၆. အာကင်္ခေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၄. သမ္ပန္နန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ၊ သမန္တတော ပန္နံ ပတ္တန္တိ သမ္ပန္နံ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နံ နာမာ’’တိ. နန္တိ ‘‘သုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ သုဝဂဏံ. သမ္ပန္နောတိ သမ္မဒေဝ ပန္နော ဂတော ဥပဂတော. တေနာဟ ‘‘သမန္နာဂတော’’တိ. သမ္ပန္နန္တိ သမ္ပတ္တိယုတ္တံ. သာ ပနေတ္ထ ရသသမ္ပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာနတော. တေနာဟ ‘‘သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနေဠက’’န္တိ၊ နိဒ္ဒေါသန္တိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒံ မဓုရသမ္ပန္နံ နာမာ’’တိ. သီလဿ အနဝသေသသမာဒါနေန အခဏ္ဍာဒိဘာဝါပတ္တိယာ စ ပရိပုဏ္ဏသီလာ. သမာဒါနတော ပဋ္ဌာယ အစ္ဆိန္ဒနတော သီလသမင်္ဂိနော. သမာဒါနတော ဟိ အစ္စန္တဝိရောဓိဓမ္မာနုပ္ပတ္တိယာ သီလသမင်္ဂိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ စေတနာဒီနံ ပန သီလနလက္ခဏာနံ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိက္ခဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉) ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော.

ခေတ္တပါရိပူရီတိ နိဿိတပါရိပူရိယာ နိဿယပါရိပူရိမာဟ နိဿိတကမ္မဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိဝိသယတ္တာ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ. တထာ ဟိ ခေတ္တေန ခဏ္ဍပူတိအာဒိဒေါသော ဝုတ္တော. ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတီတိ အပရိပူရံ ဟောတိ သဿပါရိပူရိယာ အဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘သဿံ န ဥဋ္ဌေတီ’’တိ. ပါဒမတ္တဿပိ အနေကမ္ဗဏဖလနတော မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ကိသလယပလာလာဒိဗဟုတာယ မဟာနိသံသံ. ဧဝမေဝန္တိ ယထာ ခိတ္တံ ဗီဇံ ခဏ္ဍာဒိစတုဒေါသဝသေန အပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တဒဘာဝေန စ ပရိပုဏ္ဏံ၊ ဧဝံ သီလံ ခဏ္ဍာဒိစတုဒေါသဝသေန အပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တဒဘာဝေန စ ပရိပုဏ္ဏန္တိ၊ စတုဒေါသတဒဘာဝသာမညမေဝ နိဒဿနနိဒဿိတဗ္ဗဝိပတ္တိသမ္ပတ္တီသု ဒဿေတိ. မဟပ္ဖလံ ဟောတိ ဝိပါကဖလေန. မဟာနိသံသန္တိ ဝိပုလာနိသံသံ. သွာယံ အာနိသံသော ဣဓ ပါဠိယံ နာနပ္ပကာရေန ဝိတ္ထာရီယတိ.

ဧတ္တာဝတာ ကိရာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၃၇၊ အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၇၁-၇၄) ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသူစနတ္ထော. တေနေတ္ထ အာစရိယဝါဒဿ အတ္တနော အရုစ္စနဘာဝံ ဒီပေတိ. သမ္ပန္နသီလာတိ အနာမဋ္ဌဝိသေသံ သာမညတော သီလသင်္ခေပေန ဂဟိတံ. တဉ္စ စတုဗ္ဗိဓန္တိ အာစရိယတ္ထေရော ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ’’တိ အာဟ. တတ္ထာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ. ဇေဋ္ဌကသီလန္တိ (သံ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၄၁၂) ပဓာနသီလံ. ဥဘယတ္ထာတိ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသေ. ဣဓ နိဒ္ဒေသေ ဝိယ ဥဒ္ဒေသေပိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဘဂဝတာ ဝုတ္တော ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. သီလဂ္ဂဟဏဉှိ ပါဠိယံ ပါတိမောက္ခသံဝရဝသေန အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရောယေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဝဓာရဏေန ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဧကဒေသေန ပါတိမောက္ခန္တောဂဓဘာဝံ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ အနောလောကိယောလောကနေ အာဇီဝဟေတု ဆသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမေ ဂိလာနပစ္စယဿ အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေ စ အာပတ္တိ ဝိဟိတာတိ. တီဏီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလာဒီနိ. သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီတိ သီလပရိယာယေန တေသံ ကတ္ထစိ သုတ္တေ ဂဟိတဋ္ဌာနံ နာမ ကိံ အတ္ထိ ယထာ ပါတိမောက္ခသံဝရောတိ အာစရိယဿ သမ္မုခတ္တာ အပဋိက္ခိပန္တောဝ ဥပစာရေန ပုစ္ဆန္တော ဝိယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘အနနုဇာနန္တော’’တိ. ဆဒွါရရက္ခာမတ္တကမေဝါတိ တဿ သလ္လဟုကဘာဝမာဟ စိတ္တာဓိဋ္ဌာနမတ္တေန ပဋိပါကတိကဘာဝါပတ္တိတော. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကန္တိ ဖလေန ဟေတုံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပါဒနဟေတုကာ ဟိ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပတ္တိ. ဣဒမတ္ထန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ ဣမဿ ပစ္စယဿ ပရိဘုဉ္ဇနေတိ အဓိပ္ပါယော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ တီဏိ ပဓာနဿ သီလဿ ပရိဝါရဝသေန ပဝတ္တိယာ ပရိယာယသီလာနိ နာမာတိ ဒဿေတိ.

ဣဒါနိ ပါတိမောက္ခသံဝရဿေဝ ပဓာနဘာဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. သေသာနီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ. တဿေဝါတိ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဧတ္ထ ယံ သီလံ ဝုတ္တံ၊ တဿေဝ. သမ္ပန္နပါတိမောက္ခာတိ ဧတ္ထ ပါတိမောက္ခဂ္ဂဟဏေန ဝေဝစနံ ဝတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတွာ။ပေ။ အာဒိမာဟ. ယထာ အညထာပိ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု သီလဝါ ဟောတီ’’တိ (မဟာနိ. ၁၉၉) ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ သီလံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈၊ မဟာနိ. ၁၉၉) နိဒ္ဒိဋ္ဌံ.

ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာတိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ၊ တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ‘‘ပါတိမောက္ခ’’န္တိ လဒ္ဓနာမေန သိက္ခာပဒသီလေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရာ. တေ ပန ယသ္မာ ဧဝံဘူတာ တေန သမန္နာဂတာ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရေန သမန္နာဂတာ’’တိ.

အပရော နယော (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၉၇) – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော၊ ပါပကိရိယာယ သုကရဘာဝတော၊ ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ၊ ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တော ဃဋီယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ၊ မရဏဝသေန ဝါ တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပါတနသီလောတိ ပါတီ၊ သတ္တသန္တာနော၊ စိတ္တမေဝ ဝါ၊ တံ ပါတိံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ၊ ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၈) စ.

အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိနာ ဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတီ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၅) ဟိ ဝုတ္တံ. တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ‘‘ကဏ္ဌေကာလော’’တိအာဒီနံ ဝိယ သမာသသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ၊ စိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တေန နီယတိ လောကော၊ စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၆၂). တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခော. ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတီ၊ တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ (သံ. နိ. ၁.၅၇)၊ တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (ဣတိဝု. ၁၅၊ ၁၀၅၊ အ. နိ. ၄.၉) စ အာဒိ. တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော.

အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတီ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော၊ ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၇၀၊ သု. နိ. ၁၇၁). တတော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ၊ သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ‘‘ပတီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော၊ ပတိနော မောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ ပါတိမောက္ခော. ပါတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တတ္ထေန မောက္ခော စာတိ ပါတိမောက္ခော. ပါတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိအာဒိမေတံ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

အထ ဝါ ပ-ဣတိ ပကာရေ၊ အတီတိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ဣဒဉှိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန၊ သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန၊ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခော. ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ ပါတိမောက္ခော၊ တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမဒေါသတော ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော. ပါတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခော. မောက္ခော ဝါ နိဗ္ဗာနံ၊ တဿ မောက္ခဿ ပတိဗိမ္ဗဘူတောတိ ပါတိမောက္ခော. သီလသံဝရော ဟိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါ ဝိယ ဟောတိ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတောတိ ပါတိမောက္ခော. ပါတိမောက္ခောယေဝ ပါတိမောက္ခော. အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ဝါ ပါတိမောက္ခံ. ပါတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝမေတ္ထ ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နာတိ ကာယိကဝါစသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန စေဝ နဝေသိယဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နာ၊ သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရာတိ အတ္ထော. အပ္ပမတ္တေသူတိ အတိပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု၊ ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူတိ အပရေ. ဝဇ္ဇေသူတိ ဂါရယှေသု. တေ ပန ဧကန္တတော အကုသလသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အကုသလဓမ္မေသူ’’တိ. ဘယဒဿိနောတိ ဘယတော ဒဿနသီလာ၊ ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဘာယနသီလာ. သမ္မာ အာဒိယိတွာတိ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာ. သိက္ခာပဒေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ သမုဒါယတော အဝယဝနိဒ္ဓါရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခထာ’’တိ အတ္ထမာဟ. သိက္ခာပဒမေဝ ဟိ သမာဒါတဗ္ဗံ သိက္ခိတဗ္ဗဉ္စာတိ အဓိပ္ပါယော. ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသူတိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု မူလပညတ္တိအနုပညတိသဗ္ဗတ္ထပညတ္တိပဒေသပညတ္တိအာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ သီလံ. တံ ပန ဒွါရဝသေန ဒုဝိဓမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကာယိကံ ဝါစသိကဉ္စာ’’တိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ သိက္ခာပဒေသူတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ သိက္ခာဘာဂေသု ကဿစိ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏတော. တေနာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗ’’န္တိ.

၆၅. ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၇၁-၇၄) ဒေသနာယ ကာရဏပုစ္ဆာ. သီလာနိသံသဒဿနတ္ထန္တိ ပယောဇနနိဒ္ဒေသော. ကော အတ္ထော ကွ အတ္ထော ကွ နိပါတိတာတိ? နယိဒမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီလာနိသံသဒဿနတ္ထန္တိ ဟိ ဧတ္ထ ဗျတိရေကတော ယံ သီလာနိသံသဿ အဒဿနံ၊ တံ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ကာရဏန္တိ ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ ဝိနေယျာနံ သီလာနိသံသဿ အဒဿနတောတိ အတ္ထတော အာပန္နော ဧဝ ဟောတီတိ. တေနာဟ ‘‘သစေပီ’’တိအာဒိ. သီလာနိသံသဒဿနတ္ထန္တိ ပန ဣမဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာနိသံသောတိ ဥဒယော. ‘‘သီလဝါ သီလသမ္ပန္နော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂလောကံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀၊ ၃.၃၁၆၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃၊ မဟာဝ. ၂၈၅) ပန ဝိပါကဖလမ္ပိ ‘‘အာနိသံသော’’တိ ဝုတ္တံ. ကော ဝိသေသောတိ ကော ဖလဝိသေသော. ကာ ဝဍ္ဎီတိ ကော အဗ္ဘုဒယော. ဝိဇ္ဇမာနောပိ ဂုဏော ယာထာဝတော ဝိဘာဝိတော ဧဝ အဘိရုစိံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ န အဝိဘာဝိတော၊ တသ္မာ ဧကန္တတော အာနိသံသကိတ္တနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဿေတုံ ဝိသကဏ္ဋကဝါဏိဇော ဥဒါဟဋော.

တတ္ထ ဂုဠော နာမ ဥစ္ဆုရသံ ပစိတွာ စုဏ္ဏာဒီဟိ မိဿိတွာ သမ္ပိဏ္ဍနေ ပိဏ္ဍီဘူတံ. ဖာဏိတံ အပိဏ္ဍိတံ ဒြဝီဘူတံ. ခဏ္ဍံ ဘိဇ္ဇနက္ခမံ. သက္ခရာ နာမ ဖလိကသဒိသာ. သက္ခရာဒီနိတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မစ္ဆဏ္ဍိကာနံ သင်္ဂဟော. တသ္မိံ ကာလေ ဂုဠာဒီသု ဝိသကဏ္ဋကဝေါဟာရော အပစ္စန္တဒေသေ ပစုရောတိ ‘‘ပစ္စန္တဂါမံ ဂန္တွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒါရကေ စ ပလာပေသုံ ‘‘ဝိသကဏ္ဋကံ မာ ဂဏှန္တူ’’တိ.

ပိယောတိ ပိယာယိတဗ္ဗော. ပိယဿ နာမ ဒဿနံ ဧကန္တတော အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိယစက္ခူဟိ သမ္ပဿိတဗ္ဗော’’တိ. ပီတိသမုဋ္ဌာနပသန္နသောမ္မရူပပရိဂ္ဂဟဉှိ စက္ခု ‘‘ပိယစက္ခူ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေသန္တိ သဗြဟ္မစာရီနံ. မနဝဍ္ဎနကောတိ ပီတိမနဿ ပရိဗြူဟနတော ဥပရူပရိ ပီတိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒကော. ဂရုဋ္ဌာနိယောတိ ဂရုကရဏဿ ဌာနဘူတော. ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. ယထာ ဝါ အညေ အဇာနန္တာပိ ဇာနန္တာ ဝိယ ပဝတ္တန္တိ၊ န ဧဝမယံ၊ အယံ ပန ဇာနန္တော ဧဝ ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒဿနဘူတေန ပညာစက္ခုနာ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ၊ ပဿန္တော ဧဝ ဝါ ပဿတိ. ဧဝံ သမ္ဘာဝနီယောတိ ဧဝံ ဝိညုတာယ ပဏ္ဍိတဘာဝေန သမ္ဘာဝေတဗ္ဗော.

သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီတိ သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဧဝ ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ဥတ္တရပဒါဝဓာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ဣမိနာ ပဒေန ဥပရိသိက္ခာဒွယံ အနိဝတ္တိတမေဝ ဟောတိ. ယထာ ပန သီလေသု ပရိပူရကာရီ နာမ ဟောတိ၊ တံ ဖလေန ဒဿေတုံ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဓိဋ္ဌာနသမာဓိသံဝတ္တနိကတာယ ဟိ ဣဓ သီလဿ ပါရိပူရီ၊ န ကေဝလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယာနိ ခေါ ပန တာနိ အခဏ္ဍာနိ။ပေ။ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီ’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ သိက္ခာဒွယံ သီလဿ သမ္ဘာရဘာဝေန ဂဟိတန္တိ သီလဿေဝေတ္ထ ပဓာနဂ္ဂဟဏံ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. တထာ ဟိ စိတ္တေကဂ္ဂတာသင်္ခါရပရိဂ္ဂဟာနံ သီလဿာနုရက္ခဏဘာဝံ ဝက္ခတိ. ယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘သိက္ခတ္တယဒေသနာ ဇာတာ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၅)၊ တံ ဣတရာသမ္ပိ သိက္ခာနံ ဣဓ ဂဟိတတာမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပဓာနဘာဝေန ဂဟိတတံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ သီလဿ အပ္ပမတ္တကတာဝစနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဩရမတ္တက’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၇). တံ ပုထုဇ္ဇနဂေါစရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တတ္ထ န နိပ္ပဒေသတော သီလံ ဝိဘတ္တံ၊ ဧဝံ ကတွာ တတ္ထ သီလမတ္တကန္တိ မတ္တဂ္ဂဟဏံ သမတ္ထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနူနေနာတိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန၊ ကဿစိ ဝါ အဟာပနေန ဥပပန္နေန. အာကာရေနာတိ ကရဏေန သမ္ပာဒနေန. စိတ္တသမထေတိ စိတ္တသမာဓာနေ. ယုတ္တောတိ အဝိယုတ္တော ပသုတော. ယော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဈာနဘာဝနံ အနနုယုတ္တော၊ သော တံ ဗဟိ နီဟရတိ နာမ. ယော အာရဘိတွာ အန္တရာ သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇတိ၊ သော တံ ဝိနာသေတိ နာမ. ယော ပန ဤဒိသော အဟုတွာ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ သော အနိရာကတဇ္ဈာနောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗဟိ အနီဟဋဇ္ဈာနော’’တိအာဒိမာဟ.

အနိစ္စဿ တေဘူမကဓမ္မဿ၊ အနိစ္စန္တိ ဝါ အနုပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ. တထာ ဒုက္ခာနုပဿနာ အနတ္တာနုပဿနာ စ. တဿေဝ နိဗ္ဗိန္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ. ဝိရဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ဝိရာဂါနုပဿနာ. နိရောဓဿ အနုပဿနာ နိရောဓာနုပဿနာ. ပဋိနိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ. သုညာဂါရဂတော ဘိက္ခု တတ္ထ လဒ္ဓကာယဝိဝေကတာယ သမထဝိပဿနာဝသေန စိတ္တဝိဝေကံ ပရိဗြူဟေန္တော ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိယာ လောကံ သာသနဉ္စ အတ္တနော ဝိသေသာဓိဂမဋ္ဌာနဘူတံ သုညာဂါရဉ္စ ဥပသောဘယမာနော ဂုဏဝိသေသာဓိဋ္ဌာနဘာဝါပါဒနေန ဝိညူနံ အတ္ထတော တံ ဗြူဟေန္တော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာန’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. အယမေဝ သုညာဂါရာနုဗြူဟနဝိညုပ္ပသတ္ထာနံ ဘာဇနံ၊ န သေနာသနပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကဘူမကာဒိ။ပေ။ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. သုညာဂါရဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ အရညရုက္ခမူလာဒိ သဗ္ဗံ ပဓာနာနုယောဂက္ခမံ သေနာသနံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

တဏှာဝိစရိတဒေသနာတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဿ ဥပါဒါယာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၃၇) အာဒိနယပ္ပဝတ္တံ တဏှာဝိစရိတသုတ္တံ. တဏှာပဒဋ္ဌာနတ္တာတိ တဏှာသန္နိဿယတ္တာ. န ဟိ တဏှာဝိရဟိတာ မာနဒိဋ္ဌိပဝတ္တိ အတ္ထိ. မာနဒိဋ္ဌိယော ဩသရိတွာတိ ဒဿေတဗ္ဗတာယ မာနဒိဋ္ဌိယော ဩဂါဟေတွာတိ အတ္ထော. ဂဟဏတ္ထမေဝ ဟိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ ဒေသနာယ ဩသရဏံ. တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ပပဉ္စတ္တယံ သတ္တသန္တာနဿ သံသာရေ ပပဉ္စနတော အနုပ္ပဗန္ဓနဝသေန ဝိတ္ထာရဏတော. သီလပဒဋ္ဌာနတ္တာတိ သီလာဓိဋ္ဌာနတ္တာ.

အဓိစိတ္တသိက္ခာ ဝုတ္တာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဝိပဿနာဝသေန သုညာဂါရဝဍ္ဎနေတိ ယောဇနာ. ဒွေပိ သိက္ခာတိ အဓိစိတ္တာဓိပညာသိက္ခာ. သင်္ဂဟေတွာတိ အဓိသီလသိက္ခာယ သဒ္ဓိံ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ. ယဒိ ဧဝမယံ သိက္ခတ္တယဒေသနာ ဇာတာတိ သိက္ခတ္တယာနိသံသပ္ပကာသနီ သိယာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဣန္ဒြိယသံဝရော ဝိယ ပါတိမောက္ခသံဝရဿ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဿ အာရက္ခဘူတာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝိပဿနာ စ ဣဓ ဂဟိတာတိ တဒုဘယံ အပ္ပဓာနံ၊ သီလမေဝ ပန ပဓာနဘာဝေန ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘သီလာနုရက္ခိကာ ဧဝါ’’တိအာဒိ.

ဗလဝတရသုခန္တိ သမုပ္ပန္နဗျာဓိဒုက္ခတော ဗလဝတရံ၊ တံ အဘိဘဝိတုံ သမတ္ထံ ဈာနသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗလဝမမတ္တံ ဟောတိ၊ တေန ဒဠှအတ္တသိနေဟေန ဝိလုတ္တဟဒယော ကုသလဓမ္မေ ဆဍ္ဍေန္တော သော တထာရူပေသု။ပေ။ ပေါသေတာ ဟောတိ. ဗလဝမမတ္တံ ဝါ သိနေဟော န ဟောတိ ‘‘သုဒ္ဓေါ သင်္ခါရပုဉ္ဇော’’တိ ယာထာဝဒဿနေန အဟံကာရမမံကာရာဘာဝတော. ဒုဗ္ဘိက္ခဘယေ ခုဒါဘိဘဝံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သစေပိဿ အန္တာနိ ဗဟိ နိက္ခမန္တီ’’တိ. ဗျာဓိဘယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥဿုဿတိ ဝိသုဿနီ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတံ စောရဘယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကော ဝါ’’တိ. ဥဘယဿာတိ သမထဝိပဿနာဒွယဿ. ဧတ္ထ စ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ စေတော။ပေ။ သုညာဂါရာန’’န္တိ ဣမေဟိ ဝိသေသနိဗ္ဗေဓဘာဂိယဘာဝါပါဒနေန သီလံ ရက္ခိတုံ သမတ္ထာ ဧဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာဝိပဿနာ ဂဟိတာ. ယသ္မာ ပရတော ဈာနဝိမောက္ခဖလာဘိညာဏအဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ သီလဿ ဥဒ္ဓဋော၊ တသ္မာ တဿ ဘိယျောပိ သမ္ဘာရဘူတာ ဧဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝိပဿနာ တတ္ထ တတ္ထ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

သီလာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာဝုတ္တစိတ္တေကဂ္ဂတာဝိပဿနာ သင်္ဂဏှာတိ၊ သီလဿ ဝါ မူလကာရဏဘူတံ သဗ္ဗံ ကမ္မဿကတဉာဏဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဝါ. သီလဉှိ တဒညမ္ပိ ပုညကိရိယာဝတ္ထု တေနေဝ ပရိသောဓိတံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသန္တိ. လာဘီ အဿန္တိ လာဘာ သာယ သံဝရဏသီလပရိပူရဏံ ပါဠိယံ အာဂတံ ကိမီဒိသံ ဘဂဝါ အနုဇာနာတီတိ? န ဘဂဝါ သဘာဝေန ဤဒိသံ အနုဇာနာတိ၊ မဟာကာရုဏိကတာယ ပန ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န စေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဃာသေသနံ ဆိန္နကထော န ဝါစံ ပယုတ္တံ ဘဏေတိ ဆိန္နကထော မူဂေါ ဝိယ ဟုတွာ ဩဘာသပရိကထာနိမိတ္တဝိညတ္တိပယုတ္တံ ဃာသေသနံ ဝါစံ န ဘဏေ န ကထေယျာတိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေနာတိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ယေသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ရသော သဘာဝဘူတော အာနိသံသော ရသာနိသံသော.

ပစ္စယဒါနကာရာတိ စီဝရာဒိပစ္စယဝသေန ဒါနကာရာ. ‘‘ဒေဝါနံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ ပါကဋီကာတုမာဟ ‘‘ဒေဝါပီ’’တိအာဒိ. ‘‘ပဉ္စိမေ ဂဟပတယော အာနိသံသာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀) အနိသံသသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥဘယမေတံ အတ္ထတော ဧက’’န္တိ.

သဿုသသုရာ စ တပ္ပက္ခိကာ စ သဿုသသုရပက္ခိကာ. တေ ဉာတိယောနိသမ္ဗန္ဓေန အာဝါဟဝိဝါဟသမ္ဗန္ဓဝသေန သမ္ဗန္ဓာ ဉာတီ. သာလောဟိတာတိ ယောနိသမ္ဗန္ဓဝသေန. ဧကလောဟိတသမ္ဗဒ္ဓါတိ ဧကေန သမာနေန လောဟိတသမ္ဗန္ဓေန သမ္ဗဒ္ဓါ. ပေစ္စဘာဝံ ဂတာတိ ပေတူပပတ္တိဝသေန နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပဂတာ. တေ ပန ယသ္မာ ဣဓ ကတကာလကိရိယာ ကာလေန ကတဇီဝိတုပစ္ဆေဒါ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလကတာ’’တိ. ပသန္နစိတ္တောတိ ပသန္နစိတ္တကော. ကာလကတော ပိတာ ဝါ မာတာ ဝါ ပေတယောနိံ ဥပပန္နောတိ အဓိကာရတော ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာနိသံသမေဝ ဟောတီ’’တိ၊ တဿ တထာ သီလသမ္ပန္နတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. အရိယဘာဝေ ပန သတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘အနေကာနိ ကပ္ပသတသဟဿာနီ’’တိအာဒိ. ဗဟုကာရန္တိ ဗဟုပကာရံ. ဥပသင်္ကမနန္တိ အဘိဝါဒနာဒိဝသေန ဥပဂမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ဥပဋ္ဌာနန္တိ.

၆၆. အဇ္ဈောတ္ထရိတာတိ မဒ္ဒိတာ. ဥက္ကဏ္ဌာတိ ရိဉ္စနာ အနဘိရတိ အနနုယောဂေါ. သီလဝါ ဘိက္ခု အတ္တနော သီလခဏ္ဍဘယေန သမာဟိတော ဝိပဿကော စ ပစ္စယဃာတေန အရတိယာ ရတိယာ စ သဟိတာ အဘိဘဝိတာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သီလာဒိဂုဏယုတ္တေနေဝါ’’တိအာဒိ.

စိတ္တုတြာသော ဘာယတီတိ ဘယံ. အာရမ္မဏံ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ. ပုရိမဝါရသဒိသတ္တာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ အတိဒိသိတွာပိ ပုန တံ ဒဿေတုံ ‘‘သီလာဒိဂုဏယုတ္တော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ထေရဿ ဟေဋ္ဌာ နိသိန္နတ္တာ ဒေဝတာယ ဒါရကာ သကဘာဝေန သဏ္ဌာတုံ သုခေန ဝတ္တိတုံ အသက္ကောန္တာ အသမတ္ထာ.

အဓိကံ စေတောတိ အဘိစေတော၊ ဥပစာရဇ္ဈာနစိတ္တံ. တဿ ပန အဓိကတာ ပါကတိကကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သုန္ဒရတာယ သပဋိပက္ခတော ဝိသုဒ္ဓိယာ စာတိ အာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓိစိတ္တ’’န္တိ. အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိမာဟ၊ သော စ ဥပစာရသမာဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ၊ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ၊ အပီတိဇံ ဈာနသုခံ၊ သတိပါရိသုဒ္ဓိဇံ ဈာနသုခန္တိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဈာနသုခံ ပဋိပက္ခတော နိက္ခန္တတံ ဥပါဒါယ ‘‘နေက္ခမ္မသုခ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နေက္ခမ္မသုခံ ဝိန္ဒန္တီ’’တိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထောတိ ဣမိနာ တေသု ဈာနေသု သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝမာဟ၊ ‘‘နိကာမလာဘီ’’တိ ပန ဝစနတော အာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနပစ္စဝေက္ခဏဝသိယောပိ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခေနေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ဧတေန တေသံ ဈာနသုခခိပ္ပါဘိညတဉ္စ ဒဿေတိ. ဝိပုလာနန္တိ ဝေပုလ္လံ ပါပိတာနံ. ဈာနာနံ ဝိပုလတာ နာမ သုဘာဝိတဘာဝေန စိရတရပ္ပတ္တိ၊ သာ စ ပရိစ္ဆေဒါနုရူပါဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗ္ဗာတိ ‘‘ဝိပုလာန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ယထာပရိစ္ဆေဒေယေဝ ဝုဋ္ဌာတုံ သမတ္ထောတိ ဝုတ္တံဟောတီ’’တိ အာဟ. ပရိစ္ဆေဒကာလဉှိ အပ္ပတွာဝ ဝုဋ္ဌဟန္တော အကသိရလာဘီ န ဟောတိ ယာဝဒိစ္ဆကံ ပဝတ္တေတုံ အသမတ္ထတ္တာ. ဣဒါနိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ သမာပဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝေ ဗျတိရေကဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ လာဘီယေဝ ဟောတီတိ ဣဒံ ပဋိလဒ္ဓမတ္တဿ ဈာနဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. တထာတိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ. ပါရိဗန္ဓိကေတိ ဝသီဘာဝဿ ပစ္စနီကဓမ္မေ. ဈာနာဓိဂမဿ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတာ၊ အညထာ ဈာနာဓိဂမော ဧဝ န သိယာ. ကိစ္ဆေန ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ကိစ္ဆေန ဝိသောဓေတိ. ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိယ အညေသမ္ပိ သမာဓိပါရိဗန္ဓိကာနံ ဒူရသမုဿာရဏံ ဣဓ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိသောဓနဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာဠိကာယန္တန္တိ ကာလမာနနာဠိကာယန္တံ အာဟ.

ဝိသေသေန ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ သဗ္ဗသော ဝသီဘာဝါပါဒိတံ အဘိညာပါဒကန္တိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘အဘိညာပါဒကေ ဈာနေ ဝုတ္တေ’’တိ. အရူပဇ္ဈာနမ္ပိ ပန အဓိဋ္ဌာနတာယ ပါဒကမေဝ စုဒ္ဒသဓာ စိတ္တပရိဒမနေန ဝိနာ တဒဘာဝတော. ‘‘ဧဝမဘိညာပါဒကေ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ ဝုတ္တေ ရူပါဝစရတာယ ကိဉ္စာပိ အဘိညာနံ လောကိယဝါရော အာဂတော’’တိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော. နန္တိ အဘိညာဝါရံ. စတ္တာရိ။ပေ။ အရိယမဂ္ဂါ သီလာနံ အာနိသံသော သမ္ပန္နသီလဿေဝ လာဘတော. ပရိယာဒိယိတွာတိ ဂဟေတွာ.

အင်္ဂသန္တတာယာတိ နီဝရဏာဒီနံ ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သုဒူရတရဘာဝေန ဈာနင်္ဂါနံ ဝူပသန္တတာယ၊ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗဒရထပရိဠာဟတာယာတိ အတ္ထော၊ ယတော တေသံ ဈာနာနံ ပဏီတတရာဒိဘာဝေါ. အာရမ္မဏသန္တတာယာတိ ရူပပဋိဃာဒိဝိဂမနေန သဏှသုခုမာဒိဘာဝပ္ပတ္တသန္တဘာဝေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ နေသံ ဘာဝနာဘိသမယသဗ္ဘာဝိတသဏှသုခုမာကာရာနိ အာရမ္မဏာနိ သန္တာနိ၊ တဒဂ္ဂေန ဈာနင်္ဂါနံ သန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာရမ္မဏသန္တတာယ သန္တတာ လောကုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏာဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာဟိ ဒီပေတဗ္ဗာ. ဝိမုတ္တာ ဝိသေသေန မုတ္တာ. ယေ ဟိ ဈာနဓမ္မာ တထာပဝတ္တပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဟိ တဗ္ဗိသေသတာယ သာတိသယံ ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တိဝသေန ပဝတ္တန္တိ၊ တတော ဧဝ တထာဝိမုတ္တတာယ ပိတု အင်္ကေ ဝိဿဋ္ဌအင်္ဂပစ္စင်္ဂေါ ဝိယ ကုမာရော နိရာသင်္ကဘာဝေန အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တာ စ ပဝတ္တန္တိ၊ တေ ဝိမောက္ခာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခာတိ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အာရမ္မဏေ စ အဓိမုတ္တတ္တာ’’တိ. ယဒိပိ အာရမ္မဏသမတိက္ကမဝသေန ပတ္တဗ္ဗာနိ အာရုပ္ပါနိ၊ န အင်္ဂါတိက္ကမဝသေန၊ တထာပိ ယသ္မာ အာရမ္မဏေ အဝိရတ္တဿ ဈာနသမတိက္ကမော န ဟောတိ၊ သမတိက္ကန္တေသု စ ဈာနေသု အာရမ္မဏံ သမတိက္ကန္တမေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ အာရမ္မဏသမတိက္ကမံ အဝတွာ ‘‘ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ အတိက္ကမိတွာ’’တိ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတိက္ကမ္မ ရူပေတိ ပါဠိယံ ‘‘သမ္ပာဒေတဗ္ဗာ၊ ပဿိတဗ္ဗာ’’တိ ဝါ ကိဉ္စိ ပဒံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အသုတပရိကပ္ပနေန ပန ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ‘‘သန္တာတိ ပဒသမ္ဗန္ဓော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ တေန ဝိရာဂဘာဝေန တေသံ သန္တတာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိဘာဝိတော ဟောတိ. ရူပဇ္ဈာနာဒီနံ ဝိယ နတ္ထိ ဧတေသံ အာရမ္မဏဘူတံ ဝါ ဖလဘူတံ ဝါ ရူပန္တိ အရူပါ. အရူပါ ဧဝ အာရုပ္ပါ. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏတော စ ဝိပါကတော စ ရူပဝိရဟိတာ’’တိ. နာမကာယေနာတိ သဟဇာတနာမသမူဟေန.

၆၇. သံယောဇေန္တီတိ ဗန္ဓန္တိ. ကေဟီတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓဂတီ’’တိအာဒိ. အသမုစ္ဆိန္နရာဂါဒိကဿ ဟိ ခန္ဓာဒီနံ အာယတိံ ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓော၊ သမုစ္ဆိန္နရာဂါဒိကဿ ပန တံ နတ္ထိ ကတာနမ္ပိ ကမ္မာနံ အသမတ္ထဘာဝါပတ္တိတောတိ. ရာဂါဒီနံ အနွယတော စ သံယောဇနဋ္ဌော သိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓဂတိ။ပေ။ ဝုစ္စန္တီ’’တိ. ပရိက္ခယေနာတိ သမုစ္ဆေဒေန သဗ္ဗသော အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနေန. ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ အနဝသေသတော သဝနတော ပီဠနတော သောတော၊ အရိယမဂ္ဂေါတိ အာဟ ‘‘သောတောတိ စ မဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တံ သောတံ အာဒိတော ပန္နော အဓိဂစ္ဆီတိ သောတာပန္နော၊ အဋ္ဌမကော. တေနာဟ ‘‘တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလဿာ’’တိ၊ ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ပုဂ္ဂလဿာတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဓ ပန ပန္န-သဒ္ဒေါ ‘‘ဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၅၉) ဝိယ ဝတ္တမာနကာလိကောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန ဖလဿ နာမံ ဒိန္န’’န္တိ. အဘီတကာလိကတ္တေ ပန သရသတောဝ နာမလာဘော သိယာ. ဝိရူပံ သဒုက္ခံ သဥပါယာသံ နိပါတေတီတိ ဝိနိပါတော၊ အပါယဒုက္ခေ ခိပနကော. ဓမ္မောတိ သဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အတ္တာန’’န္တိအာဒိ. ကသ္မာတိ အဝိနိပါတဓမ္မတာယ ကာရဏံ ပုစ္ဆတိ. အပါယံ ဂမေန္တီတိ အပါယဂမနီယာ. သမ္ဗုဇ္ဈတီတိ သမ္ဗောဓိ၊ အရိယမဂ္ဂေါ. သော ပန ပဌမမဂ္ဂဿ အဓိဂတတ္တာ အဝသိဋ္ဌော ဧဝ အဓိဂန္ဓဗ္ဗဘာဝေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဥပရိမဂ္ဂတ္တယ’’န္တိ.

ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ၊န ပဟာတဗ္ဗာနီတိ အဓိပ္ပါယော. ဩဠာရိကာနံ ရာဂါဒီနံ သမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန ပဝတ္တမာနော ဒုတိယမဂ္ဂေါ အဝသိဋ္ဌာနံ တေသံ တနုဘာဝါပတ္တိယာ ဥပ္ပန္နော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ’’တိ. အဓိစ္စုပ္ပတ္တိယာတိ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇနေန. ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယာတိ သမုဒါစာရမုဒုတာယ. အဘိဏှံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ တဇ္ဇဿ အယောနိသောမနသိကာရဿ အနိဗဒ္ဓဘာဝတော. မန္ဒမန္ဒာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝိပလ္လာသာနံ တပ္ပစ္စယာနဉ္စ မောဟမာနာဒီနံ မုဒုတရဘာဝတော. ဗဟလာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝတ္ထုပဋိသေဝနတောတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

သကိံ အာဂမနဓမ္မောတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိံယေဝ အာဂမနသဘာဝေါ. ဧကဝါရံယေဝ။ပေ။ အာဂန္တွာတိ ဣမိနာ ပဉ္စသု သကဒါဂါမီသု စတ္တာရော ဝဇ္ဇေတွာ ဧကောယေဝ ဂဟိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယောပိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယွာယံ ပဉ္စမကော သကဒါဂါမီ ‘‘ဣဓ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော၊ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပုန ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ တဿ ဧကဗီဇိနာ သဒ္ဓိံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? ဧကဗီဇိဿ ဧကာ ပဋိသန္ဓိ၊ သကဒါဂါမိဿ ဒွေ ပဋိသန္ဓိယောတိ ဣဒံ တေသံ နာနာကရဏံ. ယဿ ဟိ သောတာပန္နဿ ဧကံယေဝ ခန္ဓဗီဇံ၊ န ဧကံ အတ္တဘာဝဂ္ဂဟဏံ၊ သော ဧကဗီဇီတိ.

ဟေဋ္ဌာတိ ‘‘အမဟဂ္ဂတဘူမိယ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ သမ္ဗန္ဓနေန. ဟေဋ္ဌာဘာဂဿ ဟိတာတိ ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာ၊ တေသံ. တာနီတိ ဩရဗ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ. ကာမာဝစရေ နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ အဇ္ဈတ္တံ သံယောဇနတ္တာ. တထာ ဟေသ ဒူရတောပိ အာဝတ္တိဓမ္မော ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ဂိလဗဠိသမစ္ဆာဒယော ဥပမာဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဩပပါတိကောတိ ဣမိနာ ဂဗ္ဘဝါသဒုက္ခာဘာဝမာဟ. တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဣမိနာ သေသဒုက္ခာဘာဝံ. တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနတာ စဿ ကာမလောကေ ခန္ဓဗီဇဿ အပုနာရောဟဝသေနေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနာဝတ္တိဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ.

၆၈. ကေဝလာတိ လောကိယာဘိညာဟိ အသမ္မိဿာ. လောကိယပဉ္စာဘိညာယောပိ သီလာနံ အာနိသံသော တဒဝိနာဘာဝတော. တာပိ ဒဿေတုံ အာကင်္ခေယျ စေ။ပေ။ ဧဝမာဒိမာဟာတိ ယောဇနာ. အာသဝါနံ အနဝသေသပ္ပဟာနတော အရဟတ္တမဂ္ဂေါယေဝ ဝိသေသတော ‘‘အာသဝက္ခယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာသဝက္ခယေ ကထိတေ’’တိ၊ အညထာ သဗ္ဗာပိ ဆဠဘိညာ အာသဝက္ခယော ဧဝါတိ. ဣမေသံ ဂုဏာနန္တိ လောကိယာဘိညာနံ. ယထာ ပုရိသဿ မုဏ္ဍိတံ သီသံ သိခါဝိရဟိတတ္တာ န သောဘတိ၊ ဧဝံ ဒေသနာယ သီသဘူတာပိ အဂ္ဂမဂ္ဂကထာ လောကိယာဘိညာရဟိတာ န သောဘတီတိ အာဟ ‘‘အယံ ကထာ မုဏ္ဍာဘိညာကထာ နာမ ဘဝေယျာ’’တိ. ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနာတိ ဣဒ္ဓိ စ ဝိကုဗ္ဗနာ စ. ဝိကုဗ္ဗနဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိမာဟ၊ ဣဒ္ဓိဂ္ဂဟဏေန တဒညံ သဗ္ဗဉ္စ အဘိညာကိစ္စံ. ယုတ္တဋ္ဌာနေယေဝါတိ လောကိယာဘိညာနံ နိဗ္ဗတ္တနဿ ဝိယ ဒေသနာယ ယုတ္တဋ္ဌာနေယေဝ. ဧတေန န ကေဝလံ ဒေသနက္ကမေနေဝါယံ ဒေသနာ၊ အထ ခေါ ပဋိပတ္တိက္ကမေနပီတိ ဒဿေတိ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၆၉) ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော.

၆၉. အာသဝါနံ ခယာတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေန ခေပိတာဝသိဋ္ဌာနံ အာသဝါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒနတော. ယသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ န ကေဝလံ အာသဝေယေဝ ခေပေတိ၊ အထ ခေါ အဝသိဋ္ဌေ သဗ္ဗကိလေသေပိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သဗ္ဗကိလေသာနံ ခယာ’’တိ. လက္ခဏမတ္တဉှေတ္ထ အာသဝဂ္ဂဟဏံ၊ အာသဝါနံ အာရမ္မဏဘာဝဿပိ အနုပဂမနတော အနာသဝံ. ယသ္မာ ပန တတ္ထ အာသဝါနံ လေသောပိ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အာသဝဝိရဟိတ’’န္တိ. သမာဓိ ဝုတ္တော စေတောသီသေန ယထာ ‘‘စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၊ ၁၉၂၊ ပေဋကော. ၂၂၊ မိ. ပ. ၂.၁.၉) အဓိပ္ပါယော. ရာဂတော ဝိမုတ္တတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ ဝိမုတ္တတ္တာတိ ဣဒံ ဥဇုဝိပစ္စနီကပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န တဒညေသံ ပါပဓမ္မာနံ အပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ. ဣဒါနိ တမေဝ သမာဓိပညာနံ ရာဂါဝိဇ္ဇာပဋိပက္ခတံ အာဂမေန ဒဿေတုံ ‘‘ဝုတ္တံ စေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမထဖလန္တိ သမထဿ ဖလံ လောကိယသမထဘာဝနာယ ဟိ ဝိပဿနာဂတာယ အာဟိတဖလဿ လောကုတ္တရသမထဿ သရိက္ခကဖလော စေတောဝိမုတ္တိ. ဝိပဿနာဖလန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနောယေဝါတိ သုတမယဉာဏာဒိနာ ဝိယ ပရပစ္စယတံ နယဂ္ဂါဟဉ္စ မုဉ္စိတွာ ပရတောဃောသာနုဂတဘာဝနာဓိဂမဘူတတာယ အတ္တနောယေဝ ပညာယ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သယမ္ဘုဉာဏဘူတာယာတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘အပရပ္ပစ္စယေန ဉတွာ’’တိ.

သဗ္ဗမ္ပိ တန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ သတ္တရသဝိဓံ တံ ယထာဝုတ္တံ သီလာနိသံသံ. ယထာ အာနိသံသဝန္တေ သမ္မဒေဝ သမ္ပာဒိတေ တဒါနိသံသာ ဒဿိတာ ဧဝ ဟောန္တိ တဒါယတ္တဘာဝတော၊ ဧဝံ အာနိသံသပဓာနယောဂျဘာဝေန ဒဿိတေ တဒါနိသံသာ ဒဿိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေန္တော’’တိ. ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ပုနဝစနံ နိဂမနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘နိဂမနံ အာဟာ’’တိ. ပုဗ္ဗေတိ ဒေသနာရမ္ဘေ. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ အာကာရေန ဝုတ္တံ. ဣဒံ သဗ္ဗမ္ပီတိ ဣဒံ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝစနံ. ဧတံ ပဋိစ္စာတိ ဧတံ သမ္ပန္နသီလဿ ဘိက္ခုနော ယထာဝုတ္တသတ္တရသဝိဓာနိသံသဘာဂိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣဒမေဝ ဟိ ‘‘ဣတိ ယံ တံ ဝုတ္တံ၊ ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝစနံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ တံ သီလာနိသံသံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထအာဒိတော ဆဟိ အာနိသံသေဟိ ပရိတ္တဘူမိကာ သမ္ပတ္တိ ဂဟိတာ၊ တဒန္တရံ ပဉ္စဟိ လောကိယာဘိညာဟိ စ မဟဂ္ဂတဘူမိကာ၊ ဣတရေဟိ လောကုတ္တရဘူမိကာတိ ဧဝံ စတုဘူမိကသမ္ပဒါနိသံသသီလံ နာမေတံ မဟန္တံ မဟာနုဘာဝံ၊ တသ္မာ တံသမ္ပာဒနေ သက္ကစ္စကာရိတာ အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗံ.

အာကင်္ခေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.