဟာန’’န္တိ. ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာနဉ္စေတ္ထ တေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမသညာနန္တိ ကာမေသု၊ ကာမသဟဂတာနံ ဝါ သညာနံ. ပရိညာတိ တိဝိဓာပိ ပရိညာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဉာတတီရဏပဟာနဝသေန တိဝိဓာ ပရိညာ’’တိ. တတ္ထ ကတမာ ဉာတပရိညာ? သဗ္ဗံ တေဘူမကံ နာမရူပံ ‘‘ဣဒံ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပံ၊ န ဣတော ဘိယျော၊ ဣဒံ နာမံ၊ ဧတ္တကံ နာမံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဘူတုပါဒါယဘေဒံ ရူပံ ဖဿာဒိဘေဒံ နာမဉ္စ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ၊ ကမ္မာဝိဇ္ဇာဒိကဉ္စဿ ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ၊ အယံ ဉာတပရိညာ.

ကတမာ တီရဏပရိညာ? ဧဝံ ဉာတံ ကတွာ တံ သဗ္ဗံ တီရေတိ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတောတိ ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ၊ အယံ တီရဏပရိညာ နာမ. ကတမာ ပဟာနပရိညာ? ဧဝံ တီရယိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသ္မိံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ၊ အယံ ပဟာနပရိညာ. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယော ဝါ ဉာတပရိညာ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိအာဒယော၊ ကလာပသမ္မသနာဒိအနုလောမပရိယောသာနာ ဝါ ပညာ တီရဏပရိညာ၊ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ နိပ္ပရိယာယေန ပဟာနပရိညာ. ဣဓ ပန ကာမသညာနံ သဘာဝလက္ခဏပဋိဝေဓဝသေန အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဝသေန စ ပဝတ္တမာနာနံ ဉာတတီရဏပရိညာနမ္ပိ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ မဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈနတော မဂ္ဂက္ခဏံယေဝ သန္ဓာယ တိဝိဓာပိ ပရိညာ ဝုတ္တာ. တေနေဝ ‘‘ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ကိလေသက္ခယကရော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါဝ ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ.

ကာမေသု၊ ကာမေ ဝါ ပါတုမိစ္ဆာ ကာမပိပါသာတိ အာဟ – ‘‘ကာမေသု ပါတဗျတာနံ၊ ကာမေ ဝါ ပါတုမိစ္ဆာန’’န္တိ. ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသူတိ ‘‘ကာမာနံ ပဟာနံ အက္ခာတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု. တီသု ဌာနေသူတိ ‘‘ဝိရာဂါယ ဓမ္မော ဒေသိတော၊ နော သရာဂါယ၊ ဝိသံယောဂါယ ဓမ္မော ဒေသိတော၊ နော သံယောဂါယ၊ အနုပါဒါနာယ ဓမ္မော ဒေသိတော၊ နော သဥပါဒါနာယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဌာနေသု. ဝိပ္ပဋိသာရံ ကရောတီတိ ဧဝံ တံ ပါပံ ဝိပ္ပဋိသာရံ ဥပ္ပါဒေတိ. ကီဒိသံ ဝိပ္ပဋိသာရံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘ဤဒိသေပိ နာမာ’’တိအာဒိ.

၃၉. နေဝ ပိယကမျတာယာတိ အတ္တနိ သတ္ထု နေဝ ပိယဘာဝကာမတာယ. န ဘေဒပုရေက္ခာရတာယာတိ န သတ္ထု တေန ဘိက္ခုနာ ဘေဒနာဓိပ္ပါယပုရေက္ခာရတာယ. န ကလိသာသနာရောပနတ္ထာယာတိ န ဒေါသာရောပနတ္ထာယ. ကလီတိ ကောဓဿေတံ အဓိဝစနံ၊ တဿ သာသနံ ကလိသာသနံ၊ ကောဓဝသေန ဝုစ္စမာနော ဂရဟဒေါသော. ဝေလန္တိ သိက္ခာပဒဝေလံ. မရိယာဒန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သိက္ခာပဒဉှိ အနတိက္ကမနီယဋ္ဌေန ‘‘ဝေလာ၊ မရိယာဒါ’’တိ စ ဝုစ္စတိ.

အဇ္ဈာစာရဝီတိက္ကမောတိ မေထုနဝသေန ပဝတ္တအဇ္ဈာစာရသင်္ခါတော ဝီတိက္ကမော. ပကရဏေတိ ဧတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ အာရမ္ဘဝစနောတိ အာဟ ‘‘ကတ္တုံ အာရဘတီ’’တိ. ကတ္ထစိ ဥပသဂ္ဂေါ ဓာတုအတ္ထမေဝ ဝဒတိ၊ န ဝိသေသတ္ထဇောတကောတိ အာဟ ‘‘ကရောတိယေဝ ဝါ’’တိ. ဇာတိယာတိ ခတ္တိယာဒိဇာတိယာ. ဂေါတ္တေနာတိ ဂေါတမကဿပါဒိဂေါတ္တေန. ကောလပုတ္တိယေနာတိ ခတ္တိယာဒိဇာတီသုယေဝ သက္ကကုလသောတ္ထိယကုလာဒိဝိသိဋ္ဌကုလာနံ ပုတ္တဘာဝေန. ယသဿီတိ မဟာပရိဝါရော. ပေသလန္တိ ပိယသီလံ. အဝိကမ္ပမာနေနာတိ ပဋိဃာနုနယေဟိ အကမ္ပမာနေန. ယဿ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထိ၊ တံ ဗုဒ္ဓါ ‘‘မောဃပုရိသာ’’တိ ဝဒန္တိ အရိဋ္ဌလာဠုဒါယီအာဒိကေ ဝိယ. ဥပနိဿယေ သတိပိ တသ္မိံ ခဏေ မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ အသတိ ‘‘မောဃပုရိသာ’’တိ ဝဒန္တိယေဝ ဓနိယဥပသေနတ္ထေရာဒိကေ ဝိယ. သုဒိန္နဿ ပန တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော သမုစ္ဆိန္နောယေဝ၊ တေန နံ ‘‘မောဃပုရိသာ’’တိ အာဟ.

သမဏကရဏာနံ ဓမ္မာနန္တိ ဟိရောတ္တပ္ပါဒီနံ. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနဂ္ဂဟဏေန ပဋိဝေဓသာသနဿ ဂဟိတတ္တာ သာသနာနန္တိ ပဋိပတ္တိပရိယတ္တိသာသနာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဝိန္တိ တေသံ ပဘဿရကရဏံ ဆဝိံ. ကိံ တန္တိ အာဟ ‘‘ဆာယ’’န္တိ၊ တေသံ ပကာသကံ ဩဘာသန္တိ အတ္ထော. ကိံ တန္တိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရဘာဝ’’န္တိ. ဆဝိမနုဂတံ အနုစ္ဆဝိကံ. ပတိရူပန္တိအာဒီသုပိ ‘‘တေသ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သမဏာနံ ကမ္မံ သာမဏကံ၊ န သာမဏကံ အဿာမဏကံ. ကထံ-သဒ္ဒယောဂေန ‘‘န သက္ခိဿသီ’’တိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. ‘‘နာမ-သဒ္ဒယောဂေနာ’’တိ စ ဝဒန္တိ.

ဒယာလုကေနာတိ အနုကမ္ပာယ သဟိတေန. ပရိဘာသန္တောတိ ဂရဟန္တော. နိရုတ္တိနယေန အာသီဝိသ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာသု သီဃ’’န္တိအာဒိ. ဧတဿာတိ အာသီဝိသဿ. အာဂစ္ဆတီတိ ယော တေန ဒဋ္ဌော၊ တံ ပတိအာဂစ္ဆတိ. အာသိတ္တဝိသောတိပိ အာသီဝိသော၊ သကလကာယေ အာသိဉ္စိတွာ ဝိယ ဌပိတဝိသော ပရဿ စ သရီရေ အာသိဉ္စနဝိသောတိ အတ္ထော. အသိတဝိသောတိပိ အာသီဝိသော. ယံ ယဉှိ ဧတေန အသိတံ ဟောတိ ပရိဘုတ္တံ၊ တံ ဝိသမေဝ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ အသိတံ ဝိသံ ဧတဿာတိ အသိတဝိသောတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အာသီဝိသော’’တိ နိရုတ္တိနယေန ဝုတ္တံ. အသိသဒိသဝိသောတိပိ အာသီဝိသော၊ အသိ ဝိယ တိခိဏံ ပရဿ မမ္မစ္ဆေဒနသမတ္ထံ ဝိသံ ဧတဿာတိ အာသီဝိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာသီတိ ဝါ ဒါဌာ ဝုစ္စတိ၊ တတ္ထ သန္နိဟိတဝိသောတိ အာသီဝိသော. သေသသပ္ပေဟိ ကဏှသပ္ပဿ မဟာဝိသတ္တာ အာသီဝိသဿာနန္တရံ ကဏှသပ္ပေါ ဝုတ္တော. သပ္ပမုခမ္ပိ အင်္ဂါရကာသု ဝိယ ဘယာဝဟတ္တာ အကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဌာနံ န ဟောတီတိ အကုသလကမ္မတော နိဝါရဏာဓိပ္ပါယေန သီလဘေဒတောပိ သုဒ္ဓသီလေ ဌိတဿ မရဏမေဝ ဝရတရန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အာသီဝိသဿ ကဏှသပ္ပဿ မုခေ အင်္ဂဇာတံ ပက္ခိတ္တံ ဝရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဗ္ဗဇိတေန ဟိ ကတပါပကမ္မံ ဘဂဝတော အာဏာတိက္ကမနတော ဝတ္ထုမဟန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကာသုန္တိ အာဝါဋောပိ ဝုစ္စတိ ရာသိပိ.

‘‘ကိန္နု သန္တရမာနောဝ၊ ကာသုံ ခဏသိ သာရထိ၊

ပုဋ္ဌော မေ သမ္မ အက္ခာဟိ၊ ကိံ ကာသုယာ ကရိဿသီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၃) –

ဧတ္ထ ဟိ အာဝါဋော ကာသု နာမ.

‘‘အင်္ဂါရကာသုံ အပရေ ဖုဏန္တိ၊ နရာ ရုဒန္တာ ပရိဒဍ္ဎဂတ္တာ’’တိ (ဇာ. ၂.၂၂.၄၆၂) –

ဧတ္ထ ရာသိ. ဣဓ ပန ဥဘယမ္ပိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါရပုဏ္ဏကူပေ အင်္ဂါရရာသိမှိ ဝါ’’တိ. ကဿတိ ခဏီယတီတိ ကာသု၊ အာဝါဋော. ကသီယတိ စီယတီတိ ကာသု၊ ရာသိ. ပဒိတ္တာယာတိ ဒိပ္ပမာနာယ. သံ-သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ သမန္တပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘သမန္တတော ပဇ္ဇလိတာယာ’’တိ.

ဣဒံ မာတုဂါမဿ အင်္ဂဇာတေ အင်္ဂဇာတပက္ခိပနံ နိဒါနံ ကာရဏမဿ နိရယုပပဇ္ဇနဿာတိ ဣတောနိဒါနံ၊ ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ. ပစ္စတ္တဝစနဿ တော-အာဒေသော ကတော၊ တဿ စ သမာသေပိ အလောပေါ. တတ္ထ နာမ တွန္တိ ဧတ္ထ တွံ-သဒ္ဒေါ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿသီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓမုပဂစ္ဆမာနော အတ္ထီတိ အာဟ ‘‘တွန္တိ တံသဒ္ဒဿ ဝေဝစန’’န္တိ. ‘‘ယံ တန္တိ ပန ပါဌော ယုတ္တရူပေါ’’တိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ယံ တန္တိ နာယံ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသော၊ ယထာ လောကေ ယံ ဝါ တံ ဝါတိ အဝညာတဝစနံ၊ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ယံ ဝါ တံ ဝါ ဟီဠိတံ အဝညာတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. နီစဇနာနန္တိ နိဟီနဂုဏာနံ သတ္တာနံ. ဂါမဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဂါမ-သဒ္ဒေန ဂါမဝါသိနော ဝုတ္တာ အဘေဒူပစာရေနာတိ အာဟ ‘‘ဂါမဝါသိကမနုဿာန’’န္တိ. ကိလေသပဂ္ဃရဏကံ ဓမ္မန္တိ ရာဂါဒိကိလေသဝိဿန္ဒနကဓမ္မံ. မေထုနဓမ္မော ဟိ ရာဂံ ပဂ္ဃရတိ. မေထုနဓမ္မဿ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ဩဠာရိကတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အသုခုမ’’န္တိ. အနိပုဏန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥဒကေ ဘဝံ ဩဒကံ. ကိံ တံ? ဥဒကကိစ္စန္တိ အာဟ – ‘‘ဥဒကကိစ္စံ အန္တိကံ အဝသာနံ အဿာ’’တိ. သမာပဇ္ဇိဿတီတိ အနာဂတဝစနံ နာမ-သဒ္ဒယောဂေန ကတန္တိ အာဟ – ‘‘သမာပဇ္ဇိဿတီတိ။ပေ။ နာမ-သဒ္ဒေန ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ. လောကေ မေထုနဓမ္မဿ အာဒိကတ္တာ ကောစိ ပဌမကပ္ပိကော၊ န ပနာယန္တိ အာဟ – ‘‘သာသနံ သန္ဓာယ ဝဒတီ’’တိ. ဗဟူနန္တိ ပုဂ္ဂလာပေက္ခံ၊ န ပန အကုသလာပေက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ဗဟူနံ ပုဂ္ဂလာန’’န္တိ.

ယံ အသံဝရံ ပဋိစ္စ ဒုဗ္ဘရတာဒုပ္ပေါသတာဒိ ဟောတိ၊ သော အသံဝရော ဒုဗ္ဘရတာဒိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ကာရဏေ ဖလူပစာရေနာတိ အာဟ – ‘‘ဒုဗ္ဘရတာဒီနံ ဝတ္ထုဘူတဿ အသံဝရဿာ’’တိ. ဝတ္ထုဘူတဿာတိ ကာရဏဘူတဿ. ဝသတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဟိ ကာရဏံ ဝတ္ထု. အတ္တာတိ စိတ္တံ သရီရဉ္စ၊ စိတ္တမေဝ ဝါ. ဒုဗ္ဘရတဉ္စေဝ ဒုပ္ပေါသတဉ္စ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္တနာ ပစ္စယဒါယကေဟိ စ ဒုက္ခေန ဘရိတဗ္ဗတံ ပေါသေတဗ္ဗတဉ္စ အာပဇ္ဇတိ. အသံဝရေ ဌိတော ဟိ ဧကစ္စော အတ္တနောပိ ဒုဗ္ဘရော ဟောတိ ဒုပ္ပေါသော၊ ဧကစ္စော ဥပဋ္ဌာကာနမ္ပိ. ကထံ? ယော ဟိ အမ္ဗိလာဒီနိ လဒ္ဓါ အနမ္ဗိလာဒီနိ ပရိယေသတိ၊ အညဿ ဃရေ လဒ္ဓံ အညဿ ဃရေ ဆဍ္ဍေန္တော သဗ္ဗံ ဂါမံ စရိတွာ ရိတ္တပတ္တောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇတိ၊ အယံ အတ္တနော ဒုဗ္ဘရော. ယော ပန သာလိမံသောဒနာဒီနံ ပတ္တေ ပူရေတွာ ဒိန္နေပိ ဒုမ္မုခဘာဝံ အနတ္တမနဘာဝမေဝ ဒဿေတိ၊ တေသံ ဝါ သမ္မုခါဝ တံ ပိဏ္ဍပါတံ ‘‘ကိံ တုမှေဟိ ဒိန္န’’န္တိ အပသာဒေန္တော သာမဏေရဂဟဋ္ဌာဒီနံ ဒေတိ၊ အယံ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဒုဗ္ဘရော. ဧတံ ဒိသွာ မနုဿာ ဒူရတောဝ ပရိဝဇ္ဇေန္တိ ‘‘ဒုဗ္ဘရော ဘိက္ခု န သက္ကာ ပေါသေတု’’န္တိ.

မဟိစ္ဆတန္တိ ဧတ္ထ မဟန္တာနိ ဝတ္ထူနိ ဣစ္ဆတိ၊ မဟတီ ဝါ ပနဿ ဣစ္ဆာတိ မဟိစ္ဆော၊ တဿ ဘာဝေါ မဟိစ္ဆတာ၊ သန္တဂုဏဝိဘာဝနတာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညုတာ စ. မဟိစ္ဆော ဟိ ဣစ္ဆာစာရေ ဌတွာ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနသီလဓုတဓမ္မာဒိဂုဏေ ဝိဘာဝေတိ၊ တာဒိသဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညုတာပိ ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ ‘‘သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ၊ ဧတံ မဟိစ္ဆတာလက္ခဏ’’န္တိ. သာ ပနေသာ မဟိစ္ဆတာ ‘‘ဣဓေကစ္စော သဒ္ဓေါ သမာနော ‘သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ ဣစ္ဆတိ၊ သီလဝါ သမာနော ‘သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ’’ ဣမိနာ နယေန အာဂတာယေဝ၊ တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဒုဿန္တပ္ပိယော ဟောတိ၊ ဝိဇာတမာတာပိဿ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ၊ မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော၊

သကဋေန ပစ္စယံ ဒေန္တု၊ တယောပေတေ အတပ္ပိယာ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၅၂၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၆၃၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၀၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၁၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၅)၊

သတ္တေဟိ ကိလေသေဟိ စ သင်္ဂဏနံ သမောဓာနံ သင်္ဂဏိကာတိ အာဟ – ‘‘ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စေဝ ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ စာ’’တိ. ကောသဇ္ဇာနုဂတော စ ဟောတီတိ ကုသီတဘာဝေန အနုဂတော ဟောတိ၊ ကုသီတဿ ဘာဝေါ ကောသဇ္ဇံ. အဋ္ဌကုသီတဝတ္ထုပါရိပူရိယာတိ ဧတ္ထ ကုစ္ဆိတံ သီဒတီတိ ကုသီတော ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. ယဿ ဓမ္မဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော ‘‘ကုသီတော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ သော ကုသီတဘာဝေါ ဣဓ ကုသီတ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော. ဝိနာပိ ဟိ ဘာဝဇောတနသဒ္ဒံ ဘာဝတ္ထော ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ပဋဿ သုက္က’’န္တိ၊ တသ္မာ ကုသီတဘာဝဝတ္ထူနီတိ အတ္ထော၊ ကောသဇ္ဇကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ –

‘‘ကမ္မံ ခေါ မေ ကတ္တဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ၊ ကမ္မံ ခေါ ပန မေ ကရောန္တဿ ကာယော ကိလမိဿတိ၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီတိ သော နိပဇ္ဇတိ၊ န ဝီရိယံ အာရဘတိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ၊ ဣဒံ ပဌမံ ကုသီတဝတ္ထု. အဟံ ခေါ ကမ္မံ အကာသိံ၊ ကမ္မံ ခေါ ပန မေ ကရောန္တဿ ကာယော ကိလန္တော၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ မဂ္ဂေါ ခေါ မေ ဂန္တဗ္ဗော ဘဝိဿတိ၊ မဂ္ဂံ ခေါ ပန မေ ဂစ္ဆန္တဿ ကာယော ကိလမိဿတိ၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ မဂ္ဂံ အဂမာသိံ၊ မဂ္ဂံ ခေါ ပန မေ ဂစ္ဆန္တဿ ကာယော ကိလန္တော၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော နာလတ္ထံ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ၊ တဿ မေ ကာယော ကိလန္တော အကမ္မညော၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော အလတ္ထံ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ၊ တဿ မေ ကာယော ဂရုကော အကမ္မညော မာသာစိတံ မညေ၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ ဥပ္ပန္နော ခေါ မေ အယံ အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော၊ အတ္ထိ ကပ္ပေါ နိပဇ္ဇိတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ၊ တဿ မေ ကာယော ဒုဗ္ဗလော အကမ္မညော၊ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီတိ သော နိပဇ္ဇတိ၊ န ဝီရိယံ အာရဘတိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ. ဣဒံ အဋ္ဌမံ ကုသီတဝတ္ထု’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၄၊ အ. နိ. ၈.၈၀) –

ဧဝမာဂတာနိ ‘‘ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဩသီဒနာနိ ဥပရူပရိ ကောသဇ္ဇကာရဏတ္တာ အဋ္ဌ ကုသီတဝတ္ထူနိ နာမ၊ တေသံ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

သုဘရော ဟောတိ သုပေါသောတိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေဟိ စ သုခေန ဘရိတဗ္ဗော ပေါသေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. သံဝရေ ဌိတော ဟိ ဧကစ္စော အတ္တနောပိ သုဘရော ဟောတိ သုပေါသော၊ ဧကစ္စော ဥပဋ္ဌာကာနမ္ပိ. ကထံ? ယော ဟိ ယံ ကိဉ္စိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ လဒ္ဓါ တုဋ္ဌစိတ္တောဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မံ ကရောတိ၊ အယံ အတ္တနော သုဘရော. ယော ပန ပရေသမ္ပိ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ဒါနံ အဟီဠေတွာ အတ္တမနော ဝိပ္ပသန္နမုခေါ ဟုတွာ ဧတေသံ သမ္မုခါဝ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ယာတိ၊ အယံ ဥပဋ္ဌာကာနံ သုဘရော. ဧတံ ဒိသွာ မနုဿာ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထာ ဟောန္တိ၊ ‘‘အမှာကံ ဘဒန္တော သုဘရော၊ ထောကထောကေနပိ တုဿတိ၊ မယမေဝ နံ ပေါသေဿာမာ’’တိ ပဋိညံ ကတွာ ပေါသေန္တိ. အပ္ပိစ္ဆတန္တိ ဣစ္ဆာဝိရဟိတတ္တံ. ဧတ္ထ ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယ၊ အတ္ထော ပန နိရဝသေသော. အပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ အဘာဝတ္ထောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ ‘‘အပ္ပါဗာဓတဉ္စ သဉ္ဇာနာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂၅) ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘နိတ္တဏှဘာဝ’’န္တိ.

တိပ္ပဘေဒါယ သန္တုဋ္ဌိယာတိ ယထာလာဘာဒိသန္တောသသာမညေန ဝုတ္တံ၊ စတူသု ပန ပစ္စယေသု တယော တယော သန္တောသာတိ ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ သန္တောသော. ကထံ? စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော ဟောတိ သန္တောသော. ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု. တဿာယံ ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၅၂၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၁၄၄၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၆၅) – ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ၊ သော တေနေဝ ယာပေတိ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ၊ ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ၊ သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောယေဝ ဟောတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. ပကတိဒုဗ္ဗလာဒီနဉှိ ဂရုစီဝရာနိ န ဖာသုဘာဝါဝဟာနိ သရီရခေဒါဝဟာနိ စ ဟောန္တီတိ ပယောဇနဝသေန အနတြိစ္ဆတာဒိဝသေန တာနိ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကစီဝရပရိဘောဂေါ န သန္တောသဝိရောဓီတိ. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ၊ သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ ပန စီဝရာနိ လဘိတွာ ‘‘ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ၊ ဣဒံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ၊ ဣဒံ ဂိလာနာနံ၊ ဣဒံ အပ္ပလာဘာနံ ဟောတူ’’တိ ဒတွာ တေသံ ပုရာဏစီဝရံ ဝါ သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ တေဟိ သင်္ဃာဋိံ ကတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. မဟဂ္ဃဉှိ စီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ စီဝရာနိ လဘိတွာပိ တာနိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တဒညဿ ဂဟဏံ ယထာသာရုပ္ပနယေ ဌိတတ္တာ န သန္တောသဝိရောဓီတိ.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ၊ သော တေနေဝ ယာပေတိ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ၊ ယေနဿ ပရိဘုတ္တေန အဖာသု ဟောတိ၊ သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော တံ ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပါယဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ၊ သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ ဝါ သေသကံ ပိဏ္ဍာယ ဝါ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု သေနာသနံ လဘတိ မနာပံ ဝါ အမနာပံ ဝါ၊ သော တေန နေဝ သောမနဿံ၊ န ပဋိဃံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ အန္တမသော တိဏသန္ထရကေနပိ ယထာလဒ္ဓေနေဝ တုဿတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ၊ ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ၊ သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပါယသေနာသနေ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ၊ သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ယောပိ ‘‘ဥတ္တမသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာနံ၊ တတ္ထ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ၊ နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ ပုန ပဋိဗုဇ္ဈတော ပါပဝိတက္ကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ တာဒိသံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ၊ သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘောကာသရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမ္ပိဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ၊ သော ယံ လဘတိ၊ တေနေဝ တုဿတိ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန တေလေန အတ္ထိကော ဖာဏိတံ လဘတိ၊ သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလံ ဂဟေတွာ အညဒေဝ ဝါ ပရိယေသိတွာ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ၊ သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတေန ယေန ကေနစိ ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ ‘‘ဂဏှ၊ ဘန္တေ၊ ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ၊ အထ ‘‘မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတ’’န္တိ စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေနေဝ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ဧဝံ ယထာလာဘာဒိဝသေန တိပ္ပဘေဒေါ သန္တောသော စတုန္နံ ပစ္စယာနံ ဝသေန ဒွါဒသဝိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကာမဝိတက္ကဗျာပါဒဝိတက္ကဝိဟိံသာဝိတက္ကာနံ ဝသေန အကုသလဝိတက္ကတ္တယံ. နေက္ခမ္မဝိတက္ကအဗျာပါဒဝိတက္ကအဝိဟိံ သာဝိတက္ကာနံ ဝသေန ကုသလဝိတက္ကတ္တယံ. သဗ္ဗကိလေသာပစယဘူတာယ ဝိဝဋ္ဋာယာတိ ရာဂါဒိသဗ္ဗကိလေသာနံ အပစယဟေတုဘူတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ. အဋ္ဌဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုပါရိပူရိယာတိ အဋ္ဌန္နံ ဝီရိယာရမ္ဘကာရဏာနံ ပါရိပူရိယာ. ယထာ တထာ ပဌမံ ပဝတ္တအဗ္ဘုဿဟနဉှိ ဥပရိ ဝီရိယာရမ္ဘဿ ကာရဏံ ဟောတိ. အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ ဟိ အဗ္ဘုဿဟနာနိ တမ္မူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တထာ ဟိ –

‘‘ကမ္မံ ခေါ မေ ကတ္တဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ၊ ကမ္မံ ခေါ ပန မေ ကရောန္တေန န သုကရံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ. အဟံ ခေါ ကမ္မံ အကာသိံ၊ ကမ္မံ ခေါ ပနာဟံ ကရောန္တော နာသက္ခိံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ မဂ္ဂေါ ခေါ မေ ဂန္တဗ္ဗော ဘဝိဿတိ၊ မဂ္ဂံ ခေါ ပန မေ ဂစ္ဆန္တေန န သုကရံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ မဂ္ဂံ အဂမာသိံ၊ မဂ္ဂံ ခေါ ပနာဟံ ဂစ္ဆန္တော နာသက္ခိံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ မနသိ ကာတုံ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော နာလတ္ထံ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ၊ တဿ မေ ကာယော လဟုကော ကမ္မညော၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော အလတ္ထံ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ၊ တဿ မေ ကာယော ဗလဝါ ကမ္မညော၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ ဥပ္ပန္နော ခေါ မေ အယံ အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော၊ ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ယံ မေ အာဗာဓော ပဝဍ္ဎေယျ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ။ပေ။ အဟံ ခေါ ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ၊ ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ယံ မေ အာဗာဓော ပစ္စုဒါဝတ္တေယျ၊ ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၅၊ အ. နိ. ၈.၈၀) –

ဧဝံ ပဝတ္တအနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ အဗ္ဘုဿဟနာနိ တမ္မူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ နာမ.

တဒနုစ္ဆဝိကံ တဒနုလောမိကန္တိ ဧတ္ထ တ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနာပေက္ခော စ အတီတာပေက္ခော စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ယံ ဣဒါနိ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿတီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗနာမာနိ ဟိ ဝက္ခမာနဝစနာနိပိ ဟောန္တိ ပက္ကန္တဝစနာနိပိ. သံဝရပ္ပဟာနပဋိသံယုတ္တန္တိ ပဉ္စသံဝရေဟိ စေဝ ပဉ္စပဟာနေဟိ စ ပဋိသံယုတ္တံ. ပဉ္စဝိဓော ဟိ သံဝရော သီလသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ. ပဟာနမ္ပိ ပဉ္စဝိဓံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) ဧဝမာဂတော ပါတိမောက္ခသံဝရော သီလသံဝရော နာမ၊ သော စ အတ္ထတော ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃၊ မ. နိ. ၁.၂၉၅၊ သံ. နိ. ၄.၂၃၉၊ အ. နိ. ၃.၁၆) ဧဝမာဂတာ ဣန္ဒြိယာရက္ခာ သတိသံဝရော၊ သာ စ အတ္ထတော တထာပဝတ္တာ သတိ ဧဝ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊ ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၁၊ နေတ္တိ. ၁၁) ဧဝမာဂတော ဉာဏသံဝရော. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနတော သောတသင်္ခါတာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာဒိကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒကဉာဏံ ပိဒဟနဋ္ဌေန သံဝရောတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိဧဝမာဂတာ (မ. နိ. ၁.၂၄၊ မ. နိ. ၃.၁၅၉၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄) အဓိဝါသနာ ခန္တိသံဝရော၊ သာ စ အတ္ထတော တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ အဒေါသော ဝါ. ပညာတိ ဧကေ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၆) ဧဝမာဂတံ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ ဝီရိယသံဝရော. သဗ္ဗော စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝါ အက္ခန္တိ အညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ သံဝရဏတော ပိဒဟနတော ဆာဒနတော ‘‘သံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. သံဝရတီတိ သံဝရော၊ ပိဒဟတိ နိဝါရေတိ ပဝတ္တိတုံ န ဒေတီတိ အတ္ထော. ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တထာ တထာ အနုပ္ပါဒနမေဝ ဟိ ဣဓ သံဝရဏံ နာမ. ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

တေန တေန ဂုဏင်္ဂေန တဿ တဿ အဂုဏင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ. နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဟိ ဝိပဿနာဉာဏေသု ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ၊ တဿေဝ အပရဘာဂေ ဥပ္ပန္နေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ၊ ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ၊ ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ၊ ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ၊ ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယာတိအာဒိနာ နယေန တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏေန တဿ တဿ အဂုဏင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ၊ ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပဟာနံ၊ ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ဝူပသန္တတာ ကိလေသာနံ၊ ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ၊ ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမိမေဟိ ယထာဝုတ္တသံဝရေဟိ စေဝ ပဟာနေဟိ စ ပဋိသံယုတ္တာ ဓမ္မဒေသနာ ‘‘သံဝရပ္ပဟာနပဋိသံယုတ္တာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အသုတ္တန္တဝိနိဗဒ္ဓန္တိ သုတ္တန္တေသု အနိဗဒ္ဓံ၊ ပါဠိအနာရုဠှန္တိ အတ္ထော. ပကိဏ္ဏကဓမ္မဒေသနာ ဟိ သင်္ဂဟံ န အာရောဟတိ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပကာသေန္တော အာဟ ‘‘ပါဠိဝိနိမုတ္တ’’န္တိ. အထ ဝါ အသုတ္တန္တဝိနိဗဒ္ဓန္တိ သုတ္တာဘိဓမ္မပါဠိံ အနာရုဠှဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ပါဠိဝိနိမုတ္တန္တိ ဝိနယပါဠိံ အနာရုဠှဘာဝံ သန္ဓာယ. ဩက္ကန္တိကဓမ္မဒေသနာ နာမ ဉာဏေန အနုပဝိသိတွာ အန္တရာ ကထိယမာနာ ဓမ္မဒေသနာ၊ ပဋိက္ခိပနာဓိပ္ပါယာ ဘဒ္ဒါလိတ္ထေရသဒိသာ. သမ္ပရေတဗ္ဗတော ပေစ္စ ဂန္တဗ္ဗတော သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော. တတ္ထ ဘဝံ သမ္ပရာယိကံ. ဝဋ္ဋဘယေန တဇ္ဇေန္တောတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဿီလာ နိရယာဒီသု ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တီ’’တိ တဇ္ဇေန္တော. ဒီဃနိကာယပ္ပမာဏမ္ပိ မဇ္ဈိမနိကာယပ္ပမာဏမ္ပိ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတီတိ ‘‘တေန ခဏေန တေန မုဟုတ္တေန ကထံ ဘဂဝါ တာဝမဟန္တံ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ယာဝတာ ဟိ လောကိယမဟာဇနာ ဧကံ ပဒံ ကထေန္တိ၊ တာဝ အာနန္ဒတ္ထေရော အဋ္ဌ ပဒါနိ ကထေတိ. အာနန္ဒတ္ထေရေ ပန ဧကံ ပဒံ ကထေန္တေယေဝ ဘဂဝါ သောဠသ ပဒါနိ ကထေတိ. ဣမိနာ နယေန လောကိယဇနဿ ဧကပဒုစ္စာရဏက္ခဏေ ဘဂဝါ အဋ္ဌဝီသသတံ ပဒါနိ ကထေတိ. ကသ္မာ? ဘဂဝတော ဟိ ဇိဝှါ မုဒု၊ ဒန္တာဝရဏံ သုဖုသိတံ၊ ဝစနံ အဂဠိတံ၊ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော၊ တသ္မာ သစေ ဧကော ဘိက္ခု ကာယာနုပဿနံ ပုစ္ဆတိ၊ အညော ဝေဒနာနုပဿနံ၊ အညော စိတ္တာနုပဿနံ၊ အညော ဓမ္မာနုပဿနံ၊ ‘‘ဣမိနာ ပုဋ္ဌေ အဟံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဧကော ဧကံ န ဩလောကေတိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ‘‘အယံ ပဌမံ ပုစ္ဆိ၊ အယံ ဒုတိယ’’န္တိအာဒိနာ ပုစ္ဆနဝါရော တာဒိသဿ ပညဝတော ပညာယတိ သုခုမဿ အန္တရဿ လဗ္ဘနတော. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဒေသနာဝါရော အညေသံ န ပညာယတေဝ အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တေ ခဏေ အနေကကောဋိသဟဿစိတ္တပ္ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. ဒဠှဓမ္မေန ဓနုဂ္ဂဟေန ခိတ္တသရဿ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလံ တာလစ္ဆာယံ အတိက္ကမနတော ပုရေတရံယေဝ ဘဂဝါ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနံ၊ နဝဝိဓေန ဝေဒနာနုပဿနံ၊ သောဠသဝိဓေန စိတ္တာနုပဿနံ၊ ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနံ ကထေတိ. တိဋ္ဌန္တု ဝါ ဧတေ စတ္တာရော၊ သစေ ဟိ အညေ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေသု၊ အညေ ဣဒ္ဓိပါဒေသု၊ အညေ ပဉ္စိန္ဒြိယေသု၊ အညေ ပဉ္စဗလေသု၊ အညေ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂေသု၊ အညေ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂေသု ပဉှေ ပုစ္ဆေယျုံ၊ တမ္ပိ ဘဂဝါ ကထေယျ. တိဋ္ဌန္တု ဝါ ဧတေ အဋ္ဌ၊ သစေ အညေ သတ္တတိံသ ဇနာ ဗောဓိပက္ခိယေသု ပဉှေ ပုစ္ဆေယျုံ၊ တမ္ပိ ဘဂဝါ တာဝဒေဝ ကထေယျ.

မူလံ နိဿယော ပတိဋ္ဌာတိ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ပဌမဿ ပဌမဿ ဝေဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ပတိဋ္ဌာတိ သမ္ပယောဂဝသေန ဥပနိဿယဝသေန စ ဩကာသဘာဝေါ. သိက္ခာသင်္ခါတာနဉှိ အဝသေသကုသလဓမ္မာနံ မေထုနဝိရတိသမ္ပယောဂဝသေန ဝါ ပတိဋ္ဌာ သိယာ ဥပနိဿယဘာဝေန ဝါ. တေနေဝါဟ ‘‘မေထုနသံဝရော ဟီ’’တိအာဒိ. ဝုတ္တတ္ထဝသေနာတိ ပတိဋ္ဌာအဓိဂမူပါယဝသေန. သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိရတိစေတနာ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ သိက္ခာပဒန္တိ ဒဿေတုကာမော အာဟ – ‘‘အယဉ္စ အတ္ထော သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ဟိ ဝိရတိအာဒယော ဓမ္မာ နိပ္ပရိယာယတော ပရိယာယတော စ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒံ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝိရမန္တဿ၊ ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ အာရတိ ဝိရတိ ပဋိဝိရတိ ဝေရမဏီ အကိရိယာ အကရဏံ အနဇ္ဈာပတ္တိ ဝေလာနတိက္ကမော သေတုဃာတော၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒံ. အဝသေသာ ဓမ္မာ ဝေရမဏိယာ သမ္ပယုတ္တာ.

‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒံ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝိရမန္တဿ၊ ယာ တသ္မိံ သမယေ စေတနာ သဉ္စေတနာ စေတယိတတ္တံ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒံ. အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ.

‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒံ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝိရမန္တဿ၊ ယော တသ္မိံ သမယေ ဖဿော။ပေ။ ပဂ္ဂါဟော အဝိက္ခေပေါ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏီ သိက္ခာပဒ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၀၆).

ဧတ္ထ ဟိ ယသ္မာ န ကေဝလံ ဝိရတိယေဝ သိက္ခာပဒံ၊ စေတနာပိ သိက္ခာပဒမေဝ၊ တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ န ကေဝလံ ဧတေယေဝ ဒွေ ဓမ္မာ သိက္ခာပဒံ၊ စေတနာသမ္ပယုတ္တာ ပန ပရောပဏ္ဏာသ ဓမ္မာပိ သိက္ခိတဗ္ဗကောဋ္ဌာသတော သိက္ခာပဒမေဝ၊ တသ္မာ တတိယနယော ဒဿိတော. ဒုဝိဓဉှိ သိက္ခာပဒံ နိပ္ပရိယာယသိက္ခာပဒံ ပရိယာယသိက္ခာပဒန္တိ. တတ္ထ ဝိရတိ နိပ္ပရိယာယသိက္ခာပဒံ. သာ ဟိ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိ ပါဠိယံ အာဂတာ၊ နော စေတနာ. ဝိရမန္တော စ တာယ ဧဝ တတော တတော ဝိရမတိ၊ န စေတနာယ၊ စေတနမ္ပိ ပန အာဟရိတွာ ဒဿေတိ၊ တထာ သေသစေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. တသ္မာ စေတနာ စေဝ အဝသေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ ပရိယာယသိက္ခာပဒန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဣဒါနိ န ကေဝလံ ဣဓ ဝိရတိအာဒယော ဓမ္မာဝ သိက္ခာပဒံ၊ အထ ခေါ တဒတ္ထဇောတိကာ ပညတ္တိပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ. ‘‘ယော တတ္ထ နာမကာယော ပဒကာယောတိ ဣဒံ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. နာမကာယောတိ နာမသမူဟော နာမပဏ္ဏတ္တိယေဝ. ပဒနိရုတ္တိဗျဉ္ဇနာနိ နာမဝေဝစနာနေဝ ‘‘နာမံ နာမကမ္မံ နာမနိရုတ္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၁၃-၁၃၁၅) ဝိယ. သိက္ခာကောဋ္ဌာသောတိ ဝိရတိအာဒယောဝ ဝုတ္တာ၊ တဒတ္ထဇောတကံ ဝစနမ္ပိ သိက္ခာပဒန္တိ ဣဒမ္ပိ ဧတ္ထ လဗ္ဘတေဝ.

အတ္ထဝသေတိ ဝုဒ္ဓိဝိသေသေ အာနိသံသဝိသေသေ. တေသံ ပန သိက္ခာပဒပညတ္တိကာရဏတ္တာ အာဟ ‘‘ဒသ ကာရဏဝသေ’’တိ၊ ဒသ ကာရဏဝိသေသေတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဟိတဝိသေသေ’’တိ. အတ္ထောယေဝ ဝါ အတ္ထဝသော၊ ဒသ အတ္ထေ ဒသ ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ အတ္ထော ဖလံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝသော ဧတဿာတိ အတ္ထဝသော၊ ဟေတူတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုဋ္ဌု ဒေဝါတိ ဣဒံ ရာဇန္တေပုရပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒေ (ပါစိ. ၄၉၄ အာဒယော) ဝုတ္တံ. ‘‘ယေ မမ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဒဟာတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ၊ တေသံ တံ အဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ယော စ တထာဂတဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ၊ တဿ တံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အသမ္ပဋိစ္ဆနေ အာဒီနဝန္တိ ဘဒ္ဒါလိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၃၄ အာဒယော) ဝိယ အသမ္ပဋိစ္ဆနေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ. သုခဝိဟာရာဘာဝေ သဟဇီဝမာနဿ အဘာဝတော သဟဇီဝိတာပိ သုခဝိဟာရောဝ ဝုတ္တော. သုခဝိဟာရော နာမ စတုန္နံ ဣရိယာပထဝိဟာရာနံ ဖာသုတာ.

မင်္ကုတန္တိ နိတ္တေဇဘာဝံ. ဓမ္မေနာတိအာဒီသု ဓမ္မောတိ ဘူတံ ဝတ္ထု. ဝိနယောတိ စောဒနာ စေဝ သာရဏာ စ. သတ္ထုသာသနန္တိ ဉတ္တိသမ္ပဒါ စေဝ အနုဿာဝနသမ္ပဒါ စ. ပိယသီလာနန္တိ သိက္ခာကာမာနံ. တေသဉှိ သီလံ ပိယံ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သိက္ခတ္တယပါရိပူရိယာ ဃဋမာနာ’’တိ. သန္ဒိဋ္ဌမာနာတိ သံသယံ အာပဇ္ဇမာနာ. ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တီတိ ပီဠိတာ ဟောန္တိ. သံဃကမ္မာနီတိ သတိပိ ဥပေါသထပဝါရဏာနံ သံဃကမ္မဘာဝေ ဂေါဗလိဗဒ္ဒဉာယေန ဥပေါသထံ ပဝါရဏဉ္စ ဌပေတွာ ဥပသမ္ပဒါဒိသေသသံဃကမ္မာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမဂ္ဂါနံ ဘာဝေါ သာမဂ္ဂီ.

‘‘န ဝေါ အဟံ၊ စုန္ဒ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံယေဝ အာသဝါနံ သံဝရာယ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၈၂) ဧတ္ထ ဝိဝါဒမူလဘူတာ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ.

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ၊ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော၊

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျံ၊ မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ၊

တေ မယှံ အာသဝါ ခီဏာ၊ ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆) –

ဧတ္ထ တေဘူမကံ ကမ္မံ အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ. ဣဓ ပန ပရူပဝါဒဝိပ္ပဋိသာရဝဓဗန္ဓာဒယော စေဝ အပါယဒုက္ခဘူတာ စ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါ အာသဝါတိ အာဟ – ‘‘အသံဝရေ ဌိတေန တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဟိ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒံ န ပညပေယျ၊ တတော အသဒ္ဓမ္မပဋိသေဝနအဒိန္နာဒါနပါဏာတိပါတာဒိဟေတု ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ ပရူပဝါဒါဒယော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ နာနပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ ယေ စ တံနိမိတ္တမေဝ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တဿ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာဒိဝသေန မဟာဒုက္ခာနုဘဝနနာနပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ တေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါ၊ တတ္ထ ဘဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗာ’’တိ. သမ္မုခါ ဂရဟဏံ အကိတ္တိ၊ ပရမ္မုခါ ဂရဟဏံ အယသော. အထ ဝါ သမ္မုခါ ပရမ္မုခါ စ ဂရဟဏံ အကိတ္တိ၊ ပရိဝါရဟာနိ အယသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဂမနမဂ္ဂထကနာယာတိ အာဂမနဒွါရပိဒဟနတ္ထာယ. သမ္ပရေတဗ္ဗတော ပေစ္စ ဂန္တဗ္ဗတော သမ္ပရာယော၊ ပရလောကောတိ အာဟ ‘‘သမ္ပရာယေ နရကာဒီသူ’’တိ. မေထုနာဒီနိ ရဇ္ဇနဋ္ဌာနာနိ၊ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿနဋ္ဌာနာနိ.

စုဒ္ဒသ ခန္ဓကဝတ္တာနိ နာမ ဝတ္တက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တာနိ အာဂန္တုကဝတ္တံ အာဝါသိကဂမိကအနုမောဒနဘတ္တဂ္ဂပိဏ္ဍစာရိကအာရညိကသေနာသနဇန္တာဃရဝစ္စကုဋိဥပဇ္ဈာယသဒ္ဓိဝိဟာရိကအာစရိယအန္တေဝါသိကဝတ္တန္တိ ဣမာနိ စုဒ္ဒသ ဝတ္တာနိ. တတော အညာနိ ပန ကဒါစိ တဇ္ဇနီယကမ္မကတာဒိကာလေယေဝ စရိတဗ္ဗာနိ ဒွေအသီတိ မဟာဝတ္တာနိ၊ န သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု စရိတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ စုဒ္ဒသခန္ဓကဝတ္တေသု အဂဏိတာနိ၊ တာနိ ပန ‘‘ပါရိဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝတ္တံ ပညပေဿာမီ’’တိ (စူဠဝ. ၇၅ အာဒယော) အာရဘိတွာ ‘‘န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ။ပေ။ န ဆမာယံ စင်္ကမန္တေ စင်္ကမေ စင်္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၇၆) ဝုတ္တာဝသာနာနိ ဆသဋ္ဌိ၊ တတော ပရံ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပါရိဝါသိကေန ဘိက္ခုနာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ၊ မူလာယပဋိကဿနာရဟေန၊ မာနတ္တာရဟေန၊ မာနတ္တစာရိကေန၊ အဗ္ဘာနာရဟေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဧကစ္ဆန္နေ အာဝါသေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ (စူဠဝ. ၈၂) ဝုတ္တဝတ္တာနိ ပကတတ္တစရိတဗ္ဗေဟိ အနညတ္တာ ဝိသုံ အဂဏေတွာ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရာဒီသု ပုဂ္ဂလန္တရေသု စရိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကေကံ ကတွာ ဂဏိတာနိ ပဉ္စာတိ ဧကသတ္တတိ ဝတ္တာနိ၊ ဥက္ခေပနီယကမ္မကတဝတ္တေသု ဝုတ္တံ ‘‘န ပကတတ္တဿ ဘိက္ခုနော အဘိဝါဒနံ ပစ္စုဋ္ဌာနံ။ပေ။ နဟာနေ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မံ သာဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၇၅) ဣဒံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အသာဒိယနံ ဧကံ၊ ‘‘န ပကတတ္တော ဘိက္ခု သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသေတဗ္ဗော’’တိအာဒီနိ (စူဠဝ. ၅၁) ဒသာတိ ဧဝမေတာနိ ဒွါသီတိ ဝတ္တာနိ. ဧတေသွေဝ ပန ကာနိစိ တဇ္ဇနီယကမ္မာဒိဝတ္တာအာနိ၊ ကာနိစိ ပါရိဝါသိကာဒိဝတ္တာနီတိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ဒွါသီတိ ဧဝ၊ အညတ္ထ ပန အဋ္ဌကထာပဒေသေ အပ္ပကံ ဦနမဓိကံ ဝါ ဂဏနူပဂံ န ဟောတီတိ ‘‘အသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

သံဝရဝိနယောတိ သီလသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓောပိ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော သံဝရော၊ ဝိနယနတော ဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. ပဟာနဝိနယောတိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ၊ ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယော၊ တသ္မာ ပဟာနဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. သမထဝိနယောတိ သတ္တ အဓိကရဏသမထာ. ပညတ္တိဝိနယောတိ သိက္ခာပဒမေဝ. သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟိ ဝိဇ္ဇမာနာယ ဧဝ သိက္ခာပဒသမ္ဘဝတော ပညတ္တိဝိနယောပိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ အနုဂ္ဂဟိတော ဟောတိ.

ဣဒါနိ –

‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသု၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ၊ ယံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ၊ တံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ယံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ ယံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ တံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ၊ ယံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ၊ တံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ၊ ယံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ၊ တံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ၊ ယံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ၊ တံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ၊ ယံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ၊ တံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ.

‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသု၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ.

‘‘ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ သံဃသုဋ္ဌုတာယ.

‘‘ယံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ။ပေ။ ယံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ။ပေ။ ယံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ။ပေ။ ယံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ။ပေ။ ယံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ။ပေ။ ယံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ။ပေ။ ယံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ။ပေ။ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သံဃသုဋ္ဌုတာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သံဃဖာသုတာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ၊ ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ (ပရိ. ၃၃၄).

‘‘အတ္ထသတံ ဓမ္မသတံ၊ ဒွေ စ နိရုတ္တိသတာနိ၊

စတ္တာရိ ဉာဏသတာနိ၊ အတ္ထဝသေ ပကရဏေ’’တိ (ပရိ. ၃၃၄) –

ယံ ဝုတ္တံ ပရိဝါရေ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသု၊ ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ယံ ဝုတ္တံ၊ တံ သန္ဓာယ အာသန္နာသန္နပဒါနံ ဥပရူပရိပဒေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇိတတ္တာ သင်္ခလိကဗန္ဓနသဒိသတ္တာ ‘‘သင်္ခလိကနယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခလိကနယံ ကတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသု၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ဒသသု ပဒေသု ဧကမေကံ ပဒံ တဒဝသေသေဟိ နဝနဝပဒေဟိ ယောဇေတွာ ယံ ဝုတ္တံ၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကေကပဒမူလိကံ ဒသက္ခတ္တုံ ယောဇနံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ.

အတ္ထသတန္တိအာဒီသု သင်္ခလိကနယေ တာဝ ပုရိမပုရိမပဒါနံ ဝသေန ဓမ္မသတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာနံ ဝသေန အတ္ထသတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကထံ? ကိဉ္စာပိ ပရိဝါရေ ‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသူ’’တိအာဒိနာ သင်္ခလိကနယေ ခဏ္ဍစက္ကမေဝ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ တေနေဝ နယေန ဗဒ္ဓစက္ကဿပိ နယော ဒိန္နော၊ တသ္မာ ‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသူ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သံဃသုဋ္ဌူ’’တိ ယောဇေတွာ ဗဒ္ဓစက္ကံ ကာတဗ္ဗံ. ဧဝံ ‘‘ယံ သံဃဖာသု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိအာဒိံ ဝတွာပိ ‘‘ယံ ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ၊ တံ သံဃသုဋ္ဌု၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသူ’’တိ ယောဇေတွာ ဗဒ္ဓစက္ကံ ကာတဗ္ဗံ. ဣမိနာ အနုက္ကမေန သေသပဒေသုပိ ယောဇိတေသု သင်္ခလိကနယေန ဒသ ဗဒ္ဓစက္ကာနိ ဟောန္တိ. တေသု ဧကေကသ္မိံ စက္ကေ ပုရိမပုရိမပဒါနံ ဝသေန ဒသ ဒသ ဓမ္မာ၊ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမပဒါနံ ဝသေန ဒသ ဒသ အတ္ထာတိ သင်္ခလိကနယေ အတ္ထသတံ ဓမ္မသတဉ္စ သမ္ပဇ္ဇတိ. ဧကမူလကနယေ ပန ‘‘ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ သံဃဖာသု၊ ယံ သံဃသုဋ္ဌု၊ တံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ဧကမေဝ ပဒံ သေသေဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ ယောဇိတန္တိ ပုရိမပဒဿ ဧကတ္တာ ဧကမေဝ ဓမ္မပဒံ နဝေဝ အတ္ထပဒါနိ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဧကမူလကနယေ ဒသသု ပဒေသု ဧကမေကံ မူလံ ကတွာ ဒသက္ခတ္တုံ ယောဇနာယ ကတာယ ဓမ္မပဒါနံ ဝသေန ဓမ္မပဒါနိ ဒသ၊ အတ္ထပဒါနိ နဝုတီတိ အတ္ထသတံ ဓမ္မသတဉ္စ န သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဧကမူလကနယေ သင်္ခလိကနယေ ဝုတ္တနယေန အတ္ထသတံ ဓမ္မသတဉ္စ အဂ္ဂဟေတွာ ယံ တတ္ထ ဒသဓမ္မပဒါနံ နဝုတိအတ္ထပဒါနဉ္စ ဝသေန ပဒသတံ ဝုတ္တံ၊ တံ သဗ္ဗံ ဓမ္မသတန္တိ ဂဟေတွာ တဒတ္ထဇောတနဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာနိ သံဃသုဋ္ဌုဘာဝါဒီနိ အတ္ထပဒါနိ အတ္ထသတန္တိ ဧဝံ ဂဟိတေ အတ္ထသတံ ဓမ္မသတဉ္စ သမ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ တာဝ အတ္ထသတံ ဓမ္မသတဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွေ စ နိရုတ္တိသတာနီတိ ဧတ္ထ ပန အတ္ထဇောတိကာနံ နိရုတ္တီနံ ဝသေန နိရုတ္တိသတံ၊ ဓမ္မဘူတာနံ နိရုတ္တီနံ ဝသေန နိရုတ္တိသတန္တိ ဒွေ နိရုတ္တိသတာနိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. စတ္တာရိ ဉာဏသတာနီတိ အတ္ထသတေ ဉာဏသတံ၊ ဓမ္မသတေ ဉာဏသတံ၊ ဒွီသု နိရုတ္တိသတေသု ဒွေ ဉာဏသတာနီတိ စတ္တာရိ ဉာဏသတာနိ.

ဧဝဉ္စ ပန၊ ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဘိန္နက္ကမေန ယောဇေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဒိသေယျာထ စာ’’တိ. ကထံ ပနေတ္ထ ‘‘ဥဒ္ဒိသေယျာထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပရိယာပုဏေယျာထာတိအာဒိ အတ္ထသမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘အတိရေကာနယနတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ’’တိ. ဝုတ္တတ္ထတော အတိရေကဿ အတ္ထဿ အာနယနံ အတိရေကာနယနံ၊ သော အတ္ထော ဧတဿာတိ အတိရေကာနယနတ္ထော၊ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အသံဝါသော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဒဠှံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ဣတိ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ သာရတ္ထဒီပနိယံ

ပဌမပညတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

သုဒိန္နဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မက္ကဋိဝတ္ထုကထာဝဏ္ဏနာ

၄၀. အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာတိ ဥတ္တာနံ ဝုစ္စတိ ပါကဋံ၊ တပ္ပဋိပက္ခေန အနုတ္တာနံ အပါကဋံ အပ္ပစုရံ ဒုဝိညေယျဉ္စ၊ အနုတ္တာနာနံ ပဒါနံ ဝဏ္ဏနာ အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ. ဥတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာယ ပယောဇနာဘာဝတော အနုတ္တာနဂ္ဂဟဏံ. ပစုရပဋိသေဝနော ဟောတီတိ ဗဟုလပဋိသေဝနော ဟောတိ၊ ဒိဝသေ ဒိဝသေ နိရန္တရံ ပဋိသေဝတီတိ အတ္ထော. ပစုရတ္ထေ ဟိ ဝတ္တမာနဝစနန္တိ သဗ္ဗဒါ ပဋိသေဝနာဘာဝေပိ ‘‘ဣဟ မလ္လာ ယုဇ္ဈန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဗာဟုလ္လဝုတ္တိံ ဥပါဒါယ ဝတ္တမာနဝစနံ. အာဟိဏ္ဍန္တာတိ ဝိစရန္တာ. အညေသုပီတိ အညေသုပိ ဘိက္ခူသု.

၄၁. သဟောဍ္ဎဂ္ဂဟိတောတိ သဟ ဘဏ္ဍေန ဂဟိတော. အတ္တနော မိစ္ဆာဂါဟေန လေသဩဍ္ဍနေန ဝါ ပရိပုဏ္ဏတ္ထမ္ပိ ပဌမပညတ္တိံ အညထာ ကရောန္တော ‘‘တဉ္စ ခေါ မနုဿိတ္ထိယာ၊ နော တိရစ္ဆာနဂတာယာ’’တိ အာဟ. ဒဿနန္တိ သာနုရာဂဒဿနံ. ဂဟဏန္တိ အနုရာဂဝသေနေဝ ဟတ္ထေန ဂဟဏံ. အာမသနံ အတ္တနော သရီရေန တဿာ သရီရဿ ဥပရိ အာမသနမတ္တံ၊ ဖုသနံ တတော ဒဠှတရံ ကတွာ သံဖုသနံ၊ ဃဋ္ဋနံ တတောပိ ဒဠှတရံ ကတွာ သရီရေန သရီရဿ ဃဋ္ဋနံ. တံ သဗ္ဗမ္ပီတိ ဒဿနာဒိ သဗ္ဗမ္ပိ.

၄၂. ဒဠှတရံ သိက္ခာပဒမကာသီတိ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ အနုပညတ္တိယာ သိက္ခာပဒဿ ဒဠှီကရဏံ သိထိလကရဏဉ္စ ပသင်္ဂတော အာပန္နံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုကာမော ‘‘ဒုဝိဓဉှိ သိက္ခာပဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယဿ သစိတ္တကဿ သိက္ခာပဒဿ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တံ လောကဝဇ္ဇံ. ယဿ သစိတ္တကာစိတ္တကပက္ခသဟိတဿ အစိတ္တကဿ စ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တမ္ပိ သုရာပါနာဒိ လောကဝဇ္ဇန္တိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တံ လောကဝဇ္ဇံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဟိ ဣဒံ ဝစနံ အစိတ္တကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဧကံသတော သစိတ္တကဿ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဝိသေသနေ ပယောဇနံ အတ္ထိ. သစိတ္တကပက္ခေတိ စ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမဝိဇာနနစိတ္တေန ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ န ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တေန. ယဒိ ဟိ ‘‘န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တေနပိ ယဿ သိက္ခာပဒဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ၊ တမ္ပိ လောကဝဇ္ဇန္တိ ဝဒေယျ၊ သဗ္ဗေသံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပဒါနမ္ပိ လောကဝဇ္ဇတာ အာပဇ္ဇေယျ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာနမ္ပိ ‘‘န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဇာနိတွာ ဝီတိက္ကမေ အကုသလစိတ္တဿေဝ သမ္ဘဝတော. န ဟိ ဘဂဝတော အာဏံ ဇာနိတွာ မဒ္ဒန္တဿ ကုသလစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနာဒရိယဝသေန ပဋိဃစိတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော.

အပိစေတ္ထ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝါ’’တိ ဝစနတော အစိတ္တကဿ ဝတ္ထုအဇာနနဝသေန အစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝါတိ အယံ နိယမော နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ အစိတ္တကဿ အစိတ္တကပက္ခေပိ စိတ္တံ အကုသလမေဝ သိယာ၊ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဣဒံ ဝိသေသနံ နိရတ္ထကံ သိယာ. ‘‘ယဿ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တံ လောကဝဇ္ဇ’’န္တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ သုရာတိ အဇာနိတွာ ပိဝန္တဿ ဂန္ဓဝဏ္ဏကာဒိဘာဝံ အဇာနိတွာ တာနိ လိမ္ပန္တီနံ ဘိက္ခုနီနဉ္စ ဝိနာပိ အကုသလစိတ္တေန အာပတ္တိသမ္ဘဝတော ဧကန္တာကုသလံ သစိတ္တကသိက္ခာပဒံ ဌပေတွာ သုရာပါနာဒိအစိတ္တကသိက္ခာပဒါနံ လောကဝဇ္ဇတာ န သိယာတိ တေသမ္ပိ သင်္ဂဏှတ္ထံ ‘‘ယဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တံ လောကဝဇ္ဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝ စူဠဂဏ္ဌိပဒေ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ စ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတံ သတ္တံ မာရေဿာမီတိ တသ္မိံယေဝ ပဒေသေ နိပန္နံ အညံ မာရေန္တဿ ပါဏသာမညဿ အတ္ထိတာယ ယထာ ပါဏာတိပါတော ဟောတိ၊ ဧဝံ ဧတံ မဇ္ဇံ ပိဝိဿာမီတိ အညံ မဇ္ဇံ ပိဝန္တဿ မဇ္ဇသာမညဿ အတ္ထိတာယ အကုသလမေဝ ဟောတိ. ယထာ ပန ကဋ္ဌသညာယ သပ္ပံ ဃာတေန္တဿ ပါဏာတိပါတော န ဟောတိ၊ ဧဝံ နာဠိကေရပါနသညာယ မဇ္ဇံ ပိဝန္တဿ အကုသလံ န ဟောတီ’’တိ.

ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သာမဏေရဿ သုရာတိ အဇာနိတွာ ပိဝန္တဿ ပါရာဇိကော နတ္ထိ၊ အကုသလံ ပန ဟောတီ’’တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ. ‘‘ဘိက္ခုနော အဇာနိတွာပိ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဇံ ပိဝန္တဿ ပါစိတ္တိယံ၊ သာမဏေရော ဇာနိတွာ ပိဝန္တော သီလဘေဒံ အာပဇ္ဇတိ၊ န အဇာနိတွာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ ‘‘အကုသလံ ပန ဟောတီ’’တိ န ဝုတ္တန္တိ. အပရမ္ပိ ဝဒန္တိ ‘‘အဇာနိတွာ ပိဝန္တဿပိ သောတာပန္နဿ မုခံ သုရာ န ပဝိသတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တအကုသလစိတ္တေနေဝ ပါတဗ္ဗတော’’တိ၊ တမ္ပိ န သုန္ဒရံ. ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ ဗောဓိသတ္တမာတု သီလံ ဝိယ ဟိ ဣဒမ္ပိ အရိယသာဝကာနံ ဓမ္မတာသိဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဒီဃနိကာယေ ကူဋဒန္တသုတ္တဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၅၂) ဝုတ္တံ –

‘‘ဘဝန္တရေပိ ဟိ အရိယသာဝကော ဇီဝိတဟေတုပိ နေဝ ပါဏံ ဟနတိ၊ န သုရံ ပိဝတိ. သစေပိဿ သုရဉ္စ ခီရဉ္စ မိဿေတွာ မုခေ ပက္ခိပန္တိ၊ ခီရမေဝ ပဝိသတိ၊ န သုရာ. ယထာ ကိံ? ယထာ ကောဉ္စသကုဏာနံ ခီရမိဿကေ ဥဒကေ ခီရမေဝ ပဝိသတိ၊ န ဥဒကံ. ဣဒံ ယောနိသိဒ္ဓန္တိ စေ? ဣဒမ္ပိ ဓမ္မတာသိဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

ယဒိ ဧဝံ သုရာပါနသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၃၂၉) ‘‘ဝတ္ထုအဇာနနတာယ စေတ္ထ အစိတ္တကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ အကုသလေနေဝ ပါတဗ္ဗတာယ လောကဝဇ္ဇတာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နာယံ ဒေါသော. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – သစိတ္တကပက္ခေ အကုသလစိတ္တေနေဝ ပါတဗ္ဗတာယ လောကဝဇ္ဇတာတိ. ဣမိနာယေဝ ဟိ အဓိပ္ပါယေန အညေသုပိ လောကဝဇ္ဇေသု အစိတ္တကသိက္ခာပဒေသု အကုသလစိတ္တတာယေဝ ဝုတ္တာ၊ န ပန သစိတ္တကတာ. တေနေဝ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၂၂၇) ဝုတ္တံ –

‘‘ဂိရဂ္ဂသမဇ္ဇံ စိတ္တာဂါရသိက္ခာပဒံ သံဃာဏိ ဣတ္ထာလင်္ကာရော ဂန္ဓကဝဏ္ဏကော ဝါသိတကပိညာကော ဘိက္ခုနီအာဒီဟိ ဥမ္မဒ္ဒနပရိမဒ္ဒနာတိ ဣမာနိ ဒသ သိက္ခာပဒါနိ အစိတ္တကာနိ လောကဝဇ္ဇာနိ အကုသလစိတ္တာနီ’’တိ၊

အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ဝိနာပိ စိတ္တေန အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ အစိတ္တကာနိ၊ စိတ္တေ ပန သတိ အကုသလေနေဝ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ လောကဝဇ္ဇာနိ စေဝ အကုသလစိတ္တာနိ စာတိ. တသ္မာ ဘိက္ခုဝိဘင်္ဂေ အာဂတာနိ သုရာပါနဥယျုတ္တဥယျောဓိကသိက္ခာပဒါနိ တီဏိ၊ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂေ အာဂတာနိ ဂိရဂ္ဂသမဇ္ဇာဒီနိ ဒသာတိ ဣမေသံ တေရသန္နံ အစိတ္တကသိက္ခာပဒါနံ လောကဝဇ္ဇတာဒဿနတ္ထံ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဣဒံ ဝိသေသနံ ကတန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဿ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမဝိဇာနနစိတ္တေန သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ သိယာ ကုသလံ၊ သိယာ အကုသလံ၊ သိယာ အဗျာကတံ၊ တသ္မာ တဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝါတိ အယံ နိယမော နတ္ထီတိ သေသံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇန္တိ ဝုတ္တံ.

ရုန္ဓန္တီတိ ဝီတိက္ကမံ ရုန္ဓန္တီ. ဒွါရံ ပိဒဟန္တီတိ ဝီတိက္ကမလေသဿ ဒွါရံ ပိဒဟန္တီ. သောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာတိ ဥပရူပရိ ဝီတိက္ကမသောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာ. အထ ဝါ ရုန္ဓန္တီတိ အနာပတ္တိလေသံ ရုန္ဓန္တီ. ဒွါရံ ပိဒဟန္တီတိ အနာပတ္တိလေသဿ ဒွါရံ ပိဒဟန္တီ. သောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာတိ အနာပတ္တိသောတံ ပစ္ဆိန္ဒမာနာ၊ အာပတ္တိမေဝ ကုရုမာနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နနု စ လောကဝဇ္ဇေ ကာစိ အနုပညတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သိထိလံ ကရောန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ‘‘လောကဝဇ္ဇေ အနုပညတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ။ပေ။ ဂါဠှတရံ ကရောန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အညတြ အဓိမာနာ အညတြ သုပိနန္တာ’’တိအာဒိ. ‘‘အညတြ အဓိမာနာ’’တိ ဣမိဿာ အနုပညတ္တိယာ ‘‘ဝီတိက္ကမာဘာဝါ’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ၊ ‘‘အညတြ သုပိနန္တာ’’တိ ဣမိဿာ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝီတိက္ကမာဘာဝါတိ ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတောတိအာဒိဝီတိက္ကမာဘာဝါ. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ဟိ ‘‘ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဥလ္လပတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၂၉) ဝစနတော ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပါယေန မုသာ ဘဏန္တော ပါရာဇိကော ဟောတိ. အယံ ပန အဓိမာနေန အဓိဂတသညီ ဟုတွာ ဥလ္လပတိ၊ န သိက္ခာပဒံ ဝီတိက္ကမိတုကာမော၊ တသ္မာ ‘‘အညတြ အဓိမာနာ’’တိ အယံ အနုပညတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝီတိက္ကမာဘာဝါ အနာပတ္တိကရာ ဇာတာ. အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာတိ သုပိနန္တေ ဝိဇ္ဇမာနာယပိ စေတနာယ ဝီတိက္ကမိစ္ဆာယ စ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သုပိနန္တေ မောစနဿာဒစေတနာ သံဝိဇ္ဇတိ၊ ကဒါစိ ဥပက္ကမနမ္ပိ ဟောတိ၊ တထာပိ ထိနမိဒ္ဓေန အဘိဘူတတ္တာ တံ စိတ္တံ အဗ္ဗောဟာရိကံ၊ စိတ္တဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ ဥပက္ကမကိရိယာသံဝတ္တနိကာပိ စေတနာ အဗ္ဗောဟာရိကာ. တေနေဝ ‘‘အတ္ထေသာ ဘိက္ခဝေ စေတနာ၊ သာ စ ခေါ အဗ္ဗောဟာရိကာ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၅) ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ‘‘အညတြ သုပိနန္တာ’’တိ အယံ အနုပညတ္တိ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ အနာပတ္တိကရာ ဇာတာ.

အကတေ ဝီတိက္ကမေတိ ‘‘ကုက္ကုစ္စာယန္တာ န ဘုဉ္ဇိံသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဝီတိက္ကမေ အကတေ. သိထိလံ ကရောန္တီတိ ပဌမံ သာမညတော ဗဒ္ဓသိက္ခာပဒံ မောစေတွာ အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ အနာပတ္တိကရဏဝသေန သိထိလံ ကရောန္တီ. ဒွါရံ ဒဒမာနာတိ အနာပတ္တိယာ ဒွါရံ ဒဒမာနာ. တေနေဝါဟ ‘‘အပရာပရမ္ပိ အနာပတ္တိံ ကုရုမာနာ’’တိ. နနု စ သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပဒေ ‘‘အန္တမသော တင်္ခဏိကာယပီ’’တိ အနုပညတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အာပတ္တိမေဝ ကရောန္တီ ဥပ္ပန္နာ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘အနာပတ္တိံ ကုရုမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အန္တမသော တင်္ခဏိကာယပီ’’တိအာဒိ. ဥဒါယိနာ ဘိက္ခုနာ တင်္ခဏိကာယ သဉ္စရိတ္တံ အာပန္နဝတ္ထုသ္မိံ ပညတ္တတ္တာ ‘‘ကတေ ဝီတိက္ကမေ’’တိ ဝုတ္တံ. ပညတ္တိဂတိကာဝ ဟောတီတိ မူလပညတ္တိယံယေဝ အန္တောဂဓာ ဟောတိ.

မက္ကဋိဝတ္ထုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သန္ထတဘာဏဝါရော

ဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၃. ဝေသာလီ နိဝါသော ဧတေသန္တိ ဝေသာလိကာတိ အာဟ ‘‘ဝေသာလိဝါသိနော’’တိ. ဝဇ္ဇီသု ဇနပဒေ ဝသန္တာ ဝဇ္ဇိနော၊ ဝဇ္ဇီနံ ပုတ္တကာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာတိ အာဟ ‘‘ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ ဝေသာလိယံ ကုလာနံ ပုတ္တာ’’တိ. ဉာတီနံ ဗျသနန္တိ ဉာတီနံ ဝိနာသော. သော ပန ဉာတီနံ ဝိနာသော ရာဇဒဏ္ဍာဒိကာရဏေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ရာဇဒဏ္ဍဗျာဓိမရဏဝိပ္ပဝါသနိမိတ္တေနာ’’တိ. ဘောဂါနံ ဗျသနံ ဝိနာသော ဘောဂဗျသနံ. တဉ္စ ဟိရညသုဝဏ္ဏဒါသိဒါသာဒီနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂဝတ္ထူနံ ရာဇဒဏ္ဍာဒိနာ ဝိနာသောတိ အာဟ ‘‘ဧသ နယော ဒုတိယပဒေပီ’’တိ. န ဗုဒ္ဓံ ဂရဟာမာတိ ‘‘အသဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓံ န ဂရဟာမ. န ဓမ္မဂရဟိနောတိ ‘‘အနိယျာနိကော ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မံ န ဂရဟာမ. န သံဃဂရဟိနောတိ ‘‘ဒုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိအာဒိနာ သံဃံ န ဂရဟာမ. အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏေသူတိ ဒသ ကသိဏာ ဒသ အသုဘာ ဒသာနုဿတိယော စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ စတ္တာရော အာရုပ္ပါ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ ဣမေသု စတ္တာလီသကမ္မဋ္ဌာနေသု ပါဠိယံ အနာဂတတ္တာ အာလောကာကာသကသိဏဒွယံ ဌပေတွာ အဝသေသာနိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ဝိဘတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ဝိဘတ္တာ ဥပစာရဇ္ဈာနေန သဒ္ဓိံ ပဌမဇ္ဈာနာဒယော မဟဂ္ဂတကုသလာ ဓမ္မာ. တေဝ ဓမ္မေတိ တေ ဧဝ ကုသလေ ဓမ္မေ. မဇ္ဈိမယာမော ဘိက္ခူနံ နိဒ္ဒါကိလမထဝိနောဒနောကာသတ္တာ န ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ပဌမယာမဉ္စ ပစ္ဆိမယာမဉ္စာ’’တိ. သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. ဥပကာရကတ္တေန တဿ ပက္ခေ ဘဝါ ဗောဓိပက္ခိယာတိ အာဟ ‘‘ဗောဓိဿ ပက္ခေ ဘဝါနံ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿ ဥပကာရကာန’’န္တိ. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ဣမေ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ. ‘‘ဂိဟိပလိဗောဓံ အာဝါသပလိဗောဓဉ္စ ပဟာယာ’’တိ ဣမေသံယေဝ ဒွိန္နံ ပလိဗောဓာနံ ဥပစ္ဆေဒဿ သုဒုက္ကရဘာဝတော ဝုတ္တံ. ယုတ္တပယုတ္တာတိ သမ္မဒေဝ ယုတ္တာ.

အာသယန္တိ အဇ္ဈာသယံ. သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ဘိက္ခုဘာဝေ ဌတွာ ပဋိသေဝိတမေထုနာနံ တေသံ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာနံ ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနန္တော ဘဂဝါ ‘‘ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသော’’တိ ဧဝံ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ သမူဟနတိ နာမာတိ အာဟ – ‘‘ယဒိ ဟိ ဘဂဝါ။ပေ။ ပညတ္တံ သမူဟနေယျာ’’တိ. ‘‘ယော ပန ဘိက္ခူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပန သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ပဋိသေဝိတမေထုနဿ ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနန္တော န သမူဟနတိ နာမ. န ဟိ သော ဘိက္ခု ဟုတွာ ပဋိသေဝတိ. ‘‘သော အာဂတော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော’’တိ ဝစနတော သာမဏေရဘူမိ အနုညာတာတိ အာဟ ‘‘သာမဏေရဘူမိယံ ပန ဌိတော’’တိအာဒိ. ဥတ္တမတ္ထန္တိ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ.

ဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စတုဗ္ဗိဓဝိနယကထာဝဏ္ဏနာ

၄၅. နီဟရိတွာတိ သာသနတော နီဟရိတွာ. တထာ ဟိ ‘‘ပဉ္စဟုပါလိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ နာနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ? သုတ္တံ န ဇာနာတိ၊ သုတ္တာနုလောမံ န ဇာနာတီ’’တိ (ပရိ. ၄၄၂) ဧဝမာဒိပရိယတ္တိသာသနတော သုတ္တံ သုတ္တာနုလောမဉ္စ နီဟရိတွာ ပကာသေသုံ၊ ‘‘အနာပတ္တိ ဧဝံ အမှာကံ အာစရိယာနံ ဥဂ္ဂဟော ပရိပုစ္ဆာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဧဝမာဒိပရိယတ္တိသာသနတော အာစရိယဝါဒံ နီဟရိတွာ ပကာသေသုံ၊ ဘာရုကစ္ဆကဝတ္ထုသ္မိံ (ပါရာ. ၇၈) ‘‘အာယသ္မာ ဥပါလိ ဧဝမာဟ အနာပတ္တိ အာဝုသော သုပိနန္တေနာ’’တိ ဧဝမာဒိပရိယတ္တိသာသနတော ဧဝ အတ္တနောမတိံ နီဟရိတွာ ပကာသေသုံ. တာယ ဟိ အတ္တနောမတိယာ ထေရော ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနံ လဘိ.

ဝုတ္တန္တိ နာဂသေနတ္ထေရေန ဝုတ္တံ. ပဇ္ဇတေ အနေန အတ္ထောတိ ပဒံ၊ ဘဂဝတာ ကဏ္ဌာဒိဝဏ္ဏပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ အာဟစ္စ ဝိသေသေတွာ ဘာသိတံ ပဒံ အာဟစ္စပဒံ၊ ဘဂဝတောယေဝ ဝစနံ. တေနာဟ ‘‘အာဟစ္စပဒန္တိ သုတ္တံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ‘‘ဣဒံ ကပ္ပတိ၊ ဣဒံ န ကပ္ပတီ’’တိ ဧဝံ အဝိသေသေတွာ ‘‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မယာ ‘ဣဒံ န ကပ္ပတီ’တိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ၊ တဉ္စေ အကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ၊ ကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ၊ တံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၃၀၅) ဝုတ္တံ သာမညလက္ခဏံ ဣဓ ‘‘ရသော’’တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ရသောတိ သုတ္တာနုလောမ’’န္တိ. ဓမ္မသင်္ဂါဟကပ္ပဘုတိအာစရိယပရမ္ပရတော အာနီတာ အဋ္ဌကထာတန္တိ ဣဓ ‘‘အာစရိယဝံသော’’တိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘အာစရိယဝံသောတိ အာစရိယဝါဒေါ’’တိ.

ဣဓ ဝိနယဝိနိစ္ဆယဿ အဓိကတတ္တာ တဒနုစ္ဆဝိကမေဝ သုတ္တံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သုတ္တံ နာမ သကလေ ဝိနယပိဋကေ ပါဠီ’’တိ. မဟာပဒေသာတိ မဟာဩကာသာ၊ မဟန္တာနိ ဝိနယဿ ပတိဋ္ဌာပနဋ္ဌာနာနိ ယေသု ပတိဋ္ဌာပိတော ဝိနယော ဝိနိစ္ဆယတိ အသန္ဒေဟတော. မဟန္တာနိ ဝါ ကာရဏာနိ မဟာပဒေသာ၊ မဟန္တာနိ ဝိနယဝိနိစ္ဆယကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အတ္ထတော ပန ‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ သာဓိပ္ပါယာ ပါဠိယေဝ မဟာပဒေသာ’’တိ ဝဒန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ယေ ဘဂဝတာ ဧဝံ ဝုတ္တာ’’တိအာဒိ. ဣမေ စ မဟာပဒေသာ ခန္ဓကေ အာဂတာ၊ တသ္မာ တေသံ ဝိနိစ္ဆယကထာ တတ္ထေဝ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ ဣဓ န ဝုစ္စတိ. ယဒိပိ တတ္ထ တတ္ထ ဘဂဝတာ ပဝတ္တိတာ ပကိဏ္ဏကဒေသနာဝ အဋ္ဌကထာ၊ သာ ပန ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ ပဌမံ တီဏိ ပိဋကာနိ သင်္ဂါယိတွာ တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာနုရူပေနေဝ ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတတ္တာ ‘‘အာစရိယဝါဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ သံဝဏ္ဏေန္တိ ပါဠိံ ဧတေနာတိ ကတွာ. တေနာဟ – ‘‘အာစရိယဝါဒေါ နာမ။ပေ။ အဋ္ဌကထာတန္တီ’’တိ. တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှောယေဝ စ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဘူတော ကထာမဂ္ဂေါ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ အာဘတော၊ ပစ္ဆာ တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ မဟာထေရေဟိ သီဟဠဘာသာယ ဌပိတော နိကာယန္တရလဒ္ဓိသင်္ကရပရိဟရဏတ္ထံ. ကိဉ္စာပိ အတ္တနောမတိ သုတ္တာဒီဟိ သံသန္ဒိတွာဝ ပရိကပ္ပီယတိ၊ တထာပိ သာ န သုတ္တာဒီသု ဝိသေသတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘သုတ္တသုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒေ မုဉ္စိတွာ’’တိ. အနုဗုဒ္ဓိယာတိ သုတ္တာဒီနိယေဝ အနုဂတဗုဒ္ဓိယာ. နယဂ္ဂါဟေနာတိ သုတ္တာဒိတော လဗ္ဘမာနနယဂ္ဂဟဏေန.

အတ္တနောမတိံ သာမညတော ပဌမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဝိသေသေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာကာရံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘တံ ပန အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေန္တေနာ’’တိအာဒိ. အတ္ထေနာတိ အတ္တနာ သလ္လက္ခိတေန အတ္ထေန. အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗာတိ အာစရိယဝါဒေ ဉာဏေန အနုပ္ပဝေသေတဗ္ဗာ. သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာတိ ပုဂ္ဂလဿ သယံ ပဋိဘာနဘာဝတော. ပမာဒပါဌဝသေန အာစရိယဝါဒဿ ကဒါစိ သုတ္တာနုလောမေန အသံသန္ဒနာပိ သိယာ၊ သော န ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘အာစရိယဝါဒေါပိ။ပေ။ သမေန္တော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ. သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာ သုတ္တေန သံသန္ဒတိ၊ ဧဝံ မဟာပဒေသတော အတ္ထာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. သုတ္တာနုလောမဿ သုတ္တေကဒေသတ္တေပိ သုတ္တေ ဝိယ ‘‘ဣဒံ ကပ္ပတိ၊ ဣဒံ န ကပ္ပတီ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာဟစ္စဘာသိတံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘သုတ္တာနုလောမတော ဟိ သုတ္တမေဝ ဗလဝတရ’’န္တိ. အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ အပ္ပဋိဗာဟိယံ. ကာရကသံဃသဒိသန္တိ ပမာဏတ္တာ သင်္ဂီတိကာရကသံဃသဒိသံ. ဗုဒ္ဓါနံ ဌိတကာလသဒိသန္တိ ဣမိနာ ဗုဒ္ဓေဟေဝ ကထိတတ္တာ ဓရမာနဗုဒ္ဓသဒိသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုတ္တေ ဟိ ပဋိဗာဟိတေ ဗုဒ္ဓေါဝ ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ. သကဝါဒီ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတီတိ သကဝါဒီ အတ္တနော သုတ္တံ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတိ. ပရဝါဒီ သုတ္တာနုလောမန္တိ အညနိကာယဝါဒီ အတ္တနော နိကာယေ သုတ္တာနုလောမံ ဂဟေတွာ ကထေတိ. ခေပံ ဝါ ဂရဟံ ဝါ အကတွာတိ ‘‘ကိံ ဣမိနာ’’တိ ခေပံ ဝါ ‘‘ကိမေသ ဗာလော ဝဒတီ’’တိ ဂရဟံ ဝါ အကတွာ. သုတ္တာနုလောမန္တိ ပရဝါဒိနာ ဝုတ္တံ အညနိကာယေ သုတ္တာနုလောမံ. သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗန္တိ သကဝါဒိနာ အတ္တနော သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗံ. သုတ္တသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ အတ္တနော သုတ္တေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ. ဧဝံ သေသဝါရေသုပိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အယန္တိ သကဝါဒီ. ပရောတိ အညနိကာယဝါဒီ. ဧဝံ သေသေသုပိ.

နနု စ ‘‘သုတ္တာနုလောမတော သုတ္တမေဝ ဗလဝတရ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန ‘‘သုတ္တာနုလောမေ သုတ္တံ ဩတာရေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? နာယံ ဝိရောဓော. ‘‘သုတ္တာနုလောမတော သုတ္တမေဝ ဗလဝတရ’’န္တိ ဟိ ဣဒံ သကမတေယေဝ သုတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ သကမတိပရိယာပန္နမေဝ သုတ္တာဒိံ သန္ဓာယ ‘‘အတ္တနောမတိ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ၊ အတ္တနောမတိတော အာစရိယဝါဒေါ ဗလဝတရော၊ အာစရိယဝါဒတော သုတ္တာနုလောမံ ဗလဝတရံ၊ သုတ္တာနုလောမတော သုတ္တမေဝ ဗလဝတရ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ပရဝါဒိနာ အာနီတံ အညနိကာယေ သုတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သုတ္တာနုလောမေ သုတ္တံ ဩတာရေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ပရဝါဒိနာ အာနီတံ သုတ္တာဒိံ အတ္တနော သုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒအတ္တနောမတီသု ဩတာရေတွာ သမေန္တံယေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ဣတရံ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အယံ နယော ဣဓ ဝုစ္စတီတိ န ကောစိ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓော.

ဗာဟိရကသုတ္တန္တိ တိဿော သင်္ဂီတိယော အနာရုဠှဂုဠှဝေဿန္တရာဒီနိ မဟာသံဃိကနိကာယဝါသီနံ သုတ္တာနိ. ဝေဒလ္လာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂုဠှဥမ္မဂ္ဂါဒိဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဣတရံ ဂါရယှသုတ္တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အတ္တနောမတိယမေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ အညနိကာယတော အာနီတသုတ္တတောပိ သကနိကာယေ အတ္တနောမတိယေဝ ဗလဝတရာတိ ဒဿေတိ. သကဝါဒီ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတိ၊ ပရဝါဒီပိ သုတ္တမေဝါတိဧဝမာဒိနာ သမာနဇာတိကာနံ ဝသေန ဝါရော န ဝုတ္တော၊ သုတ္တဿ သုတ္တေယေဝ ဩတာရဏံ ဘိန္နံ ဝိယ ဟုတွာ န ပညာယတိ၊ ဝုတ္တနယေနေဝ စ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ.

ဣဒါနိ သကဝါဒီပရဝါဒီနံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယာဒိဘာဝံ သန္ဓာယ ဝိဝါဒေ ဥပ္ပန္နေ တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘အထ ပနာယံ ကပ္ပိယန္တိ ဂဟေတွာ ကထေတီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သုတ္တေ စ သုတ္တာနုလောမေ စ ဩတာရေတဗ္ဗန္တိ သကဝါဒိနာ အတ္တနောယေဝ သုတ္တေ စ သုတ္တာနုလောမေ စ ဩတာရေတဗ္ဗံ. ပရော ကာရဏံ န ဝိန္ဒတီတိ ပရဝါဒီ ကာရဏံ န လဘတိ. သုတ္တတော ဗဟုံ ကာရဏဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဉ္စ ဒဿေတီတိ ပရဝါဒီ အတ္တနော သုတ္တတော ဗဟုံ ကာရဏံ ဝိနိစ္ဆယဉ္စ အာဟရိတွာ ဒဿေတိ. သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အကပ္ပိယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ အတ္တနော နိကာယေ သုတ္တာဒီနိ အလဘန္တေန သကဝါဒိနာ ပရဝါဒီဝစနေယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဝဒတိ. ဒွိန္နမ္ပိ ကာရဏစ္ဆာယာ ဒိဿတီတိ သကဝါဒီပရဝါဒီနံ ဥဘိန္နမ္ပိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဘာဝသာဓကံ ကာရဏပတိရူပကံ ဒိဿတိ. ယဒိ ဒွိန္နမ္ပိ ကာရဏစ္ဆာယာ ဒိဿတိ၊ ကသ္မာ ‘‘အကပ္ပိယေဝ ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ ‘‘ဝိနယဉှိ ပတွာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဝိနယံ ပတွာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝိစာရဏမာဂမ္မာ’’တိ. ရုန္ဓိတဗ္ဗန္တိအာဒီသု ဒုဗ္ဗိညေယျဝိနိစ္ဆယေ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဘာဝေ သတိ ကပ္ပိယန္တိ ဂဟဏံ ရုန္ဓိတဗ္ဗံ၊ အကပ္ပိယန္တိ ဂဟဏံ ဂါဠှံ ကာတဗ္ဗံ. အပရာပရံ ပဝတ္တကပ္ပိယဂဟဏသောတံ ပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ၊ ဂရုကဘာဝသင်္ခါတေ အကပ္ပိယဘာဝေယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

ဗဟူဟိ သုတ္တဝိနိစ္ဆယကာရဏေဟီတိ ဗဟူဟိ သုတ္တေဟိ စေဝ တတော အာနီတဝိနိစ္ဆယကာရဏေဟိ စ. အတ္တနော ဂဟဏံ န ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ သကဝါဒိနာ အတ္တနော အကပ္ပိယန္တိ ဂဟဏံ န ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဂမေန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယောတိ သကဝါဒီပရဝါဒီသု ယော ကောစိ. ကေစိ ပန ‘‘သကဝါဒီသုယေဝ ယော ကောစိ ဣဓာဓိပ္ပေတော’’တိ ဝဒန္တိ၊ ဧဝံ သန္တေ ‘‘အထ ပနာယံ ကပ္ပိယန္တိ ဂဟေတွာ ကထေတီ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ ဥဘောပိ သကဝါဒိနောယေဝ သိယုံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဿေဝ နိဂမနဝသေန ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ၊ တသ္မာ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. အတိရေကကာရဏံ လဘတီတိ ဧတ္ထ သုတ္တာဒီသု ပုရိမံ ပုရိမံ အတိရေကကာရဏံ နာမ၊ ယော ဝါ သုတ္တာဒီသု စတူသု ဗဟုတရံ ကာရဏံ လဘတိ၊ သော အတိရေကကာရဏံ လဘတိ နာမ.

သုဋ္ဌု ပဝတ္တိ ဧတဿာတိ သုပ္ပဝတ္တိ၊ သုဋ္ဌု ပဝတ္တတိ သီလေနာတိ ဝါ သုပ္ပဝတ္တိ. တေနာဟ ‘‘သုပ္ပဝတ္တီတိ သုဋ္ဌု ပဝတ္တ’’န္တိ. ဝါစာယ ဥဂ္ဂတံ ဝါစုဂ္ဂတံ၊ ဝစသာ သုဂ္ဂဟိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သုတ္တတောတိ ဣမဿ ဝိဝရဏံ ‘‘ပါဠိတော’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သုတ္တံ နာမ သကလံ ဝိနယပိဋက’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ပါဠိတောတိ တဒတ္ထဒီပိကာ အညာယေဝ ပါဠိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ဣမဿ ဝိဝရဏံ ‘‘ပရိပုစ္ဆတော စ အဋ္ဌကထာတော စာ’’တိ. ပါဠိံ အနုဂန္တွာ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနတော ပကာသနတော အနုဗျဉ္ဇနန္တိ ဟိ ပရိပုစ္ဆာ အဋ္ဌကထာ စ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌကထာယ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ပရိပုစ္ဆာတိ ထေရဝါဒေါ ဝုတ္တော. သံဃဘေဒဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တကလဟဿေတံ အဓိဝစနံ သင်္ဃရာဇီတိ. ကုက္ကုစ္စကောတိ အဏုမတ္တေသုပိ ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿနဝသေန ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပါဒေန္တော. တန္တိံ အဝိသံဝါဒေတွာတိ ပါဠိံ အညထာ အကတွာ. အဝေါက္ကမန္တောတိ အနတိက္ကမန္တော.

ဝိတ္ထုနတီတိ အတ္ထံ အဒိသွာ နိတ္ထုနတိ. ဝိပ္ဖန္ဒတီတိ ကမ္ပတိ. သန္တိဋ္ဌိတုံ န သက္ကောတီတိ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ ယံ ပရေန ဝုစ္စတိ၊ တံ တံ အနုဇာနာတီ’’တိ. ပရဝါဒံ ဂဏှာတီတိ ‘‘ဥစ္ဆုမှိ ကသဋံ ယာဝဇီဝိကံ၊ ရသော သတ္တာဟကာလိကော၊ တဒုဘယဝိနိမုတ္တော စ ဥစ္ဆု နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဥစ္ဆုပိ ဝိကာလေ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပရဝါဒိနာ ဝုတ္တေ တမ္ပိ ဂဏှာတိ. ဧကေကလောမန္တိ ပလိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယမှီတိ ယသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ. ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနန္တိ အတ္ထတော ဧကံ.

အာစရိယပရမ္ပရာ ခေါ ပနဿ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အာစရိယပရမ္ပရာတိ အာစရိယာနံ ဝိနိစ္ဆယပရမ္ပရာ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ယထာ အာစရိယော စ အာစရိယာစရိယော စ ပါဠိဉ္စ ပရိပုစ္ဆဉ္စ ဝဒန္တိ၊ တထာ ဉာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိတောတိ ‘‘ဣဒံ ပုဗ္ဗဝစနံ၊ ဣဒံ ပရဝစနံ၊ အယမနုသန္ဓီ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိတော. အာစရိယပရမ္ပရန္တိ ဣမဿေဝ ဝေဝစနံ ထေရဝါဒင်္ဂန္တိ၊ ထေရပဋိပါဋိန္တိ အတ္ထော. ဒွေ တယော ပရိဝဋ္ဋာတိ ဒွေ တိဿော ပရမ္ပရာ.

ဣမေဟိ စ ပန တီဟိ လက္ခဏေဟီတိ ‘‘သုတ္တမဿ သွာဂတံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ လက္ခဏေဟိ. ဧတ္ထ စ ပဌမေန လက္ခဏေန ဝိနယဿ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟိတဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ဒုတိယေန ဥဂ္ဂဟိတေန အစလတာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာ ဝုတ္တာ၊ တတိယေန ယံ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ နတ္ထိ၊ တမ္ပိ အာစရိယဝစနေန ဝိနိစ္ဆိနိတုံ သမတ္ထတာ ဝုတ္တာ. ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ စောဒနာသင်္ခါတေ ဝီတိက္ကမသင်္ခါတေ ဝါ ဝတ္ထုသ္မိံ သံဃမဇ္ဈေ ဩတိဏ္ဏေ၊ ဩသဋေတိ အတ္ထော. ဝုတ္တမေဝ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘စောဒကေန စ စုဒိတကေန စ ဝုတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ အာဟ. ကေစိ ပန ‘‘စောဒကေန ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိံ စုဒိတကေန စ ဝုတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ဧဝံ ယောဇေန္တိ. အပရေ ပန ‘‘စောဒကေန စ စုဒိတကေန စ ဝုတ္တေ ဝိနယဓရေန စ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ဧဝမ္ပိ ယောဇေန္တိ. ‘‘စောဒကေန စ စုဒိတကေန စ ဝုတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ အယမေဝ ပန ယောဇနာ သုန္ဒရတရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗန္တိ တဿ တဿ သိက္ခာပဒဿ ဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗံ. ‘‘တိဏေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ။ပေ။ ယော အာဂစ္ဆေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၅၁၇) ဟိ ဣဒံ နိဿဂ္ဂိယေ အညာတကဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဿ ဝတ္ထုသ္မိံ ပညတ္တံ၊ ထုလ္လစ္စယဒုဗ္ဘာသိတာပတ္တီနံ မာတိကာယ အနာဂတတ္တာ ‘‘ပဉ္စန္နံ အာပတ္တီနံ အညတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အညတရံ ဝါ အာပတ္တိန္တိ ‘‘ကာလေ ဝိကာလသညီ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ၊ ကာလေ ဝေမတိကော အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ (ပါစိ. ၂၅၀) အာဂတံ ဒုက္ကဋံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သိက္ခာပဒန္တရေသူတိ ဝိနီတဝတ္ထုံ အန္တောကတွာ ဧကေကသ္မိံ သိက္ခာပဒန္တရေ.

သုခုမာတိ အတ္တနောပိ ဒုဝိညေယျသဘာဝဿ လဟုပရိဝတ္တိနော စိတ္တဿ သီဃပရိဝတ္တိတာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘စိတ္တလဟုကာ’’တိ. စိတ္တံ လဟု သီဃပရိဝတ္တိ ဧတေသန္တိ စိတ္တလဟုကာ. တေတိ တေ ဝီတိက္ကမေ. တံဝတ္ထုကန္တိ တေ အဒိန္နာဒါနမနုဿဝိဂ္ဂဟဝီတိက္ကမာ ဝတ္ထု အဓိဋ္ဌာနံ ကာရဏမေတဿာတိ တံဝတ္ထုကံ. သီလာနိ သောဓေတွာတိ ယံဝတ္ထုကံ ကုက္ကုစ္စံ ဥပ္ပန္နံ၊ တံ အမနသိကရိတွာ အဝသေသသီလာနိ သောဓေတွာ. ပါကဋဘာဝတော သုခဝဠဉ္ဇနတာယ စ ‘‘ဒွတ္တိံသာကာရံ တာဝ မနသိ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. အညသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေ ကတပရိစယေန တဒေဝ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ကမ္မဋ္ဌာနံ ဃဋယတီတိ အန္တရန္တရာ ခဏ္ဍံ အဒဿေတွာ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ အာလမ္ဗနဘာဝေန စိရကာလံ ဃဋယတိ. သင်္ခါရာ ပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနိကော စေ၊ တဿ သင်္ခါရာ ပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သစေ ကတပါရာဇိကဝီတိက္ကမော ဘဝေယျ၊ တဿ သတိပိ အသရိတုကာမတာယ ဝိပ္ပဋိသာရဝတ္ထုဝသေန ပုနပ္ပုနံ တံ ဥပဋ္ဌဟတီတိ စိတ္တေကဂ္ဂတံ န ဝိန္ဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဃဋယတီ’’တိအာဒိ. အတ္တနာ ဇာနာတီတိ သယမေဝ ဇာနာတိ. ပစ္စတ္တေ စေတံ ကရဏဝစနံ၊ အတ္တာ ဇာနာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အညာ စ ဒေဝတာ ဇာနန္တီတိ အာရက္ခဒေဝတာဟိ အညာ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော ဒေဝတာ စ ဇာနန္တိ.

နိဋ္ဌိတာ စတုဗ္ဗိဓဝိနယကထာဝဏ္ဏနာ

ဝိနယဓရဿ စ လက္ခဏာဒိကထာဝဏ္ဏနာ.

ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

တသ္မာတိ ယသ္မာ ပန-သဒ္ဒံ အပနေတွာ အနိယမေန ပုဂ္ဂလဒီပကံ ယော-သဒ္ဒမေဝ အာဟ၊ တသ္မာ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ယော-သဒ္ဒေ. ပန-သဒ္ဒဿ နိပါတမတ္တတ္တာ ယော-သဒ္ဒဿေဝ အတ္ထံ ပကာသေန္တော ‘‘ယော ကောစီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယော ကောစိ နာမာတိ ယော ဝါ သော ဝါ ယော ကောစီတိ ဝုတ္တော. ဝါသဓုရယုတ္တော ဝါတိ ဝိပဿနာဓုရယုတ္တော ဝါ. သီလေသူတိ ပကတီသု.

ဘိက္ခတီတိ ယာစတိ. လဘန္တော ဝါ အလဘန္တော ဝါတိ ယော ကောစိ ဘိက္ခတိ ဘိက္ခံ ဧသတိ ဂဝေသတိ၊ သော တံ လဘတု ဝါ မာ ဝါ၊ တထာပိ ဘိက္ခတီတိ ဘိက္ခူတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော. အရိယာယ ယာစနာယာတိ ‘‘ဥဒ္ဒိဿ အရိယာ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဧသာ အရိယာန ယာစနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ အရိယယာစနာယ၊ န ကပဏဒ္ဓိကဝဏိဗ္ဗကယာစကာနံ ဝိယ ‘‘ဒေဟိ ဒေဟီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တယာစနာယ. ဘိက္ခာစရိယန္တိ ဥဉ္ဆာစရိယံ. အဇ္ဈုပဂတတ္တာတိ အနုဋ္ဌိတတ္တာ. ကာဇဘတ္တန္တိ ကာဇေဟိ အာနီတံ ဘတ္တံ. အဂ္ဃဖဿဝဏ္ဏဘေဒေနာတိ အဂ္ဃါဒီနံ ပုရိမပကတိဝိဇဟေန. ပုရိမပကတိဝိဇဟနဉှေတ္ထ ဘေဒေါတိ အဓိပ္ပေတံ. ဓောဝိတွာ အပနေတုံ အသက္ကုဏေယျသဘာဝံ မလံ၊ တထာ အပနေတုံ သက္ကုဏေယျသဘာဝါ ဇလ္လိကာ. ဘိန္နပဋဓရောတိ နိဗ္ဗစနံ ဘိန္နပဋဓရေ ဘိက္ခု-သဒ္ဒဿ နိရုဠှတ္တာ ကတံ.

ဥပနိဿယသမ္ပန္နန္တိ ပုဗ္ဗေ အဋ္ဌပရိက္ခာရဒါနူပနိဿယသမ္ပန္နံ. ယော ဟိ စီဝရာဒိကေ အဋ္ဌ ပရိက္ခာရေ ပတ္တစီဝရမေဝ ဝါ သောတာပန္နာဒိအရိယဿ ပုထုဇ္ဇနဿေဝ ဝါ သီလသမ္ပန္နဿ ဒတွာ ‘‘ဣဒံ ပရိက္ခာရဒါနံ အနာဂတေ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝါယ ပစ္စယော ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ၊ တဿ တံ သတိ အဓိကာရသမ္ပတ္တိယံ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ဣဒ္ဓိမယပရိက္ခာရလာဘာယ သံဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗြဟ္မဃောသန္တိ ဥတ္တမဃောသံ၊ ဗြဟ္မုနော ဃောသသဒိသံ ဝါ ဃောသံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ. ဒုက္ခဿ သမ္မာ အန္တကိရိယာယာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဘဏ္ဍူတိ မုဏ္ဍော. ဝါသီတိ ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိ. ဗန္ဓနန္တိ ကာယဗန္ဓနံ. ယုတ္တော ဘာဝနာနုယောဂေါ အဿာတိ ယုတ္တယောဂေါ၊ တဿ ယုတ္တယောဂဿ၊ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣရိယာပထသမ္ပန္နတာဝိဘာဝနတ္ထံ ‘‘သဋ္ဌိဝဿိကတ္ထေရော ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓေါဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယော ဥပသမ္ပဒါစရိယော စ အဿာတိ ဗုဒ္ဓါစရိယကော. ပဌမဗောဓိယမ္ပိ ပဌမကာလေယေဝ သေသဥပသမ္ပဒါနံ အဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ပဌမဗောဓိယံ ဧကသ္မိံ ကာလေ’’တိ. ပဉ္စ ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရာတိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရာ ပဉ္စ. တီဏိ သတန္တိ တီဏိ သတာနိ၊ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ဝစနဝိပလ္လာသော ကတော. ဧကော စ ထေရောတိ အင်္ဂုလိမာလတ္ထေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဝုတ္တာတိ အဋ္ဌကထာယံ န ဝုတ္တာ. တတ္ထာတိ ဝိနယပါဠိယံ.

ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရေ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နောယေဝ ဘဂဝါ မဟာကဿပတ္ထေရဿ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ ဝိဒိတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောန္တော တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ဧကကောဝ ဂန္တွာ ဗဟုပုတ္တနိဂြောဓမူလေ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသိန္နော အတ္တနော သန္တိကံ အာဂန္တွာ ပရမနိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ ‘‘သတ္ထာ မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ၊ သာဝကောဟမသ္မိ၊ သတ္ထာ မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ၊ သာဝကောဟမသ္မီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ အတ္တနော သာဝကတ္တံ သာဝေတွာ ဌိတဿ မဟာကဿပတ္ထေရဿ နိပစ္စကာရမဟတ္တတံ အတ္တနော စ မဟာနုဘာဝတံ ဒီပေတုံ ယဿ အညဿ အဇာနံယေဝ ‘‘ဇာနာမီ’’တိ ပဋိညဿ ဗာဟိရကဿ သတ္ထုနော ဧဝံ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဂတော ပသန္နစိတ္တော သာဝကော ဧဝရူပံ ပရမနိပစ္စကာရံ ကရေယျ၊ တဿ ဝဏ္ဋစ္ဆိန္နတာလပက္ကံ ဝိယ ဂီဝတော မုဒ္ဓါပိ ဝိပတေယျ၊ သတ္တဓာ ဝါ ဖလေယျာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ခေါ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဂတံ သာဝကံ အဇာနံယေဝ ဝဒေယျ ‘ဇာနာမီ’တိ၊ အပဿံယေဝ ဝဒေယျ ‘ပဿာမီ’တိ၊ မုဒ္ဓါပိ တဿ ဝိပတေယျ၊ သတ္တဓာ ဝါ ဖလေယျ၊ အဟံ ခေါ၊ ကဿပ၊ ဇာနံယေဝ ဝဒါမိ ‘ဇာနာမီ’တိ၊ ပဿံယေဝ ဝဒါမိ ‘ပဿာမီ’’’ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) တိ ဝတွာ ဇာတိမဒမာနမဒရူပမဒပ္ပဟာနတ္ထံ တီဟိ ဩဝါဒေဟိ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဩဝဒန္တော ‘‘တသ္မာတိဟ တေ ကဿပါ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၁၅၄) တသ္မာတိဟာတိ တသ္မာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ယသ္မာ အဟံ ဇာနန္တောဝ ‘‘ဇာနာမီ’’တိ ပဿန္တော ဧဝ စ ‘‘ပဿာမီ’’တိ ဝဒါမိ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော. တိ-ကာရ ဟ-ကာရာ နိပါတာ. ဣဟာတိ ဝါ ဣမသ္မိံ သာသနေ၊ တ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန အာဂတော. ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန သိက္ခိတဗ္ဗံ. တိဗ္ဗန္တိ ဗဟလံ မဟန္တံ. ဟိရောတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတီတိ ဥပသင်္ကမနတော ပဌမတရမေဝ ဥပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ. တထာ ဟိ သတိ တေသံ ပုရတော အဿ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝတာ သဏ္ဌာတိ. ယော စ ထေရာဒီသု ဟိရောတ္တပ္ပံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဥပသင်္ကမတိ၊ ထေရာဒယောပိ တံ သဟိရိကာ သဩတ္တပ္ပါ စ ဟုတွာ ဥပသင်္ကမန္တီတိ အယမေတ္ထ အာနိသံသော. ကုသလူပသံဟိတန္တိ ကုသလနိဿိတံ၊ အနဝဇ္ဇဓမ္မနိဿိတန္တိ အတ္ထော. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္တာနံ တေန ဓမ္မေန အဋ္ဌိကံ ကတွာ၊ တံ ဝါ ဓမ္မံ ‘‘ဧသ မယှံ ဓမ္မော’’တိ အဋ္ဌိံ ကတွာ. မနသိ ကတွာတိ စိတ္တေ ဌပေတွာ. သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာတိ စိတ္တဿ ထောကမ္ပိ ဗဟိ ဂန္တုံ အဒေန္တော သဗ္ဗေန သမန္နာဟာရစိတ္တေန သမန္နာဟရိတွာ. ဩဟိတသောတောတိ ဌပိတသောတော၊ ဓမ္မေ နိဟိတသောတောတိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ တေ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဉာဏသောတဉ္စ ပသာဒသောတဉ္စ ဩဒဟိတွာ ‘‘မယာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ သက္ကစ္စမေဝ သုဏိဿာမီ’’တိ ဧဝဉှိ တေ သိက္ခိတဗ္ဗံ. သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတီတိ အသုဘေသု စေဝ အာနာပါနေ စ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သုခသမ္ပယုတ္တာ ကာယဂတာသတိ. ယော စ ပနာယံ တိဝိဓော ဩဝါဒေါ၊ ထေရဿ အယမေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ အဟောသိ.