၂. သီဟနာဒဝဂ္ဂေါ
၁. စူဠသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၃၉. သုတ္တဒေသနာဝတ္ထုသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ၊ သာ တဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. လာဘသက္ကာရပစ္စယာတိ လာဘသက္ကာရနိမိတ္တံ၊ ဘဂဝတော သံဃဿ စ ဥပ္ပန္နလာဘသက္ကာရဟေတု၊ အတ္တနော ဝါ လာဘသက္ကာရုပ္ပါဒနဟေတု. တိတ္ထိယပရိဒေဝိတေတိ တိတ္ထိယာနံ ‘‘ကိံ ဘော သမဏောယေဝ ဂေါတမော သမဏော’’တိအာဒိနာ ဝိပ္ပလပနိမိတ္တံ. ‘‘မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ ဝတွာ သမန္တပါသာဒိကတ္ထံ တဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုပ္ပမာဏိကော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတ္တာရိ ပမာဏာနိ စတုပ္ပမာဏာနိ၊ စတုပ္ပမာဏာနိ ဧတဿ အတ္ထီတိ စတုပ္ပမာဏိကော. လောကောယေဝ သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မ ဝသနဋ္ဌေန လောကသန္နိဝါသော၊ သတ္တကာယောတိ အတ္ထော. ပမိနာတိ ဥဠာရတာဒိဝိသေသံ ဧတေနာတိ ပမာဏံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၅) ရူပံ ရူပကာယော ပမာဏံ ဧတဿာတိ ရူပပ္ပမာဏော. တတော ဧဝ ရူပေ ပသန္နောတိ ရူပပ္ပသန္နော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဃောသောတိ ပဝတ္တထုတိဃောသော (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၅). လူခန္တိ ပစ္စယလူခတာ. ဓမ္မောတိ သီလာဒယော ဂုဏဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ.
တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ. အာရောဟန္တိ ဥစ္စတံ. သာ စ ခေါ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ပမာဏယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပရိဏာဟန္တိ နာတိကိသနာတိထူလတာဝသေန မိတပရိဏာဟံ. သဏ္ဌာနန္တိ တေသံ တေသံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သုသဏ္ဌိတတံ. ပါရိပူရိန္တိ သဗ္ဗေသံ သရီရာဝယဝါနံ ပရိပုဏ္ဏတံ အဝေကလ္လတံ. တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာတိ တသ္မိံ ရူပေ ရူပသမ္ပတ္တိယံ ပမာဏဘာဝံ ဥပါဒါယ. ပသာဒံ ဇနေတီတိ အဓိမောက္ခံ ဥပ္ပါဒေတိ.
ပရဝဏ္ဏနာယာတိ ‘‘အမုကော ဧဒိသော စ ဧဒိသော စာ’’တိ ယသဂုဏဝစနေန. ပရထောမနာယာတိ သမ္မုခါဝ ပရဿ သိလာဃုပ္ပါဒနေန အဘိတ္ထဝနေန. ပရပသံသနာယာတိ ပရမ္မုခါ ပရဿ ဂုဏသံကိတ္တနေန. ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယာတိ ပရမ္ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယ ပရမ္ပရာယ ပရဿ ကိတ္တိသဒ္ဒူပသံဟာရေန. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ထုတိဃောသေ.
စီဝရလူခန္တိ ထူလဇိဏ္ဏဗဟုတုန္နကတာဒိံ စီဝရဿ လူခဘာဝံ. ပတ္တလူခန္တိ အနေကဂန္ထိကာဟတာဒိံ ပတ္တဿ လူခဘာဝံ. ဝိဝိဓံ ဝါ ဒုက္ကရကာရိကန္တိ ဓုတင်္ဂသေဝနာဒိဝသေန ပဝတ္တံ နာနာဝိဓံ ဒုက္ကရစရိယံ.
သီလံ ဝါ ပဿိတွာတိ သီလပါရိပူရိဝသေန ဝိသုဒ္ဓံ ကာယဝစီသုစရိတံ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတွာ. ဈာနာဒိအဓိဂမသိဒ္ဓံ သမာဓိံ ဝါ. ဝိပဿနာဘိညာသင်္ခါတံ ပညံ ဝါ.
ဘဂဝတော သရီရံ ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပပ္ပမာဏောပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသီဒတိ အပရိမိတကာလသမုပစိတပုညာနုဘာဝနိပ္ဖန္နာယ သဗ္ဗသော အနဝဇ္ဇာယ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏာဝယဝါယ ရူပကာယသမ္ပတ္တိယာ သမန္တပါသာဒိကတ္တာ၊ ယဿာ ရုစိရဘာဝေါ ဝိသုဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ ပုဏ္ဏမာသိယံ ပရိပုဏ္ဏကလာဘာဂမဏ္ဍလံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အဘိဘဝိတွာ အတိရောစတိ၊ ပဘဿရဘာဝေါ သရဒသမယံ သံဝဒ္ဓိတဒိဂုဏတေဇကိရဏဇာလသမုဇ္ဇလံ သူရိယမဏ္ဍလံ အဘိဘဝတိ၊ သောမ္မကိရဏရသသမုဇ္ဇလဘာဝေဟိ တဒုဘယေဟိ အဘိဘုယျ ဝတ္တမာနံ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝိဇ္ဇောတနသမတ္ထံ မဟာဗြဟ္မုနော ပဘာသမုဒယံ အဘိဝိဟစ္စ ဘာသတေ တပတေ ဝိရောစတိ စ.
သတိပိ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒီနံ ဒါနပါရမိဘာဝေ ပရိစ္စာဂဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒိဂ္ဂဟဏံ၊ တတ္ထာပိ စ အင်္ဂပရိစ္စာဂတော ဝိသုံ နယနပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ၊ ပရိစ္စာဂဘာဝသာမညေပိ ရဇ္ဇပရိစ္စာဂတော ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ. အာဒိနာ နယေနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုဗ္ဗယောဂပုဗ္ဗစရိယာဒိဟေတုသမ္ပတ္တိယာ၊ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇၊ ၂၅၅) ဝုတ္တာယ ဖလသမ္ပတ္တိယာ၊ ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၅) ဝုတ္တာယ သတ္တုပကာရကိရိယာယ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသီဒတိ ယထာဝုတ္တဂုဏာနံ အနညသာဓာရဏဘာဝတော အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဘာဝတော စ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.
‘‘စီဝရလူခံ ဒိသွာ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာဏပံသုကူလစီဝရေနာတိ မတကဠေဝရံ ပလိဝေဌေတွာ ဆဍ္ဍိတေန တုမ္ဗမတ္တေ ကိမီ ပပ္ဖေါဋေတွာ ဂဟိတေန သာဏပံသုကူလစီဝရေန. ဘာရိယန္တိ ဂရုကံ၊ ဒုက္ကရန္တိ အတ္ထော. ဝဓုယုဝတီမဇ္ဈိမိတ္ထိဝသေန၊ ဗာလယောဗ္ဗနပုရာဏဝသေန ဝါ တိဝိဓနာဋကတာ. ဟရေဏုယူသံ မဏ္ဍလကလာယရသော. ‘‘ယာပေဿတိ နာမာ’’တိ နာမ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. နာမ-သဒ္ဒယောဂေန ဟိ အနာဂတကာလဿ ဝိယ ပယောဂေါ၊ ယာပေတိ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. အပ္ပါဏကန္တိ နိရဿာသံ နိရောဓိတဿာသပဿာသံ.
သမာဓိဂုဏန္တိ သာဓာရဏတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ ဈာနာဒိဂ္ဂဟဏေန. မာနဒဗ္ဗနိမ္မဒနေန နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနမ္ပိ ဒမနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါထိကပုတ္တဒမနာဒီနီ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သစ္စကာဠဝကဗကဒမနာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဗာဝေရုန္တိ ဧဝံနာမကံ ဝိသယံ. သရသမ္ပန္နောတိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန သရေန သမန္နာဂတော. တေန ဗြဟ္မဿရတာကရဝီကဘာဏိတာဒဿနေန လက္ခဏဟာရနယေန အဝသေသလက္ခဏပါရိပူရိံ ဝိယ တဒဝိနာဘာဝတော ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဝိလာသဉ္စ ဝိဘာဝေတိ.
ဟတပ္ပဘာတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝိဂတတေဇာ. ကာဠပက္ခူပမေတိ သတ္တာနံ ဗျာမောဟန္ဓကာရာဘိဘဝေန ကာဠပက္ခရတ္တူပမေ. သူရိယေတိ သူရိယေ ဥဒယိတွာ ဩဘာသေန္တေတိ အဓိပ္ပါယော.
သိင်္ဃာဋကေတိ တိကောဏရစ္ဆာယံ. စတုက္ကေတိ သန္ဓိယံ. ပရိဒေဝန္တီတိ အနုတ္ထုနနဝသေန ဝိပ္ပလပန္တိ. သောကာဓိကကတော ဟိ ဝစီပလာပေါ ပရိဒေဝေါ. လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေယေဝ ဥပ္ပန္နာတိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိဝါဒဿ ပုရာတနဘာဝံ ဒီပေန္တိ.
သေသပဒေသုပီတိ ‘‘ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု သေသဝါရေသုပိ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၄၁-၂၄၂) ယထာ ဟိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ပါရာ. ၁၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃) ဧတ္ထ ကတော နိယမော ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ (ပါရာ. ၁၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃) ဧတ္ထာပိ ကတောယေဝ ဟောတိ သာဝဓာရဏဿေဝ အတ္ထဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ၊ ဧဝမိဓာပီတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုတိယာဒယောပီ’’တိအာဒိ. သာမညဖလာဓိဂမဝသေန နိပ္ပရိယာယတော သမဏဘာဝေါတိ တေသံ ဝသေနေတ္ထ စတ္တာရော သမဏာ ဒေသိတာတိ တမတ္ထံ သုတ္တန္တရေန သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနေဝါဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပတ္တိက္ကမေန ဒေသနာက္ကမေန စ သကဒါဂါမိအာဒီနံ ဒုတိယာဒိတာ ဝုတ္တာတိ သောတာပန္နဿ ပဌမတာ အဝုတ္တသိဒ္ဓါတိ န စောဒိတာ. ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ အဓိပ္ပေတာ သမိတပါပသမဏဂ္ဂဟဏတော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိယ မဂ္ဂဋ္ဌာ တဒတ္ထာယ ပဋိပန္နာ စ န ဂဟိတာတိ? ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော. တတ္ထ ဟိ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထာယ ဝိပဿနာပိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထိ၊ ကုတော မဂ္ဂဖလာနီတိ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿ ပဒေသဝတ္တီ၊ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏောပိ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တမေဝ တံတံသမဏဘာဝံ ဂဏှန္တေန ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ ဂဟိတာ ‘‘မဂ္ဂဋ္ဌတော ဖလဋ္ဌော သဝိသေသံ ဒက္ခိဏေယျော’’တိ. သွာယမတ္ထော ဒွီသု သုတ္တေသု ဒေသနာဘေဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ.
ရိတ္တာတိ ဝိဝိတ္တာ. တုစ္ဆာတိ နိဿာရာ ပဋိပန္နကသာရာဘာဝတော. ပဝဒန္တိ ဧတေဟီတိ ပဝါဒါ၊ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ နာနာဒိဋ္ဌိဒီပကာ သမယာတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. တေတိ ယထာဝုတ္တသမဏာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ပရပ္ပဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တေ ဗာဟိရကသမယေ.
ယန္တိ ယသ္မိံ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဉာယော ဝုစ္စတိ သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂေါ. တေန ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဉာယတိ ဂမ္မတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ. သော ဧဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကဟေတုတာယ ဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿာ’’တိ.
တေသံ ပရပ္ပဝါဒသာသနာနံ အခေတ္တတာ ခေတ္တတာ စ အရိယမဂ္ဂဿ အဘာဝဘာဝါ သုပရိသုဒ္ဓဿ သီလဿ သုပရိသုဒ္ဓါယ သမထဝိပဿနာယ အဘာဝတော သာဝတော စ. တဒုဘယဉ္စ ဒုရက္ခာတသွာက္ခာတဘာဝဟေတုကံ၊ သော စ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဝေဒိတတာယာတိ ပရာဇိကာယ သတ္ထု ဝိပတ္တိဟေတုတာယ သာသနဿ အနိယျာနဘာဝေါတိ ဒဿေတိ.
ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပရိယာယတော စ ပါဠိယာ စ သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနာဟ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ပါဠိံ ဒဿေတွာ ဥပမာပဒေသေန တတ္ထ သုတ္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဧကစ္စာနံ ဝိသေသတော သီဟာနံ ပုရိမံ ပါဒဒွယံ ဟတ္ထကိစ္စမ္ပိ ကရောတိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သုရတ္တဟတ္ထပါဒေါ’’တိ. သီဟဿ ကေသာ နာမ ကေသရာယတနာ ခန္ဓလောမာ. ဂေါစရိယဟတ္ထိကုလံ နာမ ပကတိဟတ္ထိကုလံ၊ ယံ ‘‘ကာလာဝက’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ဃောဋကော နာမ အဿခဠုင်္ကော. သိနေရုပရိဘဏ္ဍေ သိမ္ဗလိရုက္ခေဟိ သဉ္ဆာဒိတော ပညာသယောဇနော ဒဟော သိမ္ဗလိဒဟော၊ တံ ပရိဝါရေတွာ မဟန္တံ သိမ္ဗလိဝနံ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သိမ္ဗလိဒဟဝနေ’’တိ. အညတိတ္ထာဝါသဘူမိယံ ဣမေသု သမဏေသု ဧကစ္စော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဤဒိသော ပနေတ္ထ ဝိကပ္ပေါ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကသမဏောပီ’’တိ အာဟ. အရိယမဂ္ဂပရိက္ခတေတိ အရိယမဂ္ဂုပ္ပတ္တိယာ အဘိသင်္ခတေ၊ ယဒါ သာသနိကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အရိယမဂ္ဂေါ ဒိဗ္ဗတိ၊ တဒါတိ အတ္ထော.
သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. သုဋ္ဌု နဒနံ နာမ ဟေတုယုတ္တံ သုဋ္ဌု ကတွာ ကထနန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ’’တိ. သော စ ဟေတု အဝိပရီတော ဧဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘နယေနာ’’တိ၊ ဉာယေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံဘူတော စ သော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထံ ကရောတိ သာဓေတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကာရဏေနာ’’တိ. ယဒိ တိရစ္ဆာနသီဟဿ နာဒေါ သဗ္ဗတိရစ္ဆာနဧကစ္စမနုဿာမနုဿနာဒတော သေဋ္ဌတ္တာ သေဋ္ဌနာဒေါ၊ ကိမင်္ဂံ ပန တထာဂတသီဟနာဒေါတိ အာဟ ‘‘သီဟနာဒန္တိ သေဋ္ဌနာဒ’’န္တိ. ယဒိ တိရစ္ဆာနသီဟနာဒဿ သေဋ္ဌနာဒတာ နိဗ္ဘယတာယ အပ္ပဋိသတ္တုတာယ ဣစ္ဆိတာ၊ တထာဂတသီဟနာဒဿေဝ အယမတ္ထော သာတိသယောတိ အာဟ ‘‘အဘီတနာဒံ အပ္ပဋိနာဒ’’န္တိ. ဣဒါနိဿ သေဋ္ဌနာဒဘာဝံ ကာရဏေန ပဋိပါဒေန္တော ‘‘ဣမေသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ‘‘သမ္မာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ. တတ္ထ အတ္ထိတာယာတိ ဣမိနာ သီဟနာဒဿ ဥတ္တမတ္ထတံ ဒဿေတိ. ဘူတဋ္ဌော ဟိ ဥတ္တမဋ္ဌော. တာယ ဧဝ ဘူတဋ္ဌတာယ အဘီတနာဒတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေ သမဏာ။ပေ။ နာမ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အဘူတဉှိ ဝဒတော ကုတောစိ ဘယံ ဝါ အာသင်္ကာ ဝါ သိယာတိ ‘‘ဣဓေဝါ’’တိ နိယမဿ အဝိပရီတတံ ဒဿေန္တော ‘‘အမှာကမ္ပိ။ပေ။ အပ္ပဋိနာဒေါ နာမ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယဉှိ အညတ္ထာပိ အတ္ထိ၊ တံ ဣဓေဝါတိ အဝဓာရေတုံ န ယုတ္တန္တိ.
၁၄၀. ခေါတိ အဝဓာရဏေ. တေန ဝိဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ယန္တိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. တိတ္ထံ နာမ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ ကဿစိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတဿ အဘာဝတော. ပါရဂမနသင်္ခါတံ တရဏံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၆၂) တတ္ထ တတ္ထေဝ အပရာပရံ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမုဇ္ဇနဝသေန ပိလဝနန္တိ အာဟ ‘‘တရန္တိ ဥပ္ပလဝန္တီ’’တိ. ဥပ္ပါဒေတာတိ ပူရဏာဒိကော. တိတ္ထေ ဇာတာတိ တိတ္ထိယာ၊ ယထာဝုတ္တံ ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတသင်္ခါတံ တိတ္ထံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ တိတ္ထိကာ၊ တိတ္ထိကာ ဧဝ တိတ္ထိယာ. အဿသန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေနာတိ ဝါ အဿာသော၊ အဝဿယော.
ပကတတ္ထနိဒ္ဒေသော ယံ-တံ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ ယေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဘဂဝါ ပကတော သတ္ထုဘာဝေန အဓိဂတော သုပါကဋော စ၊ တံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သဒ္ဓိံ အာဂမနပဋိပဒါယ အတ္ထဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘ယော သော။ပေ။ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဉာဏဒဿနသဒ္ဒါနံ ဣဓ ပညာဝေဝစနဘာဝေ တေန တေန ဝိသေသေန နေသံ သဝိသယေ ဝိသေသပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပရိဝါရ ၃.၁) အသာဓာရဏဝိသေသဝသေန ဝိဇ္ဇာတ္တယဝသေန ဝိဇ္ဇာဘိညာနာဝရဏဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏမံသစက္ခုဝသေန ပဋိဝေဓဒေသနာဉာဏဝသေန စ တေ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသယာနုသယံ ဇာနတာ အာသယာနုသယဉာဏေန၊ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ပဿတာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏေဟိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသအာသဝက္ခယဉာဏေဟိ. အနညသာဓာရဏပုညာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တော အနုတ္တရဉာဏာဓိဂမလဒ္ဓပုရာဝတ္တကော စ ဘဂဝတော ရူပကာယော အတိက္ကမ္မေဝ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ။ပေ။ ပဿတာ’’တိ. ပဋိဝေဓပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. တာယ ဟိ သဗ္ဗသော ဉေယျဓမ္မေသု သမ္မောဟဿ ဝိဓမိတတ္တာ ပစ္ဆာ ပဝတ္တဇာနနံ တဿ ဇာနနံ ဝိယ ဝုစ္စတိ.
အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ၊ ပဉ္စဝိဓမာရာနံ ဝါ သာသနပစ္စတ္ထိကာနံ ဝါ အညတိတ္ထိယာနံ၊ တေသံ ဟနနံ ပါဋိဟာရိယေဟိ အဘိဘဝနံ အပ္ပဋိဘာနတာကရဏံ အဇ္ဈုပေက္ခနံ ဝါ. ကေသိဝိနယသုတ္တဉ္စေတ္ထ (အ. နိ. ၄.၁၁၁) နိဒဿနံ. တထာ စ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနိ ဝါ ဇာနတာ၊ ယထာကမ္မုပဂေ သတ္တေ ပဿတာ၊ သဝါသနာနမာသဝါနံ ခီဏတ္တာ အရဟတာ၊ အဘိညေယျာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိတော အဝိပရီတာဝဗောဓေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. အထ ဝါ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဇာနတာ၊ ကာယကမ္မာဒီနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တနေန နိသမ္မကာရိတာယ ပဿတာ၊ ရဝါဒီနမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပရိဝါရ ၃.၁) အဘာဝသာဓိကာယ ပဟာနသမ္ပဒါယ အရဟတာ၊ ဆန္ဒာဒီနံ အဟာနိဟေတုဘူတာယ အက္ခယပဋိဘာနသာဓိကာယ သဗ္ဗညုတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. ဧဝံ ဒသဗလအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မဝသေနပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေတိ စတုရော ဓမ္မေ. အတ္တနီတိ အမှေသု. န ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ဥပတ္ထမ္ဘံ သမ္ပဿမာနာ၊ န ကာယဗလံ သမ္ပဿမာနာတိ ယောဇနာ.
ဥပ္ပန္နပသာဒေါတိ အဝေစ္စပ္ပသာဒံ ဝဒတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘စတ္တာရိ သောတာပန္နဿ အင်္ဂါနိ ကထိတာနီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၀). ကာမံ အသေက္ခာပိ အသေက္ခာယ သမသိက္ခတာယ သဟဓမ္မိကာ ဧဝ၊ စိဏ္ဏဗြဟ္မစရိယတာယ ပန သဟဓမ္မံ စရန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အသေက္ခဝါရော န ဂဟိတော. သဗ္ဗေပေတေတိ ဧတေ ယထာဝုတ္တာ ဘိက္ခုအာဒယော သောတာပန္နာဒယော စ ပုထုဇ္ဇနာ အရိယာ စာတိ သဗ္ဗေပိ ဧတေ တံတံသိက္ခာဟိ သမာနဓမ္မတ္တာ သဟဓမ္မတ္တာ ‘‘သဟဓမ္မိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိတအရိယဓမ္မဝသေနေဝ သဟဓမ္မိကေ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. မဂ္ဂဒဿနမှီတိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန သစ္စပဋိဝေဓေန ‘‘နဝ မဂ္ဂင်္ဂါနိ၊ အဋ္ဌ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝါဒေါ နတ္ထိ. ဧကဓမ္မစာရိတာယာတိ သမာနဓမ္မစာရိတာယ. န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ‘‘မယာ ဓမ္မော သုဒိဋ္ဌော၊ တယာ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ ဝိဝါဒေါ အတ္ထိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သင်္ဃာတာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာ. ဣမိနာတိ ‘‘သဟဓမ္မိကာ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိဝစနေန. တတ္ထ ပိယမနာပဂ္ဂဟဏေန သီလေသု ပရိပူရကာရိတာပဒေသေန ဧကဒေသေန ဂဟိတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတိ. ယေ ဟိ သမ္ပန္နသီလာ သုဝိသုဒ္ဓဒဿနာ၊ တေ ဝိညူနံ ပိယာ မနာပါတိ. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ နော အာဝုသော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန ရတနတ္တယပသာဒဇောတနေန အက္ခာတာ တေသု တေသု သုတ္တပဒေသေသု.
၁၄၁. သတ္ထရိ ပသာဒေါတိ ပသာဒဂ္ဂဟဏေန ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနာ ဝါ ပသာဒနီယာ ဓမ္မာ ဂဟိတာ. တေန ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဒဿေတိ၊ တထာ ‘‘ဓမ္မေ ပသာဒေါ’’တိ ဣမိနာ ဓမ္မသုဓမ္မတံ၊ ဣတရေန သံဃသုပ္ပဋိပန္နတံ. ယေန စိတ္တေန အညတ္ထ အနုပလဗ္ဘမာနေန သာသနေယေဝ သမဏော ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထီတိ အယမတ္ထော၊ သမ္မဒေဝ၊ ပတိဋ္ဌာပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာယံ ယောဇနာ – ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ သတ္ထာ၊ တသ္မာ အတ္ထိ ခေါ နော၊ အာဝုသော၊ သတ္ထရိ ပသာဒေါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ စဿ သွာခါတော ဓမ္မောတိ အတ္ထိ ဓမ္မေ ပသာဒေါ၊ တတော ဧဝ စ အတ္ထိ သီလေသု ပရိပူရကာရိတာတိ သဟဓမ္မိကာ။ပေ။ ပဗ္ဗဇိတာ စာတိ ဧဝမေတ္ထ သတ္ထရိ ပသာဒေန ဓမ္မေ ပသာဒေါ၊ တေန သံဃသုပ္ပဋိပတ္တီတိ အယဉ္စ နယော လေသေနပိ ပရပ္ပဝါဒေသု နတ္ထီတိ ဣဓေဝ သမဏော။ပေ။ သမဏေဟိ အညေဟီတိ.
ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ပဟီနာနုရောဓာနံ ဂေဟဿိတပေမဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ‘‘ဣဒါနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဥပဇ္ဈာယေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကမှိ ပုတ္တပေမံ ဥပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ’’တိအာဒိဝစနံ (မဟာဝ. ၆၅) ကထန္တိ? နယိဒံ ဂေဟဿိတပေမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံသဒိသတ္တာ ပန ပေမမုခေန ဝုတ္တော မေတ္တာသ္နေဟော. န ဟိ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ သံကိလေသေ နိယောဇေတိ. ဧဝရူပံ ပေမံ သန္ဓာယာတိ ပသာဒါဝဟဂုဏာဝဟတော ပူရဏာဒီသု ဘတ္တိ ပသာဒေါ န ဟောတိ၊ ပသာဒပတိရူပကာ ပန လောဘပဝတ္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ထေရောတိ မဟာသင်္ဃရက္ခိတတ္ထေရော. ယေန အဋ္ဌကထာ ပေါတ္ထကံ အာရောပိတာ. ဧကောဝ သတ္ထာ အနညသာဓာရဏဂုဏတ္တာ၊ အညထာ အနစ္ဆရိယတ္တာ သတ္ထုလက္ခဏမေဝ န ပရိပူရေယျ. ဝိသုံ ကတွာတိ အညေဟိ ဝိဝေစေတွာ အတ္တနော အာဝေဏိကံ ကတွာ. ‘‘အမှာကံ သတ္ထာ’’တိ ဗျာဝဒန္တာနံ အညေသံ သတ္ထာ န ဟောတီတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝ ဟောတိ၊ တထာ စ ပဒေသဝတ္တိနိံ တဿ သတ္ထုတံ ပဋိဇာနန္တာ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏသတ္ထုတံ ဣစ္ဆန္တာနမ္ပိ တတော ဝိရုဒ္ဓါ သတ္ထုဘာဝပရိယေသနေန ပရာဇိတာ ဟောန္တိ. ပရိယတ္တိဓမ္မေတိ အဓိကဗြဟ္မဂုဏသုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒသမယေ. တတ္ထ အဇသီလ။ပေ။ ကုက္ကုရသီလာဒီသူတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန အညတိတ္ထိယာနံ တာဒိသံ ဝတသမာဒါနသဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ၊ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယမနိယမစာတုယာမသံဝရာဒီနံ သင်္ဂဟောတိ. အဓိပ္ပယာသောတိ အဓိကံ ပယသတိ ပယုဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အဓိပ္ပယာသော၊ သဝိသေသံ အဓိကတ္တဗ္ဗကိရိယာ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၁၁၇). တေနာဟ ‘‘အဓိကပ္ပယောဂေါ’’တိ.
တဿ ပသာဒဿ ပရိယောသာနဘူတာတိ တဿ သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပသာဒဿ နိဋ္ဌာနဘူတာ. နိဋ္ဌာတိ မောက္ခော. သမယဝါဒီနဉှိ တသ္မိံ တသ္မိံ သမယေ တဒုပဒေသကေ စ ပသာဒေါ ယာဝဒေဝ မောက္ခာဓိဂမနဋ္ဌော. ဒိဋ္ဌိဂတိကာ တထာ တထာ အတ္တနော လဒ္ဓိဝသေန နိဋ္ဌံ ပရိကပ္ပေန္တိ ယေဝါတိ အာဟ ‘‘နိဋ္ဌံ အပညပေန္တော နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဗြာဟ္မဏဝါဒီနံ. တေသံ ဧကစ္စေ ဗြဟ္မုနာ သလောကတာ နိဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ၊ ဧကစ္စေ တဿ သမီပတာ၊ ဧကစ္စေ တေန သံယောဂေါ နိဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယေ သလောကတာဝါဒိနော သမီပတာဝါဒိနော စ၊ တေ ဒွေဓာဝါဒိနော၊ ဣတရေ အဒွေဓာဝါဒိနော. သဗ္ဗေပိ တေ အတ္ထတော ဗြဟ္မလောကုပပတ္တိယံယေဝ နိဋ္ဌာသညိနော. တတ္ထ ဟိ နေသံ နိစ္စာဘိနိဝေသော ယထာ တံ ဗကဿ ဗြဟ္မုနော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မလောကော နိဋ္ဌာ’’တိ. ဗြဟ္မလောကောတိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ. မဟာတာပသာနန္တိ ဝေခနသာဒိတာပသာနံ. မဟာဗြဟ္မာ ဝိယ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ အာဘဿရေသု ဧကော သဗ္ဗသေဋ္ဌော နတ္ထီတိ ‘‘အာဘဿရာ’’တိ ပုထုဝစနံ. ပရိဗ္ဗာဇကာနန္တိ သဉ္စယာဒိပရိဗ္ဗာဇကာနံ. အန္တော စ မနော စ ဧတဿ နတ္ထီတိ အနန္တမာနသော. အာဇီဝကာနဉှိ သဗ္ဗဒါဘာဝတော အနန္တော၊ သုခဒုက္ခာဒိသမတိက္ကမနတော အမာနသော. ဣမိနာ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တတံ ဒဿေတိ.
ပပဉ္စေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. တဏှာဒိဋ္ဌိယောဝ အဓိပ္ပေတာ မမင်္ကာရအဟင်္ကာရဝိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧကောဝ ကိလေသော လောဘော အာဂတော၊ ဧဝံ ဒွီသု ဌာနေသု တယော ကိလေသာ အာဂတာ ‘‘ဒေါသော မောဟော ဒိဋ္ဌီ’’တိ. ‘‘သဒေါသဿာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ပဋိဃံ အကုသလမူလံ ဂဟိတံ၊ ‘‘ပဋိဝိရုဒ္ဓဿာ’’တိ ဝိရောဓော၊ ‘‘သမောဟဿာ’’တိ မောဟော အကုသလမူလံ၊ ‘‘အဝိဒ္ဒသုနော’’တိ မလျံ၊ အသမ္ပဇညံ ဝါ၊ ‘‘သဥပါဒါနဿာ’’တိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဂဟဏံ၊ ‘‘ပပဉ္စာရာမဿာ’’တိ ပပဉ္စုပ္ပတ္တိဝသေန.
အာကာရတောတိ ပဝတ္တိအာကာရတော. ပဒန္တရေန ရာဂဝိသေသဿ ဝုစ္စမာနတ္တာအာဒိတော ဝုတ္တံ သရာဂဝစနံ ဩဠာရိကံ ရာဂဝိသယန္တိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဝသေနာ’’တိ. ဂဟဏဝသေနာတိ ဒဠှဂ္ဂဟဏဝသေန. ‘‘အနုရုဒ္ဓပဋိဝိရုဒ္ဓဿာ’’တိ ဧကပဒဝသေန ပါဠိယံ အာဂတတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. တတ္ထ ပန ‘‘အနုရုဒ္ဓဿာ’’တိ သုဘဝသေနာတိ ဧဝမတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ ပဋိဝိရုဇ္ဈနံ သုဘဝသေန ဟောတိ. ပပဉ္စုပ္ပတ္တိဒဿနဝသေနာတိ ကိလေသကမ္မဝိပါကာနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိပစ္စယတာယ သံသာရဿ ပပဉ္စနံ ပပဉ္စော၊ တဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝဒဿနဝသေန. တဏှာ ဟိ ဘဝုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော. တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနဒဿနဝသေနာတိ တဏှာပစ္စယဿ ဥပါဒါနဿ ဒဿနဝသေန၊ ယဒဝတ္ထာ တဏှာ ဥပါဒါနဿ ပစ္စယော၊ တဒဝတ္ထာဒဿနဝသေန. ဖလေန ဟိ ဟေတုဝိသေသကိတ္တနမေတန္တိ. ဧဝံ ဝိဒ္ဓံသေထာတိ ကာမရာဂဘဝတဏှာဒိဝသေန လောဘံ ကသ္မာ ဧဝံ ဝိပ္ပကိရေထ. တဏှာကရဏဝသေနာတိ တဏှာယနကရဏဝသေန သုဘာကာရဂ္ဂဟဏဝသေန. သုဘန္တိ ဟိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တော ရာဂေါ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝုတ္တော.
၁၄၂. ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ၊ ဒိဋ္ဌိဝါဒေါ. ဒိဋ္ဌိဝသေန ဟိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ အသဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ စ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ပညပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၂). တဏှာရဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝတော တဏှာဝသေနေဝ စ အတ္တနော သဿတဘာဝါဘိနိဝေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာ’’တိ. အလ္လီနာတိ နိဿိတာ. ဥပဂတာတိ အဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဧကိဘာဝမိဝ ဂတာ. အဇ္ဈောသိတာတိ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပိတာ ဝိယ တဒန္တောဂဓာ. တေနာဟ ‘‘အနုပဝိဋ္ဌာ’’တိ. ယထာ ဂဟဋ္ဌာနံ ကာမဇ္ဈောသာနံ ဝိဝါဒမူလံ၊ ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌဇ္ဈောသာနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယာ တေ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိဝိရောဓေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝိရောဓော.
ခဏိကသမုဒယော ဥပ္ပါဒက္ခဏောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌီနံ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ. ဒိဋ္ဌိနိဗ္ဗတ္တိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ယထာ ဒိဋ္ဌီနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝိဘာဝိတာ၊ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုနောပီတိ ဥဘယေသမ္ပိ အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာ စ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာနိ ပဋိသမ္ဘိဒါနယေန (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၂) ‘‘ပစ္စယသမုဒယော အဋ္ဌ ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ခန္ဓာပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိဝစနတော (သံ. နိ. ၃.၈၁၊ ၄.၃၄၅). အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဥပနိဿယာဒိဝသေန ပစ္စယဘာဝတော. ယထာဟ – ‘‘အဿုတဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၊ ၄၆၁၊ သံ. နိ. ၃.၁၊ ၇). ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာ စာဟ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၁၈-၁၃၀)၊ ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒိယန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၄၄) စ. သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါတိ (သု. နိ. ၈၈၀)၊ ပထဝိံ ပထဝိတော သညတွာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂) စ အာဒိ. ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ၊ သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၂၊ မဟာနိ. ၁၂၁) ‘‘တက္ကီ ဟောတိ ဝီမံသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၄) စ အာဒိ. အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ဘဂဝါ ‘‘တဿေဝ အယောနိသော မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အတ္ထိ မေ အတ္တာတိ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၉). သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ၊ တဿ ဘာဝေါ သမုဋ္ဌာနဋ္ဌော၊ တေန. ခဏိကတ္ထင်္ဂမော ခဏိကနိရောဓော. ပစ္စယတ္ထင်္ဂမော အဝိဇ္ဇာဒီနံ အစ္စန္တနိရောဓော. သော ပန ယေန ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ဟိ အရိယမဂ္ဂါ ယထာရဟံ တဿ တဿ သင်္ခါရဂတဿ အစ္စန္တနိရောဓဟေတု၊ ခဏိကနိရောဓော ပန အဟေတုကော.
အာနိသံသန္တိ ဥဒယံ. သော ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဝသေန ဒုဝိဓော. တတ္ထ သမ္ပရာယိကော ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသတာယအာဒီနဝပက္ခိကော ဧဝါတိ ဣတရံ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိမာဟ. အာဒီနဝမ္ပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏမူလကံ ဥပဒ္ဒဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. သောတိအာဒီနဝေါ. အာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နဂ္ဂိယာနသနသင်္ကဋိဝတာဒီနံ သင်္ဂဟော. နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏန္တိ ဝုစ္စမာနေ ဒဿနမဂ္ဂေါ ဧဝ ဒိဋ္ဌီနံ နိဿရဏံ သိယာ၊ တဿ ပန အတ္ထင်္ဂမပရိယာယေန ဂဟိတတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋံ နိဗ္ဗာနံ ဒိဋ္ဌီဟိပိ နိဿဋန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌီနံ နိဿရဏံ နာမ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ဣမိနာတိအာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗံ အနုယောဂဝတ္တေ ဝုတ္တနယမေဝ.
၁၄၃. ဒိဋ္ဌိစ္ဆေဒနံ ဒဿေန္တောတိ သဗ္ဗုပါဒါနပရိညာဒဿနေန သဗ္ဗသော ဒိဋ္ဌီနံ သမုစ္ဆေဒဝိဓိံ ဒဿေန္တော. ဝုတ္တာယေဝါတိ –
‘‘ဥပါဒါနာနိ စတ္တာရိ၊ တာနိ အတ္ထဝိဘာဂတော၊
ဓမ္မသင်္ခေပဝိတ္ထာရာ၊ ကမတော စ ဝိဘာဝယေ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၄၅) –
ဂါထံ ဥဒ္ဒိသိတွာ အတ္ထဝိဘာဂါဒိဝသေန ဝုတ္တာယေဝ. ကာမံ ဣတော ဗာဟိရကာနံ ‘‘ဣမာနိ ဥပါဒါနာနိ ဧတ္တကာနိ စတ္တာရိ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဤဒိသံ ဉာဏံ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ ပန ကေစိ ‘‘ကာမာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ကေစိ ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကောတိ စ၊ မိစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အပရေ ‘‘သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီတိ စ၊ မိစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ပန မိစ္ဆာဘာဝံ သဗ္ဗသော န ဇာနန္တိ ဧဝ. ယတ္တကံ ပန ဇာနန္တိ၊ တဿပိ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ န ဇာနန္တိ၊ တထာပိ သဗ္ဗဿ ပရိညေယျဿ ပရိညေယျံ ပညပေမဣစ္စေဝ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝံဘူတာနံ ပန နေသံ တတ္ထ ယာဒိသီ ပဋိပတ္တိ၊ တံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သန္တီတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. တေန တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆေဒတံ ဒဿေတိ. ဧကေတိ ဧကစ္စေ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂမနေန သမဏာ၊ ဇာတိမတ္တေန စ ဗြာဟ္မဏာ. သဗ္ဗေသန္တိ အနဝသေသာနံ ဥပါဒါနာနံ သမတိက္ကမံ ပဟာနံ. သမ္မာ န ပညပေန္တီတိ ယေသံ ပညပေန္တိ၊ တေသမ္ပိ သမ္မာ ပရိညံ န ပညပေန္တိ. ဣဒါနိ တံ အတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ကေစီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟောတိက-ကုဋီစက-ဗဟူဒက-ဟံသ-ပရမဟံသ-ကာဇက-တိဒဏ္ဍ-မောနဝတ-သေဝ-ပါရုပက-ပဉ္စမရတ္တိက- သောမကာရက-မုဂဗ္ဗတ-စရဗာက-တာပသ-နိဂန္ထာ-ဇီဝက-ဣသိ-ပါရာယနိက-ပဉ္စာတပိက-ကာပိလ- ကာဏာဒ-သံသာရမောစက-အဂ္ဂိဘတ္တိက-မဂဝတိက-ဂေါဝတိက-ကုက္ကုရဝတိက-ကာမဏ္ဍလုက- ဝဂ္ဂုလိဝတိက-ဧကသာဋက-ဩဒကသုဒ္ဓိက-သရီရသန္တာပက-သီလသုဒ္ဓိက-ဈာနသုဒ္ဓိက-စတုဗ္ဗိဓ- သဿတဝါဒါဒယော ဆန္နဝုတိ တဏှာပါသေန ဍံသနတော၊ အရိယဓမ္မဿ ဝါ ဝိဗာဓနတော ပါသဏ္ဍာ. ဝတ္ထုပဋိသေဝနံ ကာမန္တိ ဗျာပါရဿ ဝတ္ထုနော ပဋိသေဝနသင်္ခါတံ ကာမံ. ထေယျေန သေဝန္တီတိ ပဋိဟတ္ထအာဒိသမညာယ လောကဿ ဝစနဝသေန သေဝန္တိ. တီဏိ ကာရဏာနီတိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနိ ဒိဋ္ဌိဝိသေသဘူတာနိ ဝဋ္ဋကာရဏာနိ.
အတ္ထသလ္လာပိကာတိ အတ္ထဿ သလ္လာပိကာ၊ ဒွိန္နံ အဓိပ္ပေတတ္ထသလ္လာပဝိဘာဝိနီတိ အဓိပ္ပါယော. ဒွိန္နဉှိ ဝစနံ သလ္လာပေါ. တေနာဟ ‘‘ပထဝီ ကိရာ’’တိအာဒိ.
ယော တိတ္ထိယာနံ အတ္တနော သတ္ထရိ ဓမ္မေ သဟဓမ္မိကေသု စ ပသာဒေါ ဝုတ္တော၊ တဿ အနာယတနဂတတ္တာ အပ္ပသာဒကဘာဝဒဿနံ ပသာဒပစ္ဆေဒေါ. တထာပဝတ္တော ဝါဒေါ ပသာဒပစ္ဆေဒဝါဒေါ ဝုတ္တော. ဧဝရူပေတိ ဤဒိသေ ဝုတ္တနယေန ကိလေသာနံ အနုပသမသံဝတ္တနိကေ. ဓမ္မေတိ ဓမ္မပတိရူပကေ. ဝိနယေတိ ဝိနယပတိရူပကေ. တိတ္ထိယာ ဟိ ကောဟညေ ဌတွာ လောကံ ဝဉ္စေန္တာ ဓမ္မံ ကထေမာတိ ‘‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၄) ယံ ကိဉ္စိ ကထေတွာ တထာ ‘‘ဝိနယံ ပညပေမာ’’တိ ဂေါသီလဝဂ္ဂုလိဝတာဒီနိ ပညပေတွာ တာဒိသံ သာဝကေ သိက္ခာပေတွာ ‘‘ဓမ္မဝိနယော’’တိ ကထေန္တိ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မဝိနယေ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယေနပိ အနိယျာနိကံ သာသနံ ဒဿေတီ’’တိ. ပရိတ္တမ္ပိ နာမ ပုညံ ကာတုကာမံ မစ္ဆေရမလာဘိဘူတတာယ နိဝါရေန္တဿ အန္တရာယံ တဿ ကရောတော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗတာ သမ္ပရာယေ စ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာဝဟေ ဇိနစက္ကေ ပဟာရဒါယိနော တိတ္ထကရဿ တဒေါဝါဒကရဿ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အနိယျာနိကသာသနမှိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာ သော ပသာဒေါ သမ္ပရာယေ န သမ္မဂ္ဂတော အတ္တနော ပဝတ္တိဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကဉ္စိ ကာလံ ဂန္တွာပိ ပစ္ဆာ ဝိနဿတိ ယေဝါ’’တိ အာဟ၊ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ ဝိယ အစ္စန္တိကော န ဟောတီတိ အတ္ထော.
သမ္ပဇ္ဇမာနာ ယထာဝိဓိပဋိပတ္တိယာ တိရစ္ဆာနယောနိံ အာဝဟတိ. ကမ္မသရိက္ခကေန ဟိ ဝိပါကေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ ကာရဏဘေဒန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ တိတ္ထကရာနံ သာဝကာနံ အပါယဒုက္ခာဝဟံ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိသင်္ခါတံ ကာရဏဝိသေသံ. သော ပနေသ ပသာဒေါ န နိယျာတိ မိစ္ဆတ္တပက္ခိကတ္တာ သုရာပီတသိင်္ဂါလေ ပသာဒေါ ဝိယ. သုရံ ပရိဿာဝေတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ သုရာဇလ္လိကံ. ဗြာဟ္မဏာ နာမ ဓနလုဒ္ဓါတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဣမံ ဝဉ္စေဿာမီ’’တိ. ကံသသတာတိ ကဟာပဏသတာ.
၁၄၄. တဿာတိ ပသာဒဿ. သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမုပါဒါနန္တေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန ကာမုပါဒါနဿ ပဟာနပရိည’’န္တိ. ဧဝရူပေတိ ဤဒိသေ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ ဥပသမသံဝတ္တနိကေ. ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာနံ အပါယေသု အပတနဝသေန ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မေ. သဗ္ဗသော ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယေ. တတ္ထ ဘဝဒုက္ခနိဿရဏာယ သံဝတ္တနေ.
နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပစ္စေကဗောဓိပါရမီနံ ပူရဏေန တတ္ထ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပရိစယေန စ ဘဂဝတိ ပသန္နစိတ္တတာယ စ. ‘‘ဥလူကာ’’တျာဒိဂါထာ ရုက္ခဒေဝတာယ ဘာသိတာ. ကာလုဋ္ဌိတန္တိ သာယနှကာလေ ဒိဝါဝိဟာရတော ဥဋ္ဌိတံ. ဒုဂ္ဂတေသော န ဂစ္ဆတီတိ ဒုဂ္ဂတိံ ဧသော န ဂမိဿတိ. မောရဇိကော မုရဇဝါဒကော. မဟာဘေရိဝါဒကဝတ္ထုအာဒီနိပိ သိတပါတုကရဏံ အာဒိံ ကတွာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.
ပရမတ္ထေတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ. ကိံ ပန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဓမ္မေပိ ပရမတ္ထေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သုဏန္တာနံ. သာမဏေရဝတ္ထူတိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသေယေဝ သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ဟုတွာ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကံ ဥပပန္နသာမဏေရဝတ္ထု.
ခီရောဒနန္တိ ခီရေန သဒ္ဓိံ သမ္မိဿံ ဩဒနံ. တိမ္ဗရုသကန္တိ တိန္ဒုကဖလံ. တိပုသသဒိသာ ဧကာ ဝလ္လိဇာတိ တိမ္ဗရုသံ၊ တဿ ဖလံ တိမ္ဗရုသကန္တိ စ ဝဒန္တိ. ကက္ကာရိကန္တိ ခုဒ္ဒကဧလာဠုကံ. မဟာတိပုသန္တိ စ ဝဒန္တိ. ဝလ္လိပက္ကန္တိ ခုဒ္ဒကတိပုသဝလ္လိယာ ဖလံ. ဟတ္ထပတာပကန္တိ မန္ဒာမုခိ. အမ္ဗကဉ္ဇိကန္တိ အမ္ဗိလကဉ္ဇိကံ. ခဠယာဂုန္တိပိ ဝဒန္တိ. ဒေါဏိနိမ္မဇ္ဇနိန္တိ သတေလံ တိလပိညာကံ. ဝိဓုပနန္တိ စတုရဿဗီဇနိံ. တာလဝဏ္ဋန္တိ တာလပတ္တေဟိ ကတမဏ္ဍလဗီဇနိံ. မောရဟတ္ထန္တိ မောရပိဉ္ဆေဟိ ကတံ မကသဗီဇနိံ.
ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝါတိ ယသ္မာ ဣဓာပိ ယထာဝုတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ကာရဏဘေဒံ ဧကတော ကတွာ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’န္တိအာဒိမာဟ၊ တသ္မာ တတ္ထ အနိယျာနိကသာသနေ ဝုတ္တနယဿ အနုဿရဏဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
၁၄၅. ပရိညန္တိ ပဟာနပရိညံ. တေသံ ပစ္စယံ ဒဿေတုန္တိ ဥပါဒါနာနံ ပရိညာ နာမ ပဟာနပရိညာ. တေသံ အစ္စန္တနိရောဓော အဓိပ္ပေတော၊ သော စ ပစ္စယနိရောဓေန ဟောတီတိ တေသံ ပစ္စယံ မူလကာရဏတော ပဘုတိ ဒဿေတုံ. အယန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ဧတ္ထ ‘‘ဣမေ စာ’’တိအာဒိပါဌေ ‘‘ကိံ နိဒါနာ’’တိအာဒိသမာသပဒါနံ အတ္ထော. သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘တဏှာသမုဒယာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗေသု ပဒေသု. ဣမိနာ ဧဝ စ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန ‘‘ဖဿနိဒါနာ’’တိအာဒီနမ္ပိ ပဒါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမေ အညတိတ္ထိယာ ဥပါဒါနာနမ္ပိ သမုဒယံ န ဇာနန္တိ၊ ကုတော နိရောဓံ၊ တထာဂတော ပန တေသံ တပ္ပစ္စယပစ္စယာနမ္ပိ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနာတိ၊ တသ္မာ – ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော။ပေ။ သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉) ယထာရဒ္ဓသီဟနာဒံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စတ္တာရော ဥပါဒါနာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၄၅) နယေန ဒေသနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဩတာရေန္တော ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ‘‘ယတော စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော အရဟတ္တေန ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ၊ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.
စူဠသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.
၂. မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ
ဝေသာလီနဂရဝဏ္ဏနာ
၁၄၆. အပရာပရန္တိ ပုနပ္ပုနံ. ဝိသာလီဘူတတာယာတိ ဂါဝုတန္တရံ ဂါဝုတန္တရံ ပုထုဘူတတာယ. တတြာတိ တဿံ ဝိသာလီဘူတတာယံ. ဆဍ္ဍိတမတ္တေတိ ဝိဿဋ္ဌမတ္တေ. ဦမိဘယာဒီဟီတိ ဦမိကုမ္ဘီလအာဝဋ္ဋသံသုကာဘယေဟိ. ဥဒကပ္ပဝါဟေနာဂတဿပိ စ ဥသ္မာ န ဝိဂစ္ဆတိ၊ ဥသ္မာ စ နာမ ဤဒိသဿ သဝိညာဏကတာယ ဘဝေယျာတိ ‘‘သိယာ ဂဗ္ဘော’’တိ စိန္တေသိ. တထာ ဟီတိအာဒိ တတ္ထ ကာရဏစိန္တာ. ပုညဝန္တတာယ ဒုဂ္ဂန္ဓံ နာဟောသိ၊ သဥသုမတာယ ပူတိကဘာဝေါ. ဒါရကာနံ ပုညူပနိဿယတော အင်္ဂုဋ္ဌကတော စဿ ခီရံ နိဗ္ဗတ္တိ၊ ခီရဘတ္တဉ္စ လဘိ. စရိမကဘဝေ ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ ဗောဓိသတ္တမာတု ဝိယ ဥဒရစ္ဆဝိယာ အစ္ဆဝိပ္ပသန္နတာယ နိစ္ဆဝိ ဝိယာတိ ကတွာ အာဟ ‘‘နိစ္ဆဝီ အဟေသု’’န္တိ. တေသန္တိ ဒွိန္နံ ဒါရကာနံ. မာတာပိတရောတိ ပေါသကမာတာပိတရော. အဘိသိဉ္စိတွာ ရာဇာနံ အကံသု ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိယာ ဒါယကဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ၊ အသမ္ဘိန္နေ ဧဝ ရာဇကုလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ စ. ကုမာရဿ ပုညာနုဘာဝသဉ္စောဒိတာ ဒေဝတာဓိဂ္ဂဟိတာတိ ကေစိ.
ပုရဿ အပရေတိ ပုရဿ အပရဒိသာယ ဂါဝုတမတ္တေ ဌာနေ ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ သပါကာရမန္ဒိရကေ. အစိရပက္ကန္တောတိ ဧတ္ထ န ဒေသန္တရပက္ကမနံ အဓိပ္ပေတံ၊ အထ ခေါ သာသနတော အပက္ကမနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဗ္ဘမိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ’’တိ. ပရိသတီတိ ပရိသာယံ၊ ဇနသမူဟေတိ အတ္ထော. ဇနသမူဟဂတော ပန ‘‘ပရိသမဇ္ဈေ’’တိ ဝုတ္တော. ဘာဝနာမနသိကာရေန ဝိနာ ပကတိယာဝ မနုဿေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော ဓမ္မောတိ မနုဿဓမ္မော၊ မနုဿတ္တဘာဝါဝဟော ဝါ ဓမ္မော မနုဿဓမ္မော၊ အနုဠာရံ ပရိတ္တကုသလံ. ယံ အသတိပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝတ္တတိ၊ ယဉ္စ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန၊ ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ‘‘အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဗုဒ္ဓေ မမတ္တကာရိနော ဗုဒ္ဓမာမကာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.
ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဒိဝဏ္ဏနာ
အလံ အရိယာယ အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော၊ ရူပါယတနံ ဇာနာတိ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု. သမ္မသနုပဂေ စ ပန ဓမ္မေ လက္ခဏတ္တယဉ္စ တထာ ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ ဝိပဿနာ. နိဗ္ဗာနံ၊ စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓတော ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ မဂ္ဂေါ. ဖလံ ပန နိဗ္ဗာနဝသေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပစ္စဝေက္ခဏာ မဂ္ဂါဓိဂတဿ အတ္ထဿ ပစ္စက္ခတော ဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ၊ သဗ္ဗညုတာ အနာဝရဏတာယ သမန္တစက္ခုတာယ စ ဉာဏဒဿနံ. လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော၊ တသ္မိဉှိ ပဋိသိဒ္ဓေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အသမ္ဘဝေါတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘တဉှိ သော ဘဂဝတော ပဋိသေဓေတီ’’တိ.
သုခုမံ ဓမ္မန္တရံ နာမ ဈာနဝိပဿနာဒိကံ အာစရိယာနုဂ္ဂဟေန ဂဟိတံ နာမ နတ္ထိ. တက္ကပရိယာဟတန္တိ ‘‘ဣတိ ဘဝိဿတိ၊ ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ တံတံဒဿေတဗ္ဗမတ္ထတက္ကနေန ဝိတက္ကနမတ္တေန ပရိတော အာဟတံ ပရိဝတ္တိတံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘တက္ကေတွာ’’တိအာဒိ. လောကိယပညံ အနုဇာနာတိ ဥပနိသိန္နပရိသာယ အနုကူလဓမ္မကထနတောတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘သမဏော ဂေါတမော’’တိအာဒိ. ပဋိဘာတီတိ ပဋိဘာနံ၊ ‘‘ဣတိ ဝက္ခာမီ’’တိ ဧဝံပဝတ္တံ ကထနစိတ္တံ၊ တတော ပဋိဘာနတော ဇာနနံ ပဋိဘာနံ၊ အာဂမာဘာဝတော သယမေဝ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ သယံပဋိဘာနံ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာဿ ဓမ္မေသု ပစ္စက္ခဘာဝံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ. သုဖုသိတန္တိ နိဗ္ဗိဝရံ. အဖုသိတတ္တေ ဟိ သုခေန ဝစီဃောသော န နိစ္ဆရတိ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. ဇိဝှါပိ ထဒ္ဓတာယ သုခေန ဝစီဃောသော န နိစ္ဆရတီတိ အာဟ ‘‘မုဒုကာ ဇိဝှါ’’တိ. ကရဝီကရုတမဉ္ဇုတာယ မဓုရော သရော. ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော၊ ဧလံ ဂဠတီတိ ဧလဂဠာ၊ န ဧလဂဠာ အနေလဂဠာ၊ နိဒ္ဒေါသာ၊ န ရုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗမေတံ ရဉ္ဇနဿေဝ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ဝဒတိ.
ပဉ္စ ဓမ္မာတိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယဘူတာနံ ခန္ဓာဒီနံ ဥဂ္ဂဟဏ-သဝန-ဓာရဏ-ပရိစယ-ယောနိသောမနသိကာရေ သန္ဓာယာဟ. တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဧတ္ထ သမ္မာ-သဒ္ဒေါ ဥဘယတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘သမ္မာ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာ’’တိ. ယော ဟိ သမ္မာ ဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တဿေဝ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယော ဟောတိ. ယော ပန ဝုတ္တနယေန တက္ကရော၊ တဿ နိယျာနံ အတ္ထတော ဓမ္မဿေဝ နိယျာနန္တိ အာဟ ‘‘သော ဓမ္မော။ပေ။ နိယျာတိ ဂစ္ဆတီ’’တိ.
၁၄၇. ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနသီလော. ယသ္မာ ပန သုနက္ခတ္တော ကောဓဝသေန ကုရူရော ဖရုသဝစနော စ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘ကောဓနောတိ စဏ္ဍော ဖရုသော စာ’’တိ. တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထီတိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထိ. တံ ဗုဒ္ဓါ ‘‘မောဃပုရိသော’’တိ ဝဒန္တိ ယထာ တံ သုဒိန္နလာဠုဒါယိအာဒိကေ. ဥပနိဿယေ သတိပိ တသ္မိံ ခဏေ မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ အသတိ ‘‘မောဃပုရိသော’’တိ ဝဒန္တိ ယထာ တံ ဓနိယူပသေနတ္ထေရာဒိကေ. သမုစ္ဆိန္နောပနိဿယေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ယထာ ‘‘မက္ခလိ မောဃပုရိသော မနုဿခိပ္ပံ မညေ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၁) တထာ သုနက္ခတ္တောပီတိ အာဟ ‘‘ဣမဿ ပနာ’’တိအာဒိ. အဿာတိ ဧတေန. ကတ္တရိ ဟိဒံ သာမိဝစနံ. ကောဓေနာတိ ကောဓဟေတုနာ.
ဘဂဝတောတိ သမ္ပဒါနဝစနံ ကုဒ္ဓပဒါပေက္ခာယ. ပုဗ္ဗေတိ ဘိက္ခုကာလေ. သဒ္ဒံ သောတုကာမောတိ သော ကိရ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ တာဝတိံသဘဝနေ ဒေဝတာနံ ရူပံ ပဿန္တော ဩဋ္ဌစလနံ ပဿတိ၊ န ပန သဒ္ဒံ သုဏာတိ၊ တသ္မာ တာသံ သဒ္ဒံ သောတုကာမော အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒံ သောတုကာမော။ပေ။ ပုစ္ဆီ’’တိ. သော စ အတီတေ ဧကံ သီလဝန္တံ ဘိက္ခုံ ကဏ္ဏသက္ခလိယံ ပဟရိတွာ ဗဓိရမကာသိ၊ တသ္မာ ပရိကမ္မံ ကရောန္တောပိ အဘဗ္ဗောဝ ဒိဗ္ဗသောတာဓိဂမာယ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပနိဿယော နတ္ထီတိ ဉတွာ ပရိကမ္မံ န ကထေသီ’’တိ. စိန္တေသီတိ အတ္တနော မိစ္ဆာပရိဝိတက္ကိတေန အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တော စိန္တေသိ.
နိယျာနိကတ္တာဝဗောဓနတော အဘေဒေါပစာရေန ‘‘ဒေသနာဓမ္မော နိယျာနိကော’’တိ ဝုတ္တော. နိယျာနော ဝါ အရိယမဂ္ဂေါ ဗောဓေတဗ္ဗော ဧတဿ အတ္ထီတိ နိယျာနိကော ဒေသနာဓမ္မော. အတ္တနိ အတ္ထိတံ ဒဿေတိ ကိစ္စသိဒ္ဓိဒဿနေန တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋီကတတ္တာ၊ န ပဋိညာမတ္တေန. တထာ ဟိ ယထာပရာဓံ တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ယထာဓမ္မံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပဉ္စ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာယ ဒေဝမနုဿေဟိ ယထာဘိသင်္ခတပဉှာနံ တဒဇ္ဈာသယာနုကူလံ ဌာနသော ဝိဿဇ္ဇနေန စ ဘဂဝတော သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရဘာဝေန သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိညူနံ ပါကဋံ၊ တထာ တတ္ထ တတ္ထ ယမကပါဋိဟာရိယကရဏာဒီသု ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒီနီတိ. တေနာဟ ‘‘မယှဉ္စာ’’တိအာဒိ. အနွေတိ ယထာဂဟိတသင်္ကေတဿ အနုဂမနဝသေန ဧတိ ဇာနာတီတိ အနွယော. တေနာဟ ‘‘အနုဗုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော’’တိ. သင်္ကေတာနုဂမနဉ္စေတ္ထ ‘‘ယထာပရာဓံ တံတံသိက္ခာပဒပညတ္တိယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ယောဇနာ ကတာ၊ ဧဝံ ‘‘ဧဝရူပမ္ပိ နာမ မယှံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏသင်္ခါတံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ’’န္တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဒသဗလဉာဏဝဏ္ဏနာ
၁၄၈. ယဒိပိ အာဒိတော အဘိညာတ္တယဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ စေတောပရိယဉာဏာနန္တရံ ဥပရိ တိဿော အဘိညာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုန္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ အတ္ထတော ပန ဝိဇ္ဇာတ္တယံ ယထာဝုတ္တအဘိညာတ္တယမေဝါတိ ကတွာ ‘‘တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘တာသု ဝုတ္တာသု ဥပရိ ဒသဗလဉာဏံ န ပရိပူရတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ နနု ဣမာနိ ဉာဏာနိ သေသာဘိညာ ဝိယ အတ္တနော ဝိသယဿ အဘိဇာနနဋ္ဌံ ဥပါဒါယ အဘိညာသု ဝတ္တဗ္ဗာနိ၊ အကမ္ပိယဋ္ဌံ ပန ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌဉ္စ ဥပါဒါယ ဗလဉာဏေသု ယထာ သမ္မာသတိအာဒယော ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂေသူတိ? နယိဒမေဝံ. တတ္ထ ဟိ ဓမ္မာနံ ဓမ္မကိစ္စဝိသေသဝိဘာဝနပရာယ ဒေသနာယ ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန သတ္ထု ဂုဏဝိသေသဝိဘာဝနပရာယ ဒေသနာယ တထာ ဝတ္တုံ န သက္ကာ အတ္ထတော အနညတ္တာ၊ ဧကစ္စာနံ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဧဝံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘ကိမိဒံ ဘဂဝါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဂုဏေ ပုနပိ ဂဏှန္တော ဂုဏာဓိကဒဿနံ ကရောတီ’’တိ. တသ္မာ သုဝုတ္တမေတံ ‘‘ဥပရိ ဒသဗလဉာဏံ န ပရိပူရတီ’’တိ.
အညေဟိ အသာဓာရဏာနီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၂၁)၊ နနု စေတာနိ သာဝကာနမ္ပိ ဧကစ္စာနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? ကာမံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ယာဒိသာနိ ပန ဗုဒ္ဓါနံ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏာဒီနိ၊ န တာဒိသာနိ တဒညေသံ ကဒါစိပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနီတိ. တေနာဟ ‘‘တထာဂတဿေဝ ဗလာနီ’’တိ. ဣမမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တလေသံ အပေက္ခိတွာ တဒဘာဝတော အာသယာနုသယဉာဏာဒီသု ဧဝ အသာဓာရဏဂုဏသမညာ နိရုဠှာ. ကာမံ ဉာဏဗလာနံ ဉာဏသမ္ဘာရော ဝိသေသပစ္စယော၊ ပုညသမ္ဘာရောပိ ပန နေသံ ပစ္စယော ဧဝ၊ ဉာဏသမ္ဘာရဿပိ ဝါ ပုညသမ္ဘာရဘာဝတော ‘‘ပုညုဿယသမ္ပတ္တိယာ အာဂတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.
ပကတိဟတ္ထိကုလန္တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂) ဂိရိစရနဒီစရဝနစရာဒိပ္ပဘေဒါ ဂေါစရိယကာလာဝကနာမာ သဗ္ဗာပိ ဗလေန ပါကတိကာ ဟတ္ထိဇာတိ. ဒသန္နံ ပုရိသာနန္တိ ထာမမဇ္ဈိမာနံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ. ဧကဿ တထာဂတဿ ကာယဗလန္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဧကဿာတိ စ တထာ ဟေဋ္ဌာကထာယံ အာဂတတ္တာ ဒေသနာသောတေန ဝုတ္တံ. နာရာယနသင်္ဃာတဗလန္တိ ဧတ္ထ နာရာ ဝုစ္စန္တိ ရသ္မိယော၊ တာ ဗဟူ နာနာဝိဓာ ဣတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ နာရာယနံ၊ ဝဇိရံ၊ တသ္မာ နာရာယနသင်္ဃာတဗလန္တိ ဝဇိရသင်္ဃာတဗလန္တိ အတ္ထော. ဉာဏဗလံ ပန ပါဠိယံ အာဂတမေဝ၊ န ကာယဗလံ ဝိယ အဋ္ဌကထာရုဠှမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘သံယုတ္တကေ အာဂတာနိ တေသတ္တတိ ဉာဏာနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏာနီ’’တိ ဝုတ္တံ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၇၆၀)၊ တတ္ထ ပန နိဒါနဝဂ္ဂေ သတ္တသတ္တတိ အာဂတာနိ စတုစတ္တာရီသဉ္စ၊ တေသတ္တတိ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၇၃ မာတိကာ) သုတမယာဒီနိ အာဂတာနိ ဒိဿန္တိ၊ န သံယုတ္တကေ. အညာနိပီတိ ဧတေန ဉာဏဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ ဧကကာဒိဝသေန ဝုတ္တာနိ၊ အညတ္ထ စ ‘‘ပုဗ္ဗန္တေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၇၆) ဗြဟ္မဇာလာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၃၆) စ ‘‘တယိဒံ တထာဂတော ပဇာနာတိ၊ ဣမာနိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ ဧဝံ ဂဟိတာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနိ အနေကာနိ ဉာဏပ္ပဘေဒါနိ သင်္ဂဏှာတိ. ယာထာဝပဋိဝေဓတော သယဉ္စ အကမ္ပိယံ ပုဂ္ဂလဉ္စ တံသမင်္ဂိံ နေယျေသု အဓိဗလံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန စာ’’တိ.
ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ၊ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၈) သေဋ္ဌံ ဌာနံ. သဗ္ဗညုတပဋိဇာနနဝသေန အဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တိ၊ အဋ္ဌ ဝါ ပရိသာ ဥပသင်္ကမန္တီတိ အာသဘာ၊ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ. ဣဒံ ပနာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ဌာနံ သဗ္ဗညုတမေဝ ဝဒတိ. တိဋ္ဌမာနောဝါတိ အဝဒန္တောပိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၂၂) တိဋ္ဌမာနောဝ ပဋိဇာနာတိ နာမာတိ အတ္ထော. ဥပဂစ္ဆတီတိ အနုဇာနာတိ.
အဋ္ဌသု ပရိသာသူတိ ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ အနေကသတံ ခတ္တိယပရိသံ။ပေ။ တတြ ဝတ မံ ဘယံ ဝါ သာရဇ္ဇံ ဝါ ဩက္ကမိဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ၊ သာရိပုတ္တ၊ န သမနုပဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၁) ဝုတ္တာသု အဋ္ဌသု ပရိသာသု. အဘီတနာဒံ နဒတီတိ ပရတော ဒဿိတဉာဏယောဂေန ဒသဗလောဟန္တိ အဘီတနာဒံ နဒတိ. သီဟနာဒသုတ္တေန ခန္ဓဝဂ္ဂေ (သံ. နိ. ၃.၇၈) အာဂတေန.
‘‘ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) သုတ္တသေသေန သပ္ပုရိသူပဿယာဒီနံ ဖလသမ္ပတ္တိပဝတ္တိ၊ ပုရိမသပ္ပုရိသူပဿယာဒိံ ဥပနိဿာယ ပစ္ဆိမသပ္ပုရိသူပဿယာဒီနံ သမ္ပတ္တိပဝတ္တိ ဝါ ဝုတ္တာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထ စ စက္က-သဒ္ဒဿ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိစက္ကသဏ္ဌာနာ အသနိ ဧဝ အသနိဝိစက္ကံ. ဥရစက္ကာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဏာသမူဟာဒီသုပိ စက္က-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘သံဃဘေဒံ ကရိဿာမ စက္ကဘေဒ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၄၀၉၊ စူဠဝ. ၃၄၃) ဟိ အာဏာ ‘‘စက္က’’န္တိ ဝုတ္တာ၊ ‘‘ဒေဝစက္ကံ အသုရစက္က’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၈) သမူဟောတိ. ပဋိဝေဓနိဋ္ဌတ္တာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ ပဋိဝေဓောတိ ‘‘ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပဋိလဒ္ဓဿပိ ဒေသနာဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ပရဿ ဗုဇ္ဈနမတ္တေန ဟောတီတိ ‘‘အညာတကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိ။ပေ။ ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ပရံ ပန ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ ဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိ တဿေဝ ပဝတ္တိတဿ ဓမ္မစက္ကဿ ဌာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပဝတ္တိတစက္ကဿ စက္ကဝတ္တိနော စက္ကရတနဿ ဌာနံ ဝိယ.
‘‘တိဋ္ဌတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကိံ ဘူမိယံ ပုရိသော ဝိယ? နောတိ အာဟ ‘‘တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာ’’တိ. ဌာနန္တိ စေတ္ထ အတ္တလာဘော ဓရမာနတာ စ၊ န ဂတိနိဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စာ’’တိ. ယတ္ထ ပနေတံ ဒသဗလဉာဏံ ဝိတ္ထာရိတံ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဓမ္မေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.
သမာဒိယန္တီတိ သမာဒါနာနိ၊ တာနိ ပန သမာဒိယိတွာ ကတာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သမာဒိယိတွာ ကတာန’’န္တိ. ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနန္တိ ဧတေန သမာဒါနသဒ္ဒဿ အပုဗ္ဗတ္ထာဘာဝံ ဒဿေတိ မုတ္တဂတသဒ္ဒေ ဂတသဒ္ဒဿ ဝိယ. ဂတီတိ နိရယာဒိဂတိယော. ဥပဓီတိ အတ္တဘာဝေါ. ကာလောတိ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနာရဟကာလော. ပယောဂေါတိ ဝိပါကုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘူတာ ကိရိယာ.
အဂတိဂါမိနိန္တိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ ပဇာနာမိ နိဗ္ဗာနဂါမိဉ္စ မဂ္ဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၃). ဗဟူသုပိ မနုဿေသု ဧကမေဝ ပါဏံ ဃာတေန္တေသု ကာမံ သဗ္ဗေသံ စေတနာ တဿေဝေကဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏာ၊ တံ ပန ကမ္မံ တေသံ နာနာကာရံ. တေသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၁၁) ဟိ ဧကော အာဒရေန ဆန္ဒဇာတော ကရောတိ၊ ဧကော ‘‘ဧဟိ တွမ္ပိ ကရောဟီ’’တိ ပရေဟိ နိပ္ပီဠိတော ကရောတိ၊ ဧကော သမာနစ္ဆန္ဒော ဝိယ ဟုတွာ အပ္ပဋိဗာဟမာနော ဝိစရတိ. တေသု ဧကော တေနေဝ ကမ္မေန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ၊ ဧကော တိရစ္ဆာနယောနိယံ၊ ဧကော ပေတ္တိဝိသယေ. တံ တထာဂတော အာယူဟနက္ခဏေ ဧဝ – ‘‘ဣမိနာ နီဟာရေန အာယူဟိတတ္တာ ဧသ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ ဧသ တိရစ္ဆာနယောနိယံ၊ ဧသ ပေတ္တိဝိသယေ’’တိ ဇာနာတိ. နိရယေ နိဗ္ဗတ္တမာနမ္ပိ – ‘‘ဧသ မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ ဧသ ဥဿဒနိရယေ’’တိ ဇာနာတိ. တိရစ္ဆာနယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တမာနမ္ပိ – ‘‘ဧသ အပါဒကော ဘဝိဿတိ၊ ဧသ ဒွိပါဒကော၊ ဧသ စတုပ္ပဒေါ၊ ဧသ ဗဟုပ္ပဒေါ’’တိ ဇာနာတိ. ပေတ္တိဝိသယေ နိဗ္ဗတ္တမာနမ္ပိ – ‘‘ဧသ နိဇ္ဈာမတဏှိကော ဘဝိဿတိ၊ ဧသ ခုပ္ပိပါသိကော၊ ဧသ ပရဒတ္တူပဇီဝီ’’တိ ဇာနာတိ. တေသု စ ကမ္မေသု – ‘‘ဣဒံ ကမ္မံ ပဋိသန္ဓိမာကဍ္ဎိဿတိ၊ ဣဒံ အညေန ဒိန္နာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဥပဓိဝေပက္ကံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဇာနာတိ.
တထာ သကလဂါမဝါသိကေသု ဧကတော ပိဏ္ဍပါတံ ဒဒမာနေသု ကာမံ သဗ္ဗေသမ္ပိ စေတနာ ပိဏ္ဍပါတာရမ္မဏာဝ၊ တံ ပန ကမ္မံ တေသံ နာနာကာရံ. တေသု ဟိ ဧကော အာဒရေန ကရောတီတိ သေသံ ပုရိမသဒိသံ၊ တသ္မာ တေသု ကေစိ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ၊ ကေစိ မနုဿလောကေ၊ တံ တထာဂတော အာယူဟနက္ခဏေယေဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဣမိနာ နီဟာရေန အာယူဟိတတ္တာ ဧသ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ ဧသ ဒေဝလောကေ၊ တတ္ထာပိ ဧသ ခတ္တိယကုလေ၊ ဧသ ဗြာဟ္မဏကုလေ၊ ဧသ ဝေဿကုလေ၊ ဧသ သုဒ္ဒကုလေ၊ ဧသ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီသု၊ ဧသ နိမ္မာနရတီသု၊ ဧသ တုသိတေသု၊ ဧသ ယာမေသု၊ ဧသ တာဝတိံသေသု၊ ဧသ စာတုမဟာရာဇိကေသု၊ ဧသ ဘုမ္မဒေဝေသူ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဟီနပဏီတသုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏအပ္ပပရိဝါရမဟာပရိဝါရတာဒိဘေဒံ တံ တံ ဝိသေသံ အာယူဟနက္ခဏေယေဝ ဇာနာတိ.
တထာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေန္တေသုယေဝ – ‘‘ဣမိနာ နီဟာရေန ဧသ ကိဉ္စိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ခိဿတိ၊ ဧသ မဟာဘူတမတ္တမေဝ ဝဝတ္ထပေဿတိ၊ ဧသ ရူပပရိဂ္ဂဟေယေဝ ဌဿတိ၊ ဧသ အရူပပရိဂ္ဂဟေယေဝ၊ ဧသ နာမရူပပရိဂ္ဂဟေယေဝ၊ ဧသ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ဧဝ၊ ဧသ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာယ ဧဝ၊ ဧသ ပဌမဖလေယေဝ၊ ဧသ ဒုတိယဖလေ ဧဝ၊ ဧသ တတိယဖလေ ဧဝ၊ ဧသ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ ဇာနာတိ. ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောန္တေသုပိ – ‘‘ဣမဿ ပရိကမ္မမတ္တမေဝ ဘဝိဿတိ၊ ဧသ နိမိတ္တံ ဥပ္ပါဒေဿတိ၊ ဧသ အပ္ပနံ ဧဝ ပါပုဏိဿတိ၊ ဧသ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဇာနာတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမဿ စေတနာ’’တိအာဒိ.
ကာမနတော၊ ကာမေတဗ္ဗတော၊ ကာမပဋိသံယုတ္တတော စ ကာမော ဓာတု ကာမဓာတု. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗျာပါဒဓာတု-ရူပဓာတု-အာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဝိလက္ခဏတာယာတိ ဝိသဒိသသဘာဝတာယ. ခန္ဓာယတနဓာတုလောကန္တိ အနေကဓာတုံ နာနာဓာတုံ ခန္ဓလောကံ အာယတနလောကံ ဓာတုလောကံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ယောဇနာ. ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော နာမ။ပေ။ အယံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော နာမ. တေသုပိ ဧကဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော၊ ဧကာဒသဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော (ဝိဘ. ၃၃). ဧကဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော၊ ဗဟုဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော (ဝိဘ. ၃၄-၆၁). ဧကဝိဓေန သညာက္ခန္ဓော၊ ဗဟုဝိဓေန သညာက္ခန္ဓော (ဝိဘ. ၆၂-၉၁). ဧကဝိဓေန သင်္ခါရက္ခန္ဓော၊ ဗဟုဝိဓေန သင်္ခါရက္ခန္ဓော (ဝိဘ. ၉၂-၁၂၀). ဧကဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော၊ ဗဟုဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဝိဘ. ၁၂၁-၁၄၉) ဧဝံ တာဝ ခန္ဓလောကဿ၊ ‘‘ဣဒံ စက္ခာယတနံ နာမ။ပေ။ ဣဒံ ဓမ္မာယတနံ နာမ. တတ္ထ ဒသာယတနာ ကာမာဝစရာ၊ ဒွေ စာတုဘူမကာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၅၆-၁၇၁) အာယတနလောကဿ၊ ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမ။ပေ။ အယံ မနောဝိညာဏဓာတု နာမ၊ တတ္ထ သောဠသ ဓာတုယော ကာမာဝစရာ၊ ဒွေ စာတုဘူမကာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၇၂-၁၈၈) ဓာတုလောကဿ အနေကသဘာဝံ နာနာသဘာဝဉ္စ ပဇာနာတိ. န ကေဝလံ ဥပါဒိန္နကသင်္ခါရလောကဿေဝ၊ အထ ခေါ အနုပါဒိန္နကသင်္ခါရလောကဿပိ – ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမဿ ရုက္ခဿ ခန္ဓော သေတော၊ ဣမဿ ကာဠော၊ ဣမဿ မဋ္ဌော၊ ဣမဿ သကဏ္ဋကော၊ ဣမဿ ဗဟလတ္တစော၊ ဣမဿ တနုတ္တစော၊ ဣမဿ ပတ္တံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဧဝရူပံ၊ ဣမဿ ပုပ္ဖံ နီလံ ပီတံ လောဟိတံ ဩဒါတံ သုဂန္ဓံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ၊ ဣမဿ ဖလံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တံ ဒီဃံ ရဿံ ဝဋ္ဋံ သုသဏ္ဌာနံ ဒုဿဏ္ဌာနံ မုဒုကံ ဖရုသံ သုဂန္ဓံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ မဓုရံ တိတ္တကံ ကဋုကံ အမ္ဗိလံ ကသာဝံ၊ ဣမဿ ကဏ္ဋကော တိခိဏော ကုဏ္ဌော ဥဇုကော ကုဋိလော တမ္ဗော ကာဠော ဩဒါတော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပဇာနာတိ. သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါဒီနံ ဧဝ ဟိ ဧတံ ဗလံ၊ န အညေသံ.
နာနာဓိမုတ္တိကတန္တိ နာနာအဇ္ဈာသယတံ. အဓိမုတ္တိ နာမ အဇ္ဈာသယဓာတု အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ. သော ပန ဟီနပဏီတတာသာမညေန ပါဠိယံ ဒွိဓာဝ ဝုတ္တောပိ ဟီနပဏီတာဒိဘေဒေန အနေကဝိဓောတိ အာဟ ‘‘ဟီနာဒီဟိ အဓိမုတ္တီဟိ နာနာဓိမုတ္တိကဘာဝ’’န္တိ. တတ္ထ တတ္ထ ယေ ယေ သတ္တာ ယံယံအဓိမုတ္တိကာ၊ တေ တေ တံတဒဓိမုတ္တိကေ ဧဝ သေဝန္တိ ဘဇန္တိ ပယိရုပါသန္တိ ဓာတုသဘာဂတော. ယထာ ဂူထာဒီနံ ဓာတုသဘာဝေါ ဧသော၊ ယံ ဂူထာဒီဟိ ဧဝ သံသန္ဒန္တိ သမေန္တိ၊ ဧဝံ (ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဿေဝေသ သဘာဝေါ၊ ယံ) (ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၁၃) ဟီနဇ္ဈာသယာ ဒုဿီလာဒီဟိ ဧဝ သံသန္ဒန္တိ သမေန္တိ၊ သမ္ပန္နသီလာဒယော စ သမ္ပန္နသီလာဒီဟေဝ. တံ နေသံ နာနာဓိမုတ္တိကတံ ဘဂဝါ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ.
ဝုဒ္ဓိဉ္စ ဟာနိဉ္စာတိ ပစ္စယဝိသေသေန သာမတ္ထိယတော အဓိကတံ အနဓိကတဉ္စ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၈၁၄၊ ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃) ‘‘အာသယံ ဇာနာတိ အနုသယံ ဇာနာတီ’’တိ အာသယာဒိဇာနနံ ကသ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ? အာသယဇာနနာဒိနာ ယေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ပရောပရေဟိ သတ္တာ ကလျာဏပါပါသယာဒိကာ ဟောန္တိ၊ တေသံ ဇာနနဿ ဝိဘာဝနတော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယဉာဏာနံ ဝိသုံ အသာဓာရဏတာ၊ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တနာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏာနံ ဝိသုံ ဗလတာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. တတ္ထ အာသယန္တိ ယတ္ထ သတ္တာ နိဝသန္တိ၊ တံ တေသံ နိဝါသဋ္ဌာနံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝါ ယထာဘူတဉာဏံ ဝါ အာသယော.အနုသယော အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂတော ကိလေသော. တံ ပန ဘဂဝါ သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနန္တော တေသံ တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ၊ ဝိပဿနာမဂ္ဂဉာဏာနဉ္စ အပ္ပဝတ္တိက္ခဏေပိ ဇာနာတိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ –
‘‘ကာမံ သေဝန္တံယေဝ ဘဂဝါ ဇာနာတိ ‘အယံ ပုဂ္ဂလော ကာမဂရုကော ကာမာသယော ကာမာဓိမုတ္တော’တိ. ကာမံ သေဝန္တညေဝ ဇာနာတိ ‘အယံ ပုဂ္ဂလော နေက္ခမ္မဂရုကော နေက္ခမ္မာသယော နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော’တိ. နေက္ခမ္မံ သေဝန္တညေဝ ဇာနာတိ. ဗျာပါဒံ၊ အဗျာပါဒံ၊ ထိနမိဒ္ဓံ၊ အာလောကသညံ သေဝန္တံယေဝ ဇာနာတိ ‘အယံ ပုဂ္ဂလော ထိနမိဒ္ဓဂရုကော ထိနမိဒ္ဓါသယော ထိနမိဒ္ဓါဓိမုတ္တော’တိ’’ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၃).
ပဌမာဒီနံ စတုန္နံ ဈာနာနန္တိ ရူပါဝစရာနံ ပဌမာဒီနံ ပစ္စနီကဈာပနဋ္ဌေန အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဋ္ဌေန စ ဈာနာနံ. စတုက္ကနယေန ဟေတံ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနန္တိ ဧတ္ထ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုစ္စနတော အာရမ္မဏေ စ အဓိမုစ္စနတော ဝိမောက္ခာ နာမ၊ အဋ္ဌမော ပန သဗ္ဗသော သညာဝေဒယိတေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အပဂမဝိမောက္ခော နာမ. စတုက္ကနယပဉ္စကနယေသု ပဌမဈာနသမာဓိ သဝိတက္ကသဝိစာရော နာမ၊ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော၊ နယဒွယေပိ ဥပရိ တီသု ဈာနေသု သမာဓိ အဝိတက္ကအဝိစာရော၊ သမာပတ္တီသု ပဋိပါဋိယာ အဋ္ဌန္နံ သမာဓီတိပိ နာမံ၊ သမာပတ္တီတိပိ စိတ္တေကဂ္ဂတာသဗ္ဘာဝတော၊ နိရောဓသမာပတ္တိယာ တဒဘာဝတော န သမာဓီတိ နာမံ. ဟာနဘာဂိယဓမ္မန္တိ အပ္ပဂုဏေဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ သညာမနသိကာရာနံ ကာမာဒိအနုပက္ခန္ဒနံ. ဝိသေသဘာဂိယဓမ္မန္တိ ပဂုဏေဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ သညာမနသိကာရာနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိပက္ခန္ဒနံ. ဣတိ သညာမနသိကာရာနံ ကာမာဒိဒုတိယဇ္ဈာနာဒိပက္ခန္ဒနာနိ ဟာနဘာဂိယဝိသေသဘာဂိယဓမ္မာတိ ဒဿိတာနိ၊ တေဟိ ပန ဈာနာနံ တံသဘာဝတာ ဓမ္မ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. ဝေါဒါနန္တိ ပဂုဏတာသင်္ခါတံ ဝေါဒါနံ. တဉှိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမဿ ပစ္စယတ္တာ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယေ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၁၀.၂၁) ပန ‘‘နိရောဓတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ပါဠိ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမာယ ပါဠိယာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ. ယော သမာပတ္တိလာဘီ သမာနော ဧဝ ‘‘န လဘာမဟ’’န္တိ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ သမာနံ ဧဝ ‘‘န ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ သညီ ဟောတိ၊ သော သမ္ပတ္တိံယေဝ သမာနံ ‘‘ဝိပတ္တီ’’တိ ပစ္စေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.
၁၄၉. အပ္ပနန္တိ နိဂမနံ. န တထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယထာ ပရဝါဒိနာ ဝုတ္တံ၊ တထာ န ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သကသကကိစ္စမေဝ ဇာနာတီတိ ဌာနာဋ္ဌာနဇာနနာဒိံ သကံ သကံယေဝ ကိစ္စံ ကာတုံ ဇာနာတိ၊ ယထာသကမေဝ ဝိသယံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. တမ္ပီတိ တေဟိ ဒသဗလဉာဏေဟိ ဇာနိတဗ္ဗမ္ပိ. ကမ္မန္တရဝိပါကန္တရမေဝါတိ ကမ္မန္တရဿဝိပါကန္တရမေဝ ဇာနာတိ၊ စေတနာစေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါဘူတေ ကမ္မန္တိ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝါ’’တိ. ဓာတုနာနတ္တဉ္စ ဓာတုနာနတ္တကာရဏဉ္စ ဓာတုနာနတ္တကာရဏန္တိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဉှိ ဉာဏံ တဒုဘယမ္ပိ ဇာနာတိ၊ ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၁၂) တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ. သစ္စပရိစ္ဆေဒမေဝါတိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန သစ္စာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒနမေဝ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အဋ္ဌမနဝမဗလာနိ ဝိယ တံသဒိသံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိယ ဝိကုဗ္ဗိတုံ. ဧတေနဿ ဗလသဒိသတဉ္စ နိဝါရေတိ. ဈာနာဒိဉာဏံ ဝိယ ဝါ အပ္ပေတုံ ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ. ယဒိပိ ဟိ ‘‘ဈာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏံ သတ္တမဗလ’’န္တိ တဿ သဝိတက္ကသဝိစာရတာ ဝုတ္တာ၊ တထာပိ ‘‘ဈာနာဒီဟိ ဝိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထီ’’တိ ဈာနာဒိသဟဂတံ ဉာဏံ တဒန္တောဂဓံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဈာနာဒိကိစ္စံ ဝိယ န သဗ္ဗံ ဗလကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ကဿစိ ဗလဿ ဈာနဣဒ္ဓိဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ကိစ္စဝိသေသဝသေနပိ ဒသဗလဉာဏသဗ္ဗညုတညာဏာနံ ဝိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိတက္ကတ္တိကဘူမန္တရဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပါဋိယာတိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဋိပါဋိယာ.
အနုပဒဝဏ္ဏနံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကိလေသာဝရဏံ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ကိလေသာဝရဏဿ အဘာဝေါ အာသဝက္ခယာဓိဂမဿ ဌာနံ၊ တဗ္ဘာဝေါ အဋ္ဌာနံ၊ အနဓိဂမဿ ပန တဒုဘယံ ယထာက္ကမံ အဋ္ဌာနဉ္စ ဌာနဉ္စာတိ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘လောကိယ။ပေ။ ဒဿနတော စာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ လောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဌိတိ အာသဝက္ခယာဓိဂမဿ ဌာနံ ကိလေသာဝရဏာဘာဝဿ ကာရဏတ္တာ. သာ ဟိ တသ္မိံ သတိ န ဟောတိ၊ အသတိ စ ဟောတိ. ဧတေန တဿာ အဋ္ဌိတိယာ တဿ အဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ ဧဝ. နေသံ ဝေနေယျသတ္တာနံ. ဓာတုဝေမတ္တဒဿနတောတိ ကာမဓာတုအာဒီနံ ပဝတ္တိဘေဒဒဿနတော. ယဒဂ္ဂေန ဓာတုဝေမတ္တံ ဇာနာတိ၊ တဒဂ္ဂေန စရိယာဝိသေသမ္ပိ ဇာနာတိ. ဓာတုဝေမတ္တဒဿနတောတိ ဝါ ဓမ္မဓာတုဝေမတ္တဒဿနတော. သဗ္ဗာပိ ဟိ စရိယာ ဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နာ ဧဝါတိ. ပယောဂံ အနာဒိယိတွာပိ သန္တတိမဟာမတ္တာဒီနံ (ဓ. ပ. ၁၄၂) ဝိယ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာနုဘာဝတော ပတ္တဗ္ဗေနာတိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ပရဿ ဟဒယဝတ္ထုသန္နိဿယလောဟိတဝဏ္ဏဒဿနမုခေန တဒါ ပဝတ္တမာနစိတ္တဇာနနတ္ထံ ပရိကမ္မကရဏံ နာမ သာဝကာနံ၊ တဉ္စ ခေါ အာဒိကမ္မိကာနံ၊ ယတော ဒိဗ္ဗစက္ခုအာနုဘာဝတော စေတောပရိယဉာဏဿ ပတ္တဗ္ဗတာ သိယာ၊ ဗုဒ္ဓါနံ ပန ယဒိပိ အာသဝက္ခယဉာဏာဓိဂမတော ပဂေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဓိဂမော၊ တထာပိ တထာ ပရိကမ္မကရဏံ နတ္ထိ ဝိဇ္ဇာတ္တယသိဒ္ဓိယာ သိဇ္ဈနတော. သေသာဘိညာတ္တယေ စေတောပရိယဉာဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဓိဂမေန ပတ္တန္တိ စ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
ပုန ဧဝရူပိံ ဝါစံ န ဝက္ခာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေန္တော တံ ဝါစံ ပဇဟတိ နာမ. ဝါစာယ ပန သော အတ္ထော ပါကဋော ဟောတီတိ ‘‘ဝဒန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိံ န ဂဏှိဿာမီတိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟပဋိက္ခေပေါ. ဒိဋ္ဌိယာ အနုပ္ပါဒနံ ပဇဟနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပဇဟန္တော’’တိ. သော အရိယူပဝါဒီ နိရယေ ဌပိတောယေဝ၊ နာဿ နိရယူပပတ္တိယာ ကောစိ ဝိဗန္ဓော ဧကံသိကော အယမတ္ထောတိ အဓိပ္ပါယော.
အဿာတိ ဧကံသိကဘာဝဿ. သိက္ခာဟိ သီလသမာဓိပညာဟိ၊ တဒတ္ထာယ ဝိပဿနာယ စ ဝိနာ အညာရာဓနဿ အသမ္ဘဝတော ‘‘လောကိယလောကုတ္တရာ သီလသမာဓိပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ပုန အာသန္နတရေ သီလာဒိကေ ဒဿေန္တော ‘‘လောကုတ္တရဝသေနေဝ ဝိနိဝတ္တေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟ၊ တသ္မာ အဂ္ဂမဂ္ဂပရိယာပန္နာ သီလာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌဿ ဟိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဧကံသိကာ အညာရာဓနာ၊ ဣတရေသံ အနေကံသိကာတိ. သမ္ပဇ္ဇနံ သမ္ပဒါ၊ နိပ္ဖတ္တီတိ အတ္ထော၊ တသ္မာ ဧဝံသမ္ပဒန္တိ ဧဝံအဝိရဇ္ဈနကနိပ္ဖတ္တိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမမ္ပိ ကာရဏ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ကာရဏန္တိ ယုတ္တိ. တတြာယံ ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏာ ‘‘နိရယူပဂေါ အရိယူပဝါဒီ တဒါဒါယဿ အဝိဇ္ဇမာနတော သေယျထာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယာ’’တိအာဒိဝစနေန တဒါဒါယဿ အပ္ပဟာနေန စ အရိယူပဝါဒေါ အန္တရာယိကော အနတ္ထာဝဟော စ၊ ပဟာနေန ပန အစ္စယံ ဒေသေတွာ ခမာပနေန အနန္တရာယိကော အတ္ထာဝဟော စ ယထာ တံ ဝုဋ္ဌိတာ ဒေသိတာ စ အာပတ္တီတိ ဒဿေတိ.
ဒသဗလဉာဏဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏဝဏ္ဏနာ
၁၅၀. ဗျာမောဟဘယဝသေန (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၈) သရဏပရိယေသနံ သာရဇ္ဇနံ သာရဒေါ၊ ဗျာမောဟဘယံ၊ ဝိဂတော သာရဒေါ ဧတဿာတိ ဝိသာရဒေါ၊ တဿ ဘာဝေါ ဝေသာရဇ္ဇံ. တံ ပန ဉာဏသမ္ပဒံ ပဟာနသမ္ပဒံ ဒေသနာဝိသေသသမ္ပဒံ ခေမံ နိဿာယ ပဝတ္တံ စတုဗ္ဗိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တေနာဟ ‘‘စတူသု ဌာနေသူ’’တိအာဒိ. ဒဿိတဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တဓမ္မေသု. ဝစနမတ္တမေဝ ဟိ တေသံ၊ န ပန ဒဿနံ တာဒိသဿေဝ ဓမ္မဿ အဘာဝတော. ဘဂဝတာ ဧဝ ဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ပရဿ ဝစနဝသေန ဒဿိတဓမ္မေသု. ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၁၈) ဝိယ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုနာ’’တိ. ဟေတူတိ စ ဥပပတ္တိသာဓနဟေတု ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ကာရကော သမ္ပာပကော စ. အပ္ပမာဏန္တိ အနိဒဿနံ. နိဒဿနဉှိ အနွယတော ဗျတိရေကတော ပမာဏင်္ဂတာယ ‘‘ပမာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နိမိတ္တန္တိ စောဒနာယ ကာရဏံ. တတ္ထ စောဒကော စောဒနံ ကရောတီတိ ကာရဏံ၊ ဓမ္မော စောဒနံ ကရောတိ ဧတေနာတိ ကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလောပီ’’တိအာဒိ. ခေမန္တိ ကေနစိ အပ္ပဋိဗန္ဓိယဘာဝေန အနုပဒ္ဒုတတံ.
အန္တရာယော ဧတေသံ အတ္ထိ၊ အန္တရာယေဝါ ယုတ္တာတိ အန္တရာယိကာ. ဧဝံဘူတာ ပန တေ ယသ္မာ အန္တရာယကရာ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ’’တိ. အသဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမော န တထာ သာဝဇ္ဇောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ’’တိ. သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာတိအာဒိ နိဒဿနမတ္တံ ဣတရေသမ္ပိ စတုန္နံ ‘‘အန္တရာယိကာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ တဗ္ဘာဝေ ဗျဘိစာရာဘာဝတော. ဣဓ ပန မေထုနဓမ္မော အဓိပ္ပေတောတိ ဣဒံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တံ အရိဋ္ဌသိက္ခာပဒံ (ပါစိ. ၄၁၇-၄၂၂) ဝိယ. ယသ္မာ တင်္ခဏမ္ပိ ကာမေသု (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၈) အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဝိရတ္တော (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၈) ဟောတိ စေ၊ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ၊ န ကာမေသု အာသတ္တော၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုနံ။ပေ။ အန္တရာယော ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ ယဿ ကဿစီတိ န ကေဝလံ ပဗ္ဗဇိတဿေဝ၊ အထ ခေါ ယဿ ကဿစိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုနမနုယုတ္တဿ၊ မုဿတေဝါပိ သာသန’’န္တိ. တသ္မိံ အနိယျာနိကဓမ္မေတိ တသ္မိံ ပရေန ပရိကပ္ပိတအနိယျာနိကဓမ္မနိမိတ္တံ. နိမိတ္တတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ကမ္မသံယောဂေ ဘုမ္မံ.
စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
အဋ္ဌပရိသဝဏ္ဏနာ
၁၅၁. ပုရိသဿ သူရတရဘာဝေါ နာမ သင်္ဂါမေ ပါကဋော ဟောတိ၊ န ဂေဟေ နိသိန္နကာလေ၊ ဧဝံ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏဿ အာနုဘာဝေါ ပဏ္ဍိတပရိသာသု ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝေသာရဇ္ဇဉာဏဿ ဗလဒဿနတ္ထ’’န္တိ အာဟ. သန္နိပတိတွာ နိသိန္နဋ္ဌာနန္တိ ဌာနသီသေန သန္နိပတိတခတ္တိယပရိသမေဝ ဒဿေတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ အတိဒေသေန အာဝိဘာဝိတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘မာရကာယိကာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ သဒိသတ္ထဝိသယတ္တာ အတိဒေသဿ. ယထာ ဟိ ခတ္တိယာနံ သမူဟော ခတ္တိယပရိသာတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ၊ န ဧဝံ ‘‘မာရပရိသာ’’တိ ဧတ္ထ၊ မာရဿ ပရိသာတိ ပန မာရပရိသာတိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘မာရကာယိကာနံ။ပေ။ န မာရာန’’န္တိ. မာရကာယိကာနန္တိ မာရပက္ခိယာနံ. ဥဂ္ဂဋ္ဌာနဒဿနဝသေနာတိ သာရဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌာနဒဿနဝသေန၊ ဧဝံ ဥဂ္ဂါ ခတ္တိယာ အတ္တနော ပုညတေဇေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ဗြာဟ္မဏာ တီသု ဝေဒေသူတိ ဣဒံ ဣတရေသံ အဝိသယဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ဝေဒေ သဇ္ဈာယန္တာပိ ဟိ ခတ္တိယာ ဝေဿာ စ တဒတ္ထဝိစာရဏာယ ယေဘုယျေန အသမတ္ထာ ဧဝါတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယာမာဒိပရိသာ န ဂဟိတာတိ? ဘုသံ ကာမာဘိဂိဒ္ဓတာယ ယောနိသောမနသိကာရဝိရဟတော. ယာမာဒယော ဟိ ဥဠာရုဠာရေ ကာမေ ပဋိသေဝန္တာ တတ္ထာဘိဂိဒ္ဓတာယ ဓမ္မဿဝနာယ သဘာဝေန စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပါဒေန္တိ၊ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပန ဗုဒ္ဓါနဉ္စ အာနုဘာဝေန အာကဍ္ဎိယမာနာ ကဒါစိ တေသံ ပယိရုပါသနာဒီနိ ကရောန္တိ တာဒိသေ မဟာသမယေ. တေနေဝ ဟိ ဝိမာနဝတ္ထုဒေသနာပိ တန္နိမိတ္တာ ဗဟုလာ နာဟောသိ. မနုဿာနံ ဝသေနာယံ ကတာ.
ပရစက္ကဝါဠေသု စ မနုဿာနံ ဝိသေသာဓိဂမော နတ္ထီတိ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကိံ ပန ဘဂဝါ အညာနိ စက္ကဝါဠာနိပိ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ဣတရော ယဒိပိ တေသံ အရိယဓမ္မာဓိဂမော နတ္ထိ၊ ဝါသနာယ ပန တတ္ထ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အာမဂစ္ဆတီ’’တိ အာဟ. ကေယူရံ နာနာဝိဓရတနပရိသိဗ္ဗိတသုဝဏ္ဏဇာလဝိနဒ္ဓံ ဘုဇာဘရဏံ. အင်္ဂဒံ နာနာဂန္ဓဂန္ဓိတံ၊ ကေဝလံ ဝါ သုဝဏ္ဏမယံ ဗာဟုဝလယံ. ဆိန္နဿရာတိ ဒွိဓာဘူတဿရာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၇၂) ဂဂ္ဂရဿရာတိ ဂဂ္ဂရိကာယ ဝိယ ဂဂ္ဂရာယမာနခရဿရာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၇၂၊ အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၆၉). ဘာသန္တရန္တိ တေသံ ဘာသံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၇၂၊ အ. နိ. ဋီ. ၃.၈.၆၉) သန္ဓာယာဟ. ‘‘ဝီမံသာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
သင်္ဂမ္မာတိ သမာဂန္တွာ. အာဒိတော လာပေါ အာလာပေါ၊ ဝစနပဋိဝစနဝသေန သမံ လာပေါ သလ္လာပေါ. သမ္မာ၊ သမညာ ဝါ ကထာ သံကထာ၊ သံကထာဝ သာကစ္ဆာ.
အဋ္ဌပရိသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
စတုယောနိဝဏ္ဏနာ
၁၅၂. ယဝန္တိ တာယ သတ္တာ အမိဿိတာပိ သမာနဇာတိတာယ မိဿိတာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ယောနိ. သာ ပန အတ္ထတော အဏ္ဍာဒိဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝိသိဋ္ဌော ခန္ဓာနံ ဘာဂသော ပဝတ္တိဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနိ နာမာ’’တိ. အဏ္ဍေ ဇာတာတိ ပဌမာယ ဇာတိယာ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဒုတိယာယ ပန အဏ္ဍတော၊ အဏ္ဍေ ဝါ ဘိဇ္ဇမာနေ ဇာတာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇ ဇာယန္တီ’’တိ. ဝိနာတိ ဧတေဟိ အဏ္ဍာဒီဟိ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ ဝိနာ. ဥပ္ပတိတွာ ဝိယာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ပတိတွာ ဝိယ. ဗာဟိရပစ္စယနိရပေက္ခတ္တာယေဝ ဝါ ဥပပတနေ သာဓုကာရိနော ဥပပါတိကာ၊ တေ ဧဝ ဣဓ ဩပပါတိကာတိ ဝုတ္တာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဗ္ဘမလေ နိဗ္ဗတ္တမဟာပဒုမကုမာရာဒီနံ သင်္ဂဟော. နိဇ္ဈာမတဏှိကပေတာနံ နိစ္စံ ဒုက္ခာတုရတာယ ကာမသေဝနာ နတ္ထိ၊ တသ္မာ တေ ဂဗ္ဘသေယျကာ န ဟောန္တိ၊ ဇာလဝန္တတာယ န တာသံ ကုစ္ဆိယံ ဂဗ္ဘော သဏ္ဌာတိ၊ တသ္မာ တေ ဩပပါတိကာယေဝ သံသေဒဇတ္တာယပိ အသမ္ဘဝတော. နေရယိကာ ဝိယာတိ နိဒဿနာပဒေသေန တေသမ္ပိ ဩပပါတိကတ္တံ ဒီပေတိ. အဝသေသာတိ နိဇ္ဈာမတဏှိကနေရယိကေ ဌပေတွာ အဝသေသာ ဝိနိပါတိကာ. ယက္ခာနံ စာတုမဟာရာဇိကတာယ ဩပပါတိကဘာဝေ ဧဝ အာပန္နေ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ဧဝံ ယက္ခာပီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ တေ န ဘုမ္မဒေဝါ န စ ဝိနိပါတိကာတိ.
စတုယောနိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ပဉ္စဂတိဝဏ္ဏနာ
၁၅၃. ဂန္တဗ္ဗာတိ ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ကမ္မဘဝေါ ပရမတ္ထတော အသတိပိ ကာရကေ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ သိဒ္ဓေါ တံသမင်္ဂိနာ သန္တာနလက္ခဏေန သတ္တေန ကတောတိ ဝေါဟရီယတိ၊ တထာ ဥပပတ္တိဘဝလက္ခဏာ ဂတိယော ပရမတ္ထတော အသတိပိ ဂမကေ တံတံကမ္မဝသေန ယေသံ တာနိ ကမ္မာနိ၊ တေဟိ ဂန္တဗ္ဗာတိ ဝေါဟရီယန္တီတိ. ဧဝံ သဒ္ဒတ္ထတော ဂတိံ ဒဿေတွာ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယေသု နိရယာဒိဘေဒေသု ဥပပတ္တိဘဝေသု ဂတိ-သဒ္ဒေါ နိရူဠှော၊ တတော အညတ္ထာပိ ဂတိသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ တံ ဧကေန ဂတိ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ အာဟ ‘‘ဂတိဂတီ’’တိ ယထာ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ၊ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇) ရူပရူပ’’န္တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၄၉) စ. ဥပ္ပါဒါဝတ္ထာယ ဂမနံ ဥပဂမနန္တိ ‘‘နိဗ္ဗတ္တိဂတီ’’တိ ဝုတ္တာ. ဂတိန္တိ စိတ္တဂတိံ. တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈာသယဂတိ နာမာ’’တိ၊ အဇ္ဈာသယပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. တဒဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၅၀၃) ပန ‘‘ဂတိန္တိ နိပ္ဖတ္တိ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဗြဟ္မနိမန္တနသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၅၀၃) ဟိ အယံ ပါဠီတိ. ဇုတိန္တိ အာနုဘာဝံ. ဝိဘဝေါတိ ဝိနာသော. သော ဟိ ဝိဂမောတိ အတ္ထေန ဂတိ. တေနေဝ နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီတိ (ပရိ. ၃၃၉) အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတိ ဝိဂမော ဝိဘဝေါတိ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ဒွေယေဝ ဂတိယောတိ ဒွေဝ နိပ္ဖတ္တိယောတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အယံ နိပ္ဖတ္တိဂတိ နာမာ’’တိ.
ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဗြူဟေန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အယော၊ သုခံ. နတ္ထိ ဧတ္ထ အယောတိ နိရယော. တတော ဧဝ ရမိတဗ္ဗံ အဿာဒေတဗ္ဗံ တတ္ထ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘နိရတိအတ္ထေန နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယော’’တိ. တိရိယံ အဉ္စိတာတိ ဒေဝမနုဿာဒယော ဝိယ ဥဒ္ဓံ ဒီဃာ အဟုတွာ တိရိယံ ဒီဃာဘိ အတ္ထော. ပကဋ္ဌတော သုခတော အယနံ အပဂမော ပေစ္စဘာဝေါ၊ တံ ပေစ္စဘာဝံ ပတ္တာနံ ဝိသယောတိ ပေတယောနိမေဝ ဝဒတိ. မနသော ဥဿန္နတ္တာတိ သတိသူရဘာဝဗြဟ္မစရိယယောဂျတာဒိဂုဏဝသေန ဥပစိတမာနသတာယ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏစိတ္တတာယာတိ အတ္တော. အယံ ပနတ္ထော နိပ္ပရိယာယတော ဇမ္ဗုဒီပဝါသီဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာဟ – ‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပိကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ. ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁). တေဟိ ပန သမာနရူပါဒိတာယ သဒ္ဓိံ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ ဣတရမဟာဒီပဝါသိနောပိ မနုဿာတေဝ ပညာယိံသု. လောကိယာ ပန ‘‘မနုနော အပစ္စဘာဝေန မနုဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ပရမတ္ထဒီပနိယံ ဝိမာနဝတ္ထုသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ၃) ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗော. အာနုဘာဝေဟီတိ ဒေဝါနုဘာဝသင်္ခါတေဟိ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟိ. တတ္ထ ကာမာ ဒေဝါ ကာမဂုဏေဟိ စေဝ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟိ စ ဣတရေ ဣဒ္ဓိဝိသေသေဟေဝ ဒိဗ္ဗန္တိ ကီဠန္တိ ဇောတန္တိ၊ သရဏန္တိ ဝါ ဂမ္မန္တိ၊ အဘိတ္ထဝိယန္တီတိ ဝါ ဒေဝါတိ.
တိရစ္ဆာနယောနိဉ္စာတိအာဒီသူတိ ဧတ္ထ တိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယဂ္ဂဟဏေန ခန္ဓာနံ ဧဝ ဂဟဏံ တေသံ တာဒိသဿ ပရိစ္ဆိန္နဿ ဩကာသဿ အဘာဝတော. ယတ္ထ ဝါ တေ အရညသမုဒ္ဒပဗ္ဗတာဒိကေ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တိ၊ တာဒိသဿ ဌာနဿ ဝသေန ဩကာသောပိ ဂဟေတဗ္ဗော. နိရယူပဂါဒီဟိ သတ္တေဟိ မဂ္ဂိတဗ္ဗတော မဂ္ဂေါ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာ ပဋိပဒါ စာတိ တံ တံ ကမ္မမေဝ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥဘယေနပီ’’တိအာဒိ. ယထာ စ ပဋိပန္နောတိ ဣမိနာ တဿ ကမ္မဿ ကတူပစိတာကာရမာဟ. ဧတ္ထ စ နိရယဂါမိဉ္စ မဂ္ဂံ နိရယဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒန္တိ ဣမိနာ သာဓာရဏတော နိရယသံဝတ္တနိယံ ကမ္မံ ဝတွာ ပုန တံ တံ သန္တာနပတိတတာယ အသာဓာရဏတံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာပဋိပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိနိပတန္တီတိ ဝိဝသာ၊ ဝိရူပံ ဝါ နိပတန္တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စာဟ’’န္တိအာဒိမာဟာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိ. န ဟိ ဘဂဝါ အတ္တနော ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဝိဘာဝေန္တော သာဝသေသံ ကတွာ ဒေသနံ ဒေသေတိ.
ပဉ္စဂတိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဉာဏပဝတ္တာကာရဝဏ္ဏနာ
၁၅၄. ဉာဏပ္ပဝတ္တာကာရန္တိ ဉာဏဿ ပဝတ္တိအာကာရံ၊ ဉာဏဿ ဝါ ပဝတ္တိပကာရံ. ဧကန္တဒုက္ခာတိ ဧကန္တေန ဒုက္ခာ အစ္စန္တဒုက္ခာ. တာ ပန သဗ္ဗကာလံ ဒုက္ခာ သုခါလယေနပိ အသမ္မိဿာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘နိစ္စဒုက္ခာ နိရန္တရဒုက္ခာ’’တိ. ဗဟလာတိ အတနုကာ၊ မဟန္တာတိ အတ္ထော. တိဗ္ဗာတိ ဝါ တိခိဏာ. ခရာတိ ကက္ခဠာ. ကဋုကာတိ ဝါ အနိဋ္ဌာ. ကဿတိ ခဏီယတီတိ ကာသု၊ အာဝါဋော. ကသီယတိ စီယတီတိ ကာသု၊ ရာသိ. ဖုနန္တီတိ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ အင်္ဂါရာနိ ဥက္ခိပိတွာ ပဋိဝါတံ ဩဖုနန္တိ၊ တေန တေသံ သကလသရီရံ ဍယှတိ. တေနာဟ ‘‘ပရိဒဍ္ဎဂတ္တာ’’တိ. ပုရိသပ္ပမာဏံ ပေါရိသံ. ဧကပထေနေဝါတိ ဧကမဂ္ဂဘူတေနေဝ. အနုက္ကမနီယေနာတိ ဥက္ကမိတုံ အပက္ကမိတုံ အသက္ကုဏေယျေန.
နနု စ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ပစ္စုပ္ပန္နဝဏ္ဏာရမ္မဏံ၊ တေန ကထံ ရူပန္တရသမင်္ဂိံ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တံ ‘‘အယံ သော’’တိ ဇာနာတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ‘‘အယံ သော’’တိ သလ္လက္ခေတိ၊ တဿ ပန ဒိဗ္ဗစက္ခုအာနုဘာဝေန ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုဗလံ နာမ ဧတန္တိ ဝုတ္တံ.
ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘ဂူထကူပေါ ဝိယ တိရစ္ဆာနယောနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ အင်္ဂါရကာသုပမာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ. ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဗဟုလာ ဧတာသူတိ ဒုက္ခဗဟုလာ. ဗဟလပတ္တပလာသောတိ အဝိရဠတနုဝိပုလပဏ္ဏော. သုခပရိဘောဂံ မဟာပါသာဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒီဃပါသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ စတုရဿပါသာဒါဒီနံ ခုဒ္ဒကတ္တာ. ဥဏ္ဏာမယအတ္ထရဏေနာတိ ဥဏ္ဏာမယလောဟိတအတ္ထရဏေန. ဥတ္တရံ ဥပရိဘာဂံ ဆာဒေတီတိ ဥတ္တရစ္ဆဒေါ၊ ဝိတာနံ. တံ ပန လောဟိတဝိတာနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ‘‘ရတ္တဝိတာနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.
အပရဘာဂယောဇနာတိ ပါဠိယံ ‘‘အပရေန သမယေနာ’’တိ ဝုတ္တဿ အပရဘာဂဿ ယောဇနာ. သာ ပန ဧကဒေသေန ပုရိမဘာဂေ ဝုတ္တေ ဧဝ သုဝိညေယျာ ဟောတီတိ ‘‘ယထာ သော’’တိအာဒိမာဟ. မဂ္ဂါရုဠှမေဝါတိ မဂ္ဂံ ဥပဂတမတ္တမေဝ.
နိယမာဘာဝါတိ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာဝ ပဿတီ’’တိ နိယမဿ အဘာဝါ. ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ပဿိဿတီ’’တိ ဣဒံ န အနုတ္တရသုခါနုဘဝနဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုဂေါစရတ္တာ ဝုတ္တံ၊ အနာဂတဿ ပန တဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍဘူတေန အနာဂတံသဉာဏေန ဒဿနမေဝါတိ ကာရဏူပစာရေန ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ ပန ‘‘စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ပဇာနာမိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္ထတော ပန နာနာ ဟောတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဒေဝလောကသုခံ ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ယထာဒဿိတဥပမာဟိပိ အယမတ္ထော ပါကဋော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပမာယမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. ဂေါတြဘုဉာဏုပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ နိရောဓံ ပဿိတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဝသေန စေဝ ပရတော ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဝသေန စ အရိယသာဝကော နိရောဓေ သယိတော ဝိယ ဟောတိ တဒပဿယေနေဝ ပဝတ္တနတောတိ အာဟ ‘‘နိရောဓသယနဝရဂတ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနာ။ပေ။ ပဿတီ’’တိ.
ဉာဏပဝတ္တာကာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဒုက္ကရကာရိကာဒိသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ
၁၅၅. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒိအနုသန္ဓိတ္တယတော အညတ္တာ ‘‘ပါဋိယေက္ကံ အနုသန္ဓိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ကေဝလံ ‘‘ဒုက္ကရကာရိကာယ သုဒ္ဓိ ဟောတီ’’တိ ဧဝံလဒ္ဓိကော ဧဝ၊ အထ ခေါ ဒုက္ကရစာရီသု အဘိပ္ပသန္နောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတုကုဏ္ဍိကောတိ ဒွီဟိ ပါဒေဟိ ဟတ္ထေဟီတိ စတူဟိ အင်္ဂေဟိ ကုဏ္ဍနကော အာဟိဏ္ဍနကော. ဆမာနိကိဏ္ဏန္တိ ဘူမိယံ ခိတ္တံ. ဘက္ခသန္တိ အာဟာရံ.
မစ္ဆရိယမလာဒိပါပဓမ္မဝိဂမနတော မေတ္တာဒိဂုဏာနုဗြူဟနတော စ ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ စရိယန္တိ ဗြဟ္မစရိယံ၊ ဒါနံ. တထာ ဟိ တံ ဘဂဝတာ ပဏ္ဍိတပညတ္တံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ ဗြဟ္မစရိယပရိယာယော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. ကိန္တိ ကီဒိသံ. ဝတန္တိ သမာဒိန္နဝတံ. သုစိဏ္ဏဿာတိ သုဋ္ဌု စိဏ္ဏဿ ပုညဿ. ဣဒ္ဓီတိ အာနုဘာဝေါ. ဇုတီတိ ဝတ္ထာဘရဏောဘာသသမုဇ္ဇလာ သရီရပ္ပဘာ. ဗလဝီရိယူပပတ္တီတိ ကာယဗလေန စေဝ ဥဿာဟေန စ သမန္နာဂမော.
တေန ပါဏိ ကာမဒဒေါတိ တေန အဒ္ဓိကာနံ ဥပဂစ္ဆန္တာနံ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ အသယှသေဋ္ဌိနော ဒါနဋ္ဌာနဒဿနမယေန ပုညေန ဣဒါနိ မယှံ ဟတ္ထော ကပ္ပရုက္ခော ဝိယ ကာမဒဒေါ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဒါယီ၊ ကာမဒဒေါ ဟောန္တော စ မဓုဿဝေါ ဣဋ္ဌဝတ္ထုဝိဿဇ္ဇနကော ဇာတော. တေန မေ ဗြဟ္မစရိယေနာတိ တေန မမ ယထာဝုတ္တကာယဝေယျာဝဋိယကမ္မသင်္ခါတေန သေဋ္ဌစရိယေန. ပုညန္တိ ပုညဖလံ. တမ္ပိ ဟိ ပုဇ္ဇသဘာဝတော၊ ဥတ္တရပဒလောပေန ဝါ ‘‘ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ‘‘ပုည’’န္တိ ဝုစ္စတိ.
ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ သမာဟဋာနိ ပဉ္စသိက္ခာပဒံ ယထာ ‘‘တိဘဝံ၊ တိသကဋ’’န္တိ စ. ဗြဟ္မစရိယသ္မိန္တိ ဓမ္မဒေသနာယ. သာ ဟိ ဝိနေယျာနံ ဗြဟ္မဘာဝါဝဟနတော ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ စရိယံ၊ ဗြဟ္မုနော ဝါ ဘဂဝတော ဝါစသိကံ စရိယန္တိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.
သဟဿံ မစ္စုဟာယိနန္တိ သဟဿမတ္တာ အရဟတ္တသမဓိဂမေန မစ္စုဝိသယာတိက္ကမေန မစ္စုပဟာယိနော ဇာတာ. ဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿာမာတိ ဧတ္ထ ယေန ဗြဟ္မစရိယေန တေ ဗြဟ္မစာရိနောတိ ဝုစ္စန္တိ၊ တံ ဗြဟ္မစရိယံ နိဒ္ဓါရေတွာ အာဟ ‘‘မေထုနဝိရတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုတ္တာ’’တိ.
နာတိက္ကမာမာတိ န အတိစရာမ အဂမနီယဋ္ဌာနေပိ ဣတရတ္ထာပိ န ဝီတိက္ကမာမ. တေနာဟ ‘‘အညတြ တာဟိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမာ’’တိ. အမှန္တိ အမှာကံ.
အတ္တဒမနဝသေနာတိ ယထာပဋိညံ အရဟန္တာနံ အနုကရဏာကာရေန ပဝတ္တစိတ္တဒမနဝသေန၊ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဒမနေနာတိ အတ္ထော. သိခါပ္ပတ္တသေဋ္ဌစရိယတာယ အရိယမဂ္ဂေါ ဗြဟ္မစရိယံ. ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ စရတိ ဧတေနာတိ ဗြဟ္မစရိယံ၊ သတ္ထုသာသနံ.
အတရမာနာနန္တိ န တရမာနာနံ ဒေသကာလံ ဥဒိက္ခန္တာနံ. ဖလာသာဝ သမိဇ္ဈတီတိ သုဒုလ္လဘဖလေပိ အာသာ သမ္မာပယောဂမနွာယ သမိဇ္ဈတိ ဧဝ. ဝိပက္ကဗြဟ္မစရိယောသ္မီတိ ဝိသေသေန နိပ္ဖန္နပဏီတဇ္ဈာသယော ပရိပုဏ္ဏဥဠာရမနောရထော. သော ဟိ သေဋ္ဌမနောသမာစာရတာယ ဗြဟ္မစရိယပရိယာယေန ဝုတ္တော.
ဣဒမေဝ သုတ္တံ အာဂတဋ္ဌာနန္တိ အဓိပ္ပါယော တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဣဒမေဝ သုတ္တပဒံ ‘‘ဝီရိယံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ဝီရိယဉှိ တသ္မိံ ဝိသယေ ဥတ္တမံ ပရမုက္ကံသဂတံ တာဒိသစရိယာဟေတု စာတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဣဓ ဝုတ္တံ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ စတုဗ္ဗိဓဒုက္ကရကိရိယာယ သာဓကဿ စတုဗ္ဗိဓဿ အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဿ ဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ.
ကောစိ ဆိန္နဘိန္နပဋပိလောတိကဓရော ဒသန္တယုတ္တဿ ဝတ္ထဿ အဘာဝတော နိစ္စေလောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘေယျာတိ တံ နိဝတ္တေန္တော အာဟ ‘‘နဂ္ဂေါ’’တိ. ဧဝံ အကာသိံ၊ ဧဝမ္ပိ သတ္တပီဠာ မာ အဟောသီတိ အဓိပ္ပါယော. ယထာ ‘‘အဘိဟဋံ န သာဒိယာမီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၅၅) ဘိက္ခာပရိယေသနေ ဥက္ကဋ္ဌစာရိတာဒဿနံ၊ ဧဝံ ‘‘နဧဟိ ဘဒ္ဒန္တိကာဒိဘာဝေါပီ’’တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပုရိသန္တရဂတာယာတိ ပုရိသသမီပဂတာယ. သံကိတ္တီယန္တိ ဧတာယာတိ သံကိတ္တိ၊ ဂါမဝါသိအာဒီဟိ သမုဒါယဝသေန ကရိယမာနကိရိယာ. ဣဓ ပန ဘတ္တသံကိတ္တိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘သံကိတ္တေတွာ ကတဘတ္တေသူ’’တိ. ဒဒန္တိ တာယာတိ ဒတ္တိ. ဧကာဟံ အန္တရဘူတံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဧကာဟိကံ. ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ. ဧကာဟဝါရေနာတိ ဧကာဟိကဝါရေန. ‘‘ဧကာဟိက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝိဓိမေဝ ပဋိပါဋိယာ ပဝတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ပုန ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ ဧဝရူပ’’န္တိအာဒိ.
ဧရကတိဏာဒီနိ ဝါတိ ဧရကတိဏာဒီနိ ဂန္ထိတွာ ကတနိဝါသနာနိ ဆဝဒုဿာနိ၊ နိဟီနဒုဿာနီတိ အတ္ထော. တန္တာဝုတာနန္တိ တန္တံ ပသာရေတွာ ဝီတာနံ. ပကတိကဏ္ဋကေတိ သလာကကဏ္ဋကေ.
၁၅၆. နေကဝဿဂဏသဉ္ဇာတန္တိ အနေကဝဿသမူဟသဉ္ဇာတံ. နနု စ ဣဒါနေဝ ‘‘သာယတတိယကမ္ပိ ဥဒကောရောဟနာနုယောဂမနုယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘နေကဝဿဂဏိကံ ရဇောဇလ္လံ ကာယေ သန္နိစိတ’’န္တိ စ၊ တဒုဘယံ ဧကသ္မိံ ကထံ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒံ အတ္တနော ရဇောဇလ္လကဝတသမာဒါနကာလံ သန္ဓာယ ဝဒတီ’’တိ. ဧတေနေဝ ‘‘အစေလကော ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တအစေလကပဋိညာ၊ ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေမီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဆန္နကပဋိညာ၊ တတ္ထာပိ သာဏ-မသာဏ-ဆဝဒုဿာဒိ-နိဝတ္ထ-ပဋိညာ စ အဝိရုဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ တထာ တထာ ပဋိပန္နတ္တာ. တေတိ အစေလကာ. သင်္ဃာတန္တိ သဗ္ဗသော ဃာတံ. တေနာဟ ‘‘ဝဓ’’န္တိ. သီလဝါ နာမ နတ္ထိ ‘‘အနဘိသန္ဓိကမ္ပိ ပါပံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ လဒ္ဓိကတ္တာ. သီလံ အဓိဋ္ဌာယာတိ ဣဒံ ပဋိက္ကမနကိရိယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.
ပါသဏ္ဍပရိဂ္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ပါသဏ္ဍေသု အသာရသာရဘာဝဝီမံသနတ္ထာယ. တံ ပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အာဇီဝကပဗ္ဗဇ္ဇံ. ဝိကဋဘောဇနေတိ ဝိကတဘောဇနေ ဝိရူပဘောဇနေ. တေနာဟ ‘‘အပကတိဘောဇနေ’’တိ.
၁၅၇. ဘိံသနကတသ္မိန္တိ ဘာဝသာဓနဘာဝီ ဣဒံ ပဒန္တိ အာဟ ‘‘ဘိံသနကတသ္မိံ ဘိံသနကကိရိယာယာ’’တိ. ‘‘ဘိံသနကတ္တသ္မိ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဿ တ-ကာရဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေဘုယျဂ္ဂဟဏံ လောမဝန္တဝသေနပိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ န လောမဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ဗဟုတရာနံ ဝါ’’တိအာဒိ.
သု-သဒ္ဒေ ဥ-ကာရဿ ဩ-ကာရံ ကတွာ ပါဠိယံ ‘‘သောတတ္တော’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သုတတ္တော’’တိ အာဟ. သုဋ္ဌု အဝတတ္တောတိ ဝါ သောတတ္တော. သောသိန္နောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သုဒ္ဓိဝသနတ္ထာယာတိ သံသာရသုဒ္ဓိဂဝေသနတ္ထာယ.
ဝိဟာရသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဟာရော ဧဝ ဟိ ‘ဝိဟာရသ္မိ’န္တိ ဝုတ္တော’’တိ. တေနေဝ စာတိ တေနေဝ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသဝသေန. ဧဝံ အတ္ထောတိ အယံ ဧဝံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခပ္ပတ္တောတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သုခဒုက္ခေ လာဘာလာဘာဒိကေ စ. တုလိတောတိ တုလာသဒိသော.
ဒုက္ကရကာရိကာဒိသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
အာဟာရသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ
၁၅၈. သုဇ္ဈိတုန္တိ သံသာရတော သုဇ္ဈိတုံ.
၁၅၉. အာသီတိကပဗ္ဗာနီတိ အာသီတိကပိဋ္ဌိပဗ္ဗာနိ၊ ‘‘ကာဠပဗ္ဗာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပဗ္ဗာနံ မဇ္ဈေ. ဥန္နတုန္နတာနီတိ မံသေ မိလာတေ ဒွိန္နံ သန္ဓီနံ အန္တရေ ဝါတေနုဒ္ဓုမာတဓမနီဇာလတာယ ဥန္နတာနိ ဥန္နတာနီတိ. အာနိသဒန္တိ အာနိသဒဋ္ဌာနံ. နိသိန္နဋ္ဌာနန္တိ ပံသူဟိ၊ ဝါလိကာဟိ ဝါ နိစိတံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ. သရပေါင်္ခေနာတိ သရဿ ပေါင်္ခပ္ပဒေသေန၊ သရပေါင်္ခသညိတေန ဝါ မဂ္ဂေန. အက္ကန္တန္တိ အက္ကန္တဋ္ဌာနံ. တက္ကဂေါဠိကသဒိသာနံ၊ သရီရဃံသနတ္ထံ ကတ ကုရုဝိန္ဒဂေါဠကာနံ ဝါ အာဝဠိ ဝဋ္ဋနာဟာရော. ဝံသတောတိ ပိဋ္ဌိဝံသတော. မဏ္ဍလေတိ ဘိတ္တိပါဒါနံ မတ္ထကေ ဌပိတမဏ္ဍလကေ သီသဂ္ဂေန ပတိဋ္ဌဟန္တိ. န ဧဝံ ဖာသုဠိယောတိ ယထာ ယထာ ဝုတ္တဂေါပါနသိယော ပပတာ တိဋ္ဌန္တိ၊ န ဧဝံ ဗောဓိသတ္တဿ ဖာသုကာပိ ပပတာ ဌိတာ.
ဩက္ခာယိကာတိ အဝက္ခာယိကာ၊ ဟေဋ္ဌာ ဟုတွာ နိန္နဘာဝေန ပညာယမာနာ. ဧဝရူပါတိ ယထာဝုတ္တရူပါ၊ နိန္နတရာတိ အတ္ထော. ယာဝ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံအလ္လီနာ ဟောတီတိ မယှံ ဥဒရစ္ဆဝိ ယာဝ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ၊ တာဝ တံ အာဟစ္စ ဌိတတ္တာ အလ္လီနာ ဟောတိ ဥဒရိယဿ ပရိက္ခယေန အန္တာနဉ္စ သုဋ္ဌုမိလာတတာယ. ဘာရိယဘာရိယာတိ ဂရုတရာ. သဟဥဒရစ္ဆဝိံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ၊ သဟပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ ဥဒရစ္ဆဝိန္တိ ယောဇနာ. နေဝ နိက္ခမတိ အာဟာရသန္နိဿယအာပေါဓာတုယာ သဗ္ဗသော ဝိသုက္ခတ္တာ. ပူတိမူလာနီတိ လောမမူလာနံ ပရိဗြူဟနကေ မံသေ လောဟိတေ စ ပရိက္ခီဏေ တာနိ သုက္ခာနိ ဌာနတော ဘဋ္ဌာနိ အဘာဝေနေဝ ‘‘ပူတိမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တေနာဟ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိ.
အဓိဂတာတိ ဣဒါနိ အဓိဂတာ. ယထာ ဧတရဟိ ဝိပဿနာပညာယ အဓိဂတတ္တာတိ ဣမိနာ ကိဉ္စာပိ မဟာဗောဓိသတ္တာ ပရိပါကဂတဉာဏာ ဝသီဘူတဇ္ဈာနာဘိညာ ဝိပဿနာယ ပရိကမ္မံ ကရောန္တိ၊ ယထာ စ နေသံ စရိမဘဝေ ဝိပဿနာစာရော၊ န တထာ တဒါတိ ဒဿေတိ. ဧတဒေဝါတိ ယံ ယေန ဝုတ္တံ အတ္ထဇာတံ၊ ဧတဒေဝ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ပါဌပဒေသေ ယုတ္တံ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဝိရုဇ္ဈနတော. ဣတရထာတိ ဘိက္ခူဟိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အနနုရူပေါ သိယာ ‘‘ဣမိဿာ’’တိ ဝုတ္တာယ အညတ္တေ.
အာဟာရသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
သံသာရသုဒ္ဓိအာဒိဝဏ္ဏနာ
၁၆၀. သံသာရေနာတိ အပရာပရံ စဝနုပပဇ္ဇနဝသေန ဘဝေသု သံသရဏေန. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊
အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၉၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၉၅၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၆၀၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၁၉၉၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၆၊ သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၃၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၉၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၄၊ ၅၈၊ ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၁.၆၇၊ ၉၉၊ ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၅၈၊ စူဠနိ. အဋ္ဌ. ၆၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၁.၁၁၇၊ ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၂၇၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၉၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁)၊
ဗဟုကန္တိ ဗဟုကာလံ ဗဟုက္ခတ္တုံ. ဥပပဇ္ဇိတွာတိ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ. အာဝါသေနာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သတ္တာဝါသေ အာဝသနေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဇီဝနေန. ခန္ဓာယေဝ ဝုတ္တာ တေသံယေဝ ပဝတ္တိဝိသေသဿ တေန တေန ပရိယာယေန ဝုတ္တတ္တာ. ဗဟုယာဂေတိ အဇသူကရဂေါမာယွာဒိကေ ဗဟုဝိဓေ မဟာယညေ. ဗဟုအဂ္ဂီတိ ဝါစာပေယျာဒိဝသေန အန္တမသော ပါကယညာဒိဝသေန စ ဗဟုကေပိ အဂ္ဂီ ပရိစရဏေန.
၁၆၁. ဗာလဒါရကောပိ ‘‘ဒဟရော’’တိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ယုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အတိက္ကန္တပဌမဝယာ သတ္တာ သဘာဝေန ပလိတသိရာ ဟောန္တီတိ ပဌမဝယေ ဌိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သုသုကာဠကေသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဇရာဇိဏ္ဏောတိ ဇရာယ ဇိဏ္ဏော၊ န အကာလိကေန ဇရာယ အဘိဘူတော. ဥက္ကံသဂတဗုဒ္ဓတာယ ဝုဒ္ဓေါ. တေနာဟ ‘‘ဝဍ္ဎိတွာ ဌိတအင်္ဂပစ္စင်္ဂေါ’’တိ၊ အာရောဟပရိဏာဟဝသေန ဝုဒ္ဓိရဟိတောတိ အတ္ထော. ဇာတိမဟလ္လကောတိ ဇာတိယာ မဟလ္လကော၊ န ဘောဂပရိဝါရာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဒ္ဓဂတောတိ ဧတ္ထ အဒ္ဓ-သဒ္ဒေါ ဒီဃကာလဝါစီတိ အာဟ ‘‘ဗဟုအဒ္ဓါနံ ဂတော’’တိ. ဝယောတိအာဒိပဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝယ’’န္တိ. ပဒသတမ္ပိ။ပေ။ သမတ္ထတာတိ ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ သောတပထမာဂစ္ဆန္တမေဝ ဥဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သမတ္ထတာ. အယဉ္စ ဂတိယာ ဗျာပါရောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ ဂဟဏမတ္တဘာဝတော. တဒေဝါတိ ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ. အာဓာရဏံ အပိလာပနဝသေန ဟဒယေ ဓာရဏံ. ဥပနိဗန္ဓနံ ယထာ န ပမုဋ္ဌံ ဟောတိ၊ တထာ ဥပေစ္စ အပရာပရံ နိဗန္ဓနံ. အယံ ပန သတိယာ ဗျာပါရောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ပါဠိယဉ္စ ‘‘ပရမာယ ဂတိယာ စ သတိယာ စ ဓိတိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပရတော စ ‘‘ဧဝံ အဓိမတ္တဂတိမန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. သမတ္ထဝီရိယံ ဓိတိ နာမာတိ ဝိသိဋ္ဌဝိသယံ ဒဿေန္တော ယထာဝုတ္တသတိသမာယောဂံ တဿ ဒီပေတိ. တဿာတိ ယထာဝုတ္တဂတိသတိဓိတီဟိ သုဘဓာတဝစီပရိစိတဿ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ အာဂမဝသေန အတ္ထဒဿနသမတ္ထတာ ယုတ္တိဝသေန ကာရဏဒဿနသမတ္ထတာ.
ဒဠှံ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၉.၃၈) ထိရံ ဓနု ဧတဿာတိ ဒဠှဓနွာ၊ သော ဧဝ ဣဓ ‘‘ဒဠှဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တော. ပဋိသတ္တုဝိဓမနတ္ထံ ဓနုံ ဂဏှာတီတိ ဓနုဂ္ဂဟော၊ သော ဧဝ ဥသုံ သရံ အသတိ ခိပတီတိ ဣဿာသောတိ အာဟ ‘‘ဓနုံ ဂဟေတွာ ဌိတော ဣဿာသော’’တိ. ဒွိသဟဿပလံ လောဟာဒိဘာရံ ဝဟိတုံ သမတ္ထံ ဒွိသဟဿထာမံ. တေနာဟ ‘‘ဒွိသဟဿထာမံ နာမာ’’တိအာဒိ. ဒဏ္ဍေတိ ဓနုဒဏ္ဍေ. ယာဝ ကဏ္ဍပ္ပမာဏာတိ ဒီဃတော ယတ္တကံ ကဏ္ဍဿ ပမာဏံ၊ တတ္တကေ ဓနုဒဏ္ဍေ ဥက္ခိတ္တမတ္တေ အာရောပိတော စေဝ ဟောတိ ဇိယာဒဏ္ဍော၊ သော စ ဘာရော ပထဝိတော မုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဣဒံ ‘‘ဒွိသဟဿထာမံ နာမ ဓနူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပေါတိ ဥဂ္ဂဟိတဓနုသိပ္ပေါ. ကတဟတ္ထောတိ ထိရတရံ လက္ခေသု အဝိရဇ္ဈနသရက္ခေပေါ. ဤဒိသော ပန တတ္ထ ဝသီဘူတော ကတဟတ္ထော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ’’တိ. ကတံ ရာဇကုလာဒီသု ဥပေစ္စ အသနံ ဧတေန သော ကတူပါသနောတိ အာဟ ‘‘ရာဇကုလာဒီသု ဒဿိတသိပ္ပေါ’’တိ. ဧဝံ ကတန္တိ ဧဝံ အန္တောသုသိရကရဏာဒိနာ သလ္လဟုကံ ကတံ.
ဩလောကေတီတိ ဥဒိက္ခတိ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ ဝါရော ပညာယတီတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ‘‘အယံ ပဌမံ ပုစ္ဆတိ၊ အယံ ဒုတိယ’’န္တိအာဒိနာ ပုစ္ဆနဝါရော တာဒိသဿ ပညဝတော ပညာယတိ သုခုမဿ အန္တရဿ လဗ္ဘနတော. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဝါရောတိ ဤဒိသေ ဌာနေ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဝါရော အညေသံ နပညာယနတော ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ပညာယတိ. ဣဒါနိ တမေဝ ပညာယနတံ ယုတ္တိတော ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလဆာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. အစ္ဆရာသင်္ဃာဋမတ္တေ ခဏေ အနေက-ကောဋိသဟဿ-စိတ္တပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ‘‘ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလဆာယံ အတိက္ကမနတော ပုရေတရံယေဝ ဘဂဝါ။ပေ။ ကထေတီ’’တိ ဝတွာ တတော လဟုတရာပိ သတ္ထု ဒေသနာပဝတ္တိ အတ္ထေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘တိဋ္ဌန္တု ဝါ တာဝ ဧတေ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောဠသ ပဒါနိ ကထေတီတိ ဧတေန လောကိယဇနဿ ဧကပဒုစ္စာရဏက္ခဏေ ဘဂဝါ အဋ္ဌဝီသသတပဒါနိ ကထေတီတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တဿပိ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
ဓမ္မောတိ ပါဠိ. ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ၊ တဒတ္ထော. အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ၊ အက္ခရံ. တဉှိ ပဒဝါကျက္ခရဘာဝေဟိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနံ တံ တံ အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတိ ပကာသေတိ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မပဒဗျဉ္ဇနန္တိ ပါဠိယာ ပဒဗျဉ္ဇနံ၊ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနကံ အက္ခရ’’န္တိ. ဧတေန အပရာပရေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟိ သုစိရမ္ပိ ကာလံ ကထေန္တဿ တထာဂတဿ န ကဒါစိ တေသံ ပရိယာဒါနံ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ပဉှံ ဗျာကရောန္တိ ဧတေနာတိ ပဉှဗျာကရဏံ၊ တထာပဝတ္တပဋိဘာနံ. အပရိက္ခယပဋိဘာနာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော၊ ယတော ဝုတ္တံ ‘‘နတ္ထိ ဓမ္မဒေသနာယ ဟာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁၊ ၃၀၅၊ ဝိဘ. မူလဋီ. ၁.သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ). တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီ’’တိအာဒိ. တထာ အာသန္နပရိနိဗ္ဗာနဿပိ ဘဂဝတော ဒေသနာယ ဣတရာယ စ ဝိသေသာတာဝေါတိ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနမ္ပိ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနမ္ပိ ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနမ္ပိ သဒိသမေဝ. အာသီတိကဝဿတော ပရံ ပဉ္စမော အာယုကောဋ္ဌာသော.
၁၆၂. ကာမဉ္စေတ္ထ ဘဂဝတာ နာဂသမာလတ္ထေရဿ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတပဝေဒနမုခေန အတ္တနော လောမာနံ ဟဋ္ဌဘာဝဿ ပဝေဒိတတ္တာ ‘‘လောမဟံသနပရိယာယော’’တိ နာမံ ဂဟိတံ၊ တထာပိ သဗ္ဗညုတညာဏာဒိ-အနညသာဓာရဏဉာဏာနုဘာဝ-ဝိဘာဝနာဒိဝသေန သောဠသသမူဟတော သီဟနာဒဿ နဒနေန ဒေသနာယ ပဝတ္တိတတ္တာ ‘‘မဟာသီဟနာဒေါ’’တွေဝ သင်္ဂီတိကာရမဟာထေရေဟိ နာမံ ဌပိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.
၃. မဟာဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၆၃. တတော ပရန္တိ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပရိ သံဃော စတုဝဂ္ဂကရဏီယာဒိကမ္မေဟိ ပဋိကမ္မပ္ပတ္တတ္တာ. ဂါမံ ဂတောတိ ဝုစ္စတိ ဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂတတ္တာ၊ ဧဝံ သာဝတ္ထိံ ပဝိသိတုံ ဝိဟာရတော နိက္ခန္တာ ‘‘ပဝိသိံသူ’’တိ ဝုတ္တာ. ပရိညန္တိ ပဟာနပရိညံ. သာ ဟိ သမတိက္ကမော၊ န ဣတရာ. ရူပဝေဒနာသုပီတိ ‘‘ရူပါနံ ပရိညံ၊ ဝေဒနာနံ ပရိည’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. ကာမံ သဗ္ဗေသံ တိတ္ထိယာနံ ကာမာဒိပရိညာပညာပနဟေတုဘူတော သမယော နတ္ထိ၊ ယေသံ ပန အတ္ထိ၊ တေ ဥပါဒါယ ‘‘သကသမယံ ဇာနန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယတော ယတော ခေါ ဘော အယံ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘော ကာမာနံ ပရိညာ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ သရူပတော ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိဘာဝေတုံ အသက္ကောန္တာပိ ကေဝလံ အစ္စန္တပ္ပဟာနသညာယ ကာမာနံ ပရိညံ ပညပေယျုံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝဒမာနာ. တံ ကိဿ ဟေတု? တာဒိသဿ အာဂမာဓိဂမဿာဘာဝတော. ရူပဝေဒနာပရိညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝုစ္စေထာတိ ဝုစ္စေယျ. ဒုတိယပဒေပီတိ ‘‘အနုသာသနိယာ ဝါ အနုသာသနိ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တဝါကျေပိ. တေ ကိရ ဘိက္ခူ.
၁၆၅. န စေဝ သမ္ပာယိဿန္တီတိ န စေဝ သမ္မဒေဝ ပကာရေဟိ ဂမေဿန္တိ ဉာပေဿန္တိ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿန္တီ’’တိ. ယသ္မာ အဝိသယေ ပဉှော ပုစ္ဆိတော ဟောတိ၊ တသ္မာ အာပဇ္ဇိဿန္တီတိ ယောဇနာ. သဒေဝကေတိ အရူပဒေဝဂ္ဂဟဏံ. တေ ဟိ လောကိယဒေဝေဟိ ဒီဃာယုကတာဒိနာ ဥက္ကဋ္ဌာ. သမာရကေတိ ကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ. သဗြဟ္မကေတိ ရူပါဝစရဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ. သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာတိ ဧတ္ထ သမဏဂ္ဂဟဏေန ပဗ္ဗဇိတေ၊ ဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏေန ဇာတိဗြာဟ္မဏေ၊ ပုန ဒေဝဂ္ဂဟဏေန သမ္မုတိဒေဝေ၊ မနုဿဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌမနုဿကာယံ ပရိယာဒိယတိ. လောကပဇာဂ္ဂဟဏေန ပန ပယောဇနံ အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတမေဝ. အညထာ အာရာဓနံ နာမ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ကာမရူပဝေဒနာသု အဿာဒါဒီနံ ယာထာဝတော အဝဗောဓော ဧဝ ဣတော ဗာဟိရကာနံ နတ္ထိ၊ ကုတော ပဝေဒနာတိ ဒဿေတိ.
၁၆၆. စိတ္တာရာဓနန္တိ ယာထာဝပဝေဒနေန ပရေသံ စိတ္တဿ ပရိတောသနံ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာတိ ကာမရာဂသံယောဇနဿ ပစ္စယဘာဝေန ဝတ္ထုကာမေသုပိ ဗန္ဓနဋ္ဌော ဝုတ္တော၊ ကောဋ္ဌာသဋ္ဌော ဝါ ဂုဏဋ္ဌော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တရယန္တီတိ တရမာနာ ယန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. အတီတာဒိဘိန္နပဌမာဒိဝယာ ဧဝ စိတ္တတာ ရာသိဘာဝေန ဝယောဂုဏာတိ ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ရာသဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော’’တိ. စက္ခုဝိညေယျာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏတံဒွါရိကဝိညာဏေဟိ ဝိဇာနိတဗ္ဗာ. သောတဝိညေယျာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ သဘာဝေနေဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဇာတိကာ၊ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘာဝံ ဝါ ပတ္တာ. ကမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. မနဝဍ္ဎနကာတိ မနောဟရာ. ဧတေန ပရိကပ္ပနတောပိ ဣဋ္ဌဘာဝံ ဂဏှာတိ. ပိယဇာတိကာတိ ပိယာယိတဗ္ဗသဘာဝါ. ကာမူပသံဟိတာတိ ကာမရာဂေန ဥပေစ္စ သန္ဓာနိယာ သမ္ဗဒ္ဓါ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၆.၆၃) ကာတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ.
၁၆၇. သညံ ဌပေတွာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ အင်္ဂုလိကာဒိပဗ္ဗေ ဂဟိတေ သတံ ဟောတိ၊ ဣမသ္မိံ သဟဿ’’န္တိအာဒိနာ သညာဏံ ကတွာ ဂဏနာ. အစ္ဆိဒ္ဒဂဏနာတိ ‘‘ဧကံ ဒွေ’’တိအာဒိနာ နဝန္တဝိဓိနာ နိရန္တရဂဏနာ. ပိဏ္ဍဂဏနာတိ သင်္ကလနပဋုပ္ပါဒနာဒိနာ ပိဏ္ဍိတွာ ဂဏနာ. တေနာဟ ‘‘ခေတ္တံ ဩလောကေတွာ’’တိအာဒိ. ကသနံ ကသီတိ ကသိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗော ကသိပဋိဗဒ္ဓေါ ဇီဝိကူပါယော ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ကသီတိ ကသိကမ္မ’’န္တိ. ဇင်္ဃဝဏိဇ္ဇာတိ ဇင်္ဃသတ္ထဝသေန ဝဏိဇ္ဇံ အာဟ၊ ထလဝဏိဇ္ဇာတိ သကဋသတ္ထဝသေန. အာဒိ-သဒ္ဒေန နာဝါပဏာဒိဝသေန ဝေါဟာရံ. ဝဏိပ္ပထောတိ ဝဏိဇမဂ္ဂေါ၊ ဒါနဂ္ဂဟဏဝသေန သံဝေါဟာရောတိ အတ္ထော. ဥသူနံ အသနကမ္မံ ဣဿတ္တံ၊ ဓနုသိပ္ပေန ဇီဝိကာ၊ ဣဓ ပန ဣဿတ္တံ ဝိယာတိ ဣဿတ္တံ၊ သဗ္ဗအာဝုဓဇီဝိကာတိ အာဟ ‘‘အာဝုဓံ ဂဟေတွာ ဥပဋ္ဌာနကမ္မ’’န္တိ. ပေါရောဟိစ္စာမစ္စကမ္မာဒိ ရာဇကမ္မံ.အာဒိ-သဒ္ဒေန ရထသိပ္ပခတ္တဝိဇ္ဇာသိပ္ပါဒိ-ဝုတ္တာဝသေသံ မဟာသိပ္ပံ ခုဒ္ဒကသိပ္ပဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. သီတဿ ပုရက္ခတောတိ သီတဿ ပုရတော ကတော. ယော ဟိ သီတကာလေ ဇီဝိကာဟေတု သီတလပဒေသံ ပက္ခန္ဒတိ၊ သော ဝါဠမိဂါဒီဟိ ဝိယ သီတေန ပရိပါတိယမာနော တေန ပုရတော ကတော ဝိယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သီတေန ဗာဓိယမာနော’’တိ. ဥဏှဿ ပုရက္ခတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သရိတွာတိ သံသပ္ပိတွာ. ဃဋ္ဋိယမာနောတိ ဟိံသိယမာနော ဗာဓိယမာနော. အာဗာဓနံ အာဗာဓော၊ ပီဠာတိ အတ္ထော. ကာမဟေတုန္တိ ဝါ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော ယထာ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၀). တထာ သေသပဒဒွယေပိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကာမာနမေဝ ဟေတူ’’တိ. ကာမာနံ ဟေတူတိ ဧတ္ထ ပုရိမပဒါဝဓာရဏမယုတ္တံ တဒညပစ္စယပဋိက္ခေပါပတ္တိတော၊ တထာ ဥတ္တရပဒါဝဓာရဏံ ကာမာနံ ကဒါစိ အဟေတုဘာဝဿပိ သမ္ဘဝတော၊ တသ္မာ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.
ဥဋ္ဌဟတောတိ ဣမိနာ ဥဋ္ဌာနဝီရိယံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အာဇီဝသမုဋ္ဌာပကဝီရိယေနာ’’တိ. တံ ဝီရိယန္တိ အာဇီဝိကသမုဋ္ဌာပကဝီရိယံ. ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋေန္တဿာတိ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ နိရန္တရံ ပဝတ္တေန္တဿ. စိတ္တေ ဥပ္ပန္နဗလဝသောကေန သောစတီတိ စိတ္တသန္တာပေန အန္တော နိဇ္ဈာယတိ. ကာယေ ဥပ္ပန္နဒုက္ခေနာတိ တဿေဝ သောကဿ ဝသေန ကာယေ ဥပ္ပန္နဒုက္ခေန. သောကုဒ္ဒေသေန တံ တံ ဝိပ္ပလပေန္တော ဝါ ပရိဒေဝတိ. ဥရံ တာဠေတွာတိ ဝက္ခပ္ပဒေသံ ပဟရိတွာ. ‘‘မောဃ’’န္တိအာဒိ ပရိဒေဝနာကာရဒဿနဉ္စေဝ သမ္မောဟာပဇ္ဇနာကာရဒဿနဉ္စ. မေတိ ဝတွာ ပုန နောတိ ပုထုဝစနံ အတ္တနော ဥဘယထာပိ ဝေါဟရိတဗ္ဗတော၊ ဗျာမူဠှဝစနံ ဝါ သောကဝသေန.
၁၆၈. ဣဓ ကာမဂ္ဂဟဏေန ဝိသေသတော ဝတ္ထုကာမာ ဂဟိတာတိ ကာမာဒိဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ နာနန္တရိယတာယ ပန ကိလေသကာမောပိ ဂဟိတော ဧဝ. အသိစမ္မန္တိ ဧတ္ထ စမ္မဂ္ဂဟဏေန န ကေဝလံ စမ္မမယဿ၊ စမ္မပရိသိဗ္ဗိတဿေဝ ဝါ ဂဟဏံ၊ အထ ခေါ သဗ္ဗဿပိ အာဝုဓဗာဓကဿ ဂဟဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ခေဋကဖလကာဒီနီ’’တိ အာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သရာဒိသင်္ဂဟော. ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာတိ ဓနုဉ္စေဝ ခုရပ္ပတူဏိဉ္စ သန္နယှိတွာ၊ ဓနုဒဏ္ဍဿ ဇိယာယ တထာဘာဝကရဏာဒိပိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၇၆) ဓနုနော သန္နယှနန္တိ. ဒွိန္နံ သေနာနံ ဗျူဟသံဝိဓာနေန ဝါ ဥဘတောဗျူဠှံ. ဝိဇ္ဇောတလန္တေသူတိ နိသိတပီတဖလတာယ ဝိဇ္ဇောတနဝသေန ပရိဝတ္တမာနေသု.
ပါကာရသမီပါတိသင်္ခါရတာယ ပါကာရပါဒါ ဥပကာရိယော၊ ယာ ‘‘ဥဒ္ဒါပါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သတဒန္တေနာတိ အနေကသတဒန္တကေန၊ ယဿ တိခိဏဒန္တာနိ အနေကသတာနိ မူလာနိ ဟောန္တိ. အတိဘာရတာယ ဒသဝီသမတ္တာပိ ဇနာ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကောန္တိ၊ ယန္တဝသေန ပန ဥက္ခိပိတွာ ဗန္ဓိတွာ ဌပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌဒန္တာကာရေနာ’’တိအာဒိ. ဩမဒ္ဒန္တီတိ ဩဋ္ဌပေန္တိ.
၁၆၉. သန္ဓိမ္ပိ ဆိန္ဒန္တိ စောရိကာယ ဇီဝိတုကာမာ. နိလ္လောပန္တိ နိဿေသဝိလောပံ၊ ဧကံ ပရိတ္တံ ဂါမံ ပရိဝါရေတွာ တတ္ထ ကိဉ္စိပိ ဂယှူပဂံ အသေသေတွာ ကရမရဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘မဟာဝိလောပ’’န္တိ. ပန္ထဒုဟနကမ္မံ အဋဝိမဂ္ဂေ ဌတွာ အဒ္ဓိကာနံ ဝိလုမ္ပနံ. ပဟာရသာဓနတ္ထံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၁) ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဿ သုခသိဒ္ဓိအတ္ထံ. ကဉ္ဇိတော နိဗ္ဗတ္တံ ကဉ္ဇိယံ၊ အာရနာလံ. ယံ ‘‘ဗိလင်္ဂ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ယတ္ထ သိဉ္စတိ၊ သာ ကဉ္ဇိယဥက္ခလိကာ. ဗိလင်္ဂထာလိကသဒိသကရဏံ ဗိလင်္ဂထာလိယံ. သီသကပါလံ ဥပ္ပါဋေတွာတိ အယောဂုဠပဝေသနပ္ပမာဏံ ဆိဒ္ဒံ ကတွာ. သင်္ခမုဏ္ဍကမ္မကာရဏန္တိ သင်္ခံ ဝိယ မုဏ္ဍကမ္မကာရဏံ.
ရာဟုမုခကမ္မကာရဏန္တိ ရာဟုမုခဂတ-သူရိယသဒိသ-ကမ္မကာရဏံ. ဇောတိမာလိကန္တိ ဇောတိမာလဝန္တံ ကမ္မကာရဏံ. ဟတ္ထပဇ္ဇောတိကန္တိ ဟတ္ထပဇ္ဇောတနကမ္မကာရဏံ. ဧရကဝတ္တကမ္မကာရဏန္တိ ဧရကဝတ္တသဒိသေ သရီရတော ဗဒ္ဓေ ဥပ္ပါဋနကမ္မကာရဏံ. စီရကဝါသိကကမ္မကာရဏန္တိ သရီရတော ဥပ္ပါဋိတဗဒ္ဓစီရကာဟိ နိဝါသာပနကမ္မကာရဏံ. တံ ကရောန္တာ ယထာ ဂီဝတော ပဋ္ဌာယ ဗဒ္ဓေ ကန္တိတွာ ကဋိယမေဝ ဌပေန္တိ၊ ဧဝံ ဂေါပ္ဖကတော ပဋ္ဌာယ ကန္တိတွာ ကဋိယမေဝ ဌပေန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကဋိတော ပဋ္ဌာယ ကန္တိတွာ ဂေါပ္ဖကေသု ဌပေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဏေယျကကမ္မကာရဏန္တိ ဧဏီမိဂသဒိသကမ္မကာရဏံ. အယဝလယာနိ ဒတွာတိ အယဝလယာနိ ပဋိမုဉ္စိတွာ. အယသူလာနိ ကောဋ္ဋေန္တီတိ ကပ္ပရဇဏ္ဏုကကောဋီသု အယသူလာနိ ပဝေသေန္တိ. န္တိ တံ တထာကတကမ္မကာရဏံ သတ္တံ.
ဗဠိသမံသိကန္တိ ဗဠိသေဟိ မံသုပ္ပါဋနကမ္မကာရဏံ. ကဟာပဏိကန္တိ ကဟာပဏမတ္တသော ဆိန္ဒနကမ္မကာရဏံ. ကောဋ္ဋေန္တီတိ ဆိန္ဒန္တိ. ခါရာပတစ္ဆိကန္တိ တစ္ဆေတွာ ခါရာဝသိဉ္စနကမ္မကာရဏံ. ပလိဃပရိဝတ္တိကန္တိ ပလိဃဿ ဝိယ ပရိဝတ္တနကမ္မကာရဏံ. ဧကာဗဒ္ဓံ ကရောန္တိ အယသူလဿ ကောဋ္ဋနေန. ပလာလပီဌကန္တိ ပလာလပီဌဿ ဝိယ သရီရဿ သံဝေလ္လနကမ္မကာရဏံ. ကာရဏိကာတိ ဃာတနကာရကာ. ပလာလဝဋ္ဋိံ ဝိယ ကတွာတိ ယထာ ပလာလပီဌံ ကရောန္တာ ပလာလဝဋ္ဋိံ ကတွာ သံဝေလ္လနဝသေန နံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၁) ဝေဌေန္တိ၊ ဧဝံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ဆာတကေဟီတိ ဗုဘုက္ခိတေဟိ ကောလေယျကသုနခေဟိ. ဗလဝန္တော ဟိ တေ ဇဝယောဂ္ဂါ သူရာ စ ဟောန္တိ. ကမ္မဝသေန သမ္ပရေတိ ဧတ္ထာတိ သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော. တတ္ထ ဘဝေါတိ သမ္ပရာယိကော.
၁၇၀. ဆန္ဒရာဂေါ ဝိနီယတိ စေဝ ပဟီယတိ စ ဧတ္ထာတိ နိဗ္ဗာနံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနဉ္စာတိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဉှီ’’တိ. တတ္ထ အာဂမ္မာတိ ဣဒံ ယော ဆန္ဒရာဂံ ဝိနေတိ ပဇဟတိ၊ တဿ အာရမ္မဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တီဟိ ပရိညာဟီတိ ဣမိနာ ဉာတတီရဏပရိညာဟိ ပရိဇာနိဿန္တီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ကော ပန ဝါဒေါ ပဟာနပရိညာယာတိ ဒဿေတိ? တထဘာဝါယာတိ ပရိဇာနနကဘာဝါယ.