ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ

၁. နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဝဏ္ဏနာ

‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယ’’န္တိအာဒီသု သဗ္ဗဓမ္မမူလဂ္ဂဟဏေန မညနာဂဟဏေန စ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ဂဟိတာ. မညနာနမ္ပိ ဟိ မညနာ ကာရဏန္တိ ဒဿိတောယမတ္ထော. ‘‘အဿုတဝါ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာမာနဒိဋ္ဌိယော ဂဟိတာ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ သံကိလေသဓမ္မာ၊ တထာ သညာအပရိညာတဂ္ဂဟဏေန. ‘‘ခီဏာသဝေါ ပရိက္ခီဏဘဝသညောဇနော’’တိ ဧတ္ထ ပန အာသဝါ သညောဇနာနိ စ သရူပတော ဂဟိတာနိ၊ တထာ နန္ဒိဂ္ဂဟဏေန တဏှာဂဟဏေန စ တဏှာ၊ ဧဝမ္ပေတ္ထ သရူပတော ပရိယာယတော စ တဏှာ အဝိဇ္ဇာ တပ္ပက္ခိယဓမ္မာ စ ဂဟိတာ. တတ္ထ တဏှာယ ဝိသေသတော ရူပဓမ္မာ အဓိဋ္ဌာနံ၊ အဝိဇ္ဇာယ အရူပဓမ္မာ၊ တေ ပန သဗ္ဗဓမ္မဂ္ဂဟဏေန ပထဝီအာဒိဂ္ဂဟဏေန စ ဒဿိတာ ဧဝ. တာသံ သမထော ဝိပဿနာ စ ပဋိပက္ခော၊ တေသမေတ္ထ ဂဟေတဗ္ဗာကာရော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ. သမထဿ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ၊ ဝိပဿနာယ ပညာဝိမုတ္တိ. တထာ ဟိ တာ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ’’တိအာဒိနာ ဝိသေသေတွာ ဝုစ္စန္တိ၊ ဣမာသမေတ္ထ ဂဟဏံ သမ္မဒညာဝိမုတ္တဝီတရာဂါဒိဝစနေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ တဏှာဝိဇ္ဇာ သမုဒယသစ္စံ၊ တပ္ပက္ခိယဓမ္မာ ပန တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသံ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ ဝုတ္တပ္ပဘေဒါ ရူပါရူပဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ၊ တေသံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ၊ နိရောဓပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စံ. တဏှာဂဟဏေန စေတ္ထ မာယာ-သာဌေယျ-မာနာတိမာန-မဒပ္ပမာဒ-ပါပိစ္ဆတာ-ပါပမိတ္တတာ-အဟိရိကာနောတ္တပ္ပါဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော၊ အဝိဇ္ဇာဂဟဏေန ဝိပရီတမနသိကာရ-ကောဓူပနာဟ-မက္ခ-ပဠာသ-ဣဿာ-မစ္ဆရိယ- သာရမ္ဘဒေါဝစဿတာ-ဘဝဒိဋ္ဌိ-ဝိဘဝဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော၊ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အမာယာအသာဌေယျာဒိအဝိပရီတမနသိကာရာဒိဝသေန၊ တထာ သမထပက္ခိယာနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိပဿနာပက္ခိယာနံ အနိစ္စသညာဒီနဉ္စ ဝသေန ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ. အယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ န ယဿ ဘူမိ.

၂. တိပုက္ခလနယဝဏ္ဏနာ

တထာ ဝုတ္တနယေန သရူပတော ပရိယာယတော စ ဂဟိတေသု တဏှာဝိဇ္ဇာတပ္ပက္ခိယဓမ္မေသု တဏှာ လောဘော၊ အဝိဇ္ဇာ မောဟော၊ အဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တော လောဟိတေ သတိ ပုဗ္ဗော ဝိယ တဏှာယ သတိ သိဇ္ဈမာနော အာဃာတော ဒေါသော၊ ဣတိ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ ဂဟိတေဟိ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော မညနာပဋိက္ခေပပရိညာဂဟဏာဒီဟိ စ ကုသလမူလာနိ သိဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တိ. ဣဓာပိ ‘‘လောဘော သဗ္ဗာနိ ဝါ သာသဝကုသလာကုသလမူလာနိ သမုဒယသစ္စံ၊ တေဟိ နိဗ္ဗတ္တာ၊ တေသံ အဓိဋ္ဌာနဂေါစရဘူတာ စ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဖလံ ပနေတ္ထ တယော ဝိမောက္ခာ၊ တီဟိ ပန အကုသလမူလေဟိ တိဝိဓဒုစ္စရိတ-သံကိလေသမလ-ဝိသမအကုသလ-သညာ-ဝိတက္ကာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. တထာ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ တိဝိဓသုစရိတ-သမကုသလ-သညာ-ဝိတက္က-သဒ္ဓမ္မ-သမာဓိ-ဝိမောက္ခမုခ-ဝိမောက္ခာ-ဒိဝသေန ကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ. အယံ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိ.

၃. သီဟဝိက္ကီဠိတနယဝဏ္ဏနာ

တထာ ဝုတ္တနယေန သရူပတော ပရိယာယတော စ ဂဟိတေသု တဏှာဝိဇ္ဇာတပ္ပက္ခိယဓမ္မေသု ဝိသေသတော တဏှာဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ၊ ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ စ ဝိပလ္လာသာ၊ အဝိဇ္ဇာဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ၊ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ စ ဝိပလ္လာသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသံ ပဋိပက္ခတော မညနာပဋိက္ခေပပရိညာဂဟဏာဒိသိဒ္ဓေဟိ သတိဝီရိယသမာဓိပညိန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သိဒ္ဓါနေဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ကထံ? ဒုဝိဓော ဟိ တဏှာစရိတော မုဒိန္ဒြိယော တိက္ခိန္ဒြိယောတိ၊ တထာ ဒိဋ္ဌိစရိတော. တေသံ ပဌမော အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟီ သတိဗလေန ယထာဘူတံ ကာယသဘာဝံ သလ္လက္ခေန္တော တံ ဝိပလ္လာသံ သမုဂ္ဃါဋေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. ဒုတိယော အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟီ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၀၊ မ. နိ. ၁.၂၆၊ အ. နိ. ၄.၁၄၊ ၁၁၄၊ အ. နိ. ၆.၅၈) ဝုတ္တေန ဝီရိယသံဝရဘူတေန ဝီရိယဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ ဝိဓမေန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. တတိယော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ အယာထာဝဂ္ဂါဟီ သမာဓိဗလေန သမာဟိတစိတ္တော သင်္ခါရာနံ ခဏိကဘာဝသလ္လက္ခဏေန တံ ဝိပလ္လာသံ သမုဂ္ဃါဋေန္တော အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ. စတုတ္ထော သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနဝဉ္စိတတာယ ဖဿာဒိဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တေ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသီ စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရေန တံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ဝိဒ္ဓံသေန္တော သာမညဖလံ သစ္ဆိကရောတိ.

ဣဓာပိ သုဘသညာသုခသညာဟိ စတူဟိပိ ဝါ ဝိပလ္လာသေဟိ သမုဒယသစ္စံ၊ တေသံ အဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စန္တိအာဒိနာ သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဖလံ ပနေတ္ထ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ၊ စတူဟိ စိတ္တဝိပလ္လာသေဟိ စတုရာသဝေါဃ-ယောဂ-ကာယဂန္ထ-အဂတိ-တဏှုပ္ပါဒ-သလ္လုပါဒါန-ဝိညာဏဋ္ဌိတိ-အပရိညာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. တထာ စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ စတုဗ္ဗိဓဈာန-ဝိဟာရာဓိဋ္ဌာန-သုခဘာဂိယဓမ္မ-အပ္ပမညာ-သမ္မပ္ပဓာန-ဣဒ္ဓိပါဒါ- ဒိဝသေန ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ. အယံ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိ.

၄-၅. ဒိသာလောစန-အင်္ကုသနယဒွယဝဏ္ဏနာ

ဣမေသံ ပန တိဏ္ဏံ အတ္ထနယာနံ သိဒ္ဓိယာ ဝေါဟာရေန နယဒွယံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ အတ္ထနယာနံ ဒိသာဘူတဓမ္မာနံ သမာလောစနံ ဒိသာလောစနံ၊ တေသံ သမာနယနံ အင်္ကုသောတိ ပဉ္စပိ နယာ နိယုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သာသနပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ

ဣဒဉ္စ သုတ္တံ သောဠသဝိဓေ သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ သံကိလေသနိဗ္ဗေဓာသေက္ခဘာဂိယံ၊ သဗ္ဗဘာဂိယမေဝ ဝါ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယ’’န္တိ ဧတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မဂ္ဂဟဏေန လောကိယကုသလာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ. အဋ္ဌဝီသတိဝိဓေန ပန သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ လောကိယလောကုတ္တရသဗ္ဗဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဉာဏဉေယျံ ဒဿနဘာဝနံ သကဝစနံ ဝိဿဇ္ဇနီယံ ကုသလာကုသလံ အနုညာတံ ပဋိက္ခိတ္တံ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

နေတ္တိနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၂. သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာတိ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂဟိတတာယ အပုဗ္ဗဿ အဘိနဝဿ ပဒဿ ဝဏ္ဏနာ အတ္ထဝိဘဇနာ. ‘‘ဟိတွာ ပုနပ္ပုနာဂတမတ္ထ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. နိဝါသဋ္ဌာနဘူတာ ဘူတပုဗ္ဗနိဝါသဋ္ဌာနဘူတာ၊ နိဝါသဋ္ဌာနေ ဝါ ဘူတာ နိဗ္ဗတ္တာ နိဝါသဋ္ဌာနဘူတာ၊ တတ္ထ မာပိတာတိ အတ္ထော. ယထာ ကာကန္ဒီ မာကန္ဒီ ကောသမ္ဗီတိ ယထာ ကာကန္ဒဿ ဣသိနော နိဝါသဋ္ဌာနေ မာပိတာ နဂရီ ကာကန္ဒီ၊ မာကန္ဒဿ နိဝါသဋ္ဌာနေ မာပိတာ မာကန္ဒီ၊ ကုသမ္ဗဿနိဝါသဋ္ဌာနေ မာပိတာ ကောသမ္ဗီတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ သာဝတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဥပနေတွာ သမီပေ ကတွာ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဥပဘောဂေါ၊ သဝိညာဏကဝတ္ထု. ပရိတော သဗ္ဗဒါ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ပရိဘောဂေါ၊ နိဝါသနပါရုပနာဒိ အဝိညာဏကဝတ္ထု. သဗ္ဗမေတ္ထ အတ္ထီတိ နိရုတ္တိနယေန သာဝတ္ထီ-သဒ္ဒသိဒ္ဓိမာဟ. သတ္ထသမာယောဂေတိ သတ္ထဿ နဂရိယာ သမာဂမေ၊ သတ္ထေ တံ နဂရံ ဥပဂတေတိ အတ္ထော. ပုစ္ဆိတေ သတ္ထိကဇနေဟိ.

သမောဟိတန္တိ သန္နိစိတံ. ရမ္မန္တိ အန္တော ဗဟိ စ ဘူမိဘာဂသမ္ပတ္တိယာ စေဝ အာရာမုယျာနသမ္ပတ္တိယာ စ ရမဏီယံ. ဒဿနေယျန္တိ ဝိသိခါသန္နိဝေသသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပါသာဒကူဋာဂါရာဒိသမ္ပတ္တိယာ စ ဒဿနီယံ ပဿိတဗ္ဗယုတ္တံ. ဥပဘောဂပရိဘောဂဝတ္ထုသမ္ပတ္တိယာ စေဝ နိဝါသသုခတာယ စ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တာနံ ဣတရေသဉ္စ သတ္တာနံ မနံ ရမေတီတိ မနောရမံ. ဒသဟိ သဒ္ဒေဟီတိ ဟတ္ထိသဒ္ဒေါ၊ အဿ-ရထ-ဘေရိ-သင်္ခ-မုဒိင်္ဂ-ဝီဏာ-ဂီတ သမ္မတာဠသဒ္ဒေါ၊ အသ္နာထ-ပိဝထ-ခါဒထာတိ-သဒ္ဒေါတိ ဣမေဟိ ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ. အဝိဝိတ္တန္တိ န ဝိဝိတ္တံ၊ သဗ္ဗကာလံ ဃောသိတန္တိ အတ္ထော.

ဝုဒ္ဓိံ ဝေပုလ္လတံ ပတ္တန္တိ တန္နိဝါသီ သတ္တဝုဒ္ဓိယာ ဝုဒ္ဓိံ၊ တာယ ပရိဝုဒ္ဓိတာယေဝ ဝိပုလဘာဝံ ပတ္တံ၊ ဗဟုဇနံ အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ အတ္ထော. ဝိတ္တူပကရဏသမိဒ္ဓိယာ ဣဒ္ဓံ. သဗ္ဗကာလံ သုဘိက္ခဘာဝေန ဖီတံ. အန္တမသော ဝိဃာသာဒေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေသံ ကပဏဒ္ဓိကဝနိဗ္ဗကယာစကာနမ္ပိ ဣစ္ဆိ တတ္ထနိပ္ဖတ္တိယာ မနုညံ ဇာတံ၊ ပဂေဝ ဣဿရိယေ ဌိတာနန္တိ ဒဿနတ္ထံ ပုန ‘‘မနောရမ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဠကမန္ဒာဝါတိ အာဋာနာဋာဒီသု ဒသသု ဝေဿဝဏမဟာရာဇဿ နဂရီသု အဠကမန္ဒာ နာမ ဧကာ နဂရီ၊ ယာ လောကေ အဠာကာ ဧဝ ဝုစ္စတိ. သာ ယထာ ပုညကမ္မီနံ အာဝါသဘူတာ အာရာမရာမဏေယျကာဒိနာ သောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ၊ ဧဝံ သာဝတ္ထီပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဠကမန္ဒာဝါ’’တိ. ဒေဝါနန္တိ ဝေဿဝဏပက္ခိယာနံ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝါနံ.

ဇိနာတီတိ ဣမိနာ သောတ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ကတ္တုသာဓနော ဇေတ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ. ရညာတိ ပသေနဒိကောသလရာဇေန. ရာဇဂတံ ဇယံ အာရောပေတွာ ကုမာရော ဇိတဝါတိ ဇေတောတိ ဝုတ္တော. မင်္ဂလကဗျတာယာတိအာဒိနာ ‘‘ဇေယျော’’တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ဇေတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိတာယာတိ သဗ္ဗေဟိ ဥပဘောဂပရိဘောဂဝတ္ထူဟိ ဖီတဘာဝေန ဝိဘဝသမ္ပန္နတာယာတိ အတ္ထော. သမိဒ္ဓါပိ မစ္ဆရိနော ကိဉ္စိ န ဒေန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိဂတမလမစ္ဆေရတာယာ’’တိ၊ ရာဂဒေါသာဒိမလာနဉ္စေဝ မစ္ဆရိယဿ စ အဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သမိဒ္ဓါ အမစ္ဆရိနောပိ စ ကရုဏာသဒ္ဓါဒိဂုဏဝိရဟိတာ အတ္တနော သန္တကံ ပရေသံ န ဒဒေယျုန္တိ အာဟ ‘‘ကရုဏာဒိဂုဏသမင်္ဂိတာယ စာ’’တိ. တေနာတိ အနာထာနံ ပိဏ္ဍဒါနေန. သဒ္ဒတ္ထတော ပန ဒါတဗ္ဗဘာဝေန သဗ္ဗကာလံ ဥပဋ္ဌပိတော အနာထာနံ ပိဏ္ဍော ဧတဿ အတ္ထီတိ အနာထပိဏ္ဍိကော. ပဉ္စဝိဓသေနာသနင်္ဂသမ္ပတ္တိယာတိ ‘‘နာတိဒူရံ နစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္န’’န္တိ ဧကံ အင်္ဂံ၊ ‘‘ဒိဝါ အပ္ပါကိဏ္ဏံ ရတ္တိံ အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသ’’န္တိ ဧကံ၊ ‘‘အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿ’’န္တိ ဧကံ၊ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ဝိဟရန္တဿ အပ္ပကသိရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စီဝရ။ပေ။ ပရိက္ခာရာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ထေရာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ ဗဟုဿုတာ’’တိ ဧကံ၊ ဧဝမေတေဟိ ပဉ္စဝိဓသေနာသနင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နတာယ. ယဒိ ဇေတဝနံ တထံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမောတိ အာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ.

ကီတကာလတော ပဋ္ဌာယ အနာထပိဏ္ဍိကဿေဝ တံ ဝနံ၊ အထ ကသ္မာ ဥဘိန္နံ ပရိကိတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘ဇေတဝနေ’’တိအာဒိ. ‘‘ယဒိပိ သော ဘူမိဘာဂေါ ကောဋိသန္ထရေန မဟာသေဋ္ဌိနာ ကီတော၊ ရုက္ခာ ပန ဇေတေန န ဝိက္ကီတာတိ ဇေတဝနန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘီ’’တိ ဝဒန္တိ.

ကသ္မာ ဣဒံ သုတ္တမဘာသီတိ ကထေတုကမျတာယ သုတ္တနိက္ခေပံ ပုစ္ဆတိ. သာမညတော ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာကာရဏံ ပါကဋမေဝါတိ. ကော ပနာယံ သုတ္တနိက္ခေပေါတိ? အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရေဟိ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ဧဝ ဟိ ဘဂဝါ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန ဣမံ သုတ္တံ ဒေသေတီတိ အာစရိယာ. ယသ္မာ ပနေသ ဘိက္ခူနံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တတံ ဝိဒိတွာ ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ ဣမာယ ဒေသနာယ ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနံ ကတွာ အာသဝက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇိဿန္တီ’’တိ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ၊ တသ္မာ ပရဇ္ဈာသယောတိ အပရေ. ဥဘယမ္ပိ ပန ယုတ္တံ. အတ္တဇ္ဈာသယာဒီနဉှိ သံသဂ္ဂဘေဒဿ သမ္ဘဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတောဝါတိ. တေသံ ဘိက္ခူနန္တိ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟတဘိက္ခူနံ. ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနန္တိ သမထဝိပဿနုပက္ကိလေသတော စိတ္တဿ ဝိသောဓနံ. ပဌမဉှိ ဘဂဝါ အနုပုဗ္ဗိကထာဒိနာ ပဋိပတ္တိယာ သံကိလေသံ နီဟရိတွာ ပစ္ဆာ သာမုက္ကံသိကံ ဒေသနံ ဒေသေတိ ခေတ္တေ ခါဏုကဏ္ဋကဂုမ္ဗာဒိကေ အဝဟရိတွာ ကသနံ ဝိယ၊ တသ္မာ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ အဝတွာ ဣမာယ အနုပုဗ္ဗိယာ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

သံဝရဘူတန္တိ သီလသံဝရာဒိသံဝရဘူတံ သံဝရဏသဘာဝံ ကာရဏံ၊ တံ ပန အတ္ထတော ဒဿနာဒိ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံဝရိတာတိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန သမ္မာ၊ သဗ္ဗထာ ဝါ ဝါရိတာ. ဧဝံဘူတာ စ ယသ္မာ ပဝတ္တိဒွါရပိဓာနေန ပိဟိတာ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဒဟိတာ ဟုတွာ’’တိ. ဧဝံ အစ္စန္တိကဿ သံဝရဿ ကာရဏဘူတံ အနစ္စန္တိကံ သံဝရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အစ္စန္တိကမေဝ သံဝရံ ဒဿေန္တော ယသ္မိံ ဒဿနာဒိမှိ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ အာသဝါ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သော တေသံ အနုပ္ပါဒေါ နိရောဓော ခယော ပဟာနန္တိ စ ဝုစ္စမာနော အတ္ထတော အပ္ပဝတ္တိမတ္တန္တိ တဿ စ ဒဿနာဒိ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေန အနုပ္ပါဒနိရောဓသင်္ခါတံ ခယံ ဂစ္ဆန္တိ ပဟီယန္တိ နပ္ပဝတ္တန္တိ၊ တံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော’’တိ.

စက္ခုတောပိ။ပေ။ မနတောပီတိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁၄-၁၉) စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝ-သဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န၊ တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ၊ တတော ပရံ ပန မဂ္ဂဖလသမာနတာယ အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ သမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ အာသဝါနံ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အဝဓိအတ္ထော အာ-ကာရော၊ အဝဓိ စ မရိယာဒါဘိဝိဓိဘေဒတော ဒုဝိဓော. တတ္ထ မရိယာဒံ ကိရိယံ ဗဟိ ကတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အဘိဝိဓိ ပန ကိရိယံ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ပဝတ္တတီ’’တိ. အဘိဝိဓိအတ္ထော စာယံ အာ-ကာရော ဣဓ ဂဟိတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ.

မဒိရာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သိန္ဓဝကာဒမ္ဗရိကာပေါတိကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော ဝိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီတိအာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနံ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝိနော ကာမာသဝဿ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာဝ ဟောတိ. အညေသု စ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ၊ န အညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝ-သဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န စေတ္ထ ဒိဋ္ဌာသဝေါ နာဂတောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ ဘဝတဏှာယ ဝိယ ဘဝဒိဋ္ဌိယာပိ ဘဝါသဝဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ. အာယတံ အနာဒိကာလိကတ္တာ. ပသဝန္တီတိ ဖလန္တိ. န ဟိ တံ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အတ္ထိ၊ ယံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ပုရိမာနိ စေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဧတေသု စတူသု အတ္ထဝိတပ္ပေသု ပုရိမာနိ တီဏိ. ယတ္ထာတိ ယေသု သုတ္တာဘိဓမ္မပဒေသေသု. တတ္ထ ယုဇ္ဇန္တိ ကိလေသေသုယေဝ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထတ္တယဿ သမ္ဘဝတော. ပစ္ဆိမံ ‘‘အာယတံ ဝါ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တနိဗ္ဗစနံ. ကမ္မေပိ ယုဇ္ဇတိ ဒုက္ခပ္ပသဝနဿ ကိလေသကမ္မသာဓာရဏတ္တာ.

ဒိဋ္ဌဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ပစ္စက္ခဘူတာ ခန္ဓာ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. ဝိဝါဒမူလဘူတာတိ ဝိဝါဒဿ မူလကာရဏဘူတာ ကောဓူပနာဟ-မက္ခ-ပဠာသ-ဣဿာ-မစ္ဆရိယ-မာယာ-သာဌေယျ-ထမ္ဘ-သာရမ္ဘ-မာနာတိမာနာ.

ယေန ဒေဝူပပတျဿာတိ ယေန ကမ္မကိလေသပ္ပကာရေန အာသဝေန ဒေဝေသု ဥပပတ္တိ နိဗ္ဗတ္တိ အဿ မယှန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော အာကာသစာရီ အဿန္တိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ယက္ခဂန္ဓဗ္ဗတာယ ဝိနိမုတ္တာ သဗ္ဗာ ဒေဝဂတိ ဒေဝဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ. အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာတိ အကုသလကမ္မတော အဝသေသာ အကုသလာ ဓမ္မာ အာသဝါတိ အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ပဋိဃာတာယာတိ ပဋိသေဓနာယ. ပရူပဝါ။ပေ။ ဥပဒ္ဒဝါတိ ဣဒံ ယဒိ ဘဂဝါ သိက္ခာပဒံ န ပညပေယျ၊ တတော အသဒ္ဓမ္မပ္ပဋိသေဝနအဒိန္နာဒါနပါဏာတိပါတာဒိဟေတု ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ ပရူပဝါဒါဒယော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ နာနပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ ယေ စ တန္နိမိတ္တာ ဧဝ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တဿ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာဒိဝသေန မဟာဒုက္ခာနုဘဝါဒိပ္ပကာရာ အနတ္ထာ၊ တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေ ပနေတေတိ ဧတေ ကာမရာဂါဒိကိလေသ-တေဘူမကကမ္မပရူပဝါဒါဒိဥပဒ္ဒဝပ္ပကာရာ အာသဝါ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝိနယာဒိပါဠိပဒေသေ. ယထာတိ ယေန ဒုဝိဓာဒိပ္ပကာရေန အညေသု စ သုတ္တန္တေသု အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော.

နိရယံ ဂမေန္တီတိ နိရယဂါမိနိယာ. ဆက္ကနိပါတေ အာဟုနေယျသုတ္တေ. တတ္ထ ဟိ အာသဝါ ဆဓာ အာဂတာ အာသဝ-သဒ္ဒါဘိဓေယျဿ အတ္ထဿ ပဘေဒေါပစာရေန အာသဝ-ပဒေ ပဘေဒေါတိ ဝုတ္တော၊ ကောဋ္ဌာသတ္ထော ဝါ ပဒ-သဒ္ဒေါတိ အာသဝပဒေတိ အာသဝပ္ပကာရေ သဒ္ဒကောဋ္ဌာသေ အတ္ထကောဋ္ဌာသေ ဝါတိ အတ္ထော.

တထာ ဟီတိ တသ္မာ သံဝရဏံ ပိဒဟနံ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနံ၊ တေနေဝ ကာရဏေနာတိ အတ္ထော. သီလာဒိသံဝရေ အဓိပ္ပေတေ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ထကနဘာဝသာမညတော ဒွါရံ သံဝရိတွာတိ ဂေဟဒွါရသံဝရဏမ္ပိ ဥဒါဟဋံ. သီလသံဝရောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ မူလပရိယာယဝဏ္ဏနာယ ဝုတ္တမ္ပိ ဣမဿ သုတ္တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝတ္တုကာမော ပုန ဝဒတိ. ယုတ္တံ တာဝ သီလသတိဉာဏာနံ သံဝရတ္ထော ပါဠိယံ တထာ အာဂတတ္တာ၊ ခန္တိဝီရိယာနံ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘တေသဉ္စာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ယဒိပိ ‘‘ခမော ဟောတိ။ပေ။ သီတဿ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသေ ခန္တိဝီရိယာနံ သံဝရပရိယာယော နာဂတော၊ ဥဒ္ဒေသေ ပန သဗ္ဗာသဝသံဝရပရိယာယန္တိ သံဝရပရိယာယေန ဂဟိတတ္တာ အတ္ထေဝ တေသံ သံဝရဘာဝေါတိ.

ပုဗ္ဗေ သီလသတိဉာဏာနံ ပါဌန္တရေန သံဝရဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဣဒါနိ တံ ဣမိနာပိ သုတ္တေန ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခန္တိဝီရိယသံဝရာ ဝုတ္တာယေဝ ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၄) ပါဠိယာ ဒဿနဝသေန. ‘‘တဉ္စ အနာသနံ၊ တဉ္စ အဂေါစရ’’န္တိ အယံ ပနေတ္ထ သီလသံဝရောတိ တဉ္စ ‘‘ယထာရူပေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ အယုတ္တံ အနိယတဝတ္ထုကံ ရဟော ပဋိစ္ဆန္နာသနံ၊ တဉ္စ ယထာဝုတ္တံ အယုတ္တံ ဝေသိယာဒိဂေါစရံ၊ ‘‘ပဋိသင်္ခါယောနိသော ပရိဝဇ္ဇေတီ’’တိ အာဂတံ ယံ ပရိဝဇ္ဇနံ၊ အယံ ပန ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတော သီလသံဝရောတိ အတ္ထော. အနာသနပရိဝဇ္ဇနေန ဟိ အနာစာရပရိဝဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ၊ အနာစာရာဂေါစရပရိဝဇ္ဇနံ စာရိတ္တသီလတာယသီလသံဝရော. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) သီလသံဝရဝိဘဇနေ အာစာရဂေါစရသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘အတ္ထိ အနာစာရော၊ အတ္ထိ အဂေါစရော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၁၃၊ ၅၁၄) အနာစာရာဂေါစရာ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ. ဣဒဉ္စ ဧကဒေသေန သမုဒါယနိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သမုဒ္ဒပဗ္ဗတနိဒဿနံ ဝိယ.

သဗ္ဗတ္ထ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏသံဝရောတိ ဧတ္ထ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရော၊ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏသံဝရော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ ဒဿနပဟာတဗ္ဗနိဒ္ဒေသေ ပဋိသင်္ခါဂဟဏံ အတ္ထိ၊ ‘‘ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိ ပန ဝုတ္တံ. ယောနိသောမနသိကရဏမ္ပိ အတ္ထတော ပဋိသင်္ခါ ဉာဏသံဝရမေဝါတိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ယုတ္တမေတံ သိယာ. ကေစိ ပန ‘‘ယတ္ထ ယတ္ထ ‘ဣဓ ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’တိ အာဂတံ၊ တံ သဗ္ဗံ သန္ဓာယ ‘သဗ္ဗတ္ထ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏသံဝရော’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တေသံ မတေန ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိကဿ ဉာဏသံဝရေန စ အသင်္ဂဟော သိယာ၊ ‘‘ဒဿနံ ပဋိသေဝနာ ဘာဝနာ စ ဉာဏသံဝရော’’တိ စ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျ၊ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏသံဝရော’’တိ ဣမိနာ သတ္တသုပိ ဌာနေသု ယံ ဉာဏံ၊ သော ဉာဏသံဝရောတိ ပရိဝဇ္ဇနာဒိဝသေန ဝုတ္တာ သီလာဒယော သီလသံဝရာဒယောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော. ဧဝံ သတိ သံဝရာနံ သင်္ကရော ဝိယ ဟောတီတိ တေ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ပရိဝဇ္ဇနဝိသေသသံဝရာဓိဝါသနဝိနောဒနာနံ သီလသံဝရာဒိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ၊ တထာ အဂ္ဂဟိတာနံ ဂဟဏေနာတိ အတ္ထော. တေ ပန အဂ္ဂဟိတေ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘ဒဿနံ ပဋိသေဝနာ ဘာဝနာ’’တိ အာဟ.

ဧတေန သီလသံဝရာဒိနာ ကရဏဘူတေန၊ ကာရဏဘူတေန ဝါ. ဓမ္မာတိ ကုသလာကုသလဓမ္မာ. သီလသံဝရာဒိနာ ဟိ သဟဇာတကောဋိယာ၊ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဝါ ပစ္စယဘူတေန အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တထာ အနိရုဒ္ဓါ အကုသလာ ဓမ္မာ နိရောဓံ ဂစ္ဆန္တိ နိရုဇ္ဈန္တီတိ အတ္ထော. ပါဠိယံ ပန ‘‘အနုပ္ပန္နာ စေဝ အာသဝါ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ အာသဝါ ပဟီယန္တီ’’တိ အကုသလဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒပဟာနာနိ ဧဝ ဝုတ္တာနိ၊ န ကုသလဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒါဒယောတိ? နယိဒမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ‘‘ယောနိသော စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မနသိကရောတော’’တိအာဒိနာ ကုသလဓမ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပတ္တိ ပကာသိတာဝ အာသဝသံဝရဏဿ ပဓာနဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. တထာ ဟိ ပရိယောသာနေပိ ‘‘ယေ အာသဝါ ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗာ၊ တေ ဒဿနာ ပဟီနာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၈) အာသဝပ္ပဟာနမေဝ ပဓာနံ ကတွာ နိဂမိတံ.

၁၅. ဇာနတော ပဿတောတိ ဧတ္ထ ဒဿနမ္ပိ ပညာစက္ခုနာဝ ဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ၊ န မံသစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဒွေပိ ပဒါနိ ဧကတ္ထာနီ’’တိ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ပဒဒွယဿ ဧကတ္ထတ္ထေပိ. ဉာဏလက္ခဏန္တိ ဉာဏဿ သဘာဝံ၊ ဝိသယဿ ယထာသဘာဝါဝဗောဓနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဇာနနလက္ခဏဉှိ ဉာဏ’’န္တိ. ဉာဏပ္ပဘာဝန္တိ ဉာဏာနုဘာဝံ၊ ဉာဏကိစ္စံ ဝိသယောဘာသနန္တိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဉာဏေန ဝိဝဋေ ဓမ္မေ’’တိ. ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ စ ဇာနနဒဿနမုခေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဉာဏလက္ခဏံ ဉာဏပ္ပဘာဝံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသတီ’’တိ. ဇာနတော ပဿတောတိ ‘‘ယောနိသော စ မနသိကာရံ အယောနိသော စ မနသိကာရ’’န္တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ယောနိသောမနသိကာရဝိသယဇာနနံ၊ အယောနိသောမနသိကာရဝိသယဒဿနံ. တဉ္စ ခေါ ပန နေသံ အာသဝါနံ ခယူပါယသဘာဝဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဥပ္ပါဒနာနုပ္ပါဒနဝသေန န အာရမ္မဏမတ္တေနာတိ အယမတ္ထော ယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရံ။ပေ။ အယမေတ္ထ သာရော’’တိ.

‘‘ဇာနတော’’တိ ဝတွာ ဇာနနဉ္စ အနုဿဝါကာရပဋိဝိတက္ကမတ္တဝသေန န ဣဓာဓိပ္ပေတံ၊ အထ ခေါ ရူပါဒိ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏေန ယောနိသောမနသိကာရာယောနိသောမနသိကာရေ ပစ္စက္ခေ ကတွာ တေသံ ဥပ္ပါဒဝသေန ဒဿနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပဿတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညတ္ထာပိ ဟိ ‘‘ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော (ဣတိဝု. ၁၀၂)၊ ဇာနံ ဇာနာတိ ပဿံ ပဿတိ (မ. နိ. ၁.၂၀၃)၊ ဧဝံ ဇာနန္တာ ဧဝံ ပဿန္တာ (မ. နိ. ၁.၄၀၇)၊ အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ စ အာဒီသု ဉာဏကိစ္စဿ သာမညဝိသေသဒီပနဝသေနေတံ ပဒဒွယံ အာဂတန္တိ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိသာရသမာသာစရိယာ. တေ ဟိ ‘‘သမာဓိနာ ဇာနတော ဝိပဿနာယ ပဿတော ဇာနံ ဇာနာတိ ပဿံ ပဿတိ၊ ဧဝံ ဇာနနာ သမထော၊ ပဿနာ ဝိပဿနာ’’တိ စ အာဒိနာ ပပဉ္စေန္တိ. တေတိ ပပဉ္စာ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေတိ ‘‘ဇာနတော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒအတ္ထေ နိဒ္ဓါရိယမာနေ. န ယုဇ္ဇန္တိ ဇာနနဒဿနာနံ ယောနိသောမနသိကာရာယောနိသောမနသိကာရဝိသယဘာဝဿ ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ.

အာသဝပ္ပဟာနံ အာသဝါနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ. သော ပန နေသံ အနုပ္ပါဒေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ခီဏတာ အဘာဝေါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အာသဝါနံ အစ္စန္တခယမသမုပ္ပါဒံခီဏာကာရံ နတ္ထိဘာဝ’’န္တိ. ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ ကိလေသဝင်္ကဿ ကာယဝင်္ကာဒီနဉ္စ ပဟာနေန ဥဇုဘူတေ သဝိပဿနေ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေ အနုဿရန္တဿ. တဒေဝ ဟိဿ သိက္ခနံ. ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ. တတော အညာ အနန္တရာတိ ခယသင်္ခါတေ အဂ္ဂမဂ္ဂေ တပ္ပရိယာပန္နမေဝ ဉာဏံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ ပန အညံ အရဟတ္တန္တိ. ယဒိပိ ဂါထာယံ ‘‘ခယသ္မိံ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပန အာသဝေဟိ ခီဏောတီတိ မဂ္ဂေါ ခယောတိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော’’တိ. သမဏောတိ သမိတပါပေါ အဓိပ္ပေတော. သော ပန ခီဏာသဝေါ ဟောတီတိ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ’’တိ ဣမဿ ဖလပရိယာယတာ ဝုတ္တာ၊ နိပ္ပရိယာယေန ပန အာသဝက္ခယော မဂ္ဂေါ၊ တေန ပတ္တဗ္ဗတော ဖလံ. ဧတေနေဝ နိဗ္ဗာနဿပိ အာသဝက္ခယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ဇာနတော ဧဝ ပဿတော ဧဝါတိ ဧဝမေတ္ထ နိယမော ဣစ္ဆိတော၊ န အညထာ ဝိသေသာဘာဝတော အနိဋ္ဌသာဓနတော စာတိ တဿ နိယမဿ ဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘နော အဇာနတော နော အပဿတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယော ပန န ဇာနာတိ န ပဿတိ၊ တဿ နေဝ ဝဒါမီတိ အတ္ထော’’တိ. ဣမိနာ ဒူရီကတာယောနိသောမနသိကာရော ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ ယောနိသောမနသိကာရော စ အာသဝက္ခယဿ ဧကန္တိကကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. ဧတေနာတိ ‘‘နော အဇာနတော နော အပဿတော’’တိ ဝစနေန. တေ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ကေ ပန တေတိ? ‘‘ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈၊ မ. နိ. ၂.၂၂၈)၊ အဟေတူ အပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈၊ မ. နိ. ၂.၂၂၇) ဧဝမာဒိဝါဒါ. တေသု ဟိ ကေစိ အဘိဇာတိသင်္ကန္တိမတ္တေန ဘဝသင်္ကန္တိမတ္တေန စ သံသာရသုဒ္ဓိံ ပဋိဇာနန္တိ၊ အညေ ဣဿရပဇာပတိကာလာဒိဝသေန၊ တယိဒံ သဗ္ဗံ ‘‘သံသာရာဒီဟီ’’တိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပုရိမေန ဝါ ပဒဒွယေနာတိ ‘‘ဇာနတော၊ ပဿတော’’တိ ဣမိနာ ပဒဒွယေန. ဥပါယော ဝုတ္တော ‘‘အာသဝက္ခယဿာ’’တိ အဓိကာရတော ဝိညာယတိ. ဣမိနာတိ ‘‘နော အဇာနတော၊ နော အပဿတော’’တိ ဣမိနာ ပဒဒွယေန. အနုပါယော ဧဝ ဟိ အာသဝါနံ ခယဿ ယဒိဒံ ယောနိသော စ အယောနိသော စ မနသိကာရဿ အဇာနနံ အဒဿနဉ္စ၊ တေန တထတ္တာယ အပ္ပဋိပတ္တိတော မိစ္ဆာပဋိပတ္တိတော စ. နနု ‘‘ပဿတော’’တိ ဣမိနာ အယောနိသောမနသိကာရော ယထာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ဒဿနေ အဓိပ္ပေတေ ပုရိမေနေဝ အနုပါယပဋိသေဓော ဝုတ္တော ဟောတီတိ? န ဟောတိ၊ အယောနိသောမနသိကာရာနုပ္ပါဒနဿပိ ဥပါယဘာဝတော သတိဗလေန သံဝုတစက္ခုန္ဒြိယာဒိတာ ဝိယ သမ္ပဇညဗလေနေဝ နိစ္စာဒိဝသေန အဘူတဇာနနာဘာဝေါ ဟောတီတိ. တေနာဟ ‘‘သင်္ခေပေန။ပေ။ ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ သင်္ခေပေနာတိ သမာသေန၊ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ ဝိတ္ထာရံ အကတွာတိ အတ္ထော. ဉာဏံ။ပေ။ ဒဿိတံ ဟောတိ ‘‘ဇာနတော’’တိအာဒိနာ ဉာဏဿေဝ ဂဟိတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သွာယံ သံဝရော’’တိအာဒိ ကထံ နီယတီတိ? ဉာဏဿ ပဓာနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧဝမယံ ဒေသနာ ကတာတိ နာယံ ဒေါသော၊ တထာ အညတ္ထာပိ ‘‘အရိယံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမိ သဥပနိသံ သပရိက္ခာရ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆) ဝိတ္ထာရော.

ဒဗ္ဗဇာတိကောတိ ဒဗ္ဗရူပေါ. သော ဟိ ဒြဗျောတိ ဝုစ္စတိ ‘‘ဒြဗျံ ဝိနဿတိ နာဒြဗျ’’န္တိအာဒီသု. ဒဗ္ဗဇာတိကော ဝါ သာရသဘာဝေါ၊ သာရုပ္ပသီလာစာရောတိ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘န ခေါ ဒဗ္ဗ ဒဗ္ဗာ ဧဝံ နိဗ္ဗေဌေန္တီ’’တိ (ပါရာ. ၃၈၄၊ ၃၉၁၊ စူဠဝ. ၁၉၃). ဝတ္တသီသေ ဌတွာတိ ဝတ္တံ ဥတ္တမင်္ဂံ၊ ဓုရံ ဝါ ကတွာ. ယော ဟိ ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ကာတုံ အဇာနန္တာနံ သဗြဟ္မစာရီနံ၊ အတ္တနော ဝါ ဝါတာတပါဒိပဋိဗာဟနတ္ထံ ဆတ္တာဒီနိ ကရောတိ၊ သော ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ကရောတိ နာမ. ပဒဋ္ဌာနံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ နာထကရဏဓမ္မဘာဝေန ဥပနိဿယဘာဝတော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ယာနိ တာနိ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစာနိ ကိစ္စကရဏီယာနိ၊ တတ္ထ ဒက္ခော ဟောတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၉၇).

ဥပါယမနသိကာရောတိ ကုသလဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတော မနသိကာရော. ပထမနသိကာရောတိ တဿာ ဧဝ မဂ္ဂဘူတော မနသိကာရော. အနိစ္စာဒီသု အနိစ္စန္တိအာဒိနာတိ အနိစ္စဒုက္ခအသုဘအနတ္တသဘာဝေသု ဓမ္မေသု ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အသုဘံ အနတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဧဝ နယေန၊ အဝိပရီတသဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သစ္စာနုလောမိကေန ဝါတိ သစ္စာဘိသမယဿ အနုလောမဝသေန. စိတ္တဿ အာဝဋ္ဋနာတိအာဒိနာ အာဝဋ္ဋနာယ ပစ္စယဘူတာ တတော ပုရိမုပ္ပန္နာ မနောဒွါရိကာ ကုသလဇဝနပ္ပဝတ္တိ ဖလဝေါဟာရေန တထာ ဝုတ္တာ. တဿာ ဟိ ဝသေန သာ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယော ဟောတိ. အာဝဇ္ဇနာ ဟိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ အာဝဋ္ဋယတီတိ အာဝဋ္ဋနာ. အနု အနု အာဝဋ္ဋေတီတိ အနွာဝဋ္ဋနာ. ဘဝင်္ဂါရမ္မဏတော အညံ အာဘုဇတီတိ အာဘောဂေါ. သမန္နာဟရတီတိ သမန္နာဟာရော. တဒေဝါရမ္မဏံ အတ္တာနံ အနုဗန္ဓိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မနသိ ကရောတိ ဌပေတီတိ မနသိကာရော. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဥပါယပထမနသိကာရလက္ခဏော ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဝုစ္စတိ၊ ယဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခာဒီနိ သစ္စာနိ အာဝဇ္ဇိတုံ သက္ကောတိ. အယောနိသောမနသိကာရေ သစ္စပဋိကူလေနာတိ သစ္စာဘိသမယဿ အနနုလောမဝသေန. သေသံ ယောနိသောမနသိကာရေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယုတ္တိန္တိ ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တိံ၊ ဟေတုန္တိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘အယောနိသော ဘိက္ခဝေ။ပေ။ ပဟီယန္တီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပါဌေ. တတ္ထာတိ ဝါကျောပညာသနံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အယမုဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသော ပရိဝတ္တောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယောနိသော’’တိအာဒိ. တတ္ထ မနသိကာရပဒံ ဒွိန္နံ သာဓာရဏန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ယောနိသော အယောနိသောတိ ဣမေဟိ တာဝ ဒွီဟိ ပဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယောနိသောတိ ဟိ ယောနိသောမနသိကာရော၊ အယောနိသောတိ စ အယောနိသောမနသိကာရော တတ္ထ အနုဝတ္တနတော ဝက္ခမာနတ္တာ စ. သတိပိ အနတ္ထုပ္ပတ္တိသာမညေ ဘဝါဒီသု ပုဂ္ဂလဿ ဗဟုလိသာမညံ ဒဿေတွာ တံ ပရိဝတ္တိတွာ ဝိသေသဒဿနတ္တံ နာဝါဒိ ဥပမာတ္တယဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စက္ကယန္တံ အာဟဋဃဋီယန္တန္တိ ဝဒန္တိ.

အနုပ္ပန္နာတိ အနိဗ္ဗတ္တာ. အာရမ္မဏဝိသေသဝသေန တဿ အနုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ရူပါရမ္မဏာဒိအာရမ္မဏသာမညေန၊ နာပိ အာသဝဝသေန. တေနာဟ ‘‘အနနုဘူတပုဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ။ပေ။ အညထာ ဟိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနုပ္ပန္နာ နာမ အာသဝါ န သန္တီ’’တိ. ဝတ္ထုန္တိ သဝိညာဏကာဝိညာဏကပ္ပဘေဒံ အာသဝုပ္ပတ္တိကာရဏံ. အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတရူပါဒီနိ. ဣဒါနိ အာသဝဝသေနပိ အနုပ္ပန္နပရိယာယော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနုဘူတပုဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပကတိသုဒ္ဓိယာတိ ပုဗ္ဗစရိယတော ကိလေသဒူရီဘာဝသိဒ္ဓါယ သုဒ္ဓိပကတိတာယ. ပါဠိယာ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသော၊ အတ္ထကထနံ ပရိပုစ္ဆာ. အဇ္ဈယနံ ပရိယတ္တိ၊ စီဝရသိဗ္ဗာဒိ နဝကမ္မံ၊ သမထဝိပဿနာနုယောဂေါ ယောနိသောမနသိကာရော. တာဒိသေနာတိ ယာဒိသေန ‘‘မနုညဝတ္ထူ’’တိမနသိကာရာဒိနာ ကာမာသဝါဒယော သမ္ဘဝေယျုံ၊ တာဒိသေန. အာသဝါနံ ဝဍ္ဎိ နာမ ပရိယုဋ္ဌာနတိဗ္ဗတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သာ စ အဘိဏှုပ္ပတ္တိယာ ဗဟုလီကာရတောတိ တေ လဒ္ဓါသေဝနာ ဗဟုလဘာဝံ ပတ္တာ မဒ္ဒန္တာ ဖရန္တာ ဆာဒေန္တာ အန္ဓာကာရံ ကရောန္တာ အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဧကသန္တာနနယေန ‘‘ဥပ္ပန္နာ ပဝဍ္ဎန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပန္နာ ပဝဍ္ဎန္တီတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ. ဣတော အညထာတိ ဣတော အပရာပရုပ္ပန္နာနံ ဧကတ္တဂ္ဂဟဏတော အညထာ ဝဍ္ဎိ နာမ နတ္ထိ ခဏိကဘာဝတော.

သော စ ဇာနာတီတိ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟာဘာဝမာဟ. ကာရကဿေဝါတိ ယုတ္တယောဂဿေဝ. ယဿ ပနာတိအာဒိနာ အနုဒ္ဒေသိကံ ကတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ ပုရာတနဿ ပုရိသာတိသယဿ ပဋိပတ္တိဒဿနေန ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘မဏ္ဍလာရာမဝါသီမဟာတိဿဘူတတ္ထေရဿ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဉှိ သဗြဟ္မစာရီနံ အာယတိံ တထာပဋိပတ္တိကာရဏံ ဟောတိ၊ ယတော ဧဒိသံ ဝတ္ထု ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ယေဝါတိ မဏ္ဍလာရာမေယေဝ. အာစရိယံ အာပုစ္ဆိတွာတိ အတ္တနော ဥဒ္ဒေသာစရိယံ ကမ္မဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဂန္တုံ အာပုစ္ဆိတွာ. အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာတိ ကမ္မဋ္ဌာနဒါယကံ မဟာရက္ခိတတ္ထေရံ ဝန္ဒိတွာ. ဥဒ္ဒေသမဂ္ဂန္တိ ယထာအာရဒ္ဓံ ဥဒ္ဒေသပဗန္ဓံ. တဒါ ကိရ မုခပါဌေနေဝ ဗဟူ ဧကဇ္ဈံ ဥဒ္ဒိသာပေတွာ မနောသဇ္ဈာယဝသေန ဓမ္မံ သဇ္ဈာယန္တိ. တတ္ထာယံ ထေရော ပညဝန္တတာယ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ဓောရယှော၊ သော ‘‘ဣဒါနာဟံ အနာဂါမီ၊ ကိံ မယှံ ဥဒ္ဒေသေနာ’’တိ သင်္ကောစံ အနာပဇ္ဇိတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ဥဒ္ဒေသကာလေ အာစရိယံ ဥပသင်္ကမိ. ‘‘ဥပ္ပန္နာ ပဟီယန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသဒိသာ ‘‘ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ န ပစ္စုပ္ပန္နာ. န ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေသု အာသဝေသု မဂ္ဂေန ပဟာနံ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယေ ပန။ပေ။ နတ္ထီ’’တိ. ဝတ္တမာနုပ္ပန္နာ ခဏတ္တယသမင်္ဂိနော. တေသံ ပဋိပတ္တိယာ ပဟာနံ နတ္ထိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ပစ္စယဃာတေန အနုပ္ပါဒနမေဝ တာယ ပဟာနန္တိ.

၁၆. ယဒိ ဧဝံ ဒုတိယပဒံ ကိမတ္ထိယန္တိ? ပဒဒွယဂ္ဂဟဏံ အာသဝါနံ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝသမ္ဘဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ ပဟာယကဝိဘာဂေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘာဂဒဿနတ္ထဉ္စ. တေနာဟ ‘‘ဣဒမေဝ ပဒံ ဂဟေတွာ’’တိ. အညမ္ပီတိ ဉာဏတော အညမ္ပိ သတိသံဝရာဒိံ. ဒဿနာတိ ဣဒံ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနန္တိ ဒဿနေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနေန တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဧသ နယောတိ တမေဝတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဒဿနေနာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန. သော ဟိ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိပိ တံ ဂေါတြဘု ပဌမတရံ ပဿတိ၊ ဒိသွာ ပန ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ ကိလေသပ္ပဟာနဿ အကရဏတော န တံ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဉှိ တံ ဉာဏံ မဂ္ဂဿ၊ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တသာမညေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ န နိဗ္ဗာနပဋိဝိဇ္ဈနေန၊ တသ္မာ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ၊ ဓမ္မစက္ခုဉ္စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏဝသေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒဘိသမယောတိ နုတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝပ္ပတ္တိ. အယဉ္စ ဝိစာရော ပရတော အဋ္ဌကထာယမေဝ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂) အာဂမိဿတိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒီသု. သံဝရာတိ သံဝရေန၊ ‘‘သံဝရော’’တိ စေတ္ထ သတိသံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိသေဝတိ ဧတေနာတိ ပဋိသေဝနံ၊ ပစ္စယေသု ဣဒမတ္ထိကတာဉာဏံ. အဓိဝါသေတိ ခမတိ ဧတာယာတိ အဓိဝါသနာ၊ သီတာဒီနံ ခမနာကာရေန ပဝတ္တော အဒေါသော၊ တပ္ပဓာနာ ဝါ စတ္တာရော ကုသလက္ခန္ဓာ. ပရိဝဇ္ဇေတိ ဧတေနာတိ ပရိဝဇ္ဇနံ၊ ဝါဠမိဂါဒီနံ ပရိဟရဏဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ၊ တထာပဝတ္တာ ဝါ စတ္တာရော ကုသလက္ခန္ဓာ. ကာမဝိတက္ကာဒိကေ ဝိနောဒေတိ ဝိတုဒတိ ဧတေနာတိ ဝိနောဒနံ၊ ကုသလဝီရိယံ. ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌေ စတုသစ္စဓမ္မေ ဘာဝနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဘာဝနာ၊ သေသမဂ္ဂတ္တယံ. န ဟိ တံ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ကိဉ္စိ ပဿတိ၊ ဧဝံ ဒဿနာဒီနံ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဒဿနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၁၇. ကုသလာကုသလဓမ္မေဟိ အာလမ္ဗိယမာနာပိ အာရမ္မဏဓမ္မာ အာဝဇ္ဇနမုခေနေဝ တဗ္ဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘မနသိကရဏီယေ’’တိ ပဒဿ ‘‘အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ’’တိ အတ္ထမာဟ. ဟိတသုခါဝဟဘာဝေန မနသိကရဏံ အရဟန္တီတိ မနသိကရဏီယာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော အမနသိကရဏီယာတိ အာဟ ‘‘အမနသိကရဏီယေတိ တဗ္ဗိပရီတေ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘မနသိကရဏီယေ ဓမ္မေ အပ္ပဇာနန္တော’’တိအာဒီသု. ယသ္မာ ကုသလဓမ္မေသုပိ သုဘသုခနိစ္စာဒိဝသေန မနသိကာရော အဿာဒနာဒိဟေတုတာယ သာဝဇ္ဇော အဟိတဒုက္ခာဝဟော အကုသလဓမ္မေသုပိ အနိစ္စာဒိဝသေန မနသိကာရော နိဗ္ဗိဒါဒိဟေတုတာယ အနဝဇ္ဇော ဟိတသုခါဝဟော၊ တသ္မာ ‘‘ဓမ္မတော နိယမော နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ‘‘အာကာရတော ပန အတ္ထီ’’တိ အာဟ.

ဝါ-သဒ္ဒေါ ယေဘုယျေန ‘‘မမံ ဝါ ဟိ ဘိက္ခဝေ (ဒီ. နိ. ၁.၅၊ ၆)၊ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၈၆၊ မ. နိ. ၂.၇၉၊ ၈၀) ဝိကပ္ပတ္ထော ဒိဋ္ဌော၊ န သမုစ္စယတ္ထောတိ တတ္ထ သမုစ္စယတ္ထေ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သမုစ္စယတ္ထဒီပကံ ပနေတံ သုတ္တပဒံ သမုဒါဟဋံ.

ကာမာသဝေါတိ ပဉ္စကာမဂုဏသင်္ခါတေ ကာမေ အာသဝေါ ကာမာသဝေါ. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ’’တိ. ဘဝါသဝံ ပန ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. ရူပါရူပဘဝေတိ ကမ္မုပပတ္တိဘေဒတော ဒုဝိဓေပိ ရူပါရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ. ဈာနနိကန္တီတိ ဈာနဿာဒေါ. ‘‘သုန္ဒရမိဒံ ဌာနံ နိစ္စံ ဓုဝ’’န္တိအာဒိနာ အဿာဒေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝေ အာသဝေါတိ ဘဝါသဝေါ. ဧဝန္တိ သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟတော ဘဝါသဝေနေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဂဟိတော တံသဟဂတရာဂတာယာတိ အဓိပ္ပါယော. အပရေ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေန စ သင်္ဂဟိတော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဝါသဝေါ စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၆၅) ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တရာဂဿ ဘဝါသဝဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော၊ အထ ‘‘ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၃၃၂) ဝိယ အာရမ္မဏကရဏတ္ထော သဟဂတတ္ထော၊ ဧဝံ သတိ ဘဝါသဝေ ဒိဋ္ဌာသဝဿ သမောဓာနဂမနံ ကတံ န သိယာ. န ဟိ တမ္ပယောဂတဗ္ဘာဝါဒိကေ အသတိ တံသင်္ဂဟော ယုတ္တော၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တပါဠိံ အနုသာရေန ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တလောဘောပိ ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနဉှိ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ.

အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၁၀၃) စ ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒီနံ အာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူ’’တိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ. ယဒိ ပန လောဘော ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တောပိ သိယာ၊ သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု စိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော၊ သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ (ဓ. သ. ၁၄၆၅)၊ ‘‘ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁၀၉) စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကိဉ္စ အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ သိယာ၊ န အဘိဇ္ဈာယ စ နောအာသဝဘာဝေါတိ နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္ထိ အဘိဓမ္မေ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁၆-၁၇) သတ္တမော နဝမော စ ပဉှော. ဂဏနာယဉ္စ ‘‘ဟေတုယာ သတ္တာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၄၀) ဝုတ္တံ၊ နော ‘‘နဝါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ ပန လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္တမနဝမာပိ ပဉှာ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘေယျုံ၊ ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န ပန ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စ လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝုတ္တမေဝ. ယသ္မာ ပန သုတ္တန္တဒေသနာ နာမ ပရိယာယကထာ၊ န အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ နိပ္ပရိယာယကထာ၊ တသ္မာ ဗလဝကာမရာဂဿေဝ ကာမာသဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမာသဝေါတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တထာ ဘဝါဘိနန္ဒနန္တိ.

သာမညေန ဘဝါသဝေါ ဒိဋ္ဌာသဝံ အန္တောဂဓံ ကတွာ ဣဓ တယော ဧဝ အာသဝါ ဝုတ္တာတိ တဿ တဒန္တောဂဓတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ဒိဋ္ဌာသဝေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ဘဝါသဝဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခပဋိပက္ခတံ. စတူသု သစ္စေသု အညာဏန္တိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယံ နိဿာယ ဝုတ္တံ. သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ၊ တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာဒီနံ. ယထာ အတ္ထတော ကာမာသဝါဒယော ဝဝတ္ထာပိတာ၊ တထာ နေသံ ဥပ္ပါဒဝဍ္ဎိယော ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဂုဏေ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာဒတော မနသိကရောတောတိ ‘‘သုဘသုခါ’’တိအာဒိနာ အဿာဒနဝသေန မနသိ ကရောန္တဿ. စတုဝိပလ္လာသပဒဋ္ဌာနဘာဝေနာတိ သုဘသညာဒီနံ ဝတ္ထုဘာဝေန. ဝုတ္တနယပစ္စနီကတောတိ ‘‘ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ကာမဂုဏေသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗကနေက္ခမ္မပဋိပတ္တိယာ ဆန္ဒရာဂံ ဝိက္ခမ္ဘယတော သမုစ္ဆိန္ဒန္တဿ စ အနုပ္ပန္နော စ ကာမာသဝေါ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပန္နော စ ပဟီယတိ. တထာ မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု စေဝ သကလတေဘူမကဓမ္မေသု စ အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗကအနိစ္စာဒိမနသိကာရဝသေန နိဿရဏပဋိပတ္တိယာ အနုပ္ပန္နာ စ ဘဝါသဝအဝိဇ္ဇာသဝါ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ ပဟီယန္တီတိ ဧဝံ တဏှာပက္ခေ ဝုတ္တဿ နယဿ ပဋိပက္ခတော သုက္ကပက္ခေ ဝိတ္ထာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

တယော ဧဝါတိ အဘိဓမ္မေ ဝိယ ‘‘စတ္တာရော’’တိ အဝတွာ ကသ္မာ တယော ဧဝ အာသဝါ ဣဓ ဣမိဿံ ဒဿနာပဟာတဗ္ဗကထာယံ ဝုတ္တာ? တတ္ထ ကာမာသဝဿ တဏှာပဏိဓိဘာဝတော အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခပဋိပက္ခတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘဝေသု နိစ္စဂ္ဂါဟာနုသာရတော ယေဘုယျတော ဘဝရာဂသမ္ပတ္တိတော ဘဝါသဝဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခပဋိပက္ခတာ၊ ဘဝဒိဋ္ဌိယာ ပန ဘဝါသဝဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ၊ အနတ္တသညာယ ဉာဏာနုဘာဝသိဒ္ဓိတော အဝိဇ္ဇာသဝဿ သုညတဝိမောက္ခပဋိပက္ခတာ. ဧတ္ထာတိ ဧတိဿံ အာသဝကထာယံ. ဝဏ္ဏိတန္တိ ကထိတံ. အဘေဒတောတိ သာမညတော.

၁၈. ကာမာသဝါဒီနန္တိ မနုဿလောကဒေဝလောကဂမနီယာနံ ကာမာသဝါဒီနံ. နိရယာဒိဂမနီယာ ပန ကာမာသဝါဒယော ‘‘ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗေ အာသဝေ’’တိ ဧတ္ထေဝ သမာရုဠှာ. အထ ဝါ ယဒဂ္ဂေန သော ပုဂ္ဂလောဒဿနာပဟာတဗ္ဗာနံ အာသဝါနံ အဓိဋ္ဌာနံ၊ တဒဂ္ဂေန ကာမာသဝါဒီနမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနံ. န ဟိ သမညာဘေဒေန ဝတ္ထုဘေဒေါ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘သာမညတော ဝုတ္တာန’’န္တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဒဿနာပဟာတဗ္ဗေသု အာသဝေသု ဒဿေတဗ္ဗေသု ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒဿိတာတိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာသီသေန စေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ယထာ သောဠသဝတ္ထုကာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ အယောနိသောမနသိကာရောတိ.

ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စာတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၂၀) သဿတာသင်္ကံ နိဿာယ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တိ အတီတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတံ၊ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိအာသင်္ကံ နိဿာယ ‘‘ယတော ပဘုတိ အဟံ၊ တတော ပုဗ္ဗေ န နု ခေါ အဟောသိ’’န္တိ အတီတေ အတ္တနော အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတိ. ကသ္မာ? ဝိစိကိစ္ဆာယ အာကာရဒွယာဝလမ္ဗနတော. တဿာ ပန အတီတဝတ္ထုတာယ ဂဟိတတ္တာ သဿတာဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိအာကာရနိဿယတာ ဒဿိတာ. ဧဝံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနာပဝတ္တိကံ ကတ္ထစိပိ အပ္ပဋိဝတ္တိဟေတုဘူတံ ဝိစိကိစ္ဆံ ကသ္မာ ဥပ္ပါဒေတီတိ န စောဒေတဗ္ဗမေတန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကိံ ကာရဏန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. သွေဝ ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ ဧဝ. ယဒိ ဧဝံ တဿ အယောနိသောမနသိကာရေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာပန္နန္တိ အာဟ ‘‘နနု စ ပုထုဇ္ဇနောပိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ ယောနိသောမနသိကရဏေ.

ဇာတိလိင်္ဂူပပတ္တိယောတိ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒိဇာတိံ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာဒိလိင်္ဂံ ဒေဝမနုဿာဒိဥပပတ္တိဉ္စ. နိဿာယာတိ ဥပါဒါယ.

တသ္မိံ ကာလေ သတ္တာနံ မဇ္ဈိမပ္ပမာဏံ၊ တေန ယုတ္တော ပမာဏိကော၊ တဒဘာဝတော၊ တတော အတီတဘာဝတော ဝါ အပ္ပမာဏိကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ. တေ ဟိ ‘‘ကထံ နု ခေါတိ ဣဿရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ပုဗ္ဗကတေန ဝါ အဟေတုတော ဝါ နိဗ္ဗတ္တောတိ စိန္တေတီ’’တိ အာဟု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတုတော ကင်္ခတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ. အဟေတုတော နိဗ္ဗတ္တိကင်္ခါပိ ဟိ ဟေတုပရာမသနမေဝါတိ.

ပရမ္ပရန္တိ ပုဗ္ဗာပရပ္ပဝတ္တိံ. အဒ္ဓါနန္တိ ကာလာဓိဝစနံ၊ တဉ္စ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စာတိ သဿတာသင်္ကံ နိဿာယ ‘‘ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟမနာဂတမဒ္ဓါန’’န္တိ အနာဂတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတံ၊ ဥစ္ဆေဒါသင်္ကံ နိဿာယ ‘‘ယသ္မိဉ္စ အတ္တဘာဝေ အဟံ၊ တတော ပရံ န နု ခေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ အနာဂတေ အတ္တနော အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတီတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

ပစ္စုပ္ပန္နမဒ္ဓါနန္တိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ပဋိသန္ဓိံ အာဒိံ ကတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ကထံ ဣဒံ ကထ’’န္တိ ပဝတ္တနတော ကထံကထာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သာ အဿ အတ္ထီတိ ကထံကထီတိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ. ကာ ဧတ္ထ စိန္တာ၊ ဥမ္မတ္တကော ဝိယ ဟိ ဗာလပုထုဇ္ဇနောတိ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော. တံ မဟာမာတာယ ပုတ္တံ. မုဏ္ဍေသုန္တိ မုဏ္ဍေန အနိစ္ဆန္တံ ဇာဂရဏကာလေ န သက္ကာတိ သုတ္တံ မုဏ္ဍေသုံ ကုလဓမ္မတာယ ယထာ တံ ဧကစ္စေ ကုလတာပသာ၊ ရာဇဘယေနာတိ စ ဝဒန္တိ.

သီတိဘူတန္တိ ဣဒံ မဓုရကဘာဝပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဝစနံ. ‘‘သေတိဘူတ’’န္တိပိ ပါဌော၊ ဥဒကေ စိရဋ္ဌာနေန သေတဘာဝံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော.

အတ္တနော ခတ္တိယဘာဝံ ကင်္ခတိ ကဏ္ဏော ဝိယ သူတပုတ္တသညီ. ဇာတိယာ ဝိဘာဝိယမာနာယ ‘‘အဟ’’န္တိ တဿ အတ္တနော ပရာမသနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧဝဉှိ သိယာ ကင်္ခါ’’တိ. မနုဿာပိ စ ရာဇာနော ဝိယာတိ မနုဿာပိ ကေစိ ဧကစ္စေ ရာဇာနော ဝိယာတိ အဓိပ္ပါယော.

ဝုတ္တနယမေဝ ‘‘သဏ္ဌာနာကာရံ နိဿာယာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ကထံ နု ခေါသ္မီ’’တိ ပဒေ. အဗ္ဘန္တရေ ဇီဝေါတိ ပရပရိကပ္ပိတံ အန္တရတ္တာနံ ဝဒတိ. သောဠသံသာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သရီရ-ပရိမာဏ-ပရိမဏ္ဍလ-အင်္ဂုဋ္ဌယဝပရမာဏု-ပရိမာဏတာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

‘‘သတ္တပညတ္တိ ဇီဝဝိသယာ’’တိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မတိမတ္တံ၊ ပရမတ္ထတော ပန သာ အတ္တဘာဝဝိသယာဝါတိ အာဟ ‘‘အတ္တဘာဝဿ အာဂတိဂတိဋ္ဌာန’’န္တိ၊ ယတာယံ အာဂတော၊ ယတ္ထ စ ဂမိဿတိ၊ တံ ဌာနန္တိ အတ္ထော.

၁၉. ယထာ အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အယံ ဝုတ္တပ္ပဘေဒါ ဝိစိကိစ္ဆာ ယထာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ အယောနိသော မနသိကရောတော. ဧတေန ဝိစိကိစ္ဆာယ အတ္တာဘိနိဝေသသန္နိဿယတမာဟ. ယထာ ဟိ ဝိစိကိစ္ဆာ အတ္တာဘိနိဝေသံ နိဿာယ ပဝတ္တတိ၊ ယတော သာ သဿတာဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိသဿတုစ္ဆေဒါကာရာဝလမ္ဗိနီ ဝုတ္တာ၊ ဧဝံ အတ္တာဘိနိဝေသောပိ တံ နိဿာယ ပဝတ္တတိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနာ အန္တောဂဓာဟံကာရဿ ကထံကထိဘာဝဿ အတ္တဂ္ဂါဟသန္နိဿယဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘သဝိစိကိစ္ဆဿ အယောနိသောမနသိကာရဿ ထာမဂတတ္တာ’’တိ. ဝိကပ္ပတ္ထောတိ အနိယမတ္ထော. ‘‘အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. သုဋ္ဌု ဒဠှဘာဝေနာတိ အဘိနိဝေသဿ အတိဝိယ ထာမဂတဘာဝေန. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဘဝေ. ပစ္စုပ္ပန္နမေဝါတိ အဝဓာရဏေန အနာဂတေ အတ္ထိဘာဝံ နိဝတ္တေတိ၊ န အတီတေ တတ္ထပိ သတိ အတ္ထိတာယ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟဿ သဗ္ဘာဝတော. အတီတေ ဧဝ နတ္ထိ၊ န အနာဂတေပီတိ အဓိပ္ပါယော.

သညာက္ခန္ဓသီသေနာတိ သညာက္ခန္ဓပမုခေန၊ သညာက္ခန္ဓံ ပမုခံ ကတွာတိ အတ္ထော. ခန္ဓေတိ ပဉ္စပိ ခန္ဓေ. အတ္တာတိ ဂဟေတွာတိ ‘‘သဉ္ဇာနနသဘာဝေါ မေ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝိဿ. ပကာသေတဗ္ဗံ ဝတ္ထုံ ဝိယ၊ အတ္တာနမ္ပိ ပကာသေန္တော ပဒီပေါ ဝိယ၊ သဉ္ဇာနိတဗ္ဗံ နီလာဒိအာရမ္မဏံ ဝိယ အတ္တာနမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိ ဧဝံဒိဋ္ဌိတောပိ ဒိဋ္ဌိဂတိတော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သဉ္ဇာနာမီ’’တိ. သွာယမတ္ထော သညံ တဒညတရဓမ္မေ စ ‘‘အတ္တာ အနတ္တာ’’တိ စ ဂဟဏဝသေန ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သညာက္ခန္ဓသီသေနာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ခန္ဓဝိနိမုတ္တော အတ္တာတိ ဂဏှတော သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ခန္ဓံ ပန ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဏှတော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗာပိ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယောဝါ’’တိ.

အဘိနိဝေသာကာရာတိ ဝိပရိယေသာကာရာ. ဝဒတီတိ ဣမိနာ ကာရကဝေဒကသတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဗောဓနသမတ္ထတံ အတ္တနော ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝစီကမ္မဿ ကာရကော’’တိ. ဝေဒေတီတိ ဝေဒိယော၊ ဝေဒိယောဝ ဝေဒေယျော. ဤဒိသာနဉှိ ပဒါနံ ဗဟုလာ ကတ္တုသာဓနတံ သဒ္ဒသတ္ထဝိဒူ မညန္တိ. ဥပ္ပါဒဝတော ဧကန္တေနေဝ ဝယော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော၊ သတိ စ ဥဒယဗ္ဗယတ္တေ နေဝ နိစ္စတာတိ ‘‘နိစ္စော’’တိ ဝဒန္တဿ အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရန္တော အာဟ ‘‘ဥပ္ပါဒဝယရဟိတော’’တိ. သာရဘူတောတိ နိစ္စတာယ ဧဝ သာရဘာဝေါ. သဗ္ဗကာလိကောတိ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ ဝိဇ္ဇမာနော. ပကတိဘာဝန္တိ သဘာဝဘူတံ ပကတိံ၊ ‘‘ဝဒေါ’’တိအာဒိနာ ဝါ ဝုတ္တံ ပကတိသင်္ခါတံ သဘာဝံ. သဿတိသမန္တိ သဿတိယာ သမံ သဿတိသမံ၊ ထာဝရံ နိစ္စကာလန္တိ အတ္ထော. တထေဝ ဌဿတီတိ ယေနာကာရေန ပုဗ္ဗေ အဋ္ဌာသိ၊ ဧတရဟိ တိဋ္ဌတိ၊ တထေဝ တေနာကာရေန အနာဂတေပိ ဌဿတီတိ အတ္ထော.

ပစ္စက္ခနိဒဿနံ ဣဒံ-သဒ္ဒဿ အာသန္နပစ္စက္ခဘာဝံ ကတွာ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဂတ-သဒ္ဒဿ ပဒဝဍ္ဎနမတ္တတံ အာဟ. ဒိဋ္ဌီသုဂတန္တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပရိယာပန္နန္တိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိအန္တောဂဓတ္တာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိယာ ဂမနမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏမတ္တံ. ယထာ ပန ပဗ္ဗတဇလဝိဒုဂ္ဂါနိ ဒုန္နိဂ္ဂမနာနိ၊ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောပီတိ အာဟ ‘‘ဒုန္နိဂ္ဂမနဋ္ဌေန ဂဟန’’န္တိ. တံ နာမ ဥဒကံ၊ တံ ဂဟေတွာ တံ အတိက္ကမိတဗ္ဗတော ကန္တာရော၊ နိရုဒကဝနံ၊ တံ ပဝနန္တိပိ ဝုစ္စတိ. အညော ပန အရညပဒေသော ဒုရတိက္ကမနဋ္ဌေန ကန္တာရော ဝိယာတိ၊ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိပီတိ အာဟ ‘‘ဒုရတိက္ကမနဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိ. ဝိနိဝိဇ္ဈနံ ဝိတုဒနံ. ဝိလောမနံ ဝိပရိဏာမဘာဝေါ. အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ ဝိစလိတံ ဝိပ္ဖန္ဒိတန္တိ အာဟ ‘‘ကဒါစီ’’တိအာဒိ. အန္ဒုဗန္ဓနာဒိ ဝိယ နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန အသေရိဘာဝကရဏံ ဗန္ဓနဋ္ဌော၊ ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဒူရဂတမ္ပိ အာကဍ္ဎိတွာ သံယောဇနံ သံယောဇနဋ္ဌော၊ ဒိဋ္ဌိပိ တထာရူပါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌိသံယောဇန’’န္တိ. ဗန္ဓနတ္ထံ ဒဿေန္တော ကိစ္စသိဒ္ဓိယာတိ အဓိပ္ပါယော. တေနေဝါဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန။ပေ။ မုစ္စတီ’’တိ. တတ္ထ ဧတေဟီတိ ဣမိနာ ဇာတိအာဒိဒုက္ခဿ ပစ္စယဘာဝမာဟ. ဇာတိအာဒိကေ ဒုက္ခဓမ္မေ သရူပတော ဒဿေတွာပိ ‘‘န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’’တိ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ နာမ သဗ္ဗာနတ္ထကရံ မဟာသာဝဇ္ဇံ သဗ္ဗဿပိ ဒုက္ခဿ မူလဘူတန္တိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ဝါ ဗဟုနာ၊ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခတောပိ န မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

၂၀. နနု စေတ္ထ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနဒဿနေန သီလဗ္ဗတပရာမာသောပိ ဒဿေတဗ္ဗော၊ ဧဝဉှိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ အာသဝါ အနဝသေသတော ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. သီလဗ္ဗတပရာမာသော ကာမာသဝါဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတော ဟောတိ ကာမာသဝါဒိဟေတုကတ္တာ တဿ. အပ္ပဟီနကာမရာဂါဒိကော ဟိ ကာမသုခတ္ထံ ဝါ ဘဝသုဒ္ဓတ္ထံ ဝါ ဧဝံ ဘဝဝိသုဒ္ဓိ ဟောတီတိ သီလဗ္ဗတာနိ ပရာမသန္တိ၊ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၆၊ မ. နိ. ၂.၇၉)၊ ‘‘တတ္ထ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉)၊ ‘‘သီလေန သုဒ္ဓိ ဝတေန သုဒ္ဓိ သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၂၂) စ သုတ္တေဝုတ္တံ သီလဗ္ဗတံ ပရာမသန္တိ. တတ္ထ ဘဝသုခဘဝဝိသုဒ္ဓိအတ္ထန္တိ ဘဝသုခတ္ထဉ္စ ဘဝဝိသုဒ္ဓိအတ္ထဉ္စ. တဿ ဂဟိတတ္တာတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၇၇). တေသန္တိ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာနံ. ဒဿေတုံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ. တဗ္ဗိပရီတဿာတိ ယောနိသောမနသိကရောတော ကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿ.

တဿာတိ ‘‘သုတဝါ’’တိအာဒိပါဌဿ. တာဝါတိ ‘‘သုတဝါ’’တိ ဣတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘သော ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ပဒံ၊ တာဝ ဣမံ ပဒံ အဝဓိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ အရိယသပ္ပုရိသ-အရိယဓမ္မ-သပ္ပုရိသဓမ္မ-မနသိကရဏီယ-အမနသိကရဏီယပဒါနံ ယထာက္ကမံ မူလပရိယာယေ ဣဓ ဂဟေတွာ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုတ္တပစ္စနီကတောတိ ‘‘သုတဝါ အရိယသာဝကော၊ အရိယာနံ ဒဿာဝီ၊ သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ’’တိ ဧတေသံ ပဒါနံ သဗ္ဗာကာရေန ဝုတ္တဝိပရီတတော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ကောဝိဒဝိနီတပဒါနံ ပန န သဗ္ဗပ္ပကာရေန ဝုတ္တဝိပရီတတော. အရဟာ ဟိ နိပ္ပရိယာယေန အရိယဓမ္မေ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော စ နာမ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စနီကတော စ သဗ္ဗာကာရေန။ပေ။ အရိယသာဝကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာ. ကေစိ ပန ‘‘ဘင်္ဂဉာဏတော ပဋ္ဌာယ သိခါပတ္တဝိပဿနာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တဒယုတ္တံ. တဒနုရူပေန အတ္ထေနာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ အနုရူပေန အရိယဋ္ဌေန၊ န ပဋိဝေဓဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော ဟိ အယံ. ယထာ စဿ ‘‘ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘သောပိ ဝုစ္စတိ သိက္ခတီတိ သေက္ခော’’တိ ပရိယာယေန သေက္ခသုတ္တေ (သံ. နိ. ၅.၁၃) သေက္ခဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ဧဝံ ဣဓ အရိယသာဝကဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာလက္ခဏေဟိ ယေ အရိယသပ္ပုရိသဓမ္မဝိနယသင်္ခါတာ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ တိဿော သိက္ခာ ဧဝ ဝါ သမ္ဘဝန္တိ၊ တေသံ ဝသေန ဣမဿ အရိယသာဝကာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘တဒနုရူပေန အတ္ထေနာ’’တိ. အရိယဿ သာဝကောတိ ဝါ အရိယသာဝကတ္ထေန ဧဝ ဝုတ္တော ယထာ ‘‘အဂမာ ရာဇဂဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သု. နိ. ၄၁၀). သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အနိဝတ္တိပဋိပဒါယံ ဌိတဿ ဂဟဏတ္ထန္တိ ယထာဝုတ္တာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ သုဋ္ဌုတရံ ယုဇ္ဇတေဝ.

၂၁. ယထာ ဓာတုမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိဋ္ဌော ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကော အာယတနာဒိမုခေန အဘိနိဝိဋ္ဌော အာယတနာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကော၊ ဧဝံ သစ္စမုခေန အဘိနိဝိဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော’’တိ. စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကေဟိ ကာတဗ္ဗတော ကမ္မံ၊ ဘာဝနာ. ကမ္မမေဝ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဌာနံ ကာရဏန္တိ၊ ကမ္မေ ဝါ ယထာဝုတ္တနဋ္ဌေန ဌာနံ အဝဋ္ဌာနံ ဘာဝနာရမ္ဘောကမ္မဋ္ဌာနံ၊ တဒေဝ စတုသစ္စမုခေန ပဝတ္တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော. ဥဘယံ နပ္ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ အပ္ပဝတ္တိ. ဥဂ္ဂဟိတစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနောတိ စ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပါဠိတော အတ္ထတော စ ဥဂ္ဂဟေတွာ မနသိကာရယောဂ္ဂံ ကတွာ ဌိတော. ဝိပဿနာမဂ္ဂံ သမာရုဠှောတိ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနေ ပတိဋ္ဌာယ တဒေဝ နာမရူပံ အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တော. သမန္နာဟရတီတိ ဝိပဿနာဝဇ္ဇနံ သန္ဓာယာဟ၊ တသ္မာ ယထာ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ ဧဝံ သမန္နာဟရတိ အာဝဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ကထံ ပနေတ္ထ ‘‘မနသိ ကရောတီ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဝိပဿတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ။ပေ။ ဝုတ္တာ’’တိ. ဧတ္ထာတိ စ ဣမသ္မိံ သုတ္တေတိ အတ္ထော. ဝိပဿတီတိ စ ယထာ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ၊ ဧဝံ ဉာဏစက္ခုနာ ဝိပဿတိ၊ ဩလောကေတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂေါပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပုရိမဉှိ သစ္စဒွယံ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသံ၊ ဣတရံ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရံ.

အဘိနိဝေသောတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဝိပဿနာပဋိပတ္တိ. တဒါရမ္မဏေတိ တံ ရူပက္ခန္ဓံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တေ. ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ဝဝတ္ထပေတွာတိ အဝိပရီတံ အတ္တနော အာရမ္မဏံ သဘာဝစ္ဆေဒနာဒိကိစ္စဉ္စေဝ အညာဏာဒိလက္ခဏဉ္စ အသင်္ကရတော ဟဒယေ ဌပေတွာ. ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေ ကတေပိ ဓမ္မာနံ သလက္ခဏဝဝတ္ထာပနံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန သုဝဝတ္ထာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဒဿေတိ ယထာ ‘‘ဒွိက္ခတ္တုံ ဗဒ္ဓံ သုဗဒ္ဓ’’န္တိ. ဧဝဉှိ ဉာတပရိညာယ ကိစ္စံ သိဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ. ပစ္စယတော ပစ္စယုပ္ပန္နတော စ ဝဝတ္ထာပိတတ္တာ ပါကဋဘာဝေန သိဒ္ဓေနပိ သိဒ္ဓဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဟုတွာ ဟောန္တီ’’တိ. အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတီတိ အသတော ဟိ ဥပ္ပါဒေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န သတော၊ ဥပ္ပါဒဝန္တတော စ နေသံ ဧကန္တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဘာဝတော၊ သတိ ဥပ္ပါဒေ အဝဿံဘာဝီ နိရောဓောတိ နတ္ထေဝ နိစ္စတာဝကာသောတိ. သူပဋ္ဌိတာနိစ္စတာယ စ ဥဒယဗ္ဗယဓမ္မေဟိ အဘိဏှပဋိပီဠနတော ဒုက္ခမနဋ္ဌေန ဒုက္ခံ. တေနာဟ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခလက္ခဏံ အာရောပေတီ’’တိ. ကတ္ထစိပိ သင်္ခါရဂတေ ‘‘မာ ဇီရိ မာ ဗျာဓိယီ’’တိ အလဗ္ဘနတော နတ္ထိ ဝသဝတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘အဝသဝတ္တနတော အနတ္တာတိ အနတ္တလက္ခဏံ အာရောပေတီ’’တိ. ပဋိပါဋိယာတိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒိပရမ္ပရာယ.

တသ္မိံ ခဏေတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ. ဧကပဋိဝေဓေနေဝါတိ ဧကဉာဏေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ပဋိဝေဓော ပဋိဃာတာဘာဝေန ဝိသယေ နိဿင်္ဂစာရသင်္ခါတံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ. အဘိသမယော အဝိရဇ္ဈိတွာ ဝိသယဿ အဓိဂမသင်္ခါတော အဝဗောဓော. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပရိညာပဋိဝေဓော. အယံ ယထာ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ ဒုက္ခဿ သရူပါဒိပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော၊ န ပန မဂ္ဂဉာဏဿ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာပိ ဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘န ဟိဿ တသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိ. ပဟီနဿ ပုန အပ္ပဟာတဗ္ဗတာယ ပကဋ္ဌံ ဟာနံ စဇနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ ပဟာနံ၊ ပဟာနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပဟာနပဋိဝေဓော. အယမ္ပိ ယေန ကိလေသေန အပ္ပဟီယမာနေန မဂ္ဂဘာဝနာယ န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အသတိ စ မဂ္ဂဘာဝနာယ ယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဿ ကိလေသဿ ပဒဃာတံ ကရောန္တဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တဿ ဉာဏဿ တထာပဝတ္တိယာ ပဋိဃာတာဘာဝေန နိဿင်္ဂစာရံ ဥပါဒါယ ဧဝံ ဝုတ္တော. သစ္ဆိကိရိယာ ပစ္စက္ခကရဏံ၊ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကာဒိကေ မုဉ္စိတွာ သရူပတော အာရမ္မဏကရဏံ ဣဒံ တန္တိ ယထာသဘာဝတော ဂဟဏံ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော. အယံ ပန ယဿ အာဝရဏဿ အသမုစ္ဆိန္ဒနတော ဉာဏံ နိရောဓံ အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ၊ တဿ သမုစ္ဆိန္ဒနတော တံ သရူပတော ဝိဘာဝိတမေဝ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော.

ဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာ ဝဍ္ဎနာ စ၊ တတ္ထ ပဌမမဂ္ဂေ ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန၊ ဒုတိယာဒီသု ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန၊ ဥဘယတ္ထာပိ ဝါ ဥဘယထာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဌမမဂ္ဂေါပိ ဟိ ယထာရဟံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယံ ပဝတ္တံ ပရိဇာနနာဒိံ ဝဍ္ဎေန္တော ပဝတ္တောတိ တတ္ထာပိ ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဒုတိယာဒီသုပိ အပ္ပဟီနကိလေသပ္ပဟာနတော ပုဂ္ဂလန္တရသာဓနတော ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန ဘာဝနာ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ဘာဝနာ ပဋိဝေဓော. အယမ္ပိ ဟိ ယထာ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ မဂ္ဂဓမ္မာနံ သရူပပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော၊ တိဋ္ဌတု တာဝ ယထာဓိဂတမဂ္ဂဓမ္မံ ယထာပဝတ္တေသု ဖလဓမ္မေသုပိ အယံ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မေသု ဝိယ ဝိဂတသမ္မောဟောဝ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော ပတ္တဓမ္မော ဝိဒိတဓမ္မော ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉၊ ၃၅၆၊ မဟာဝ. ၂၇၊ ၅၇). ယတော စဿ ဓမ္မတာသဉ္စောဒိတာ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မာဝလမ္ဗိနိယော မဂ္ဂဝီထိတော ပရတော မဂ္ဂဖလပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသနိဗ္ဗာနာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တန္တိ. ဒုက္ခသစ္စဓမ္မာ ဟိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒယော. အယဉ္စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ‘‘ပရိညာဘိသမယေနာ’’တိအာဒီသုပိ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘူတတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘နော စ ခေါ အညမညေန ဉာဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘အရိယမဂ္ဂဉာဏံ စတူသု သစ္စေသု နာနာဘိသမယဝသေန ကိစ္စကရဏံ၊ န ဧကာဘိသမယဝသေန. တဉှိ ကာလေန ဒုက္ခံ ပဇာနာတိ၊ ကာလေန သမုဒယံ ပဇဟတိ၊ ကာလေန နိရောဓံ သစ္ဆိကရောတိ၊ ကာလေန မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ၊ အညထာ ဧကဿ ဉာဏဿ ဧကသ္မိံ ခဏေ စတုကိစ္စကရဏံ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိဒံ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌမ္ပိ သုတ္တံ အတ္ထီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ယဒိ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ နာနာဘိသမယဝသေန သစ္စာနိ အဘိသမေတိ၊ န ဧကာဘိသမယဝသေန၊ ဧဝံ သန္တေ ပစ္စေကမ္ပိ သစ္စေသု နာနက္ခဏေနေဝ ပဝတ္တေယျ၊ န ဧကက္ခဏေန၊ တထာ သတိ ဒုက္ခာဒီနံ ဧကဒေသေကဒေသမေဝ ပရိဇာနာတိ ပဇဟတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ နာနာဘိသမယေ ပဌမမဂ္ဂါဒီဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ သညောဇနတ္တယာဒီနံ ဧကဒေသေကဒေသပ္ပဟာနံ သိယာတိ ဧကဒေသသောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာဒိတာ၊ တတော ဧဝ ဧကဒေသသောတာပန္နာဒိတာ စ အာပဇ္ဇတိ အနန္တရဖလတ္တာ လောကုတ္တရကုသလာနံ၊ န စ တံ ယုတ္တံ. န ဟိ ကာလဘေဒေန ဝိနာ သော ဧဝ သောတာပန္နော စ အသောတာပန္နော စာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ.

အပိစာယံ နာနာဘိသမယဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘မဂ္ဂဉာဏံ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ကိံ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ၊ ဥဒါဟု ကိစ္စတော’’တိ? ဇာနမာနော ‘‘ကိစ္စတော’’တိ ဝဒေယျ၊ ‘‘ကိစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ ကိံ နာနာဘိသမယေနာ’’တိ ဝတွာ ပဋိပါဋိယာနိဒဿနေန သညာပေတဗ္ဗော. အထ ‘‘အာရမ္မဏတော’’တိ ဝဒေယျ၊ ဧဝံ သန္တေ တဿ ဉာဏဿ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဝိယ ဒုက္ခသမုဒယာနံ အစ္စန္တပရိညာသမုစ္ဆေဒါ န ယုတ္တာ အနိဿဋတ္တာ. တထာ မဂ္ဂဒဿနံ. န ဟိ မဂ္ဂေါ သယမေဝ အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ၊ မဂ္ဂန္တရပရိကပ္ပနာယ ပန အနဝဋ္ဌာနံ အာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တီဏိ သစ္စာနိ ကိစ္စတော၊ နိရောဓံ ကိစ္စတော စ အာရမ္မဏတော စ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဧဝံ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ မဂ္ဂဉာဏဿ နတ္ထေဝ နာနာဘိသမယော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယော ဘိက္ခဝေ ဒုက္ခံ ပဿတိ၊ ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတီ’’တိအာဒိ. န စေတံ ကာလန္တရဒဿနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယော နု ခေါ၊ အာဝုသော၊ ဒုက္ခံ ပဿတိ၊ ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ ။ပေ။ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒမ္ပိ သော ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၀) ဧကစ္စဒဿနသမင်္ဂိနော အညသစ္စဒဿနသမင်္ဂိဘာဝဝိစာရဏာယံ တဒတ္ထသာဓနတ္ထံ အာယသ္မတာ ဂဝမ္ပတိတ္ထေရေန အာဘတတ္တာ၊ ပစ္စေကဉ္စ သစ္စတ္တယဒဿနဿ ယောဇိတတ္တာ၊ အညထာ ပုရိမဒိဋ္ဌဿ ပုန အဒဿနတော သမုဒယာဒိဒဿနမယောဇနိယံ သိယာ. န ဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ လောကိယမဂ္ဂေါ ဝိယ ကတကာရီဘာဝေန ပဝတ္တတိ သမုစ္ဆေဒကတ္တာ၊ တထာ ယောဇနေန စ သဗ္ဗဒဿနံ ဒဿနန္တရပရမန္တိ ဒဿနာနုပရမော သိယာတိ ဧဝံ အာဂမတော ယုတ္တိတော စ နာနာဘိသမယော န ယုဇ္ဇတီတိ သညာပေတဗ္ဗော. ဧဝံ စေ သညတ္တိံ ဂစ္ဆတိ၊ ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ ဂစ္ဆတိ၊ အဘိဓမ္မေ (ကထာ. ၂၇၄) ဩဓိသောကထာယ သညာပေတဗ္ဗောတိ.

နိရောဓံ အာရမ္မဏတောတိ နိရောဓမေဝ အာရမ္မဏတောတိ နိယမော ဂဟေတဗ္ဗော၊ န အာရမ္မဏတောဝါတိ. တေန နိရောဓေ ကိစ္စတောပိ ပဋိဝေဓော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တသ္မိံ သမယေတိ သစ္စာနံ အဘိသမယေ. ဝီသတိဝတ္ထုကာတိအာဒိ ‘‘တီဏိ သညောဇနာနီ’’တိ ဝုတ္တာနံ သရူပဒဿနံ. စတူသု အာသဝေသူတိ ဣဒံ အဘိဓမ္မနယေန ဝုတ္တံ၊ န သုတ္တန္တနယေန. န ဟိ သုတ္တေ ကတ္ထစိ စတ္တာရော အာသဝါ အာဂတာ အတ္ထိ. ယဒိ ဝိစိကိစ္ဆာ န အာသဝေါ၊ အထ ကသ္မာ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာ သီလဗ္ဗတပရာမာသော၊ ဣမေ ဝုစ္စန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသဝါ ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ ပရိယာပန္နတ္တာတိ ဧတေန သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ ဝိယ ပညာက္ခန္ဓေ ကိစ္စသဘာဂတာယ ဣဓ ဝိစိကိစ္ဆာယ အာသဝသင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဿေတိ.

သဗ္ဗော အတ္တဂ္ဂါဟော သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိနိမုတ္တော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ။ပေ။ ဝိဘတ္တာ’’တိ. သာ ဟိ ဒိဋ္ဌိ ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ သန္တာနေ စ ဌိတံ ဧကဋ္ဌံ၊ တတ္ထ ပဌမံ သဟဇာတေကဋ္ဌံ၊ ဣတရံ ပဟာနေကဋ္ဌံ၊ တဒုဘယမ္ပိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌာသဝေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗထာပီတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန၊ သဟဇာတေကဋ္ဌပဟာနေကဋ္ဌပ္ပကာရေဟီတိ အတ္ထော. အဝသေသာတိ ဒိဋ္ဌာသဝတော အဝသိဋ္ဌာ. တယောပိ အာသဝါတိ ကာမာသဝဘဝါသဝအဝိဇ္ဇာသဝါ. တထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ‘‘စတူသု အာသဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဗဟူ ဧဝေတ္ထ အာသဝါ ပဟာတဗ္ဗာ၊ တသ္မာ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော ‘‘ဣမေ ဝုစ္စန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသဝါ ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ. ပေါရာဏာနန္တိ အဋ္ဌကထာစရိယာနံ၊ ‘‘ပုရာတနာနံ မဇ္ဈိမဘာဏကာန’’န္တိ စ ဝဒန္တိ.

ဒဿနာ ပဟာတဗ္ဗာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

ဒဿနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သံဝရာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၂. သံဝရာဒီဟီတိ သံဝရပဋိသေဝနအဓိဝါသနပရိဝဇ္ဇနဝိနောဒနေဟိ. သဗ္ဗေသမ္ပီတိ စတုန္နမ္ပိ အရိယမဂ္ဂါနံ. အယန္တိ သံဝရာပဟာတဗ္ဗာဒိကထာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနံ အာဒိံ ကတွာ အာသဝက္ခယပဋိပတ္တိဒဿနတ္ထ’’န္တိ သုတ္တန္တဒေသနာယ ပယောဇနံ ဝုတ္တံ. န ဟိ သက္ကာ အာဒိတော ဧဝ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတုံ၊ အထ ခေါ သမာဒိန္နသီလော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ‘‘သင်္ခါယေကံ ပဋိသေဝတိ၊ သင်္ခါယေကံ အဓိဝါသေတိ၊ သင်္ခါယေကံ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ သင်္ခါယေကံ ဝိနောဒေတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၈၊ မ. နိ. ၂.၁၆၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ စတုရာပဿေနပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇမာနော သမ္မသနဝိဓိံ ဩတရိတွာ အနုက္ကမေန ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အာသဝေ ခေပေတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသမုဒ္ဒေါ အနုပုဗ္ဗနိန္နော အနုပုဗ္ဗပေါဏော အနုပုဗ္ဗပဗ္ဘာရော၊ န အာယတကေနေဝ ပပါတော၊ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါ၊ န အာယတကေနေဝ အညာပဋိဝေဓော’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၀၊ ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၅).

ဣဓာတိ အယံ ဣဓ-သဒ္ဒေါ သဗ္ဗာကာရတော ဣန္ဒြိယသံဝရသံဝုတဿ ပုဂ္ဂလဿ သန္နိဿယဘူတသာသနပရိဒီပနော၊ အညသာသနဿ တထာဘာဝပဋိသေဓနော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမသ္မိံ သာသနေ’’တိ. အာဒီနဝပဋိသင်္ခါတိ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာ. သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၆.၅၈) ဃံသိတံ. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ဟတ္ထပါဒဟသိတကထိတဝိလောကိတာဒိပ္ပကာရဘာဂသော. တဉှိ အယောနိသော မနသိကရောတော ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ‘‘အနုဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တာဒိကဿ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဘူတဿ ဝါ နိမိတ္တဿ ဂါဟော. အာဒိတ္တပရိယာယနယေနာတိ အာဒိတ္တပရိယာယေ (သံ. နိ. ၄.၂၈၊ မဟာဝ. ၅၄) အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ အာဒီနဝပဋိသင်္ခါတိ ယောဇနာ. ယထာ ဣတ္ထိယာ ဣန္ဒြိယန္တိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ၊ န ဧဝမိဒံ၊ ဣဒံ ပန စက္ခုမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ စက္ခုန္ဒြိယန္တိ. တိတ္ထကာကော ဝိယာတိ တိတ္ထေ ကာကော တိတ္ထကာကော၊ နဒိယာ သမတိက္ကမနတိတ္ထေ နိယတဋ္ဌိတိကော. အာဝါဋကစ္ဆပေါတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ဧဝံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ စက္ခုန္ဒြိယေ နိယတဋ္ဌာနော သံဝရော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရော. မုဋ္ဌဿစ္စံ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလဓမ္မာ. ယဒိပိ အညတ္ထ အသင်္ခေယျမ္ပိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ နိရန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပသာဒဃဋ္ဋနာဝဇ္ဇနုပ္ပါဒါနံ ပန အန္တရေ ဒွေ ဧဝ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အယံ စိတ္တနိယာမောတိ အာဟ ဘဝင်္ဂေ ‘‘ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ’’တိ.

ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၅၊ ဓ. သ. မူလဋီ. ၁၃၅၂) ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတော ဒုဿီလျသံဝရော အတ္ထီတိ သော မနောဒွါရဝသေန၊ ဣတရော ဆန္နမ္ပိ ဒွါရာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. မုဋ္ဌဿစ္စာဒီနဉှိ သတိပဋိပက္ခာဒိလက္ခဏာနံ အကုသလဓမ္မာနံ သိယာ ပဉ္စဒွါရေ ဥပ္ပတ္တိ၊ န တွေဝ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဘူတဿ ဒုဿီလျဿ တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနာနံ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာတိ.

ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော ‘‘စက္ခုဒွါရေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယထာတိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ အညာသံဝရေ အညာသံဝုတတာသာမညမေဝ နိဒဿေတိ၊ န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ၊ အန္တောဗဟိသာမညံ ဝါ. သမ္ဗန္ဓော စ ဇဝနေန ဒွါရာဒီနံ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာယ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမနိပ္ဖန္နံ ဇဝနကာလေ အသန္တမ္ပိ ဘဝင်္ဂါဒိ ဖလနိပ္ဖတ္တိယာ စက္ခာဒိ ဝိယ သန္တံယေဝ နာမ. န ဟိ ဓရမာနံယေဝ ‘‘သန္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ သတိ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ. ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရဃရာဒိသမာနံ. ဇဝနဿ ဟိ ပရမတ္ထတော အသတိပိ ဗာဟိရဘာဝေ ဣတရဿ စ အဗ္ဘန္တရဘာဝေ ‘‘ပဘဿရမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ၊ တဉ္စ ခေါ အာဂန္တုကေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၉) အာဒိဝစနတော အာဂန္တုကဘူတဿ ကဒါစိ ကဒါစိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ဇဝနဿ ဗာဟိရဘာဝေါ၊ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝဿ ဣတရဿ အဗ္ဘန္တရဘာဝေါ စ ပရိယာယတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီသု မုသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပ္ပန္နေ ဟိ အသံဝရေ ဒွါရာဒီနံ တဿ ဟေတုဘာဝေါ ပညာယတိ၊ သော စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောယေဝ ဒွါရာဒီနံ သံဝရူပနိဿယဘာဝံ ပဋိဗာဟေန္တောယေဝ ပဝတ္တတီတိ အယဉှေတ္ထ အသံဝရာဒီနံ ပဝတ္တိနယော. ပဉ္စဒွါရေ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ယထာပစ္စယံ အကုသလဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏေ မနောဒွါရိကဇဝနံ တံယေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ၊ ပုန တသ္မိံယေဝ ဒွါရေ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဝိသယံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဇဝနံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ၊ ပုန ဝါရေ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဇဝနံ ဇဝတိ၊ ပုနပိ ယဒိ တာဒိသံ အာရမ္မဏံ အာပါထမာဂစ္ဆတိ၊ တံသဒိသမေဝ ပဉ္စဒွါရေ ရူပါဒီသု ဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တ’’န္တိအာဒိ. အယံ တာဝ အသံဝရပက္ခေ အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

သံဝရပက္ခေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သံဝရေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော သံဝုတောတိ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဥပေတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ဧကဇ္ဈံ ကတွာတိ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ ပဒဉ္စ အတ္ထတော အဘိန္နံ သမာနံ ကတွာ. အယမေဝ စေတ္ထ အတ္ထောသုန္ဒရတရော ဥပရိပါဠိယာ သံသန္ဒနတော. တေနာဟ ‘‘တထာဟီ’’တိအာဒိ. ယန္တိ အာဒေသောတိ ဣမိနာ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန သဒ္ဓိံ ဝစနဝိပလ္လာသော ကတောတိ ဒဿေတိ၊ နိပါတပဒံ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တပုထုဝစနတ္ထံ. ဝိဃာတကရာတိ စိတ္တဝိဃာတကရဏာ စိတ္တဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကာ စ. ယထာဝုတ္တကိလေသဟေတုကာ ဒါဟာနုဗန္ဓာ ဝိပါကာ ဧဝ ဝိပါကပရိဠာဟာ. ယထာ ပနေတ္ထ အာသဝါ အညေ စ ဝိဃာတကရာ ကိလေသဝိပါကပရိဠာဟာ သမ္ဘဝန္တိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝ. ဧတ္ထ စ သံဝရဏူပါယော၊ သံဝရိတဗ္ဗံ၊ သံဝရော၊ ယတော သော သံဝရော၊ ယတ္ထ သံဝရော၊ ယဉ္စ သံဝရဖလန္တိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? ပဋိသင်္ခါ ယောနိသောတိ ဟိ သံဝရဏူပါယော. စက္ခုန္ဒြိယံ သံဝရိတဗ္ဗံ. သံဝရဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ သတိ သံဝရော. အသံဝုတဿာတိ သံဝရဏာဝဓိ. အသံဝရတော ဟိ သံဝရဏံ. သံဝရိတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန သိဒ္ဓေါ ဣဓ သံဝရဝိသယော. စက္ခုန္ဒြိယဉှိ သံဝရဉာဏံ ရူပါရမ္မဏေ သံဝရီယတီတိ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါယမတ္ထော. အာသဝတန္နိမိတ္တကိလေသာဒိပရိဠာဟာဘာဝေါ ဖလံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ မနောဒွါရေ ပဉ္စဒွါရေ စာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ဒွါရေ.

သံဝရာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဋိသေဝနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၃. ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရန္တိအာဒီသု ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ပစ္စဝေက္ခဏမေဝ ယောနိသော ပဋိသင်္ခါ. ဤဒိသန္တိ ဧဝရူပံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ. ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတောတိ ဘဝပတ္ထနာမုခေန ဘာဝိတံ အာရမ္မဏံ အဿာဒေန္တဿ. စီဝရန္တိ နိဝါသနာဒိ ယံ ကိဉ္စိ စီဝရံ. ပဋိသေဝတီတိ နိဝါသနာဒိဝသေန ပရိဘုဉ္ဇတိ. ယာဝဒေဝါတိ ပယောဇနပရိမာဏနိယမနံ. သီတပဋိဃာတာဒိယေဝ ဟိ ယောဂိနော စီဝရပဋိသေဝနေ ပယောဇနံ. သီတဿာတိ ဓာတုက္ခောဘတော ဝါ ဥတုပရိဏာမတော ဝါ ဥပ္ပန္နသီတဿ. ပဋိဃာတာယာတိ ပဋိဗာဟနတ္ထံ တပ္ပစ္စယဿ ဝိကာရဿ ဝိနောဒနတ္ထံ. ဥဏှဿာတိ အဂ္ဂိသန္တာပတော ဥပ္ပန္နဿ ဥဏှဿ. ဍံသာဒယော ပါကဋာယေဝ. ပုန ယာဝဒေဝါတိ နိယတပယောဇနပရိမာဏနိယမနံ. နိယတဉှိ ပယောဇနံ စီဝရပဋိသေဝနဿ ဟိရိကောပီနပဋိစ္ဆာဒနံ၊ ဣတရံ ကဒါစိ ကဒါစိ. ဟိရိကောပီနန္တိ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနံ. ယသ္မိဉှိ အင်္ဂေ ဝိဝဋေ ဟိရီကုပ္ပတိ ဝိနဿတိ၊ တံ ဟိရိယာ ကောပနတော ဟိရိကောပီနံ၊ တဿ ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထံ စီဝရံ ပဋိသေဝတိ.

ပိဏ္ဍပါတန္တိ ယံ ကိဉ္စိ အာဟာရံ. သော ဟိ ပိဏ္ဍောလျေန ဘိက္ခနာယ ပတ္တေ ပတနတော တတ္ထ တတ္ထ လဒ္ဓဘိက္ခာပိဏ္ဍာနံ ပါတော သန္နိပါတောတိ ‘‘ပိဏ္ဍပါတော’’တိ ဝုစ္စတိ. နေဝ ဒဝါယာတိ န ကီဠနာယ. န မဒါယာတိ န ဗလမဒမာနမဒပုရိသမဒတ္ထံ. န မဏ္ဍနာယာတိ န အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ပီဏနဘာဝတ္ထံ. န ဝိဘူသနာယာတိ န တေသံယေဝ သောဘနတ္ထံ၊ ဆဝိသမ္ပတိအတ္ထန္တိ အတ္ထော. ဣမာနိ စ ပဒါနိ ယထာက္ကမံ မောဟ-ဒေါသ-သဏ္ဌာန-ဝဏ္ဏ-ရာဂူပနိဿယ-ပဟာနတ္ထာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပုရိမံ ဝါ ဒွယံ အတ္တနော အတ္တနော သံကိလေသုပ္ပတ္တိနိသေဓနတ္ထံ၊ ဣတရံ ပရဿပိ. စတ္တာရိပိ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဿ ပဟာနတ္ထံ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကာယဿာတိ ရူပကာယဿ. ဌိတိယာ ယာပနာယာတိ ပဗန္ဓဋ္ဌိတတ္ထဉ္စေဝ ပဝတ္တိယာ အဝိစ္ဆေဒနတ္ထဉ္စ စိရကာလဋ္ဌိတတ္ထံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ပဝတ္တာပနတ္ထံ. ဝိဟိံသူပရတိယာတိ ဇိဃစ္ဆာဒုက္ခဿ ဥပရမဏတ္ထံ. ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယာတိ သာသနမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယာနံ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ. ဣတီတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဥပါယေန. ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမီတိ ပုရာဏံ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနံ ပဋိဟနိဿာမိ. နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမီတိ နဝံ ဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမီတိ. တဿာ ဟိ အနုပ္ပန္နာယ အနုပ္ပဇ္ဇနတ္ထမေဝ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဧတ္ထ စ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ နာမ ယထာပဝတ္တာ ဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ဘိယျော ပဝဍ္ဎနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော.

ယာတြာ စ မေ ဘဝိဿတီတိ ယာပနာ စ မေ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ဘဝိဿတိ. ယာပနာယာတိ ဣမိနာ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနာ ဝုတ္တာ၊ ဣဓ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာတိ အယမေတာသံ ဝိသေသော. အနဝဇ္ဇတာ စ ဖာသုဝိဟာရော စာတိ အယုတ္တပရိယေသနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂပရိဝဇ္ဇနေန အနဝဇ္ဇတာ၊ ပရိမိတပရိဘောဂေန ဖာသုဝိဟာရော. အသပ္ပါယာပရိမိတဘောဇနပစ္စယာ အရတိတန္ဒီဝိဇမ္ဘိတာဝိညုဂရဟာဒိဒေါသာဘာဝေန ဝါ အနဝဇ္ဇတာ၊ သပ္ပါယပရိမိတဘောဇနပစ္စယာ ကာယဗလသမ္ဘဝေန ဖာသုဝိဟာရော. ယာဝဒတ္ထဥဒရာဝဒေဟကဘောဇနပရိဝဇ္ဇနေန သေယျသုခပဿသုခမိဒ္ဓသုခါဒီနံ အဘာဝတော အနဝဇ္ဇတာ၊ စတုပဉ္စာလောပမတ္တညီနဘောဇနေန စတုဣရိယာပထယောဂျတာပါဒနတော ဖာသုဝိဟာရော. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ၊ အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ၊

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃)၊

ဧတ္တာဝတာ ပယောဇနပရိဂ္ဂဟော၊ မဇ္ဈိမာ စ ပဋိပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ.

သေနာသနန္တိ သယနဉ္စ အာသနဉ္စ. ယတ္ထ ဟိ ဝိဟာရာဒိကေ သေတိ နိပဇ္ဇတိ၊ အာသတိ နိသီဒတိ၊ တံ သေနာသနံ. ဥတုပရိဿယဝိနောဒနပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထန္တိ ဥတုယေဝ ပရိသဟနဋ္ဌေန ပရိဿယော၊ သရီရာဗာဓစိတ္တဝိက္ခေပကရော၊ အထ ဝါ ယထာဝုတ္တော ဥတု စ သီဟဗျဂ္ဃါဒိပါကဋပရိဿယော စ ရာဂဒေါသာဒိပဋိစ္ဆန္နပရိဿယော စ ဥတုပရိဿယော၊ တဿ ဝိနောဒနတ္ထဉ္စေဝ ဧကီဘာဝသုခတ္ထဉ္စ. ဣဒဉ္စ စီဝရပဋိသေဝနေ ဟိရိကောပီနပဋိစ္ဆာဒနံ ဝိယ တဿ နိယတပယောဇနန္တိ ပုန ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရန္တိ ရောဂဿ ပစ္စနီကပ္ပဝတ္တိယာ ဂိလာနပစ္စယော၊ တတော ဧဝ ဘိသက္ကဿ အနုညာတဝတ္ထုတာယ ဘေသဇ္ဇံ၊ ဇီဝိတဿ ပရိဝါရသမ္ဘာရဘာဝေဟိ ပရိက္ခာရော စာတိ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရော၊ တံ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ ဇာတာနံ နိဗ္ဗတ္တာနံ. ဝေယျာဗာဓိကာနန္တိ ဗျာဗာဓတော ဓာတုက္ခောဘတော စ တန္နိဗ္ဗတ္တရောဂတော စ ဇာတာနံ. ဝေဒနာနန္တိ ဒုက္ခဝေဒနာနံ. အဗျာဗဇ္ဈပရမတာယာတိ နိဒ္ဒုက္ခပရမဘာဝါယ ပဋိသေဝါမီတိ ယောဇနာ. ဧဝမေတ္ထ သင်္ခေပေနေဝ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နဝဝေဒနုပ္ပါဒနတောပီတိ န ကေဝလံ အာယတိံ ဧဝ ဝိပါကပရိဠာဟာ၊ အထ ခေါ အတိဘောဇနပစ္စယာ အလံသာဋကာဒီနံ ဝိယ နဝဝေဒနုပ္ပါဒနတောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

ပဋိသေဝနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အဓိဝါသနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၄. ခမောတိ ခမနကော. ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ စလနံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနပရိစ္စာဂေါတိ အာဟ ‘‘စလတိ ကမ္ပတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီ’’တိ. အဓိမတ္တမ္ပိ ဥဏှံ သဟတိ၊ သဟန္တော စ န နဂ္ဂသမဏာဒယော ဝိယ သဟတိ၊ အထ ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနေနာတိ အာဟ ‘‘သွေဝ ထေရော ဝိယာ’’တိ. ဗဟိစင်္ကမေတိ လေဏတော ဗဟိ စင်္ကမေ. ဥဏှဘယေနေဝါတိ နရကဂ္ဂိဥဏှဘယေနေဝ. တေနာဟ ‘‘အဝီစိမဟာနိရယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ’’တိ၊ တမ္ပိ ‘‘မယာ အနေကက္ခတ္တုံ အနုဘူတံ၊ ဣဒံ ပန တတော မုဒုတရ’’န္တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဌာနေ. အဂ္ဂိသန္တာပေါဝ ဝေဒိတဗ္ဗော သူရိယသန္တာပဿ ပရတော ဝုစ္စမာနတ္တာ.

ပရိသုဒ္ဓသီလောဟမသ္မီတိ သဗ္ဗထာပိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓသီလောဟမသ္မီ’’တိ မရဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အဝိပ္ပဋိသာရမူလိကံ ပီတိံ ဥပ္ပါဒေသိ. သဟ ပီတုပ္ပါဒါတိ ဖရဏပီတိယာ ဥပ္ပါဒေန သဟေဝ. ဝိသံ နိဝတ္တိတွာတိ ပီတိဝေဂေန အဇ္ဈောတ္ထတံ ဒဋ္ဌမုခေနေဝ ဘဿိတွာ. တတ္ထေဝါတိ သပ္ပေန ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ. စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာတိ ‘‘ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၆၆၊ ၃.၃၅၉၊ သံ. နိ. ၅.၃၇၆၊ အ. နိ. ၃.၉၆၊ ၁၁.၁၂) နယေန သမာဓာနံ ပါပုဏိတွာ.

ပစ္စယေသု သန္တောသော ဘာဝနာယ စ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနတာယ အာရာမော အဿာတိ ပစ္စယသန္တောသဘာဝနာရာမော၊ တဿ ဘာဝေါ ပစ္စယ။ပေ။ ရာမတာ၊ တာယ. မဟာထေရောတိ ဝုဍ္ဎတရော ထေရော. ဝစနမေဝ တဒတ္ထံ ဉာပေတုကာမာနံ ပထောတိ ဝစနပထော.

အသုခဋ္ဌေန ဝါ တိဗ္ဗာ. ယဉှိ န သုခံ၊ တံ အနိဋ္ဌံ ‘‘တိဗ္ဗ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံသဘာဝေါတိ ‘‘အဓိဝါသနဇာတိယော’’တိ ပဒဿ အတ္ထမာဟ. မုဟုတ္တေန ခဏေဝ ဝါတေ ဟဒယံ ဖာလေတုံ အာရဒ္ဓေယေဝ. အနာဂါမီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ဥဏှေန ဖုဋ္ဌဿ သီတံ ပတ္ထယတော’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗတ္ထ ဥဏှာဒိနိမိတ္တံ ကာမာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ အနိဋ္ဌန္တိ အဓိပ္ပါယော. အတ္တဂ္ဂါဟေ သတိ အတ္တနိယဂ္ဂါဟောတိ အာဟ ‘‘မယှံ သီတံ ဥဏှန္တိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ’’တိ. သီတာဒိကေ ဥပဂတေ သဟန္တီ ခမန္တီ တေ အတ္တနော ဥပရိ ဝါသေန္တီ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာရောပေတွာ ဝါသေတိယေဝါ’’တိ. န နိရဿတီတိ န ဝိဓုနတိ. ယော ဟိ သီတာဒိကေ န သဟတိ၊ သော တေ နိရဿန္တော ဝိဓုနန္တော ဝိယ ဟောတီတိ.

အဓိဝါသနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပရိဝဇ္ဇနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၅. အဟံ သမဏောတိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၆.၅၈) ‘‘အဟံ သမဏော၊ ကိံ မမ ဇီဝိတေန ဝါ မရဏေန ဝါ’’တိ ဧဝံ အစိန္တေတွာတိ အဓိပ္ပါယော. ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ ဂါမပ္ပဒေသံ ပယောဇနာဒိဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ပဋိက္ကမတီတိ ဟတ္ထိအာဒီနံ သမီပဂမနတော အပက္ကမတိ. ကဏ္ဋကာ ယတ္ထ တိဋ္ဌန္တိ၊ တံ ကဏ္ဋကဋ္ဌာနံ. အမနုဿဒုဋ္ဌာနီတိ အမနုဿသဉ္စာရေန ဒူသိတာနိ၊ သပရိဿယာနီတိ အတ္ထော. သမာနန္တိ သမံ၊ အဝိသမန္တိ အတ္ထော. အကာသိ ဝါ တာဒိသံ အနာစာရံ.

သီလသံဝရသင်္ခါတေနာတိ ‘‘ကထံ ပရိဝဇ္ဇနံ သီလ’’န္တိ ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အပိစ ‘‘စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီ’’တိ ဝစနတော ဟတ္ထိအာဒိပရိဝဇ္ဇနမ္ပိ ဘဂဝတော ဝစနာနုဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ အာစာရသီလမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ပရိဝဇ္ဇနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝိနောဒနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၆. ဣတိပီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန၊ အယောနိသောမနသိကာရသမုဋ္ဌိတတ္တာပိ လောဘာဒိသဟဂတတ္တာပိ ကုသလပဋိပက္ခတောပီတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ဝိတက္ကော အကုသလောတိ အတ္ထော. ဣမိနာ နယေန သာဝဇ္ဇောတိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ အကုသလောတိအာဒိနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ ကာမဝိတက္ကဿ အာဒီနဝံ ဒဿေတိ၊ ဒုက္ခဝိပါကောတိ ဣမိနာ သမ္ပရာယိကံ. အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အာဒီနဝဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပ္ပန္နဿ ကာမဝိတက္ကဿ အနဓိဝါသနံ နာမ ပုန တာဒိသဿ အနုပ္ပါဒနံ၊ တံ ပနဿ ပဟာနံ ဝိနောဒနံ ဗျန္တိကရဏံ အနဘာဝဂမနန္တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပါဠိယံ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီတိ ပဇဟတီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဟာနဉ္စေတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ၊ န သမုစ္ဆေဒေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိနောဒေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ အတ္ထော ဒဿိတော.

ကာမဝိတက္ကောတိ သမ္ပယောဂတော အာရမ္မဏတော စ ကာမသဟဂတော ဝိတက္ကော. တေနာဟ ‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော’’တိအာဒိ. ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ ဟိ ကာမရာဂသင်္ခါတေန ကာမေန သမ္ပယုတ္တော ဝတ္ထုကာမသင်္ခါတေန ပဋိဗဒ္ဓေါ စ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ တေသံ ပါပဝိတက္ကာနံ ဥပ္ပါဒါဝတ္ထာဂဟဏံ ဝါ ကတံ သိယာ အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ ဝါ. တေသု ပဌမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥပန္နမတ္တေ’’တိ၊ သမ္ပတိဇာတေတိ အတ္ထော. အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ ဗျာပနိစ္ဆာယ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဥပ္ပန္နေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဉာတိဝိတက္ကောတိ ‘‘အမှာကံ ဉာတယော သုခဇီဝိနော သမ္ပတ္တိယုတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဂေဟဿိတပေမဝသေန ဉာတကေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော. ဇနပဒဝိတက္ကောတိ ‘‘အမှာကံ ဇနပဒေါ သုဘိက္ခော သမ္ပန္နသဿော ရမဏီယော’’တိအာဒိနာ ဂေဟဿိတပေမဝသေနေဝ ဇနပဒံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော. ဥက္ကုဋိကပ္ပဓာနာဒီဟိ ဒုက္ခေ နိဇ္ဇိဏ္ဏေ သမ္ပရာယေ အတ္တာ သုခီ ဟောတိ အမရောတိ ဒုက္ကရကာရိကာယ ပဋိသံယုတ္တော အမရတ္ထာယ ဝိတက္ကော၊ တံ ဝါ အာရဗ္ဘ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိသဟဂတော အမရော စ သော ဝိတက္ကော စာတိ အမရဝိတက္ကော. ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တောတိ ပရေသု ဥပဋ္ဌာကာဒီသု သဟနန္ဒိကာဒိဝသေန ပဝတ္တော အနုဒ္ဒယတာပတိရူပကော ဂေဟဿိတပေမေန ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တောတိ စီဝရာဒိလာဘေန စေဝ သက္ကာရေန စ ကိတ္တိသဒ္ဒေန စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဋိသံယုတ္တော. အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တောတိ ‘‘အဟော ဝတ မံ ပရေ န အဝဇာနေယျုံ၊ န ဟေဋ္ဌာ ကတွာ မညေယျုံ၊ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုံ ကရေယျု’’န္တိ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော.

ကာမဝိတက္ကော ကာမသင်္ကပ္ပနသဘာဝတ္တာ ကာမသင်္ကပ္ပပဝတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ စ ကာမနာကာရောတိ အာဟ ‘‘ကာမဝိတက္ကော ပနေတ္ထ ကာမာသဝေါ’’တိ. တဗ္ဗိသေသောတိ ကာမာသဝဝိသေသော၊ ရာဂသဟဝုတ္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ကာမဝိတက္ကာဒိကေ ဝိနောဒေတိ အတ္တနော သန္တာနတော နီဟရတိ ဧတေနာတိ ဝိနောဒနံ၊ ဝီရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝိနောဒနေနာ’’တိ.

ဝိနောဒနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ

၂၇. ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော ပရိပူရေန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၈၇) ဝစနတော ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီနံ အနဓိဂမော တတော စ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခာနတိဝတ္တိ အဘာဝနာယ အာဒီနဝေါ၊ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝါဒိဝသေန စ ဘာဝနာယ အာနိသံသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသမယသမ္ဘူတာတိ ဒုတိယာဒိမဂ္ဂက္ခဏေ ဇာတာ၊ ဘာဝနာဓိကာရတော ဒုတိယမဂ္ဂါဒိပရိယာပန္နာတိ အတ္ထော. နနု စ တေ လောကုတ္တရာ ဧဝ၊ ကသ္မာ ဝိသေသနံ ကတန္တိ? နယိဒံ ဝိသေသနံ၊ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ပနေတံ၊ လောကုတ္တရဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဧဝ အဓိပ္ပေတာ၊ တေ စ ခေါ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသမယသမ္ဘူတာတိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု အသမ္မောဟတ္ထန္တိ ဝိပဿနာဈာနမဂ္ဂဖလဗောဇ္ဈင်္ဂေသု သမ္မောဟာဘာဝတ္ထံ. မိဿကနယေန ဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဝုစ္စမာနေသု တဒင်္ဂါဒိဝိဝေကဒဿနဝသေန ဝိပဿနာဗောဇ္ဈင်္ဂါဒယော ဝိဘဇိတွာ ဝုစ္စန္တိ၊ န နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဧဝါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု သမ္မောဟော န ဟောတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာပဋိပတ္တိယာ စ သမ္မဒေဝ ပကာသိတတ္တာ. ဣဓ ပနာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ၊ ဣမသ္မိံ ဝါ အဓိကာရေ. လောကုတ္တရနယော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗော ဘာဝနာမဂ္ဂဿ အဓိကတတ္တာ.

အာဒိပဒါနန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄၁၈) ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂ’’န္တိ ဧဝမာဒီနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝါကျေ အာဒိဘူတာနံ ပဒါနံ. အတ္ထတောတိ ဝိသေသဝသေန သာမညဝသေန စ ပဒတ္ထတော. လက္ခဏာဒီဟီတိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနတော. ကမတောတိ အနုပုဗ္ဗိတော. အနူနာဓိကတောတိ တာဝတ္တကတော. ဝိဘာဝိနာတိ ဝိညုနာ.

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂပဒေ. သရဏဋ္ဌေနာတိ အနုဿရဏဋ္ဌေန. စိရကတာဒိဘေဒံ အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ၊ အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ. ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အဒတွာ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ သာရဏံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ မိလိန္ဒပဉှေ. ဘဏ္ဍာဂါရိကောတိ ဘဏ္ဍဂေါပကော. အပိလာပေ ကရောတိ အပိလာပေတိ. ထေရေနာတိ နာဂသေနတ္ထေရေန. သမ္မောသပစ္စနီကံ ကိစ္စံ အသမ္မောသော၊ န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ. ဂေါစရာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ကာယာဒိအာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ.

ဗောဓိယာ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ၊ အင်္ဂေါ အဝယဝေါ၊ ဗောဓိဿ ဝါ အရိယသာဝကဿ အင်္ဂေါ ကာရဏံ. ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာ ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) –

‘‘ကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ၊ အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ပတိဋ္ဌာနံ၊ အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရေဟိ အာယူဟနာ. တဏှာဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ၊ ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနာ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပတိဋ္ဌာနံ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ အာယူဟနာ. လီနဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ၊ ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟနာ. ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ၊ အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန အာယူဟနာ. သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ၊ သဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ’’တိ –

ဝုတ္တေသု ပကာရေသု ဣဓ အဝုတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယာ ဟိ အယံ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ပဒဿ ပဋိဗုဇ္ဈတီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတီ’’တိ. တံ ပန ပဋိဗုဇ္ဈနံ အတ္ထတော စတုန္နံ သစ္စာနံ ပဋိဝေဓော၊ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ သစ္ဆိကိရိယာတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရီ’’တိအာဒိ. ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ယထာ အင်္ဂါနိ ဧဝ ဈာနမဂ္ဂါ၊ န အင်္ဂဝိနိမုတ္တာ၊ ဧဝမိဓာပီတိ အတ္ထော. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ.

ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဣဒံ ကာရဏတ္ထော အင်္ဂ-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဓိယော၊ ဗောဓိယော ဧဝ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ. အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနဉ္စ သစ္စာနံ အနုရူပံ ဗုဇ္ဈန္တိ. ပဋိဗုဇ္ဈန္တီတိ ကိလေသနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟနတော ပစ္စက္ခဘာဝေန ဝါ ပဋိမုခံ ဗုဇ္ဈန္တိ. သမ္ဗုဇ္ဈန္တီတိ အဝိပရီတဘာဝေန သမ္မာ စ ဗုဇ္ဈန္တိ. ဧဝံ ဥပသဂ္ဂါနံ အတ္ထဝိသေသဒီပနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဗောဓိ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗဝိသေသယုတ္တံ ဗုဇ္ဈနံ သာမညေန ဂဟေတွာ ဌိတော.

ဝိစိနာတီတိ ‘‘တယိဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ဝီမံသတိ. ဩဘာသနံ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝပဋိစ္ဆာဒကဿ သမ္မောဟဿ ဝိဒ္ဓံသနံ ယထာ အာလောကော အန္ဓကာရဿ. ယသ္မိံ ဓမ္မေ သတိ ဝီရော နာမ ဟောတိ၊ သော ဓမ္မော ဝီရဘာဝေါ. ဤရယိတဗ္ဗတောတိ ပဝတ္တေတဗ္ဗတော. ကောသဇ္ဇပက္ခတော ပတိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန သမ္ပယုတ္တာနံ ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂဟော. ဥပတ္ထမ္ဘနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ. ဩသီဒနံ လယာပတ္တိ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော အနောသီဒနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပီဏယတီတိ တပ္ပေတိ ဝဍ္ဎေတိ ဝါ. ဖရဏံ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနံ. တုဋ္ဌိ နာမ ပီတိ. ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ၊ ကာယစိတ္တာနံ ဥက္ခိပနန္တိ အတ္ထော. ကာယစိတ္တဒရထပဿမ္ဘနတောတိ ကာယဒရထဿ စိတ္တဒရထဿ စ ပဿမ္ဘနတော ဝူပသမနတော. ကာယောတိ စေတ္ထ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ. ဒရထော သာရမ္ဘော၊ ဒုက္ခဒေါမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာနံ၊ တပ္ပဓာနာနံ ဝါ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ အဓိဝစနံ. ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသပဋိပက္ခဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ဧဝဉ္စေတ္ထ ပဿဒ္ဓိယာ အပရိပ္ဖန္ဒနသီတိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော အသာရဒ္ဓဘာဝတော. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ပဿဒ္ဓေါ ကာယော အသာရဒ္ဓေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၂).

သမာဓာနတောတိ သမ္မာ စိတ္တဿ အာဓာနတော ဌပနတော. အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ၊ ယေန သသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ၊ သော ဓမ္မော အဝိက္ခေပေါတိ. အဝိသာရော အတ္တနော ဧဝ အဝိသရဏသဘာဝေါ. သမ္ပိဏ္ဍနံ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိပ္ပကိဏ္ဏဘာဝါပါဒနံ နှာနီယစုဏ္ဏာနံ ဥဒကံ ဝိယ. စိတ္တဋ္ဌိတိပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ ‘‘စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁) ဝစနတော စိတ္တဿ ပဗန္ဓဌိတိပစ္စုပဋ္ဌာနော. အဇ္ဈုပေက္ခနတောတိ ဥဒါသီနဘာဝတော. သာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဥပေက္ခာ. သမပ္ပဝတ္တေ ဓမ္မေ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတိ တဒါကာရာ ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ ပဋိသင်္ခါနလက္ခဏာ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ဂဟဏေ မဇ္ဈတ္တတာ’’တိ ဥပေက္ခာကိစ္စာဓိမတ္တတာယ သင်္ခါရုပေက္ခာ ဝုတ္တာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ယထာသကကိစ္စကရဏဝသေန သမံ ပဝတ္တနပစ္စယတာ သမဝါဟိတာ. အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယတာ ဦနာဓိကတာနိဝါရဏံ. သမ္ပယုတ္တာနံ အသမပ္ပဝတ္တိဟေတုကပက္ခပါတံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တီ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပက္ခပါတုပစ္ဆေဒရသာ’’တိ. အဇ္ဈုပေက္ခနမေဝ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ.

သဗ္ဗသ္မိံ လီနပက္ခေ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခေ စ အတ္ထိကာ ပတ္ထနီယာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ၊ တံ သဗ္ဗတ္ထိကံ. သမာနက္ခဏပဝတ္တီသု သတ္တသုပိ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဝါစာယ ကမပ္ပဝတ္တိတော ပဋိပါဋိယာ ဝတ္တဗ္ဗေသု ယံ ကိဉ္စိ ပဌမံ အဝတွာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿေဝ ပဌမံ ဝစနဿ ကာရဏံ သဗ္ဗေသံ ဥပကာရကတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိအာဒိ. သဗ္ဗေသန္တိ စ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ၊ အညထာ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ.

‘‘ကသ္မာ သတ္တေဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဝုတ္တာ’’တိ စောဒကော သဒ္ဓါလောဘာဒီနမ္ပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝံ အာသင်္ကတိ၊ ဣတရော သတိအာဒီနံယေဝ ဘာဝနာယ ဥပကာရတံ ဒဿေန္တော ‘‘လီနုဒ္ဓစ္စပဋိပက္ခတော သဗ္ဗတ္ထိကတော စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ လီနဿာတိ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ ဘာဝနာဝီထိံ အနောတရိတွာ သံကုဋိတဿ စိတ္တဿ. တဒါ ဟိ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န ဘာဝေတဗ္ဗာ. တဉှိ ဧတေဟိ အလ္လတိဏာဒီဟိ ဝိယ ပရိတ္တော အဂ္ဂိ ဒုဿမုဋ္ဌာပိယံ ဟောတီတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလေတုကာမော အဿ၊ သော တတ္ထ အလ္လာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပန ဘာဝေတဗ္ဗာ၊ သုက္ခတိဏာဒီဟိ ဝိယ ပရိတ္တော အဂ္ဂိ လီနံ စိတ္တံ ဧတေဟိ သုသမုဋ္ဌာပိယံ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ။ပေ။ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘိယျောဘာဝါယ။ပေ။ သံဝတ္တတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂). တတ္ထ သဘာဝသာမညလက္ခဏပဋိဝေဓဝသေန ပဝတ္တမနသိကာရော။ပေ။ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒယော ဘာဝေတိ နာမ.

ဥဒ္ဓစ္စဿာတိ စိတ္တဿ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ သီတိဘာဝပတိဋ္ဌိတဘာဝံ အနောတိဏ္ဏတာယ၊ တဒါ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န ဘာဝေတဗ္ဗာ. တဉှိ ဧတေဟိ သုက္ခတိဏာဒီဟိ ဝိယ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဒုဝူပသမယံ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုကာမော အဿ၊ သော တတ္ထ သုက္ခာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပန ဘာဝေတဗ္ဗာ၊ အလ္လတိဏာဒီဟိ ဝိယ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဧတေဟိ သုဝူပသမယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာပိ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကာယပဿဒ္ဓိ စိတ္တပဿဒ္ဓိ။ပေ။ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘိယျောဘာဝါယ သံဝတ္တတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၂). တတ္ထ ယထာဿ ပဿဒ္ဓိအာဒယော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာ၊ တံ အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ တေသံ ဥပ္ပါဒနဝသေန တထာ မနသိကရောန္တောဝ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒယော ဘာဝေတိ နာမ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗဟူပကာရော. သော ဟိ စိတ္တံ လီနပက္ခိကာနံ ပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ဝသေန လယာပတ္တိတော၊ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနဉ္စ ဓမ္မဝိစယာဒီနံ ဝသေန ဥဒ္ဓစ္စပါတတော ရက္ခတိ၊ တသ္မာ သော လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသု သဗ္ဗကမ္မိကအမစ္စော ဝိယ စ ရာဇကိစ္စေသု သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄).

ဉတွာ ဉာတဗ္ဗာတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၂၉) သမ္ဗန္ဓော. ဝဍ္ဎိ နာမ ဝေပုလ္လံ ဘိယျောဘာဝေါ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပါဒေါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဇနေတီ’’တိ. အဘိဝုဒ္ဓိံ ပါပေန္တော နိဗ္ဗတ္တေတိ. ဝိဝိတ္တတာတိ ဝိဝိတ္တဘာဝေါ. ယော ဟိ ဝိဝေစနီယတော ဝိဝိစ္စတိ၊ ယံ ဝိဝိစ္စိတွာ ဌိတံ၊ တဒုဘယံ ဣဓ ဝိဝိတ္တဘာဝသာမညေန ‘‘ဝိဝိတ္တတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသု ပုရိမော ဝိဝေစနီယတော ဝိဝိစ္စမာနတာယ ဝိဝေကသင်္ခါတာယ ဝိဝိစ္စနကိရိယာယ သမင်္ဂီ ဓမ္မသမူဟော တာယ ဧဝ ဝိဝိစ္စနကိရိယာယ ဝသေန ဝိဝေကောတိ ဂဟိတော. ဣတရော သဗ္ဗသော တတော တတော ဝိဝိတ္တသဘာဝတာယ. တတ္ထ ယသ္မိံ ဓမ္မပုဉ္ဇေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝိဝိစ္စနကိရိယာယ ပဝတ္တတိ၊ တံ ယထာဝုတ္တာယ ဝိဝိစ္စမာနတာယ ဝိဝေကသင်္ခါတံ နိဿာယေဝ ပဝတ္တတိ၊ ဣတရံ ပန တန္နိန္နတာတဒါရမ္မဏတာဟီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝေကေ နိဿိတ’’န္တိ. ယထာ ဝါ ဝိဝေကဝသေန ပဝတ္တံ ဈာနံ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ဝိဝေကဝသေန ပဝတ္တော ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတော’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိဿယဋ္ဌော စ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ဝသေန မဂ္ဂဖလာနံ ဝေဒိတဗ္ဗော. အသတိပိ ပုဗ္ဗာပရဘာဝေ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါ’’တိ ဧတ္ထ ပစ္စယာနံ သမုပ္ပါဒနံ ဝိယ အဘိန္နဓမ္မာဓာရာ နိဿယနဘာဝနာ သမ္ဘဝန္တီတိ. အယမေဝါတိ ဝိဝေကော ဧဝ. ဝိဝေကော ဟိ ပဟာနဝိနယဝိရာဂနိရောဓာ စ သမာနတ္ထာ.

တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒနိဿရဏဝိဝေကနိဿိတတံ ဝတွာ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတတာယ အဝစနံ ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ ဘာဝေတဗ္ဗာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ. ဘာဝိတဗ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဟိ ယေ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ တေသံ ကိစ္စံ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကော. အဇ္ဈာသယတောတိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿာမီ’’တိ မဟန္တအဇ္ဈာသယတော. ယဒိပိ ဝိပဿနာက္ခဏေ သင်္ခါရာရမ္မဏံ စိတ္တံ၊ သင်္ခါရေသု ပန အာဒီနဝံ သုဋ္ဌု ဒိသွာ တပ္ပဋိပက္ခေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုတ္တတာယ အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတတာ ဒါဟာဘိဘူတဿ ပုဂ္ဂလဿ သီတနိန္နစိတတ္တာ ဝိယ. န ပဋိသိဒ္ဓါ ဝိပဿနာပါဒကေသု ကသိဏာရမ္မဏာဒိဈာနေသု သတိအာဒီနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ. အနုဒ္ဓရန္တာ ပန ဝိပဿနာ ဝိယ ဗောဓိယာ မဂ္ဂဿ အာသန္နကာရဏံ ဈာနံ န ဟောတိ၊ နာပိ တထာ ဧကန္တိကံ ကာရဏံ၊ န စ ဝိပဿနာကိစ္စဿ ဝိယ ဈာနကိစ္စဿ နိဋ္ဌာနံ မဂ္ဂေါတိ ကတွာ န ဥဒ္ဓရန္တိ. ဧတ္ထ စ ကသိဏဂ္ဂဟဏေန တဒါယတ္တာနိ အာရုပ္ပါနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တာနိပိ ဟိ ဝိပဿနာပါဒကာနိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာနိ စ ဟောန္တီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ တန္နိန္နဘာဝသဗ္ဘာဝတော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ နိဗ္ဗာနနိန္နတာ၊ တဒဂ္ဂေန ဖလနိန္နတာပိ သိယာ. ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) အာဒိဝစနမ္ပေတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ.

ဝေါဿဂ္ဂ-သဒ္ဒေါ ပရိစ္စာဂတ္ထော ပက္ခန္ဒနတ္ထော စာတိ ဝေါဿဂ္ဂဿ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. ဝေါဿဇ္ဇနဉှိ ပဟာနံ၊ ဝိဿဋ္ဌဘာဝေန နိရာသင်္ကပဝတိ စ၊ တသ္မာ ဝိပဿနာက္ခဏေ တဒင်္ဂဝသေန၊ မဂ္ဂက္ခဏေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဋိပက္ခဿ ပဟာနံ ဝေါဿဂ္ဂေါ၊ တထာ ဝိပဿနာက္ခဏေ တန္နိန္နဘာဝေန၊ မဂ္ဂက္ခဏေ အာရမ္မဏကရဏေန ဝိဿဋ္ဌသဘာဝတော ဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တေန ပကာရေနာတိ တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပကာရေန တန္နိန္နတဒါရမ္မဏကရဏပကာရေန စ. ပုဗ္ဗေ ဝေါဿဂ္ဂ-ပဒဿေဝ အတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘သကလေန ဝစနေနာ’’တိ. ပရိဏမန္တံ ဝိပဿနာက္ခဏေ၊ ပရိဏတံ မဂ္ဂက္ခဏေ. ပရိဏာမော နာမ ပရိပါကောတိ အာဟ ‘‘ပရိပစ္စန္တံ ပရိပက္ကဉ္စာ’’တိ. ပရိပါကော စ အာသေဝနလာဘေန အာဟိတသာမတ္ထိယဿ ကိလေသဿ ပရိစ္စဇိတုံ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပက္ခန္ဒိတုံ တိက္ခဝိသဒသဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယောတိ ယွာယံ ‘‘တဒင်္ဂဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဝုတ္တော၊ သေသေသု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီသုပိ ဧသ နယောတိ ဧဝံ တတ္ထ နေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

ဧဝံ အာဒိကမ္မိကာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု အသမ္မောဟတ္ထံ မိဿကနယံ ဝတွာ ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဗောဇ္ဈင်္ဂဝသေန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပနာတိ ဣမသ္မိံ သဗ္ဗာသဝသုတ္တန္တေ. မဂ္ဂေါ ဧဝ ဝေါဿဂ္ဂဝိပရိဏာမီ ဘာဝနာမဂ္ဂဿ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တဉ္စ ခေါတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ. သမုစ္ဆေဒတောတိ သမုစ္ဆိန္ဒနတော.

ဒိဋ္ဌာသဝဿ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈတ္တာ ‘‘တယော အာသဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တေပိ အနပါယဂမနီယာ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ အပါယဂမနီယာနံ ဒဿနေနေဝ ပဟီနတ္တာ. သတိပိ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ယေဘုယျေန မဂ္ဂဘာဝေ တတ္ထ တတ္ထ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဘာဝါနံ မဂ္ဂဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တမဂ္ဂတ္တယသမ္ပယုတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ပစ္စေကဗောဇ္ဈင်္ဂေ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယာ’’တိ ဣမိနာ ဂဏှန္တော ‘‘မဂ္ဂတ္တယသမ္ပယုတ္တာယာ’’တိ အာဟ.

ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗအာသဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂၈. ထောမေန္တောတိ အာသဝပ္ပဟာနဿ သုဒုက္ကရတ္တာ တာယ ဧဝ ဒုက္ကရကိရိယာယ တံ အဘိတ္ထဝန္တော. အဿာတိ ပဟီနာသဝဘိက္ခုနော. အာနိသံသန္တိ တဏှာစ္ဆေဒါဒိဒုက္ခက္ခယပရိယောသာနံ ဥဒြယံ. ဧတေဟိ ပဟာနာဒိသံကိတ္တနေဟိ. ဥဿုက္ကံ ဇနေန္တောတိ ဧဝံ ဓမ္မဿာမိနာပိ အဘိတ္ထဝနီယံ မဟာနိသံသဉ္စ အာသဝပ္ပဟာနန္တိ တတ္ထ အာဒရသဟိတံ ဥဿာဟံ ဥပ္ပါဒေန္တော. ဒဿနေနေဝ ပဟီနာတိ ဒဿနေန ပဟီနာ ဧဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န အပ္ပဟီနေသုယေဝ ပဟီနသညီ’’တိ.

သဗ္ဗ-သဒ္ဒေန အာသဝါနံ၊ အာသဝသံဝရာနဉ္စ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဒုတိယပဌမဝိကပ္ပါနံ ဘေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒဿနာဘိသမယာတိ ပရိညာဘိသမယာ ပရိညာကိစ္စသိဒ္ဓိယာ. တေနာဟ ‘‘ကိစ္စဝသေနာ’’တိ၊ အသမ္မောဟပဋိဝေဓေနာတိ အတ္ထော. သမုဿယော ကာယော၊ အတ္တဘာဝေါ ဝါ.

အနဝဇ္ဇပီတိသောမနဿသဟိတံ စိတ္တံ ‘‘အတ္တနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ အတ္ထာဝဟတ္တာ၊ န တဗ္ဗိပရီတံ အနတ္ထာဝဟတ္တာတိ ပီတိသမ္ပယုတ္တစိတ္တတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အတ္တမနာတိ သကမနာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘တုဋ္ဌမနာ’’တိ. အတ္တမနာတိ ဝါ ပီတိသောမနဿေဟိ ဂဟိတမနာ. ယသ္မာ ပန တေဟိ ဂဟိတတာ သမ္ပယုတ္တတာဝ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပီတိသောမနဿေဟိ ဝါ သမ္ပယုတ္တမနာ’’တိ. ယဒေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ၊ တံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၃. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉. တသ္မာ တံ ဒဿေတွာတိ ယသ္မာ သုတ္တန္တဝဏ္ဏနာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဒဿေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ ယသ္မာ စဿ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ၊ တသ္မာ တံ နိက္ခေပံ ဒဿေတွာ၊ ကထေတွာတိ အတ္ထော. လာဘသက္ကာရေတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၆၃) လာဘသက္ကာရသင်္ခါတာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာတိ ကေစိ၊ လာဘသက္ကာရေ ဝါ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာတိ အပရေ. ယာ ဟိ လာဘသက္ကာရနိမိတ္တံ တဒါ ဘိက္ခူသု ပစ္စယဗာဟုလ္လိကတာ ဇာတာ၊ တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသေသီတိ. ယမကမဟာမေဃောတိ ဟေဋ္ဌာဩလမ္ဗနဥပရိဥဂ္ဂမနဝသေန သတပဋလော သဟဿပဋလော ယုဂဠမဟာမေဃော. တိဋ္ဌန္တိ စေဝ ဘဂဝတိ ကတ္ထစိ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တေ၊ စာရိကံ ပန ဂစ္ဆန္တေ အနုဗန္ဓန္တိ စ. ဘိက္ခူနမ္ပိ ယေဘုယျေန ကပ္ပသတသဟဿံ တတော ဘိယျောပိ ပူရိတဒါနပါရမိသဉ္စယတ္တာ တဒါ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘိက္ခုသံဃဿပီ’’တိ.

သက္ကတောတိ သက္ကာရပ္ပတော. ဂရုကတောတိ ဂရုကာရပ္ပတ္တော. မာနိတောတိ ဗဟုမတော မနသာ ပိယာယိတော စ. ပူဇိတောတိ မာလာဒိပူဇာယ စေဝ စတုပစ္စယာဘိပူဇာယ စ ပူဇိတော. အပစိတောတိ အပစာယနပ္ပတ္တော. ယဿ ဟိ စတ္တာရော ပစ္စယေ သက္ကတွာပိ အဘိသင်္ခတေ ပဏီတပဏီတေ ဥပနေန္တိ၊ သော သက္ကတော. ယသ္မိံ ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ တေ ဒေန္တိ၊ သော ဂရုကတော. ယံ မနသာ ပိယာယန္တိ ဗဟုမညန္တိ စ၊ သော ဗဟုမတော. ယဿ သဗ္ဗမေတံ ပူဇာဝသေန ကရောန္တိ၊ သော ပူဇိတော. ယဿ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနဉ္ဇလိကမ္မာဒိဝသေန ပရမနိပစ္စကာရံ ကရောန္တိ၊ သော အပစိတော. ဘဂဝတိ ဘိက္ခုသံဃေ စ လောကော ဧဝံ ပဋိပန္နော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တေန ခေါ ပန။ပေ။ ပရိက္ခာရာန’’န္တိ. လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တန္တိ လာဘဿ စ ယသဿ စ အဂ္ဂံ ဥက္ကံသံ ပတ္တံ.

ပစ္စယာ စီဝရာဒယော ဂရုကာတဗ္ဗာ ဧတေသန္တိ ပစ္စယဂရုကာ၊ အာမိသစက္ခုကာတိ အတ္ထော. ပစ္စယေသု ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ ပစ္စယာနံ ဗဟုလဘာဝါယ ပဋိပန္နာတိ ပစ္စယဗာဟုလိကာ. ဘဂဝတောပိ ပါကဋာ အဟောသိ ပကတိစာရိတ္တဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော အညထာ အပါကဋဿေဝ အဘာဝတော. ဓမ္မသဘာဝစိန္တာဝသေန ပဝတ္တံ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ ဓမ္မသံဝေဂေါ၊ ဣဓ ပန သော ဘိက္ခူနံ လာဘဂရုတာဓမ္မဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သမဏဓမ္မဝုတ္တီတိ သမဏဓမ္မကရဏံ. သာတိ ဓမ္မဒါယာဒဒေသနာ. ပဋိဗိမ္ဗဒဿနဝသေန သဗ္ဗကာယဿ ဒဿနယောဂ္ဂေါ အာဒါသောတိ သဗ္ဗကာယိကအာဒါသော.

ပိတု-ဒါယံ၊ တေန ဒါတဗ္ဗံ၊ တတော လဒ္ဓဗ္ဗံ အရဟဘာဝေန အာဒိယန္တီတိ ဒါယာဒါ၊ ပုတ္တာ. တဉ္စ လောကေ အာမိသမေဝ၊ သာသနေ ပန ဓမ္မောပီတိ တတ္ထ ယံ သာဝဇ္ဇံ အနိယျာနိကဉ္စ၊ တံ ပဋိက္ခိပိတွာ၊ ယံ နိယျာနိကံ အနဝဇ္ဇဉ္စ၊ တတ္ထ ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ဘဂဝါ အဝေါစ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိ. ဓမ္မဿ မေ ဒါယာဒါတိ မမ ဓမ္မဿ ဩဂါဟိနော၊ ဓမ္မဘာဂဘာဂိနောတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဓမ္မကောဋ္ဌာသဿေဝ သာမိနော’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ.၁.၂၉). နိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မောတိ အသံကိလေသိကာနုတ္တရာဒိဘာဝေန ဓမ္မသာမညတော နိဒ္ဓါရိတဓမ္မော. ပရိယာယေတိ သဘာဝတော ပရိဝတ္တေတွာ ဉာပေတိ ဧတေနာတိ ပရိယာယော၊ လေသော၊ လေသကာရဏံ ဝါ. တဒဘာဝတော နိပ္ပရိယာယဓမ္မော မဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ အပါယပတနာဒိတော အစ္စန္တမေဝ ဝါရဏတော. ဣတရော ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ပရိယာယဓမ္မော အစ္စန္တံ အပါယဒုက္ခဝဋ္ဋဒုက္ခပါတနတော ပရမ္ပရာယ ဝါရဏတော. ယထာ ဟိ လောကိယံ ကုသလံ ဒါနသီလာဒိ ဝိဝဋ္ဋံ ဥဒ္ဒိဿ နိဗ္ဗတ္တိတံ၊ အယံ တံ အသမ္ပာဒေန္တမ္ပိ တံ သမ္ပာပကဿ ဓမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တကာရဏဘာဝပရိယာယေန ပရိယာယဓမ္မော နာမ ဟောတိ၊ ဧဝံ တံ ဝဋ္ဋံ ဥဒ္ဒိဿ နိဗ္ဗတ္တိတံ၊ ယံ တဏှာဒီဟိ သဝိသေသံ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသန္တိ လောကေ ပါကဋံ အစ္ဆာဒနဘောဇနာဒိ၊ တဿ၊ တံသဒိသဿ စ ဖလဝိသေသဿ နိမိတ္တဘာဝပရိယာယေန ပရိယာယာမိသန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယံ ပနိဒံ။ပေ။ ဣဒံ ပရိယာယာမိသံ နာမာ’’တိ.

‘‘သကလမေဝ ဟိဒံ၊ အာနန္ဒ၊ ဗြဟ္မစရိယဿ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၊ ၃) အာဒိဝစနတော သာဝကေဟိ အဓိဂတောပိ လောကုတ္တရဓမ္မော သတ္ထုယေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော’’တိ. သာဝကာနဉှိ ဓမ္မဒိဋ္ဌိပစ္စယဿပိ ယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယော ပရတောဃောသော စ တထာဂတာဓီနောတိ တေဟိ ပဋိဝိဒ္ဓေါပိ ဓမ္မော ဓမ္မဿာမိနောယေဝါတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿာတိ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနတော ပဘုတိ ယာဝ ဣမသ္မာ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒါ အသမ္ဗောဓဝသေန န ဥပ္ပန္နဿ အရိယမဂ္ဂဿ. ဥပ္ပါဒေတာတိ နိဗ္ဗတ္တေတာ. တံ ပနေတံ မဂ္ဂဿ ဘဂဝတော နိဗ္ဗတ္တနံ၊ န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝိယ သသန္တာနေယေဝ၊ အထ ခေါ ပရသန္တာနေပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ၊အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပါဒနံ သဉ္ဇာနနဉ္စ အတ္ထတော ဇာနနညေဝ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂညူ မဂ္ဂဝိဒူ’’တိ. အက္ခာနံ ပနဿ သုကုသလဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂကောဝိဒေါ’’တိ. သတ္ထာရာ ယထာဂတံ မဂ္ဂံ အနုဂစ္ဆန္တီတိ မဂ္ဂါနုဂါ ဘဂဝတော ဧဝ တံ မဂ္ဂံ သုဋ္ဌု အဓိဂမနတော. ပစ္ဆာ ပရတော သမ္မာ အနု အနု အာဂတာ ပဋိပန္နာတိ ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗမေဝ အဘိညေယျာဒိဘေဒံ ဇာနာတိ ဧကန္တဟိတပဋိပတ္တိတော. ပဿံ ပဿတီတိ တထာ ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိယေဝ. န ဟိ ပဒေသဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဧကန္တတော ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ပညာစက္ခု ဓမ္မစက္ခု ဗုဒ္ဓစက္ခု သမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိယေဝ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ၊ န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ၊ ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ တဿ စ ပတ္တတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပါဒနတော ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန လောကဿ စက္ခု ဝိယ ဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ၊ ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ၊ တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ၊ တေသံဝါ ပတ္တတ္တာ အဓိဂတတ္တာ၊ လောကဿ စ တဒုပ္ပါဒနတော ‘‘ဓမ္မဘူတော၊ဗြဟ္မဘူတော’’တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ ဓမ္မတာသင်္ခါတံ ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနဉ္စ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတာ၊ ပါပယိတာ ဝါ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတံ သစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပါဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ.

‘‘ယာ စ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ၊ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတိ၊

သုခေါ ဝိပါကော ပုညာနံ၊ အဓိပ္ပါယော သမိဇ္ဈတိ. (ပေဋကော. ၂၃)၊

နိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တော၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဒါယကော’’တိ –

ဧဝမာဒိံ ဘဂဝတော ဝစနံ သုတွာ ဧဝ ဘိက္ခူ ဒါနာဒိပုညာနံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယတံ ဇာနန္တိ၊ န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိယာယဓမ္မောပိ။ပေ။ ပဋိလဘတီ’’တိ. ‘‘ဧဒိသံ ပရိဘုဉ္စိတဗ္ဗ’’န္တိ ကပ္ပိယဿ စ စီဝရာဒိပစ္စယဿ ဘဂဝတော ဝစနေန ဝိနာ ပဋိဂ္ဂဟောပိ ဘိက္ခူနံ န သမ္ဘဝတိ၊ ကုတော ပရိဘောဂေါတိ အာဟ ‘‘နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပီ’’တိအာဒိ.

ပရိယာယာမိသဿ ဘဂဝတော သန္တကဘာဝေါ ပရိယာယဓမ္မဿ တဗ္ဘာဝေနေဝ ဒီပိတော. တဒေဝ သာမိဘာဝံ ဒဿေန္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အတ္တာဓီနပဋိလာဘပဋိဂ္ဂဟတာယ အတ္တနော သန္တကတ္တာ စ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဓမ္မာမိသေ.

ပစ္စယာ စီဝရာဒယော ပရမာ ပါပုဏိတဗ္ဗဘာဝေန ဥတ္တမမရိယာဒါ ဧတဿ န ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စာတိ ပစ္စယပရမော၊ လာဘဂရူတိ အတ္ထော. တဏှုပ္ပါဒေသူတိ ‘‘စီဝရဟေတု ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပိဏ္ဍပါတသေနာသနဣတိဘဝါဘဝဟေတု ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၁၊ အ. နိ. ၄.၉၊ ဣတိဝု. ၁၀၅) ဧဝံ ဝုတ္တေသု စတူသု တဏှုပ္ပတ္တိကောဋ္ဌာသေသု. အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိသလ္လေခပဝိဝေကာဒယော အပ္ပိစ္ဆတာဒယော.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဩဝါဒေ၊ တေသု ဝါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေသု ဘိက္ခူသု. ဘဝိဿတိ ဝါ ယေသံ တတ္ထာတိ ယောဇနာ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဩဝါဒေ ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဓိပ္ပါယော အာမိသဒါယာဒတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအနတ္ထာနုပ္ပါဒဿ ဓမ္မဒါယာဒတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ အာကင်္ခါ. တေနာဟ ‘‘ပဿတီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အာမိသေ ဥပက္ခလိတာနန္တိ အာမိသဟေတု ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ. အတီတကာလေတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ. ကပိလဿ ဘိက္ခုနော ဝတ္ထု ကပိလသုတ္တေန၊ ‘‘သင်္ဃာဋိပိအာဒိတ္တာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ လက္ခဏသုတ္တေန (သံ. နိ. ၂.၂၁၈) စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. အာမိသဂရုကော အပ္ပဂ္ဃဘာဝေန ကူဋကဟာပဏော ဝိယ နိတ္တေဇော သမဏတေဇေန အနုဇ္ဇလတော နိဗ္ဗုတင်္ဂါရော ဝိယ နိပ္ပဘော စ ဟောတီတိ ယောဇနာ. တတောတိ ပစ္စယဂရုကဘာဝတော. ဝိဝတ္တိတစိတ္တောတိ ဝိနိဝတ္တိတမာနသော၊ သလ္လေခဝုတ္တီတိ အတ္ထော.

ဓမ္မဒါယာဒါတိ ဧတ္တာဝတာ အန္တောဂဓာဝဓာရဏံ ဝစနန္တိ တေန အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ဒဿိတော. တထေဝ စ ဝိဘာဝေတုံ အဓိပ္ပါယာနိသံသဝိဘာဝနေသုပိ ဒဿိတော၊ တထာ အာဒီနဝဝိဘာဝနေန ဓမ္မဒါယာဒတာပဋိက္ခေပေါ. အပဒိသိတဗ္ဗာတိ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. အာဒိယာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ အာ-ကာရော မရိယာဒတ္ထော၊ တသ္မာ ဓမ္မဒါယာဒတာဝိဓုရေန အာမိသဒါယာဒဘာဝေန ဟေတုဘူတေန၊ ကရဏဘူတေန ဝါ အာဒိယံ ဝိဝေစနံ ဝိညူဟိ ဝိသုံ ကရဏံ ဝဝတ္ထာနဿ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသုံ ကာတဗ္ဗာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိညူဟိ ဂါရယှာ ဘဝေယျာထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ.